౨. రథోపమసుత్తవణ్ణనా

౨౩౯. దుతియే సుఖసోమనస్సబహులోతి కాయికసుఖఞ్చేవ చేతసికసోమనస్సఞ్చ బహులం అస్సాతి సుఖసోమనస్సబహులో. యోని చస్స ఆరద్ధా హోతీతి కారణఞ్చస్స పరిపుణ్ణం హోతి. ఆసవానం ఖయాయాతి ఇధ ఆసవక్ఖయోతి అరహత్తమగ్గో అధిప్పేతో, తదత్థాయాతి అత్థో. ఓధస్తపతోదోతి రథమజ్ఝే తిరియం ఠపితపతోదో. యేనిచ్ఛకన్తి యేన దిసాభాగేన ఇచ్ఛతి. యదిచ్ఛకన్తి యం యం గమనం ఇచ్ఛతి. సారేయ్యాతి పేసేయ్య. పచ్చాసారేయ్యాతి పటివినివత్తేయ్య. ఆరక్ఖాయాతి రక్ఖణత్థాయ. సంయమాయాతి వేగనిగ్గహణత్థాయ. దమాయాతి నిబ్బిసేవనత్థాయ. ఉపసమాయాతి కిలేసూపసమత్థాయ.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ యథా అకుసలస్స సారథినో అదన్తే సిన్ధవే యోజేత్వా విసమమగ్గేన రథం పేసేన్తస్స చక్కానిపి భిజ్జన్తి, అక్ఖోపి సిన్ధవానఞ్చ ఖురా, అత్తనాపి అనయబ్యసనం పాపుణాతి, న చ ఇచ్ఛితిచ్ఛితేన గమనేన సారేతుం సక్కోతి; ఏవం ఛసు ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారో భిక్ఖు న ఇచ్ఛితిచ్ఛితం సమణరతిం అనుభవితుం సక్కోతి. యథా పన ఛేకో సారథి దన్తే సిన్ధవే యోజేత్వా, సమే భూమిభాగే రథం ఓతారేత్వా రస్మియో గహేత్వా, సిన్ధవానం ఖురేసు సతిం ఠపేత్వా, పతోదం ఆదాయ నిబ్బిసేవనే కత్వా, పేసేన్తో ఇచ్ఛితిచ్ఛితేన గమనేన సారేతి. ఏవమేవ ఛసు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భిక్ఖు ఇమస్మిం సాసనే ఇచ్ఛితిచ్ఛితం సమణరతిం అనుభోతి, సచే అనిచ్చానుపస్సనాభిముఖం ఞాణం పేసేతుకామో హోతి, తదభిముఖం ఞాణం గచ్ఛతి. దుక్ఖానుపస్సనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

భోజనే మత్తఞ్ఞూతి భోజనమ్హి పమాణఞ్ఞూ. తత్థ ద్వే పమాణాని – పటిగ్గహణపమాణఞ్చ పరిభోగపమాణఞ్చ. తత్థ పటిగ్గహణపమాణే దాయకస్స వసో వేదితబ్బో, దేయ్యధమ్మస్స వసో వేదితబ్బో, అత్తనో థామో జానితబ్బో. ఏవరూపో హి భిక్ఖు సచే దేయ్యధమ్మో బహుకో హోతి, దాయకో అప్పం దాతుకామో, దాయకస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మో అప్పో, దాయకో బహుం దాతుకామో, దేయ్యధమ్మస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మోపి బహు, దాయకోపి బహుం దాతుకామో, అత్తనో థామం ఞత్వా పమాణేన గణ్హాతి. సో తాయ పటిగ్గహణే మత్తఞ్ఞుతాయ అనుప్పన్నఞ్చ లాభం ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నఞ్చ థావరం కరోతి ధమ్మికతిస్సమహారాజకాలే సత్తవస్సికో సామణేరో వియ.

రఞ్ఞో కిర పఞ్చహి సకటసతేహి గుళం ఆహరింసు. రాజా ‘‘మనాపో పణ్ణాకారో, అయ్యేహి వినా న ఖాదిస్సామా’’తి అడ్ఢతేయ్యాని సకటసతాని మహావిహారం పేసేత్వా సయమ్పి భుత్తపాతరాసో అగమాసి. భేరియా పహటాయ ద్వాదస భిక్ఖుసహస్సాని సన్నిపతింసు. రాజా ఏకమన్తే ఠితో ఆరామికం పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘రఞ్ఞో నామ దానే పత్తపూరోవ పమాణం, గహితభాజనం పూరేత్వావ దేహి, సచే కోచి మత్తపటిగ్గహణే ఠితో న గణ్హాతి, మయ్హం ఆరోచేయ్యాసీ’’తి.

అథేకో మహాథేరో ‘‘మహాబోధిమహాచేతియాని వన్దిస్సామీ’’తి చేతియపబ్బతా ఆగన్త్వా, విహారం పవిసన్తో మహామణ్డపట్ఠానే భిక్ఖూ గుళం గణ్హన్తే దిస్వా పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తం సామణేరం ఆహ, ‘‘నత్థి తే గుళేన అత్థో’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, నత్థీ’’తి. సామణేర మయం మగ్గకిలన్తా, ఏకేన కపిట్ఠఫలమత్తేన పిణ్డకేన అమ్హాకం అత్థోతి. సామణేరో థాలకం నీహరిత్వా థేరస్స వస్సగ్గపటిపాటియం అట్ఠాసి. ఆరామికో గహణమానం పూరేత్వా ఉక్ఖిపి, సామణేరో అఙ్గులిం చాలేసి. తాత సామణేర, రాజకులానం దానే భాజనపూరమేవ పమాణం, థాలకపూరం గణ్హాహీతి. ఆమ, ఉపాసక, రాజానో నామ మహజ్ఝాసయా హోన్తి, అమ్హాకం పన ఉపజ్ఝాయస్స ఏత్తకేనేవ అత్థోతి.

రాజా తస్స కథం సుత్వా, ‘‘కిం భో సామణేరో భణతీ’’తి? తస్స సన్తికం గతో. ఆరామికో ఆహ – ‘‘సామి, సామణేరస్స భాజనం ఖుద్దకం, బహుం న గణ్హాతీ’’తి. రాజా ఆహ, ‘‘ఆనీతభాజనం పూరేత్వా గణ్హథ, భన్తే’’తి. మహారాజ, రాజానో నామ మహజ్ఝాసయా హోన్తి, ఉక్ఖిత్తభాజనం పూరేత్వావ దాతుకామా, అమ్హాకం పన ఉపజ్ఝాయస్స ఏత్తకేనేవ అత్థోతి. రాజా చిన్తేసి – ‘‘అయం సత్తవస్సికదారకో, అజ్జాపిస్స ముఖతో ఖీరగన్ధో న ముచ్చతి, గహేత్వా కుటే వా కుటుమ్బే వా పూరేత్వా స్వేపి పునదివసేపి ఖాదిస్సామాతి న వదతి, సక్కా బుద్ధసాసనం పరిగ్గహేతు’’న్తి పురిసే ఆణాపేసి, ‘‘భో, పసన్నోమ్హి సామణేరస్స, ఇతరానిపి అడ్ఢతేయ్యాని సకటసతాని ఆనేత్వా సఘంస్స దేథా’’తి.

