౧. ఆసీవిసోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౩౮. ఆసీవిసవగ్గస్స పఠమే భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి ఏకచారికద్విచారికతిచారికచతుచారికపఞ్చచారికే సభాగవుత్తినో కారకే యుత్తపయుత్తే సబ్బేపి దుక్ఖలక్ఖణకమ్మట్ఠానికే పరివారేత్వా నిసిన్నే యోగావచరే భిక్ఖూ ఆమన్తేసి. ఇదఞ్హి సుత్తం పుగ్గలజ్ఝాసయేన వుత్తం. పుగ్గలేసుపి విపఞ్చితఞ్ఞూనం దిసావాసికానం దుక్ఖలక్ఖణకమ్మట్ఠానికానం ఉపట్ఠానవేలాయ ఆగన్త్వా సత్థారం పరివారేత్వా నిసిన్నానం వసేన వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదీనం చతున్నమ్పి పుగ్గలానం పచ్చయభూతమేవేతం. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ పుగ్గలో హి ఇమస్స సుత్తస్స మాతికానిక్ఖేపేనేవ అరహత్తం పాపుణిస్సతి, విపఞ్చితఞ్ఞూ మాతికాయ విత్థారభాజనేన, నేయ్యపుగ్గలో ఇమమేవ సుత్తం సజ్ఝాయన్తో పరిపుచ్ఛన్తో యోనిసో మనసికరోన్తో కల్యాణమిత్తే సేవన్తో భజన్తో పయిరుపాసన్తో అరహత్తం పాపుణిస్సతి. పదపరమస్సేతం సుత్తం అనాగతే వాసనా భవిస్సతీతి ఏవం సబ్బేసమ్పి ఉపకారభావం ఞత్వా భగవా సినేరుం ఉక్ఖిపన్తో వియ ఆకాసం విత్థారేన్తో వియ చక్కవాళపబ్బతం కమ్పేన్తో వియ చ మహన్తేన ఉస్సాహేన సేయ్యథాపి, భిక్ఖవేతి ఇమం ఆసీవిసోపమసుత్తం ఆరభి.
తత్థ చత్తారో ఆసీవిసాతి కట్ఠముఖో, పూతిముఖో, అగ్గిముఖో, సత్థముఖోతి ఇమే చత్తారో. తేసు కట్ఠముఖేన దట్ఠస్స సకలసరీరం సుక్ఖకట్ఠం వియ థద్ధం హోతి, సన్ధిపబ్బేసు అధిమత్తం అయసూలసమప్పితం వియ తిట్ఠతి. పూతిముఖేన దట్ఠస్స పక్కపూతిపనసం వియ విపుబ్బకభావం ఆపజ్జిత్వా పగ్ఘరతి, చఙ్గవారే పక్ఖిత్తఉదకం వియ హోతి. అగ్గిముఖేన దట్ఠస్స సకలసరీరం ఝాయిత్వా భస్మముట్ఠి వియ థుసముట్ఠి వియ చ విప్పకిరీయతి. సత్తముఖేన దట్ఠస్స సకలసరీరం భిజ్జతి, అసనిపాతట్ఠానం వియ మహానిఖాదనేన ఖతసన్ధిముఖం వియ చ హోతి. ఏవం విసవసేన విభత్తా చత్తారో ఆసీవిసా.
విసవేగవికారేన పనేతే సోళస హోన్తి. కట్ఠముఖో హి దట్ఠవిసో, దిట్ఠవిసో, ఫుట్ఠవిసో, వాతవిసోతి చతుబ్బిధో హోతి. తేన హి దట్ఠమ్పి దిట్ఠమ్పి ఫుట్ఠమ్పి తస్స వాతేన పహటమ్పి సరీరం వుత్తప్పకారేన థద్ధం హోతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయోతి. ఏవం విసవేగవికారవసేన సోళస హోన్తి.
పున పుగ్గలపణ్ణత్తివసేన చతుసట్ఠి హోన్తి. కథం? కట్ఠముఖేసు తావ దట్ఠవిసో చ ఆగతవిసో నో ఘోరవిసో, ఘోరవిసో నో ఆగతవిసో, ఆగతవిసో చేవ ఘోరవిసో చ, నేవాగతవిసో న ఘోరవిసోతి చతుబ్బిధో హోతి. తత్థ యస్స విసం సమ్పజ్జలితతిణుక్కాయ అగ్గి వియ సీఘం అభిరుహిత్వా అక్ఖీని గహేత్వా ఖన్ధం గహేత్వా సీసం గహేత్వా ఠితన్తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి మణిసప్పాదీనం విసం వియ, మన్తం పన పరివత్తేత్వా కణ్ణవాతం దత్వా దణ్డకేన పహటమత్తే ఓతరిత్వా దట్ఠట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి, అయం ఆగతవిసో నో ఘోరవిసో నామ. యస్స పన విసం సణికం అభిరుహతి, ఆరుళ్హారుళ్హట్ఠానే పన అయం సీతఉదకం వియ హోతి ఉదకసప్పాదీనం విసం వియ, ద్వాదసవస్సచ్చయేనాపి కణ్ణపిట్ఠిఖన్ధపిట్ఠికాదీసు గణ్డపిళకాదివసేన పఞ్ఞాయతి, మన్తపరివత్తనాదీసు చ కయిరమానాసు సీఘం న ఓతరతి, అయం ఘోరవిసో నో ఆగతవిసో నామ. యస్స పన విసం సీఘం అభిరుహతి, న సీఘం ఓతరతి అనేళకసప్పాదీనం విసం వియ, అయం ఆగతవిసో చేవ ఘోరవిసో చ. యస్స పన విసం మన్దం హోతి, ఓతారియమానమ్పి సుఖేనేవ ఓతరతి నీలసప్పధమ్మనిసప్పాదీనం విసం వియ, అయం నేవాగతవిసో న ఘోరవిసో నామ. ఇమినా ఉపాయేన కట్ఠముఖే దట్ఠవిసాదయో పూతిముఖాదీసు చ దట్ఠవిసాదయో వేదితబ్బాతి. ఏవం పుగ్గలపణ్ణత్తివసేన చతుసట్ఠి.
తేసు ‘‘అణ్డజా నాగా’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౩౪౨-౩౪౪) యోనివసేన ఏకేకం చతుధా విభజిత్వా ఛపణ్ణాసాధికాని ద్వే సతాని హోన్తి. తే జలజాథలజాతి ద్విగుణితా ద్వాదసాధికాని పఞ్చసతాని హోన్తి, తే కామరూపఅకామరూపానం వసేన ద్విగుణితా చతువీసాధికసహస్ససఙ్ఖా హోన్తి. పున గతమగ్గస్స పటిలోమతో సంఖిప్పమానా కట్ఠముఖాదివసేన చత్తారోవ హోన్తీతి. తే సన్ధాయ భగవా ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆసీవిసా’’తి ఆహ. కులవసేన హి ఏతే గహితా.
తత్థ ఆసీవిసాతి ఆసిత్తవిసాతిపి ఆసీవిసా, అసితవిసాతిపి ఆసీవిసా, అసిసదిసవిసాతిపి ఆసీవిసా. ఆసిత్తవిసాతి సకలకాయే ఆసిఞ్చిత్వా వియ ఠపితవిసా, పరస్స చ అత్తనో సరీరే చ ఆసిఞ్చనవిసాతి అత్థో. అసితవిసాతి యం యం ఏతేహి అసితం హోతి పరిభుత్తం, తం తం విసమేవ సమ్పజ్జతి, తస్మా అసితం విసం హోతి ఏతేసన్తి ఆసీవిసా. అసిసదిసవిసాతి అసివియ తిఖిణం పరమమ్మచ్ఛేదనసమత్థం విసం ఏతేసన్తి ఆసీవిసాతి ఏవమేత్థ వచనత్థో వేదితబ్బో. ఉగ్గతేజాతి ఉగ్గతతేజా బలవతేజా. ఘోరవిసాతి దున్నిమ్మద్దనవిసా.
ఏవం వదేయ్యున్తి పటిజగ్గాపనత్థం ఏవం వదేయ్యుం. రాజానో హి ఆసీవిసే గాహాపేత్వా – ‘‘తథారూపే చోరే వా ఏతేహి డంసాపేత్వా మారేస్సామ, నగరూపరోధకాలే పరసేనాయ వా తం ఖిపిస్సామ, పరబలం నిమ్మద్దేతుం అసక్కోన్తా సుభోజనం భుఞ్జిత్వా వరసయనం ఆరుయ్హ ఏతేహి అత్తానం డంసాపేత్వా సత్తూనం వసం అనాగచ్ఛన్తా అత్తనో రుచియా మరిస్సామా’’తి ఆసీవిసే జగ్గాపేన్తి. తే యం చోరం సహసావ మారేతుం న ఇచ్ఛన్తి, ‘‘ఏవమేతే దీఘరత్తం దుక్ఖప్పత్తో హుత్వా మరిస్సన్తీ’’తి ఇచ్ఛన్తా తం పురిసం ఏవం వదన్తి ఇమే తే అమ్భో పురిస చత్తారో ఆసీవిసాతి.
తత్థ కాలేన కాలన్తి కాలే కాలే. సంవేసేతబ్బాతి నిపజ్జాపేతబ్బా. అఞ్ఞతరో వా అఞ్ఞతరో వాతి కట్ఠముఖాదీసు యో కోచి. యం తే అమ్భో పురిస కరణీయం, తం కరోహీతి ఇదం అత్థచరకస్స వచనం వేదితబ్బం. తస్స కిర పురిసస్స ఏవం ఆసీవిసే పటిపాదేత్వా ‘అయం వో ఉపట్ఠాకో’తి చతూసు పేళాసు ఠపితానం ఆసీవిసానం ఆరోచేన్తి. అథేకో నిక్ఖమిత్వా ఆగమ్మ తస్స పురిసస్స దక్ఖిణపాదానుసారేన అభిరుహిత్వా దక్ఖిణహత్థం మణిబన్ధతో పట్ఠాయ వేఠేత్వా దక్ఖిణకణ్ణసోతమూలే ఫణం కత్వా సుసూతి కరోన్తో నిపజ్జి. అపరో వామపాదానుసారేన అభిరుహిత్వా తథేవ వామహత్థం వేఠేత్వా వామకణ్ణసోతమూలే ఫణం కత్వా సుసూతి కరోన్తో నిపజ్జి, తతియో నిక్ఖమిత్వా అభిముఖం అభిరుహిత్వా కుచ్ఛిం వేఠేత్వా గలవాటకమూలే ఫణం కత్వా సుసూతి కరోన్తో నిపజ్జి, చతుత్థో పిట్ఠిభాగేన అభిరుహిత్వా గీవం వేఠేత్వా ఉపరిముద్ధని ఫణం ఠపేత్వా సుసూతి కరోన్తో నిపజ్జి.
ఏవం చతూసు ఆసీవిసేసు సరీరట్ఠకేసుయేవ జాతేసు ఏకో తస్స పురిసస్స అత్థచరకపురిసో తం దిస్వా ‘‘కిం తే, భో పురిస, లద్ధ’’న్తి, పుచ్ఛి. తతో తేన ‘‘ఇమే మే, భో, హత్థేసు హత్థకటకం వియ బాహాసు కేయూరం వియ కుచ్ఛిమ్హి కుచ్ఛివేఠనసాటకో వియ కణ్ణేసు కణ్ణచూళికా వియ గలే ముత్తావలియో వియ సీసే సీసపసాధనం వియ కేచి అలఙ్కారవిసేసా రఞ్ఞా దిన్నా’’తి వుత్తే సో ఆహ – ‘‘భో అన్ధబాల, మా ఏవం మఞ్ఞిత్థ ‘రఞ్ఞా మే తుట్ఠేనేతం పసాధనం దిన్న’న్తి. త్వం రఞ్ఞో ఆగుచారీ చోరో, ఇమే చ చత్తారో ఆసీవిసా దురుపట్ఠాహా దుప్పటిజగ్గియా, ఏకస్మిం ఉట్ఠాతుకామే ఏకో న్హాయితుకామో హోతి, ఏకస్మిం న్హాయితుకామే ఏకో భుఞ్జితుకామో, ఏకస్మిం భుఞ్జితుకామే ఏకో నిపజ్జితుకామో. తేసు యస్సేవ ఇచ్ఛా న పూరతి, సో తత్థేవ డంసిత్వా మారేతీ’’తి. అత్థి పన, భో, ఏవం సన్తే కోచి సోత్థిమగ్గోతి? ఆమ, రాజపురిసానం విక్ఖిత్తభావం ఞత్వా పలాయనం సోత్థిభావోతి వత్వా ‘‘యం తే కరణీయం, తం కరోహీ’’తి వదేయ్య.
తం సుత్వా ఇతరో చతున్నం ఆసీవిసానం పమాదక్ఖణం రాజపురిసేహి చ పవివిత్తం దిస్వా, వామహత్థేన దక్ఖిణహత్థం వేఠేత్వా, దక్ఖిణకణ్ణచూళికాయ ఫణం ఠపేత్వా, సయితాసీవిసస్స సరీరం పరిమజ్జన్తో వియ సణికం తం అపనేత్వా, ఏతేనేవ ఉపాయేన సేసేపి అపనేత్వా తేసం భీతో పలాయేయ్య. అథ నం తే ఆసీవిసా ‘‘అయం అమ్హాకం రఞ్ఞా ఉపట్ఠాకో దిన్నో’’తి అనుబన్ధమానా ఆగచ్ఛేయ్యుం. ఇదం సన్ధాయ అథ ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో భీతో చతున్నం ఆసీవిసానం…పే… పలాయేథాతి వుత్తం.
