౮. ఖజ్జనీయవగ్గో
౧-౩. అస్సాదసుత్తాదివణ్ణనా
౭౩-౭౫. ఖజ్జనీయవగ్గస్స ఆదితో తీసు సుత్తేసు చతుసచ్చమేవ కథితం. పఠమాదీని.
౪. అరహన్తసుత్తవణ్ణనా
౭౬. చతుత్థే యావతా, భిక్ఖవే, సత్తావాసాతి, భిక్ఖవే, యత్తకా సత్తావాసా నామ అత్థి. యావతా భవగ్గన్తి యత్తకం భవగ్గం నామ అత్థి. ఏతే అగ్గా ఏతే సేట్ఠాతి ఏతే అగ్గభూతా చేవ సేట్ఠభూతా చ. యదిదం అరహన్తోతి యే ఇమే అరహన్తో నామ. ఇదమ్పి సుత్తం పురిమనయేనేవ ఉస్సదనన్దియఞ్చ పలోభనీయఞ్చాతి వేదితబ్బం.
అథాపరం ఏతదవోచాతి తదత్థపరిదీపనాహి చేవ విసేసత్థపరిదీపనాహి చ గాథాహి ఏతం ‘‘సుఖినో వత అరహన్తో’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ సుఖినోతి ఝానసుఖేన మగ్గసుఖేన ఫలసుఖేన చ సుఖితా. తణ్హా తేసం న విజ్జతీతి తేసం అపాయదుక్ఖజనికా తణ్హా న వజ్జతి. ఏవం తే ఇమస్సపి తణ్హామూలకస్స అభావేన సుఖితావ. అస్మిమానో సముచ్ఛిన్నోతి నవవిధో అస్మిమానో అరహత్తమగ్గేన సముచ్ఛిన్నో. మోహజాలం పదాలితన్తి ఞాణేన అవిజ్జాజాలం ఫాలితం.
అనేజన్తి ఏజాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ పహానభూతం అరహత్తం. అనుపలిత్తాతి తణ్హాదిట్ఠిలేపేహి అలిత్తా. బ్రహ్మభూతాతి సేట్ఠభూతా. పరిఞ్ఞాయాతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. సత్తసద్ధమ్మగోచరాతి సద్ధా హిరీ ఓత్తప్పం బాహుసచ్చం ఆరద్ధవీరియతా ఉపట్ఠితస్సతితా పఞ్ఞాతి ఇమే సత్త సద్ధమ్మా గోచరో ఏతేసన్తి సత్తసద్ధమ్మగోచరా.
సత్తరతనసమ్పన్నాతి సత్తహి బోజ్ఝఙ్గరతనేహి సమన్నాగతా. అనువిచరన్తీతి లోకియమహాజనాపి అనువిచరన్తియేవ. ఇధ పన ఖీణాసవానం నిరాసఙ్కచారో నామ గహితో. తేనేవాహ ‘‘పహీనభయభేరవా’’తి. తత్థ భయం భయమేవ, భేరవం బలవభయం. దసహఙ్గేహి సమ్పన్నాతి అసేక్ఖేహి దసహి అఙ్గేహి సమన్నాగతా. మహానాగాతి చతూహి కారణేహి మహానాగా. సమాహితాతి ఉపచారప్పనాహి సమాహితా. తణ్హా తేసం న విజ్జతీతి ‘‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసోతి ఖో, మహారాజ, తేన భగవతా’’తి (మ. ని. ౨.౩౦౫) ఏవం వుత్తా దాసకారికా తణ్హాపి తేసం నత్థి. ఇమినా ఖీణాసవానం భుజిస్సభావం దస్సేతి.
అసేఖఞాణన్తి అరహత్తఫలఞాణం. అన్తిమోయం సముస్సయోతి పచ్ఛిమో అయం అత్తభావో. యో సారో బ్రహ్మచరియస్సాతి సారో నామ ఫలం. తస్మిం అపరపచ్చయాతి తస్మిం అరియఫలే, న అఞ్ఞం పత్తియాయన్తి, పచ్చక్ఖతోవ పటివిజ్ఝిత్వా ఠితా. విధాసు న వికమ్పన్తీతి తీసు మానకోట్ఠాసేసు న వికమ్పన్తి. దన్తభూమిన్తి అరహత్తం. విజితావినోతి రాగాదయో విజేత్వా ఠితా.
ఉద్ధన్తిఆదీసు ఉద్ధం వుచ్చతి కేసమత్థకో, అపాచీనం పాదతలం, తిరియం వేమజ్ఝం. ఉద్ధం వా అతీతం, అపాచీనం అనాగతం, తిరియం పచ్చుప్పన్నం. ఉద్ధం వా వుచ్చతి దేవలోకో, అపాచీనం అపాయలోకో, తిరియం మనుస్సలోకో. నన్దీ తేసం న విజ్జతీతి ఏతేసు ఠానేసు సఙ్ఖేపతో వా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు ఖన్ధేసు తేసం తణ్హా నత్థి. ఇధ వట్టమూలకతణ్హాయ అభావో దస్సితో. బుద్ధాతి చతున్నం సచ్చానం బుద్ధత్తా బుద్ధా.
ఇదం పనేత్థ సీహనాదసమోధానం – ‘‘విముత్తిసుఖేనమ్హా సుఖితా, దుక్ఖజనికా నో తణ్హా పహీనా, పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా, దాసకారికతణ్హా చేవ వట్టమూలికతణ్హా చ పహీనా, అనుత్తరమ్హా అసదిసా, చతున్నం సచ్చానం బుద్ధత్తా బుద్ధా’’తి భవపిట్ఠే ఠత్వా అభీతనాదసఙ్ఖాతం సీహనాదం నదన్తి ఖీణాసవాతి. చతుత్థం.
౫. దుతియఅరహన్తసుత్తవణ్ణనా
౭౭. పఞ్చమం వినా గాథాహి సుద్ధికమేవ కత్వా కథియమానం బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన వుత్తం. పఞ్చమం.
౬. సీహసుత్తవణ్ణనా
౭౮. ఛట్ఠే సీహోతి చత్తారో సీహా – తిణసీహో, కాళసీహో, పణ్డుసీహో, కేసరసీహోతి. తేసు తిణసీహో కపోతవణ్ణగావిసదిసో తిణభక్ఖో చ హోతి. కాళసీహో కాళగావిసదిసో తిణభక్ఖోయేవ. పణ్డుసీహో పణ్డుపలాసవణ్ణగావిసదిసో మంసభక్ఖో. కేసరసీహో లాఖారసపరికమ్మకతేనేవ ముఖేన అగ్గనఙ్గుట్ఠేన చతూహి చ పాదపరియన్తేహి సమన్నాగతో, మత్థకతోపిస్స పట్ఠాయ లాఖాతూలికాయ కత్వా వియ తిస్సో రాజియో పిట్ఠిమజ్ఝేన గన్త్వా అన్తరసత్థిమ్హి దక్ఖిణావత్తా హుత్వా ఠితా, ఖన్ధే పనస్స సతసహస్సగ్ఘనికకమ్బలపరిక్ఖేపో వియ కేసరభారో హోతి, అవసేసట్ఠానం పరిసుద్ధం సాలిపిట్ఠసఙ్ఖచుణ్ణపిచువణ్ణం హోతి. ఇమేసు చతూసు సీహేసు అయం కేసరసీహో ఇధ అధిప్పేతో.
మిగరాజాతి మిగగణస్స రాజా. ఆసయాతి వసనట్ఠానతో సువణ్ణగుహతో వా రజతమణిఫలికమనోసిలాగుహతో వా నిక్ఖమతీతి వుత్తం హోతి. నిక్ఖమమానో పనేస చతూహి కారణేహి నిక్ఖమతి అన్ధకారపీళితో వా ఆలోకత్థాయ, ఉచ్చారపస్సావపీళితో వా తేసం విస్సజ్జనత్థాయ, జిఘచ్ఛాపీళితో వా గోచరత్థాయ, సమ్భవపీళితో వా అస్సద్ధమ్మపటిసేవనత్థాయ. ఇధ పన గోచరత్థాయ నిక్ఖన్తోతి అధిప్పేతో.
విజమ్భతీతి సువణ్ణతలే వా రజతమణిఫలికమనోసిలాతలానం వా అఞ్ఞతరస్మిం ద్వే పచ్ఛిమపాదే సమం పతిట్ఠాపేత్వా పురిమపాదే పురతో పసారేత్వా సరీరస్స పచ్ఛాభాగం ఆకడ్ఢిత్వా పురిమభాగం అభిహరిత్వా పిట్ఠిం నామేత్వా గీవం ఉక్ఖిపిత్వా అసనిసద్దం కరోన్తో వియ నాసపుటాని పోథేత్వా సరీరలగ్గం రజం విధునన్తో విజమ్భతి. విజమ్భనభూమియఞ్చ పన తరుణవచ్ఛకో వియ అపరాపరం జవతి. జవతో పనస్స సరీరం అన్ధకారే పరిబ్భమన్తం అలాతం వియ ఖాయతి.
అనువిలోకేతీతి కస్మా అనువిలోకేతి? పరానుద్దయతాయ. తస్మిం కిర సీహనాదం నదన్తే పపాతావాటాదీసు విసమట్ఠానేసు చరన్తా హత్థిగోకణ్ణమహింసాదయో పాణా పపాతేపి ఆవాటేపి పతన్తి, తేసం అనుద్దయాయ అనువిలోకేతి. కిం పనస్స లుద్దకమ్మస్స పరమంసఖాదినో అనుద్దయా నామ అత్థీతి? ఆమ అత్థి. తథా హేస ‘‘కిం మే బహూహి ఘాతితేహీ’’తి? అత్తనో గోచరత్థాయపి ఖుద్దకే పాణే న గణ్హాతి, ఏవం అనుద్దయం కరోతి. వుత్తమ్పిచేతం – ‘‘మాహం ఖో ఖుద్దకే పాణే విసమగతే సఙ్ఘాతం ఆపాదేసి’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౧).
సీహనాదం నదతీతి తిక్ఖత్తుం తావ అభీతనాదం నదతి. ఏవఞ్చ పనస్స విజమ్భనభూమియం ఠత్వా నదన్తస్స సద్దో సమన్తా తియోజనపదేసం ఏకనిన్నాదం కరోతి, తమస్స నిన్నాదం సుత్వా తియోజనబ్భన్తరగతా ద్విపదచతుప్పదగణా యథాఠానే ఠాతుం న సక్కోన్తి. గోచరాయ పక్కమతీతి ఆహారత్థాయ గచ్ఛతి. కథం? సో హి విజమ్భనభూమియం ఠత్వా దక్ఖిణతో వా వామతో వా ఉప్పతన్తో ఉసభమత్తం ఠానం గణ్హాతి, ఉద్ధం ఉప్పతన్తో చత్తారిపి అట్ఠపి ఉసభాని ఉప్పతతి, సమట్ఠానే ఉజుకం పక్ఖన్దన్తో సోళసఉసభమత్తమ్పి వీసతిఉసభమత్తమ్పి ఠానం పక్ఖన్దతి, థలా వా పబ్బతా వా పక్ఖన్దన్తో సట్ఠిