౬. సీహసుత్తవణ్ణనా
౭౮. ఛట్ఠే సీహోతి చత్తారో సీహా – తిణసీహో, కాళసీహో, పణ్డుసీహో, కేసరసీహోతి. తేసు తిణసీహో కపోతవణ్ణగావిసదిసో తిణభక్ఖో చ హోతి. కాళసీహో కాళగావిసదిసో తిణభక్ఖోయేవ. పణ్డుసీహో పణ్డుపలాసవణ్ణగావిసదిసో మంసభక్ఖో. కేసరసీహో లాఖారసపరికమ్మకతేనేవ ముఖేన అగ్గనఙ్గుట్ఠేన చతూహి చ పాదపరియన్తేహి సమన్నాగతో, మత్థకతోపిస్స పట్ఠాయ లాఖాతూలికాయ కత్వా వియ తిస్సో రాజియో పిట్ఠిమజ్ఝేన గన్త్వా అన్తరసత్థిమ్హి దక్ఖిణావత్తా హుత్వా ఠితా, ఖన్ధే పనస్స సతసహస్సగ్ఘనికకమ్బలపరిక్ఖేపో వియ కేసరభారో హోతి, అవసేసట్ఠానం పరిసుద్ధం సాలిపిట్ఠసఙ్ఖచుణ్ణపిచువణ్ణం హోతి. ఇమేసు చతూసు సీహేసు అయం కేసరసీహో ఇధ అధిప్పేతో.
మిగరాజాతి మిగగణస్స రాజా. ఆసయాతి వసనట్ఠానతో సువణ్ణగుహతో వా రజతమణిఫలికమనోసిలాగుహతో వా నిక్ఖమతీతి వుత్తం హోతి. నిక్ఖమమానో పనేస చతూహి కారణేహి నిక్ఖమతి అన్ధకారపీళితో వా ఆలోకత్థాయ, ఉచ్చారపస్సావపీళితో వా తేసం విస్సజ్జనత్థాయ, జిఘచ్ఛాపీళితో వా గోచరత్థాయ, సమ్భవపీళితో వా అస్సద్ధమ్మపటిసేవనత్థాయ. ఇధ పన గోచరత్థాయ నిక్ఖన్తోతి అధిప్పేతో.
విజమ్భతీతి సువణ్ణతలే వా రజతమణిఫలికమనోసిలాతలానం వా అఞ్ఞతరస్మిం ద్వే పచ్ఛిమపాదే సమం పతిట్ఠాపేత్వా పురిమపాదే పురతో పసారేత్వా సరీరస్స పచ్ఛాభాగం ఆకడ్ఢిత్వా పురిమభాగం అభిహరిత్వా పిట్ఠిం నామేత్వా గీవం ఉక్ఖిపిత్వా అసనిసద్దం కరోన్తో వియ నాసపుటాని పోథేత్వా సరీరలగ్గం రజం విధునన్తో విజమ్భతి. విజమ్భనభూమియఞ్చ పన తరుణవచ్ఛకో వియ అపరాపరం జవతి. జవతో పనస్స సరీరం అన్ధకారే పరిబ్భమన్తం అలాతం వియ ఖాయతి.
అనువిలోకేతీతి కస్మా అనువిలోకేతి? పరానుద్దయతాయ. తస్మిం కిర సీహనాదం నదన్తే పపాతావాటాదీసు విసమట్ఠానేసు చరన్తా హత్థిగోకణ్ణమహింసాదయో పాణా పపాతేపి ఆవాటేపి పతన్తి, తేసం అనుద్దయాయ అనువిలోకేతి. కిం పనస్స లుద్దకమ్మస్స పరమంసఖాదినో అనుద్దయా నామ అత్థీతి? ఆమ అత్థి. తథా హేస ‘‘కిం మే బహూహి ఘాతితేహీ’’తి? అత్తనో గోచరత్థాయపి ఖుద్దకే పాణే న గణ్హాతి, ఏవం అనుద్దయం కరోతి. వుత్తమ్పిచేతం – ‘‘మాహం ఖో ఖుద్దకే పాణే విసమగతే సఙ్ఘాతం ఆపాదేసి’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౧).