సోయేవ పన రాజా ఏకదివసం తిత్తిరమంసం ఖాదితుకామో చిన్తేసి – ‘‘సచే అహం అఙ్గారపక్కం తిత్తిరమంసం ఖాదితుకామోస్మీతి అఞ్ఞస్స కథేస్సామి, సమన్తా యోజనట్ఠానే తిత్తిరసముగ్ఘాతం కరిస్సన్తీ’’తి ఉప్పన్నం పిపాసం అధివాసేన్తో తీణి సంవచ్ఛరాని వీతినామేసి. అథస్స కణ్ణేసు పుబ్బో సణ్ఠాసి, సో అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ‘‘అత్థి ను ఖో, భో, అమ్హాకం కోచి ఉపట్ఠాకుపాసకో సీలరక్ఖకో’’తి పుచ్ఛి. ఆమ, దేవ, అత్థి, తిస్సో నామ సో అఖణ్డసీలం రక్ఖతీతి. అథ నం వీమంసితుకామో పక్కోసాపేసి. సో ఆగన్త్వా రాజానం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. తతో నం ఆహ – ‘‘త్వం, తాత, తిస్సో నామా’’తి? ‘‘ఆమ దేవా’’తి. తేన హి గచ్ఛాతి. తస్మిం గతే ఏకం కుక్కుటం ఆహరాపేత్వా ఏకం పురిసం ఆణాపేసి, ‘‘గచ్ఛ తిస్సం వదాహి, ఇమం తీహి పాకేహి పచిత్వా అమ్హాకం ఉపట్ఠాపేహీ’’తి. సో గన్త్వా తథా అవోచ. సో ఆహ – ‘‘సచే, భో, అయం మతకో అస్స, యథా జానామి, తథా పచిత్వా ఉపట్ఠహేయ్యం. పాణాతిపాతం పనాహం న కరోమీ’’తి. సో ఆగన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి.

రాజా పున ‘‘ఏకవారం గచ్ఛా’’తి పేసేసి. సో గన్త్వా, ‘‘భో, రాజుపట్ఠానం నామ భారియం, మా ఏవం కరి, పునపి సీలం సక్కా సమాదాతుం, పచేత’’న్తి ఆహ. అథ నం తిస్సో అవోచ, ‘‘భో, ఏకస్మిం నామ అత్తభావే ధువం ఏకం మరణం, నాహం పాణాతిపాతం కరిస్సామీ’’తి. సో పునపి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తతియమ్పి పేసేత్వా అసమ్పటిచ్ఛన్తం పక్కోసాపేత్వా అత్తనా పుచ్ఛి. రఞ్ఞోపి తథేవ పటివచనం అదాసి. అథ రాజా పురిసే ఆణాపేసి, ‘‘అయం రఞ్ఞో ఆణం కోపేతి, గచ్ఛథేతస్స ఆఘాతనభణ్డికాయం ఠపేత్వా, సీసం ఛిన్దథా’’తి. రహో చ పన నేసం సఞ్ఞమదాసి – ‘‘ఇమం సన్తజ్జయమానా నేత్వా సీసమస్స ఆఘాతనభణ్డికాయం ఠపేత్వా ఆగన్త్వా మయ్హం ఆరోచేథా’’తి.

తే తం ఆఘాతనభణ్డికాయం నిపజ్జాపేత్వా తమస్స కుక్కుటం హత్థేసు ఠపయింసు. సో తం హదయే ఠపేత్వా ‘‘అహం, తాత, మమ జీవితం తుయ్హం దేమి, తవ జీవితం అహం గణ్హామి, త్వం నిబ్భయో గచ్ఛా’’తి విస్సజ్జేసి. కుక్కుటో పక్ఖే పప్ఫోటేత్వా ఆకాసేన గన్త్వా వటరుక్ఖే నిలీయి. తస్స కుక్కుటస్స అభయదిన్నట్ఠానం కుక్కుటగిరి నామ జాతం.