తస్మిం పన పురిసే ఏవం ఆగతమగ్గం ఓలోకేత్వా ఓలోకేత్వా పలాయన్తే రాజా ‘‘పలాతో సో పురిసో’’తి సుత్వా ‘‘కో ను ఖో తం అనుబన్ధిత్వా ఘాతేతుం సక్ఖిస్సతీ’’తి విచినన్తో తస్సేవ పచ్చత్థికే పఞ్చ జనే లభిత్వా ‘‘గచ్ఛథ నం అనుబన్ధిత్వా ఘాతేథా’’తి పేసేయ్య. అథస్స అత్థచరా పురిసా తం పవత్తిం ఞత్వా ఆరోచేయ్యుం. సో భియ్యోసోమత్తాయ భీతో పలాయేథ. ఇమమత్థం సన్ధాయ తమేనం ఏవం వదేయ్యున్తిఆది వుత్తం.
ఛట్ఠో అన్తరచరో వధకోతి ‘‘పఠమం ఆసీవిసేహి అనుబద్ధో ఇతో చితో చ తే వఞ్చేన్తో పలాయి, ఇదాని పఞ్చహి పచ్చత్థికేహి అనుబద్ధో సుట్ఠుతరం పలాయతి, న సక్కా సో ఏవం గహేతుం, ఉపలాళనాయ పన సక్కా, తస్మా దహరకాలతో పట్ఠాయ ఏకతో ఖాదిత్వా చ పివిత్వా చ సన్థవం అన్తరచరం వధకమస్స పేసేథా’’తి అమచ్చేహి వుత్తేన రఞ్ఞా పరియేసిత్వా పేసితో అన్తరచరో వధకో.
సో పస్సేయ్య సుఞ్ఞం గామన్తి నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో పదం ఘాయిత్వా ఘాయిత్వా వేగేనాగచ్ఛన్తే చత్తారో ఆసీవిసే పఞ్చ వధకే పచ్చత్థికే ఛట్ఠఞ్చ అన్తరచరం వధకం ‘‘నివత్త భో, మా పలాయి, పుత్తదారేన సద్ధిం కామే పరిభుఞ్జన్తో సుఖం వసిస్ససీ’’తి వత్వా ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా, భియ్యోసోమత్తాయ యేన వా తేన వా పలాయన్తో పచ్చన్తరట్ఠే అభిముఖగతం ఏకం ఛకుటికం సుఞ్ఞం గామం పస్సేయ్య. రిత్తకఞ్ఞేవ పవిసేయ్యాతి ధనధఞ్ఞమఞ్చపీఠాదీహి విరహితత్తా రిత్తకఞ్ఞేవ పవిసేయ్య. తుచ్ఛకం సుఞ్ఞకన్తి ఏతస్సేవ వేవచనం. పరిమసేయ్యాతి ‘‘సచే పానీయం భవిస్సతి, పివిస్సామి, సచే భత్తం భవిస్సతి, భుఞ్జిస్సామీ’’తి భాజనం వివరిత్వా హత్థం అన్తో పవేసేత్వా పరిమసేయ్య.
తమేనం ఏవం వదేయ్యున్తి ఛన్నం ఘరానం ఏకఘరేపి కిఞ్చి అలభిత్వా గామమజ్ఝే ఏకో సన్దచ్ఛాయో రుక్ఖో అత్థి, తత్థ వఙ్కఫలకం అత్థతం దిస్వా, ‘‘ఇధ తావ నిసీదిస్సామీ’’తి గన్త్వా, తత్థ నిసిన్నం మన్దమన్దేన వాతేన బీజియమానం తత్తకమత్తమ్పి సుఖం సన్తతో అస్సాదయమానం, తమేనం పురిసం కేచిదేవ అత్థచరకా బహి పవత్తిం ఞత్వా ఆగతా ఏవం వదేయ్యుం. ఇదాని అమ్భో పురిసాతి అమ్భో, పురిస, ఇదాని. చోరా గామఘాతకాతి ‘‘యదేవేత్థ లభిస్సామ, తం గణ్హిస్సామ వా ఘాతేస్సామ వా’’తి ఆగతా ఛ గామఘాతకచోరా.
ఉదకణ్ణవన్తి గమ్భీరం పుథులం ఉదకం. గమ్భీరమ్పి హి అపుథులం, పుథులం వా అగమ్భీరం, న అణ్ణవోతి వుచ్చతి, యమ్పన గమ్భీరఞ్చ పుథులఞ్చ, తస్సేవేతం నామం. సాసఙ్కం సప్పటిభయన్తి చతున్నం ఆసీవిసానం పఞ్చన్నం వధకానం ఛట్ఠస్స అన్తరచరస్స ఛన్నఞ్చ గామఘాతకచోరానం వసేన సాసఙ్కం సప్పటిభయం. ఖేమం అప్పటిభయన్తి తేసంయేవ ఆసీవిసాదీనం అభావేన ఖేమఞ్చ నిబ్భయఞ్చ విచిత్రఉయ్యానవరం బహ్వన్నపానం దేవనగరసదిసం. న చస్స నావా సన్తారణీతి ‘‘ఇమాయ నావాయ ఓరిమతీరతో పరతీరం గమిస్సన్తీ’’తి ఏవం ఠపితా చ సన్తారణీ నావా న భవేయ్య. ఉత్తరసేతు వాతి రుక్ఖసేతు-జఙ్ఘసేతు-సకటసేతూనం అఞ్ఞతరో ఉత్తరసేతు వా న భవేయ్య. తిట్ఠతి బ్రాహ్మణోతి న ఖో ఏస బ్రాహ్మణో. కస్మా నం బ్రాహ్మణోతి ఆహ? ఏత్తకానం పచ్చత్థికానం బాహితత్తా, దేసనం వా వినివత్తేన్తో ఏకం ఖీణాసవబ్రాహ్మణం దస్సేతుమ్పి ఏవమాహ.
తస్మిం పన ఏవం ఉత్తిణ్ణే చత్తారో ఆసీవిసా ‘‘న లద్ధో వతాసి అమ్హేహి, అజ్జ తే మురుమురాయ జీవితం ఖాదిత్వా ఛడ్డేయ్యామ’’. పఞ్చ పచ్చత్థికా ‘‘న లద్ధో వతాసి అమ్హేహి, అజ్జ తే పరివారేత్వా అఙ్గమఙ్గాని ఛిన్దిత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గతా సతం వా సహస్సం వా లభేయ్యామ’’. ఛట్ఠో అన్తరచరో ‘‘న లద్ధో వతాసి మయా, అజ్జ తే ఫలికవణ్ణేన అసినా సీసం ఛిన్దిత్వా, సేనాపతిట్ఠానం లభిత్వా సమ్పత్తిం అనుభవేయ్యం’’. ఛ చోరా ‘‘న లద్ధో వతాసి అమ్హేహి, అజ్జ తే వివిధాని కమ్మకారణాని కారేత్వా బహుధనం ఆహరాపేస్సామా’’తి చిన్తేత్వా, ఉదకణ్ణవం ఓతరితుం అసక్కోన్తా రఞ్ఞో ఆణాయ కోపితత్తా పరతో గన్తుమ్పి అవిసహన్తా తత్థేవ సుస్సిత్వా మరేయ్యుం.
ఉపమా ఖో మ్యాయన్తి ఏత్థ ఏవం ఆదితో పట్ఠాయ ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం – రాజా వియ హి కమ్మం దట్ఠబ్బం, రాజాపరాధికపురిసో వియ వట్టనిస్సితో పుథుజ్జనో. చత్తారో ఆసీవిసా వియ చత్తారి మహాభూతాని, రఞ్ఞో తస్స చత్తారో ఆసీవిసే పటిచ్ఛాపితకాలో వియ కమ్మునా పుథుజ్జనస్స పటిసన్ధిక్ఖణేయేవ చతున్నం మహాభూతానం దిన్నకాలో. ‘‘ఇమేసం ఆసీవిసానం పమాదక్ఖణే రాజపురిసానఞ్చ వివిత్తక్ఖణే నిక్ఖమిత్వా యం తే అమ్భో, పురిస, కరణీయం, తం కరోహీ’’తి వచనేన ‘‘పలాయస్సూ’’తి వుత్తకాలో వియ సత్థారా ఇమస్స భిక్ఖునో మహాభూతకమ్మట్ఠానం కథేత్వా ‘‘ఇమేసు చతూసు మహాభూతేసు నిబ్బిన్ద విరజ్జ, ఏవం వట్టతో పరిముచ్చిస్ససీ’’తి కథితకాలో, తస్స పురిసస్స అత్థచరకవచనం సుత్వా చతున్నం ఆసీవిసానం పమాదక్ఖణే రాజపురిసానఞ్చ వివిత్తక్ఖణే నిక్ఖమిత్వా యేన వా తేన వా పలాయనం వియ ఇమస్స భిక్ఖునో సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం లభిత్వా మహాభూతాసీవిసేహి పరిముచ్చనత్థాయ ఞాణపలాయనేన పలాయనం.
ఇదాని చతున్నేతం మహాభూతానం అధివచనం పథవీధాతుయా ఆపోధాతుయాతిఆదీసు చతుమహాభూతకథా చ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధకథా చ ఆయతనకథా చ విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బా. ఏత్థ చ కట్ఠముఖఆసీవిసో వియ పథవీధాతు దట్ఠబ్బా, పూతిముఖఅగ్గిముఖసత్థముఖా వియ సేసధాతుయో. యథేవ హి కట్ఠముఖేన దట్ఠస్స సకలకాయో థద్ధో హోతి, ఏవం పథవీధాతుపకోపేనాపి. యథా చ పూతిముఖాదీహి దట్ఠస్స పగ్ఘరతి చేవ ఝాయతి చ ఛిజ్జతి చ, ఏవం ఆపోధాతుతేజోధాతువాయోధాతుపకోపేనాపీతి. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా –
‘‘పత్థద్ధో భవతీ కాయో, దట్ఠో కట్ఠముఖేన వా;
పథవీధాతుపకోపేన, హోతి కట్ఠముఖేవ సో.
‘‘పూతికో భవతీ కాయో, దట్ఠో పూతిముఖేన వా;
ఆపోధాతుపకోపేన, హోతి పూతిముఖేవ సో.
‘‘సన్తత్తో భవతీ కాయో, దట్ఠో అగ్గిముఖేన వా;
తేజోధాతుపకోపేన, హోతి అగ్గిముఖేవ సో.
‘‘సఞ్ఛిన్నో భవతీ కాయో, దట్ఠో సత్థముఖేన వా;
వాయోధాతుపకోపేన, హోతి సత్థముఖేవ సో’’తి. –
ఏవం తావేత్థ విసేసతో సదిసభావో వేదితబ్బో.
అవిసేసతో పన ఆసయతో విసవేగవికారతో అనత్థగ్గహణతో దురుపట్ఠానతో దురాసదతో అకతఞ్ఞుతతో అవిసేసకారితో అనన్తదోసూపద్దవతోతి ఇమేహి కారణేహి ఏతేసం ఆసీవిససదిసతా వేదితబ్బా. తత్థ ఆసయతోతి ఆసీవిసానఞ్హి వమ్మికో ఆసయో, తత్థేవ తే వసన్తి. మహాభూతానమ్పి కాయవమ్మికో ఆసయో. ఆసీవిసానఞ్చ రుక్ఖసుసిరతిణపణ్ణగహనసఙ్కారట్ఠానానిపి ఆసయో. ఏతేసుపి హి తే వసన్తి. మహాభూతానమ్పి కాయసుసిరం కాయగహనం కాయసఙ్కారట్ఠానం ఆసయోతి. ఏవం తావ ఆసయతో సదిసతా వేదితబ్బా.
విసవేగవికారతోతి ఆసీవిసా హి కులవసేన కట్ఠముఖాదిభేదతో చత్తారో. తత్థ ఏకేకో విసవికారతో విభజ్జమానో దట్ఠవిసాదివసేన చతుబ్బిధో హోతి. మహాభూతానిపి పచ్చత్తలక్ఖణవసేన పథవీఆదిభేదతో చత్తారి. ఏత్థ ఏకేకం కమ్మసముట్ఠానాదివసేన చతుబ్బిధం హోతి. ఏవం విసవేగవికారతో సదిసతా వేదితబ్బా.
అనత్థగ్గహణతోతి ఆసీవిసే గణ్హన్తా పఞ్చ అనత్థే గణ్హన్తి – దుగ్గన్ధం గణ్హన్తి, అసుచిం గణ్హన్తి, బ్యాధిం గణ్హన్తి, విసం గణ్హన్తి, మరణం గణ్హన్తి. మహాభూతానిపి గణ్హన్తా పఞ్చ అనత్థే గణ్హన్తి – దుగ్గన్ధం గణ్హన్తి, అసుచిం గణ్హన్తి, బ్యాధిం గణ్హన్తి, జరం గణ్హన్తి, మరణం గణ్హన్తి. తేనాహు పోరాణా –
‘‘యేకేచి సప్పం గణ్హన్తి, మీళ్హలిత్తం మహావిసం;
పఞ్చ గణ్హన్తునత్థాని, లోకే సప్పాభినన్దినో.
‘‘దుగ్గన్ధం అసుచిం బ్యాధిం, విసం మరణపఞ్చమం;
అనత్థా హోన్తి పఞ్చేతే, మీళ్హలిత్తే భుజఙ్గమే.
‘‘ఏవమేవం అకుసలా, అన్ధబాలపుథుజ్జనా;
పఞ్చ గణ్హన్తునత్థాని, భవే జాతాభినన్దినో.
‘‘దుగ్గన్ధం అసుచిం బ్యాధిం, జరం మరణపఞ్చమం;
అనత్థా హోన్తి పఞ్చేతే, మీళ్హలిత్తేవ పన్నగే’’తి. –
ఏవం అనత్థగ్గహణతో సదిసతా వేదితబ్బా.
దురుపట్ఠానతోతి తే ఆసీవిసా దురుపట్ఠానా, ఏకస్మిం ఉట్ఠాతుకామే ఏకో న్హాయితుకామో హోతి, తస్మిం న్హాయితుకామే అపరో భుఞ్జితుకామో, తస్మిం భుఞ్జితుకామే అఞ్ఞో నిపజ్జితుకామో హోతి. తేసు యస్స యస్సేవ అజ్ఝాసయో న పూరతి, సో తత్థేవ డంసిత్వా మారేతి. ఇమేహి పన ఆసీవిసేహి భూతానేవ దురుపట్ఠానతరాని. పథవీధాతుయా హి భేసజ్జే కయిరమానే ఆపోధాతు కుప్పతి, తస్సేవ భేసజ్జం కరోన్తస్స తేజోధాతూతి ఏవం ఏకిస్సా భేసజ్జే కయిరమానే అపరా కుప్పన్తీతి. ఏవం దురుపట్ఠానతో సదిసతా వేదితబ్బా.
దురాసదతోతి దురాసదా హి ఆసీవిసా, గేహస్స పురిమభాగే ఆసీవిసం దిస్వా పచ్ఛిమభాగేన పలాయన్తి, పచ్ఛిమభాగే దిస్వా పురిమభాగేన, గేహమజ్ఝే దిస్వా గబ్భం పవిసన్తి, గబ్భే దిస్వా మఞ్చపీఠం అభిరుహన్తి. మహాభూతాని తతోపి దురాసదతరాని. తథారూపేన హి కుట్ఠరోగేన ఫుట్ఠస్స కణ్ణనాసాదీని ఛిన్దిత్వా పతన్తి, సరీరం సమ్ఫుటతి నీలమక్ఖికా పరివారేన్తి, సరీరగన్ధో దూరతోవ ఉబ్బాహతి. తం పురిసం అక్కోసమానమ్పి పరిదేవమానమ్పి నేవ రోసవసేన, న కారుఞ్ఞేన, ఉపసఙ్కమితుం సక్కోన్తి, నాసికం పిదహిత్వా ఖేళం పాతేన్తా దూరతోవ నం వివజ్జేన్తి. ఏవం అఞ్ఞేసమ్పి భగన్దరకుచ్ఛిరోగవాతరోగాదీనం బీభచ్ఛజేగుచ్ఛభావకరానఞ్చ రోగానం వసేన అయమేవత్థో విభావేతబ్బోతి. ఏవం దురాసదతో సదిసతా వేదితబ్బా.
అకతఞ్ఞుతతోతి ఆసీవిసా హి అకతఞ్ఞునో హోన్తి, న్హాపియమానాపి భోజియమానాపి గన్ధమాలాదీహి పూజియమానాపి పేళాయం పక్ఖిపిత్వా పరిహరియమానాపి ఓతారమేవ గవేసన్తి. యత్థ ఓతారం లభన్తి, తత్థేవ నం డంసిత్వా మారేన్తి. ఆసీవిసేహిపి మహాభూతానేవ అకతఞ్ఞుతరాని. ఏతేసఞ్హి కతం నామ నత్థి, సీతేన వా ఉణ్హేన వా నిమ్మలేన జలేన న్హాపియమానానిపి గన్ధమాలాదీహి సక్కరియమానానిపి ముదువత్థముదుసయనముదుయానాదీహి పరిహరియమానానిపి, వరభోజనం భోజియమానానిపి, వరపానం పాయాపియమానానిపి ఓతారమేవ గవేసన్తి. యత్థ ఓతారం లభన్తి, తత్థేవ కుప్పిత్వా అనయబ్యసనం పాపేన్తీతి. ఏవం అకతఞ్ఞుతతో సదిసతా వేదితబ్బా.
అవిసేసకారితోతి ఆసీవిసా హి ‘‘అయం ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా’’తి విసేసం న కరోన్తి, సమ్పత్తసమ్పత్తమేవ డంసిత్వా మారేన్తి. మహాభూతానిపి ‘‘అయం ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా దేవో వా మనుస్సో వా మారో వా బ్రహ్మా వా నిగ్గుణో వా సగుణో వా’’తి విసేసం న కరోన్తి. యది హి నేసం ‘‘అయం గుణవా’’తి లజ్జా ఉప్పజ్జేయ్య, సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలే తథాగతే లజ్జం ఉప్పాదేయ్యుం. అథాపి నేసం ‘‘అయం మహాపఞ్ఞో అయం మహిద్ధికో అయం ధుతవాదో’’తిఆదినా నయేన లజ్జా ఉప్పజ్జేయ్య, ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరాదీసు లజ్జం ఉప్పాదేయ్యుం. అథాపి నేసం ‘‘అయం నిగ్గుణో దారుణో థద్ధో’’తి భయం ఉప్పజ్జేయ్య, సదేవకే లోకే నిగ్గుణథద్ధదారుణానం అగ్గస్స దేవదత్తస్స ఛన్నం వా సత్థారానం భాయేయ్యుం, న చ లజ్జన్తి న చ భాయన్తి, కుప్పిత్వా యంకిఞ్చి అనయబ్యసనం ఆపాదేన్తియేవ. ఏవం అవిసేసకారితో సదిసతా వేదితబ్బా.
అనన్తదోసూపద్దవతోతి ఆసీవిసే నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకానఞ్హి దోసూపద్దవానం పమాణం నత్థి. తథా హేతే డంసిత్వా కాణమ్పి కరోన్తి ఖుజ్జమ్పి పీఠసప్పిమ్పి ఏకపక్ఖలమ్పీతి ఏవం అపరిమాణం విప్పకారం దస్సేన్తి. భూతానిపి కుప్పితాని న కాణాదిభావేసు న కిఞ్చి విప్పకారం న కరోన్తి, అప్పమాణో ఏతేసం దోసూపద్దవోతి. ఏవం అనన్తదోసూపద్దవతో సదిసతా వేదితబ్బా.
ఇదానేత్థ చతుమహాభూతవసేన యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథేతబ్బం సియా, తం విసుద్ధిమగ్గే చతుధాతువవత్థాననిద్దేసే కథితమేవ.
పఞ్చ వధకా పచ్చత్థికాతి ఖో భిక్ఖవే పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచనన్తి ఏత్థ ద్వీహి ఆకారేహి ఖన్ధానం వధకపచ్చత్థికసదిసతా వేదితబ్బా. ఖన్ధా హి అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ వధేన్తి, తేసు చ సన్తేసు వధో నామ పఞ్ఞాయతి. కథం? రూపం తావ రూపమ్పి వధేతి అరూపమ్పి, తథా అరూపం అరూపమ్పి వధేతి రూపమ్పి. కథం? అయఞ్హి పథవీధాతు భిజ్జమానా ఇతరా తిస్సో ధాతుయో గహేత్వావ భిజ్జతి, ఆపోధాతుఆదీసుపి ఏసేవ నయో, ఏవం తావ రూపం రూపమేవ వధేతి. రూపక్ఖన్ధో పన భిజ్జమానో చత్తారో అరూపక్ఖన్ధే గహేత్వావ భిజ్జతి, ఏవం రూపం అరూపమ్పి వధేతి. వేదనాక్ఖన్ధోపి భిజ్జమానో సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధే గహేత్వావ భిజ్జతి. సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం అరూపం అరూపమేవ వధేతి. చుతిక్ఖణే పన చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా భిజ్జమానా వత్థురూపమ్పి గహేత్వావ భిజ్జన్తి, ఏవం అరూపం రూపమ్పి వధేతి. ఏవం తావ అఞ్ఞమఞ్ఞం వధేన్తీతి వధకా. యత్థ పన ఖన్ధా అత్థి, తత్థ ఛేదనభేదనవధబన్ధనాదయో హోన్తి, న అఞ్ఞత్థాతి. ఏవం ఖన్ధేసు సన్తేసు వధో పఞ్ఞాయతీతిపి వధకా.
ఇదాని పఞ్చక్ఖన్ధే రూపారూపవసేన ద్వే కోట్ఠాసే కత్వా, రూపవసేన వా నామవసేన వా రూపపరిగ్గహం ఆదిం కత్వా, యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథేతబ్బం సియా తమ్పి విసుద్ధిమగ్గే కథితమేవ.
ఛట్ఠో అన్తరచరో వధకో ఉక్ఖిత్తాసికోతి ఖో, భిక్ఖవే, నన్దీరాగస్సేతం అధివచనన్తి ఏత్థ ద్వీహాకారేహి నన్దీరాగస్స ఉక్ఖిత్తాసికవధకసదిసతా వేదితబ్బా పఞ్ఞాసిరపాతనతో చ యోనిసమ్పటిపాదనతో చ. కథం? చక్ఖుద్వారస్మిఞ్హి ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే తం ఆరమ్మణం నిస్సాయ లోభో ఉప్పజ్జతి, ఏత్తావతా పఞ్ఞాసీసం పతితం నామ హోతి, సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం తావ పఞ్ఞాసిరపాతనతో సదిసతా వేదితబ్బా. నన్దీరాగో పనేస అణ్డజాదిభేదా చతస్సో యోనియో ఉపనేతి. తస్స యోనిఉపగమనమూలకాని పఞ్చవీసతి మహాభయాని ద్వత్తింస కమ్మకారణాని చ ఆగతానేవ హోన్తీతి ఏవం యోనిసమ్పటిపాదనతోపిస్స ఉక్ఖిత్తాసికవధకసదిసతా వేదితబ్బా.
ఇతి నన్దీరాగవసేనాపి ఏకస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానం కథితమేవ హోతి. కథం? అయఞ్హి నన్దీరాగో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, తం సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి వవత్థపేత్వా తంసమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తేసం వత్థారమ్మణం రూపక్ఖన్ధోతి, ఏవం పఞ్చక్ఖన్ధే వవత్థపేతి. ఇదాని తే పఞ్చక్ఖన్ధే నామరూపవసేన వవత్థపేత్వా, తేసం పచ్చయపరియేసనతో పట్ఠాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా, అనుపుబ్బేన ఏకో అరహత్తం పాపుణాతీతి ఏవం నన్దీరాగవసేన కమ్మట్ఠానం కథితం హోతి.
ఛన్నం అజ్ఝత్తికాయతనానం సుఞ్ఞగామేన సదిసతా పాళియంయేవ ఆగతా. అయం పనేత్థ కమ్మట్ఠాననయో – యథా చ తే ఛ చోరా ఛకుటికం సుఞ్ఞం గామం పవిసిత్వా అపరాపరం విచరన్తా కిఞ్చి అలభిత్వా గామేన అనత్థికా హోన్తి, ఏవమేవం భిక్ఖు ఛసు అజ్ఝత్తికాయతనేసు అభినివిసిత్వా విచినన్తో ‘‘అహ’’న్తి వా ‘‘మమ’’న్తి వా గహేతబ్బం కిఞ్చి అదిస్వా తేహి అనత్థికో హోతి. సో ‘‘విపస్సనం పట్ఠపేస్సామీ’’తి ఉపాదారూపకమ్మట్ఠానవసేన చక్ఖుపసాదాదయో పరిగ్గహేత్వా ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో’’తి వవత్థపేతి, మనాయతనం ‘‘అరూపక్ఖన్ధో’’తి. ఇతి సబ్బానిపేతాని నామఞ్చేవ రూపఞ్చాతి నామరూపవసేన వవత్థపేత్వా, తేసం పచ్చయం పరియేసిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా, సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అనుపుబ్బేన అరహత్తే పతిట్ఠాతి. ఇదం ఏకస్స భిక్ఖునో యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథితం హోతి.
ఇదాని బాహిరానం గామఘాతకచోరేహి సదిసతం దస్సేన్తో చోరా గామఘాతకాతి ఖోతిఆదిమాహ. తత్థ మనాపామనాపేసూతి కరణత్థే భుమ్మం, మనాపామనాపేహీతి అత్థో. తత్థ చోరేసు గామం హనన్తేసు పఞ్చ కిచ్చాని వత్తన్తి – చోరా తావ గామం పరివారేత్వా ఠితా అగ్గిం దత్వా కటకటసద్దం ఉట్ఠాపేన్తి, తతో మనుస్సా హత్థసారం గహేత్వా బహి నిక్ఖమన్తి. తతో తేహి సద్ధిం భణ్డకస్స కారణా హత్థపరామాసం కరోన్తి. కేచి పనేత్థ పహారం పాపుణన్తి, కేచి పహారట్ఠానే పతన్తి, అవసేసే పన అరోగజనే బన్ధిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం నేత్వా రజ్జుబన్ధనాదీహి బన్ధిత్వా దాసపరిభోగేన పరిభుఞ్జన్తి.
తత్థ గామఘాతకచోరానం గామం పరివారేత్వా అగ్గిదానం వియ ఛసు ద్వారేసు ఆరమ్మణే ఆపాథగతే కిలేసపరిళాహుప్పత్తి వేదితబ్బా, హత్థసారం ఆదాయ బహి నిక్ఖమనం వియ. తఙ్ఖణే కుసలధమ్మం పహాయ అకుసలసమఙ్గితా, భణ్డకస్స కారణా హత్థపరామసనాపజ్జనం వియ దుక్కటదుబ్భాసితపాచిత్తియథుల్లచ్చయానం ఆపజ్జనకాలో, పహారలద్ధకాలో వియ సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జనకాలో, పహారం లద్ధా పన పహారట్ఠానే పతితకాలో వియ పారాజికం ఆపజ్జిత్వా అస్సమణకాలో, అవసేసజనస్స బన్ధిత్వా వసనట్ఠానం నేత్వా దాసపరిభోగేన పరిభుఞ్జనకాలో వియ తమేవ ఆరమ్మణం నిస్సాయ సబ్బేసం పస్సన్తానంయేవ చూళసీలమజ్ఝిమసీలమహాసీలాని భిన్దిత్వా సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ గిహిభావం ఆపజ్జనకాలో. తత్రస్స పుత్తదారం పోసేన్తస్స సన్దిట్ఠికో దుక్ఖక్ఖన్ధో వేదితబ్బో, కాలం కత్వా అపాయే నిబ్బత్తస్స సమ్పరాయికో.
ఇమానిపి బాహిరాయతనాని ఏకస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానవసేనేవ కథితాని. ఏత్థ హి రూపాదీని చత్తారి ఉపాదారూపాని, ఫోట్ఠబ్బాయతనం తిస్సో ధాతుయో, ధమ్మాయతనే ఆపోధాతుయా సద్ధిం తా చతస్సోతి ఇమాని చత్తారి భూతాని, తేసం పరిచ్ఛేదవసేన ఆకాసధాతు, లహుతాదివసేన లహుతాదయోతి ఏవమిదం సబ్బమ్పి భూతుపాదాయరూపం రూపక్ఖన్ధో, తదారమ్మణా వేదనాదయో చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా. తత్థ ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపం, చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా నామ’’న్తి. నామరూపం వవత్థపేత్వా పురిమనయేనేవ పటిపజ్జన్తస్స యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథితం హోతి.
ఓఘానన్తి ఏత్థ దురుత్తరణట్ఠో ఓఘట్ఠో. ఏతే హి ‘‘సీలసంవరం పూరేత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి అజ్ఝాసయం సముట్ఠాపేత్వా కల్యాణమిత్తే నిస్సాయ సమ్మా వాయమన్తేన తరితబ్బా, యేన వా తేన వా దురుత్తరా. ఇమినా దురుత్తరణట్ఠేన ఓఘాతి వుచ్చన్తి. తేపి ఏకస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానవసేన కథితా. చత్తారోపి హి ఏతే ఏకో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో వాతి. సేసం నన్దీరాగే వుత్తనయేనేవ యోజేత్వా విత్థారేతబ్బం.
సక్కాయస్సేతం అధివచనన్తి, సక్కాయోపి హి ఆసీవిసాదీహి ఉదకణ్ణవస్స ఓరిమతీరం వియ చతుమహాభూతాదీహి సాసఙ్కో సప్పటిభయో, సోపి ఏకస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠానవసేనేవ కథితో. సక్కాయో హి తేభూమకపఞ్చక్ఖన్ధా, తే చ సమాసతో నామరూపమేవాతి. ఏవమేత్థ నామరూపవవత్థానం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం విత్థారేతబ్బన్తి.
నిబ్బానస్సేతం అధివచనన్తి నిబ్బానఞ్హి ఉదకణ్ణవస్స పారిమతీరం వియ చతుమహాభూతాదీహి ఖేమం అప్పటిభయం. వీరియారమ్భస్సేతం అధివచనన్తి ఏత్థ చిత్తకిరియదస్సనత్థం హేట్ఠా వుత్తవాయామమేవ వీరియన్తి గణ్హిత్వా దస్సేతి. తిణ్ణో పారఙ్గతోతి తరిత్వా పారం గతో.
తత్థ యథా సాసఙ్కఓరిమతీరే ఠితేన ఉదకణ్ణవం తరితుకామేన కతిపాహం వసిత్వా సణికం నావం సజ్జేత్వా ఉదకకీళం కీళన్తేన వియ న నావా అభిరుహితబ్బా. ఏవం కరోన్తో హి అనారుళ్హోవ బ్యసనం పాపుణాతి. ఏవమేవ కిలేసణ్ణవం తరితుకామేన ‘‘తరుణో తావమ్హి, మహల్లకకాలే అట్ఠఙ్గికమగ్గకుల్లం బన్ధిస్సామీ’’తి పపఞ్చో న కాతబ్బో. ఏవం కరోన్తో హి మహల్లకకాలం అపత్వాపి వినాసం పాపుణాతి, పత్వాపి కాతుం న సక్కోతి. భద్దేకరత్తాదీని పన అనుస్సరిత్వా వేగేనేవ అయం అరియమగ్గకుల్లో బన్ధితబ్బో.
యథా చ కుల్లం బన్ధన్తస్స హత్థపాదపారిపూరి ఇచ్ఛితబ్బా. కుణ్ఠపాదో హి ఖఞ్జపాదో వా పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి, ఫణహత్థకాదయో తిణపణ్ణాదీని గహేతుం న సక్కోన్తి. ఏవమిమమ్పి అరియమగ్గకుల్లం బన్ధన్తస్స సీలపాదానఞ్చేవ సద్ధాహత్థస్స చ పారిపూరి ఇచ్ఛితబ్బా. న హి దుస్సీలో అస్సద్ధో సాసనే అప్పతిట్ఠితో పటిపత్తిం అస్సద్దహన్తో అరియమగ్గకుల్లం బన్ధితుం సక్కోతి. యథా చ పరిపుణ్ణహత్థపాదోపి దుబ్బలో బ్యాధిపీళితో కుల్లం బన్ధితుం న సక్కోతి, థామసమ్పన్నోవ సక్కోతి, ఏవం సీలవా సద్ధోపి అలసో కుసీతో ఇమం మగ్గకుల్లం బన్ధితుం న సక్కోతి, ఆరద్ధవీరియోవ సక్కోతీతి ఇమం బన్ధితుకామేన ఆరద్ధవీరియేన భవితబ్బం. యథా సో పురిసో కుల్లం బన్ధిత్వా తీరే ఠత్వా యోజనవిత్థారం ఉదకణ్ణవం ‘‘అయం మయా పచ్చత్తపురిసకారం నిస్సాయ నిత్థరితబ్బో’’తి మానసం బన్ధతి, ఏవం యోగినాపి చఙ్కమా ఓరుయ్హ ‘‘అజ్జ మయా చతుమగ్గవజ్ఝం కిలేసణ్ణవం తరిత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాతబ్బ’’న్తి మానసం బన్ధితబ్బం.
యథా చ సో పురిసో కుల్లం నిస్సాయ ఉదకణ్ణవం తరన్తో గావుతమత్తం గన్త్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘ఏకకోట్ఠాసం అతిక్కన్తోమ్హి, అఞ్ఞే తయో సేసా’’తి జానాతి, అపరమ్పి గావుతమత్తం గన్త్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘ద్వే అతిక్కన్తోమ్హి, ద్వే సేసా’’తి జానాతి, అపరమ్పి గావుతమత్తం గన్త్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘తయో అతిక్కన్తోమ్హి, ఏకో సేసో’’తి జానాతి, తమ్పి అతిక్కమ్మ నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘చత్తారోపి మే కోట్ఠసా అతిక్కన్తా’’తి జానాతి, తఞ్చ కుల్లం పాదేన అక్కమిత్వా సోతాభిముఖం ఖిపిత్వా ఉత్తరిత్వా తీరే తిట్ఠతి. ఏవం అయమ్పి భిక్ఖు అరియమగ్గకుల్లం నిస్సాయ కిలేసణ్ణవం తరన్తో సోతాపత్తిమగ్గేన పఠమమగ్గవజ్ఝే కిలేసే తరిత్వా మగ్గానన్తరే ఫలే ఠితో పచ్చవేక్ఖణఞాణేన నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘చతుమగ్గవజ్ఝానం మే కిలేసానం ఏకో కోట్ఠాసో పహీనో, ఇతరే తయో సేసా’’తి జానాతి. పున తథేవ ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో సకదాగామిమగ్గేన దుతియమగ్గవజ్ఝే కిలేసే తరిత్వా మగ్గానన్తరే ఫలే ఠితో పచ్చవేక్ఖణఞాణేన నివత్తిత్వా, ఓలోకేన్తో ‘‘చతుమగ్గవజ్ఝానం మే కిలేసానం ద్వే కోట్ఠాసా పహీనా, ఇతరే ద్వే సేసా’’తి జానాతి. పున తథేవ ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అనాగామిమగ్గేన తతియమగ్గవజ్ఝే కిలేసే తరిత్వా మగ్గానన్తరే ఫలే ఠితో పచ్చవేక్ఖణఞాణేన నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘చతుమగ్గవజ్ఝానం మే కిలేసానం తయో కోట్ఠాసా పహీనా, ఏకో సేసో’’తి జానాతి. పున తథేవ ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అరహత్తమగ్గేన చతుత్థమగ్గవజ్ఝే కిలేసే తరిత్వా మగ్గానన్తరే ఫలే ఠితో పచ్చవేక్ఖణఞాణేన నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘సబ్బకిలేసా మే పహీనా’’తి జానాతి.
యథా సో పురిసో తం కుల్లం సోతే పవాహేత్వా ఉత్తరిత్వా థలే ఠితో నగరం పవిసిత్వా ఉపరిపాసాదవరగతో ‘‘ఏత్తకేన వతమ్హి అనత్థేన ముత్తో’’తి ఏకగ్గచిత్తో తుట్ఠమానసో నిసీదతి, ఏవం తస్మింయేవ వా ఆసనే అఞ్ఞేసు వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీసు యత్థ కత్థచి నిసిన్నో ‘‘ఏత్తకేన వతమ్హి అనత్థేన ముత్తో’’తి నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా ఏకగ్గచిత్తో తుట్ఠమానసో నిసీదతి. ఇదం వా సన్ధాయ వుత్తం తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణోతి ఖో, భిక్ఖవే, అరహతో ఏతం అధివచనన్తి. ఏవం తావేత్థ నానాకమ్మట్ఠానాని కథితాని, సమోధానేత్వా పన సబ్బానిపి ఏకమేవ కత్వా దస్సేతబ్బాని. ఏకం కత్వా దస్సేన్తేనాపి పఞ్చక్ఖన్ధవసేనేవ వినివత్తేతబ్బాని.
కథం? ఏత్థ హి చత్తారి మహాభూతాని అజ్ఝత్తికాని పఞ్చాయతనాని బాహిరాని పఞ్చాయతనాని ధమ్మాయతనే పన్నరస సుఖుమరూపాని సక్కాయస్స ఏకదేసోతి అయం రూపక్ఖన్ధో, మనాయతనం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో ధమ్మాయతనేకదేసో చత్తారో ఓఘా సక్కాయేకదేసోతి ఇమే చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా. తత్థ రూపక్ఖన్ధో రూపం, చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా నామన్తి ఇదం నామరూపం. తస్స నన్దీరాగో కామోఘో భవోఘో ధమ్మాయతనేకదేసో సక్కాయేకదేసోతి ఇమే పచ్చయా. ఇతి సప్పచ్చయం నామరూపం వవత్థపేతి నామ. సప్పచ్చయం నామరూపం వవత్థపేత్వా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో అరహత్తం పాపుణాతీతి ఇదం ఏకస్స భిక్ఖునో నియ్యానముఖం.
తత్థ చత్తారో మహాభూతా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఏకాదసాయతనాని ధమ్మాయతనేకదేసో దిట్ఠోఘో అవిజ్జోఘో సక్కాయేకదేసోతి ఇదం దుక్ఖసచ్చం, నన్దీరాగో ధమ్మాయతనేకదేసో కామోఘో భవోఘో సక్కాయేకదేసోతి ఇదం సముదయసచ్చం, పారిమతీరసఙ్ఖాతం నిబ్బానం నిరోధసచ్చం, అరియమగ్గో మగ్గసచ్చం. తత్థ ద్వే సచ్చాని వట్టం, ద్వే వివట్టం, ద్వే లోకియాని, ద్వే లోకుత్తరానీతి చత్తారి సచ్చాని సోళసహాకారేహి సట్ఠినయసహస్సేహి విభజిత్వా దస్సేతబ్బానీతి. దేసనాపరియోసానే విపఞ్చితఞ్ఞూ పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు. సుత్తం పన దుక్ఖలక్ఖణవసేన కథితం.