సీహనాదం నదతీతి తిక్ఖత్తుం తావ అభీతనాదం నదతి. ఏవఞ్చ పనస్స విజమ్భనభూమియం ఠత్వా నదన్తస్స సద్దో సమన్తా తియోజనపదేసం ఏకనిన్నాదం కరోతి, తమస్స నిన్నాదం సుత్వా తియోజనబ్భన్తరగతా ద్విపదచతుప్పదగణా యథాఠానే ఠాతుం న సక్కోన్తి. గోచరాయ పక్కమతీతి ఆహారత్థాయ గచ్ఛతి. కథం? సో హి విజమ్భనభూమియం ఠత్వా దక్ఖిణతో వా వామతో వా ఉప్పతన్తో ఉసభమత్తం ఠానం గణ్హాతి, ఉద్ధం ఉప్పతన్తో చత్తారిపి అట్ఠపి ఉసభాని ఉప్పతతి, సమట్ఠానే ఉజుకం పక్ఖన్దన్తో సోళసఉసభమత్తమ్పి వీసతిఉసభమత్తమ్పి ఠానం పక్ఖన్దతి, థలా వా పబ్బతా వా పక్ఖన్దన్తో సట్ఠిఉసభమత్తమ్పి అసీతిఉసభమత్తమ్పి ఠానం పక్ఖన్దతి, అన్తరామగ్గే రుక్ఖం వా పబ్బతం వా దిస్వా తం పరిహరన్తో వామతో వా దక్ఖిణతో వా, ఉసభమత్తమ్పి అపక్కమతి. తతియం పన సీహనాదం నదిత్వా తేనేవ సద్ధిం తియోజనే ఠానే పఞ్ఞాయతి. తియోజనం గన్త్వా నివత్తిత్వా ఠితో అత్తనోవ నాదస్స అనునాదం సుణాతి. ఏవం సీఘేన జవేన పక్కమతీతి.
యేభుయ్యేనాతి పాయేన. భయం సంవేగం సన్తాసన్తి సబ్బం చిత్తుత్రాసస్సేవ నామం. సీహస్స హి సద్దం సుత్వా బహూ సత్తా భాయన్తి, అప్పకా న భాయన్తి. కే పన తేతి? సమసీహో హత్థాజానీయో అస్సాజానీయో ఉసభాజానీయో పురిసాజానీయో ఖీణాసవోతి. కస్మా పనేతే న భాయన్తీతి? సమసీహో నామ ‘‘జాతిగోత్తకులసూరభావేహి సమానోస్మీ’’తి న భాయతి, హత్థాజానీయాదయో అత్తనో సక్కాయదిట్ఠిబలవతాయ న భాయన్తి, ఖీణాసవో సక్కాయదిట్ఠిపహీనత్తా న భాయతి.
బిలాసయాతి బిలే సయన్తా బిలవాసినో అహినకులగోధాదయో. దకాసయాతి ఉదకవాసినో మచ్ఛకచ్ఛపాదయో. వనాసయాతి వనవాసినో హత్థిఅస్సగోకణ్ణమిగాదయో. పవిసన్తీతి ‘‘ఇదాని ఆగన్త్వా గణ్హిస్సతీ’’తి మగ్గం ఓలోకేన్తావ పవిసన్తి. దళ్హేహీతి థిరేహి. వరత్తేహీతి చమ్మరజ్జూహి. మహిద్ధికోతిఆదీసు విజమ్భనభూమియం ఠత్వా దక్ఖిణపస్సాదీహి ఉసభమత్తం, ఉజుకం వీసతిఉసభమత్తాదిలఙ్ఘనవసేన మహిద్ధికతా, సేసమిగానం అధిపతిభావేన మహేసక్ఖతా, సమన్తా తియోజనే సద్దం సుత్వా పలాయన్తానం వసేన మహానుభావతా వేదితబ్బా.
ఏవమేవ ఖోతి భగవా తేసు తేసు సుత్తేసు తథా తథా అత్తానం కథేసి. ‘‘సీహోతి ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి (అ. ని. ౫.౯౯; ౧౦.౨౧) ఇమస్మిం తావ సుత్తే సీహసదిసం అత్తానం కథేసి. ‘‘భిసక్కో సల్లకత్తోతి ఖో, సునక్ఖత్త, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (మ. ని. ౩.౬౫) ఇమస్మిం వేజ్జసదిసం. ‘‘బ్రాహ్మణోతి, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (అ. ని. ౮.౮౫) ఇమస్మిం బ్రాహ్మణసదిసం. ‘‘పురిసో మగ్గకుసలోతి ఖో, తిస్స, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౩.౮౪) ఇమస్మిం మగ్గదేసకపురిససదిసం. ‘‘రాజాహమస్మి సేలా’’తి (సు. ని. ౫౫౯) ఇమస్మిం రాజసదిసం. ‘‘సీహోతి ఖో తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (అ. ని. ౫.౯౯; ౧౦.౨౧) ఇమస్మిం పన సుత్తే సీహసదిసమేవ కత్వా అత్తానం కథేన్తో ఏవమాహ.
తత్రాయం సదిసతా – సీహస్స కఞ్చనగుహాదీసు వసనకాలో వియ హి తథాగతస్స దీపఙ్కరపాదమూలే కతాభినీహారస్స అపరిమితకాలం పారమియో పూరేత్వా పచ్ఛిమభవే పటిసన్ధిగ్గహణేన చేవ మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనేన చ దససహస్సిలోకధాతుం కమ్పేత్వా వుద్ధిమన్వాయ దిబ్బసమ్పత్తిసదిసం సమ్పత్తిం అనుభవమానస్స తీసు పాసాదేసు నివాసకాలో దట్ఠబ్బో. సీహస్స కఞ్చనగుహాదితో నిక్ఖన్తకాలో వియ తథాగతస్స ఏకూనతింసే సంవచ్ఛరే వివటేన ద్వారేన కణ్డకం ఆరుయ్హ ఛన్నసహాయస్స నిక్ఖమిత్వా తీణి రజ్జాని అతిక్కమిత్వా అనోమానదీతీరే బ్రహ్మునా దిన్నాని కాసాయాని పరిదహిత్వా పబ్బజితస్స సత్తమే దివసే రాజగహం గన్త్వా తత్థ పిణ్డాయ చరిత్వా పణ్డవగిరిపబ్భారే కతభత్తకిచ్చస్స సమ్మాసమ్బోధిం పత్వా, పఠమమేవ మగధరట్ఠం ఆగమనత్థాయ యావ రఞ్ఞో పటిఞ్ఞాదానకాలో.
సీహస్స విజమ్భనకాలో వియ తథాగతస్స దిన్నపటిఞ్ఞస్స ఆళారకాలామఉపసఙ్కమనం ఆదిం కత్వా యావ సుజాతాయ దిన్నపాయాసస్స ఏకూనపణ్ణాసాయ పిణ్డేహి పరిభుత్తకాలో వేదితబ్బో. సీహస్స కేసరవిధుననం వియ సాయన్హసమయే సోత్తియేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా దససహస్సచక్కవాళదేవతాహి థోమియమానస్స గన్ధాదీహి పూజియమానస్స తిక్ఖత్తుం బోధిం పదక్ఖిణం కత్వా బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ చుద్దసహత్థుబ్బేధే ఠానే తిణసన్థరం సన్థరిత్వా చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠాయ నిసిన్నస్స తంఖణంయేవ మారబలం విధమిత్వా తీసు యామేసు తిస్సో విజ్జా విసోధేత్వా అనులోమపటిలోమం పటిచ్చసముప్పాదమహాసముద్దం యమకఞాణమన్థనేన మన్థేన్తస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే పటివిద్ధే తదనుభావేన దససహస్సిలోకధాతుకమ్పనం వేదితబ్బం.
సీహస్స చతుద్దిసావిలోకనం వియ పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సత్తసత్తాహం బోధిమణ్డే విహరిత్వా పరిభుత్తమధుపిణ్డికాహారస్స అజపాలనిగ్రోధమూలే మహాబ్రహ్మునో ధమ్మదేసనాయాచనం పటిగ్గహేత్వా తత్థ విహరన్తస్స ఏకాదసమే దివసే ‘‘స్వే ఆసాళ్హిపుణ్ణమా భవిస్సతీ’’తి పచ్చూససమయే ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి? ఆళారుదకానం కాలఙ్కతభావం ఞత్వా ధమ్మదేసనత్థాయ పఞ్చవగ్గియానం ఓలోకనం దట్ఠబ్బం. సీహస్స గోచరత్థాయ తియోజనం గమనకాలో వియ అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ ‘‘పఞ్చవగ్గియానం ధమ్మచక్కం పవత్తేస్సామీ’’తి పచ్ఛాభత్తే అజపాలనిగ్రోధతో వుట్ఠితస్స అట్ఠారసయోజనమగ్గం గమనకాలో.
సీహనాదకాలో వియ తథాగతస్స అట్ఠారసయోజనమగ్గం గన్త్వా పఞ్చవగ్గియే సఞ్ఞాపేత్వా అచలపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స దసహి చక్కవాళసహస్సేహి సన్నిపతితేన దేవగణేన పరివుతస్స ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా పబ్బజితేన న సేవితబ్బా’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩) నయేన ధమ్మచక్కప్పవత్తనకాలో వేదితబ్బో. ఇమస్మిఞ్చ పన పదే దేసియమానే తథాగతసీహస్స ధమ్మఘోసో హేట్ఠా అవీచిం ఉపరి భవగ్గం గహేత్వా దససహస్సిలోకధాతుం పటిచ్ఛాదేసి. సీహస్స సద్దేన ఖుద్దకపాణానం సన్తాసం ఆపజ్జనకాలో వియ తథాగతస్స తీణి లక్ఖణాని దీపేత్వా చత్తారి సచ్చాని సోళసహాకారేహి సట్ఠియా చ నయసహస్సేహి విభజిత్వా ధమ్మం కథేన్తస్స దీఘాయుకదేవతానం ఞాణసన్తాసస్స ఉప్పత్తికాలో వేదితబ్బో.