రాజా తం పవత్తిం సుత్వా అమచ్చపుత్తం పక్కోసాపేత్వా సబ్బాభరణేహి అలఙ్కరిత్వా ఆహ – ‘‘తాత, మయా త్వం ఏతదత్థమేవ వీమంసితో, మయ్హం తిత్తిరమంసం ఖాదితుకామస్స తీణి సంవచ్ఛరాని అతిక్కన్తాని, సక్ఖిస్ససి మే తికోటిపరిసుద్ధం కత్వా ఉపట్ఠాపేతు’’న్తి. ‘‘ఏతం నామ, దేవ, మయ్హం కమ్మ’’న్తి నిక్ఖమిత్వా ద్వారన్తరే ఠితో ఏకం పురిసం పాతోవ తయో తిత్తిరే గహేత్వా పవిసన్తం దిస్వా, ద్వే కహాపణే దత్వా తిత్తిరే ఆదాయ పరిసోధేత్వా, జీరకాదీహి వాసేత్వా, అఙ్గారేసు సుపక్కే పచిత్వా రఞ్ఞో ఉపట్ఠాపేసి. రాజా మహాతలే సిరీపల్లఙ్కే నిసిన్నోవ ఏకం గహేత్వా థోకం ఛిన్దిత్వా ముఖే పక్ఖిపి, తావదేవస్స సత్తరసహరణీసహస్సాని ఫరిత్వా అట్ఠాసి.

తస్మిం సమయే భిక్ఖుసఙ్ఘం సరిత్వా, ‘‘మాదిసో నామ పథవిస్సరో రాజా తిత్తిరమంసం ఖాదితుకామో తీణి సంవచ్ఛరాని న లభి, అపచ్చమానో భిక్ఖుసఙ్ఘో కుతో లభిస్సతీ’’తి? ముఖే పక్ఖిత్తక్ఖణ్డం భూమియం ఛడ్డేసి. అమచ్చపుత్తో జణ్ణుకేహి పతిత్వా ముఖేన గణ్హి. రాజా ‘‘అపేహి, తాత, జానామహం తవ నిద్దోసభావం, ఇమినా నామ కారణేన మయా ఏతం ఛడ్డిత’’న్తి కథేత్వా, ‘‘సేసకం తథేవ సఙ్గోపేత్వా ఠపేహీ’’తి ఆహ.

పునదివసే రాజకులూపకో థేరో పిణ్డాయ పావిసి. అమచ్చపుత్తో తం దిస్వా పత్తం గహేత్వా రాజగేహం పవేసేసి. అఞ్ఞతరో వుడ్ఢపబ్బజితోపి థేరస్స పచ్ఛాసమణో వియ హుత్వా అనుబన్ధన్తో పావిసి. థేరో ‘‘రఞ్ఞా పక్కోసాపితభిక్ఖు భవిస్సతీ’’తి పమజ్జి. అమచ్చపుత్తోపి ‘‘థేరస్స ఉపట్ఠాకో భవిస్సతీ’’తి పమాదం ఆపజ్జి. తేసం నిసీదాపేత్వా యాగుం అదంసు. యాగుయా పీతాయ రాజా తిత్తిరే ఉపనేసి. థేరో ఏకం గణ్హి, ఇతరోపి ఏకం గణ్హి. రాజా ‘‘అనుభాగో అత్థి, అనాపుచ్ఛిత్వా ఖాదితుం న యుత్త’’న్తి మహాథేరం ఆపుచ్ఛి. థేరో హత్థం పిదహి, మహల్లకత్థేరో సమ్పటిచ్ఛి. రాజా అనత్తమనో హుత్వా కతభత్తకిచ్చం థేరం పత్తం ఆదాయ అనుగచ్ఛన్తో ఆహ – ‘‘భన్తే, కులగేహం ఆగచ్ఛన్తేహి ఉగ్గహితవత్తం భిక్ఖుం గహేత్వా ఆగన్తుం వట్టతీ’’తి. థేరో తస్మిం ఖణే అఞ్ఞాసి ‘‘న ఏస రఞ్ఞా పక్కోసాపితో’’తి.

పునదివసే ఉపట్ఠాకసామణేరం గహేత్వా పావిసి. రాజా తదాపి యాగుయా పీతాయ తిత్తిరే ఉపనామేసి. థేరో ఏకం అగ్గహేసి, సామణేరో అఙ్గులిం చాలేత్వా మజ్ఝే ఛిన్దాపేత్వా ఏకకోట్ఠాసమేవ అగ్గహేసి. రాజా తం కోట్ఠాసం మహాథేరస్స ఉపనామేసి. మహాథేరో హత్థం పిదహి, సామణేరోపి పిదహి. రాజా అవిదూరే నిసీదిత్వా ఖణ్డాఖణ్డం ఛిన్దిత్వా ఖాదన్తో ‘‘ఉగ్గహితవత్తే నిస్సాయ దియడ్ఢతిత్తిరే ఖాదితుం లభిమ్హా’’తి ఆహ. తస్స మంసే ఖాదితమత్తేవ కణ్ణేహి పుబ్బో నిక్ఖమి. తతో ముఖం విక్ఖాలేత్వా సామణేరం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘పసన్నోస్మి, తాత, అట్ఠ తే ధువభత్తాని దేమీ’’తి ఆహ. అహం, మహారాజ, ఉపజ్ఝాయస్స దమ్మీతి. అపరాని అట్ఠ దేమీతి. తాని అమ్హాకం ఆచరియస్స దమ్మీతి. అపరానిపి అట్ఠ దేమీతి. తాని సమానుపజ్ఝాయానం దమ్మీతి. అపరానిపి అట్ఠ దేమీతి. తాని భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దమ్మీతి. అపరానిపి అట్ఠ దేమీతి. సామణేరో అధివాసేసి. ఏవం పటిగ్గహణమత్తం జానన్తో అనుప్పన్నఞ్చేవ లాభం ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నఞ్చ థావరం కరోతి. ఇదం పటిగ్గహణపమాణం నామ. తత్థ పరిభోగపమాణం పచ్చవేక్ఖణపయోజనం, ‘‘ఇదమత్థియం భోజనం భుఞ్జామీ’’తి పన పచ్చవేక్ఖితపరిభోగస్సేవ పయోజనత్తా పరిభోగపమాణంయేవ నామ, తం ఇధ అధిప్పేతం. తేనేవ పటిసఙ్ఖా యోనిసోతిఆదిమాహ, ఇతరమ్పి పన వట్టతియేవ.

సీహసేయ్యన్తి ఏత్థ కామభోగిసేయ్యా, పేతసేయ్యా, సీహసేయ్యా, తథాగతసేయ్యాతి చతస్సో సేయ్యా. తత్థ ‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, కామభోగీ వామేన పస్సేన సేన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౬) అయం కామభోగిసేయ్యా. తేసఞ్హి యేభుయ్యేన దక్ఖిణపస్సేన సయానో నామ నత్థి.

‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, పేతా ఉత్తానా సేన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౬) అయం పేతసేయ్యా. పేతా హి అప్పమంసలోహితత్తా అట్ఠిసఙ్ఘాటజటితా ఏకేన పస్సేన సయితుం న సక్కోన్తి, ఉత్తానావ సయన్తి.

‘‘యేభుయ్యేన, భిక్ఖవే, సీహో మిగరాజా నఙ్గుట్ఠం అన్తరసత్థిమ్హి అనుపక్ఖిపిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సయతీ’’తి అయం సీహసేయ్యా. తేజుస్సదత్తా హి సీహో మిగరాజా ద్వే పురిమపాదే ఏకస్మిం, పచ్ఛిమపాదే ఏకస్మిం ఠానే ఠపేత్వా నఙ్గుట్ఠం అన్తరసత్థిమ్హి పక్ఖిపిత్వా పురిమపాదపచ్ఛిమపాదనఙ్గుట్ఠానం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేత్వా ద్విన్నం పురిమపాదానం మత్థకే సీసం ఠపేత్వా సయతి, దివసమ్పి సయిత్వా పబుజ్ఝమానో న ఉత్రసన్తో పబుజ్ఝతి, సీసం పన ఉక్ఖిపిత్వా పురిమపాదాదీనం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేతి. సచే కిఞ్చి ఠానం విజహిత్వా ఠితం హోతి, ‘‘నయిదం తుయ్హం జాతియా సూరభావస్స చ అనురూప’’న్తి అనత్తమనో హుత్వా తత్థేవ సయతి, న గోచరాయ పక్కమతి. అవిజహిత్వా ఠితే పన ‘‘తుయ్హం జాతియా చ సూరభావస్స చ అనురూపమిద’’న్తి హట్ఠతుట్ఠో ఉట్ఠాయ సీహవిజమ్భితం విజమ్భిత్వా కేసరభారం విధునిత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కమతి.

చతుత్థజ్ఝానసేయ్యా పన తథాగతసేయ్యాతి వుచ్చతి. తాసు ఇధ సీహసేయ్యా ఆగతా. అయఞ్హి తేజుస్సదఇరియాపథత్తా ఉత్తమసేయ్యా నామ.

పాదే పాదన్తి దక్ఖిణపాదే వామపాదం. అచ్చాధాయాతి అతిఆధాయ, ఈసకం అతిక్కమ్మ ఠపేత్వా. గోప్ఫకేన హి గోప్ఫకే, జాణునా వా జాణుమ్హి సఙ్ఘట్టియమానే అభిణ్హం వేదనా ఉప్పజ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం న హోతి, సేయ్యా అఫాసుకా హోతి. యథా పన న సఙ్ఘంట్టేతి, ఏవం అతిక్కమ్మ ఠపితే వేదనా నుప్పజ్జతి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, సేయ్యా ఫాసుకా హోతి. తస్మా ఏవం సేయ్యం కప్పేతి.

సతో సమ్పజానోతి సతియా చేవ సమ్పజఞ్ఞేన చ సమన్నాగతో. కథం నిద్దాయన్తో సతో సమ్పజానో హోతీతి? సతిసమ్పజఞ్ఞస్స అప్పహానేన. అయఞ్హి దివసఞ్చేవ సకలయామఞ్చ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేత్వా పఠమయామావసానే చఙ్కమా ఓరుయ్హ పాదే ధోవన్తోపి మూలకమ్మట్ఠానం అవిజహన్తోవ ధోవతి, తం అవిజహన్తోవ ద్వారం వివరతి, మఞ్చే నిసీదతి, అవిజహన్తోవ నిద్దం ఓక్కమతి. పబుజ్ఝన్తో పన మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వావ పబుజ్ఝతి. ఏవం నిద్దం ఓక్కమన్తోపి సతో సమ్పజానో హోతి. ఏవం పన ఞాణధాతుకన్తి న రోచయింసు.

వుత్తనయేన పనేస చిత్తం పరిసోధేత్వా పఠమయామావసానే ‘‘ఉపాదిన్నకం సరీరం నిద్దాయ సమస్సాసేస్సామీ’’తి చఙ్కమా ఓరుయ్హ మూలకమ్మట్ఠానం అవిజహన్తోవ పాదే ధోవతి, ద్వారం వివరతి, మఞ్చే పన నిసీదిత్వా మూలకమ్మట్ఠానం పహాయ, ‘‘ఖన్ధావ ఖన్ధేసు, ధాతుయోవ ధాతూసు పటిహఞ్ఞన్తీ’’తి సేనాసనం పచ్చవేక్ఖన్తో కమేన నిద్దం ఓక్కమతి, పబుజ్ఝన్తో పన మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వావ పబుజ్ఝతి. ఏవం నిద్దం ఓక్కమన్తోపి సతో సమ్పజానో నామ హోతీతి వేదితబ్బో.

ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే తివఙ్గికా పుబ్బభాగవిపస్సనావ కథితా. ఏత్తకేనేవ పన వోసానం అనాపజ్జిత్వా తానేవ ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా భిక్ఖు అరహత్తం పాపుణాతీతి. ఏవం యావ అరహత్తా దేసనా కథేతబ్బా.