యదాతి యస్మిం కాలే. తథాగతోతి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో – తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథావాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో. అభిభవనట్ఠేన తథాగతోతి. తేసం విత్థారో బ్రహ్మజాలవణ్ణనాయమ్పి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭) మూలపరియాయవణ్ణనాయమ్పి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨) వుత్తోయేవ. లోకేతి సత్తలోకే. ఉప్పజ్జతీతి అభినీహారతో పట్ఠాయ యావ బోధిపల్లఙ్కా వా అరహత్తమగ్గఞాణా వా ఉప్పజ్జతి నామ, అరహత్తఫలే పన పత్తే ఉప్పన్నో నామ. అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధోతిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే విత్థారితాని.
ఇతి రూపన్తి ఇదం రూపం ఏత్తకం రూపం, న ఇతో భియ్యో రూపం అత్థీతి. ఏత్తావతా సభావతో సరసతో పరియన్తతో పరిచ్ఛేదతో పరిచ్ఛిన్దనతో యావతా చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపం, తం సబ్బం దస్సితం హోతి. ఇతి రూపస్స సముదయోతి అయం రూపస్స సముదయో నామ. ఏత్తావతా హి ‘‘ఆహారసముదయో రూపసముదయో’’తిఆది సబ్బం దస్సితం హోతి. ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమోతి అయం రూపస్స అత్థఙ్గమో. ఇమినాపి ‘‘ఆహారనిరోధా రూపనిరోధో’’తిఆది సబ్బం దస్సితం హోతి. ఇతి వేదనాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
వణ్ణవన్తోతి సరీరవణ్ణేన వణ్ణవన్తో. ధమ్మదేసనం సుత్వాతి ఇమం పఞ్చసు ఖన్ధేసు పణ్ణాసలక్ఖణపటిమణ్డితం తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా. యేభుయ్యేనాతి ఇధ కే ఠపేతి? అరియసావకే దేవే. తేసఞ్హి ఖీణాసవత్తా చిత్తుత్రాసభయమ్పి న ఉప్పజ్జతి, సంవిగ్గస్స యోనిసో పధానేన పత్తబ్బం పత్తతాయ ఞాణసంవేగోపి. ఇతరేసం పన దేవానం ‘‘తాసో హేసో భిక్ఖూ’’తి అనిచ్చతం మనసికరోన్తానం చిత్తుత్రాసభయమ్పి, బలవవిపస్సనాకాలే ఞాణభయమ్పి ఉప్పజ్జతి. భోతి ధమ్మాలపనమత్తమేతం. సక్కాయపరియాపన్నాతి పఞ్చక్ఖన్ధపరియాపన్నా. ఇతి తేసం సమ్మాసమ్బుద్ధే వట్టదోసం దస్సేత్వా తిలక్ఖణాహతం కత్వా ధమ్మం దేసేన్తే ఞాణభయం నామ ఓక్కమతి.
అభిఞ్ఞాయాతి జానిత్వా. ధమ్మచక్కన్తి పటివేధఞాణమ్పి దేసనాఞాణమ్పి. పటివేధఞాణం నామ యేన ఞాణేన బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నో చత్తారి సచ్చాని సోళసహాకారేహి సట్ఠియా చ నయసహస్సేహి పటివిజ్ఝి. దేసనాఞాణం నామ యేన ఞాణేన తిపరివట్టం ద్వాదసాకారం ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. ఉభయమ్పి తం దసబలస్స ఉరే జాతఞాణమేవ. తేసు ఇధ దేసనాఞాణం గహేతబ్బం. తం పనేస యావ అట్ఠారసహి బ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స సోతాపత్తిఫలం ఉప్పజ్జతి, తావ పవత్తేతి నామ. తస్మిం ఉప్పన్నే పవత్తితం నామ హోతీతి వేదితబ్బం. అప్పటిపుగ్గలోతి సదిసపుగ్గలరహితో. యసస్సినోతి పరివారసమ్పన్నా. తాదినోతి లాభాలాభాదీహి ఏకసదిసస్స. ఛట్ఠం.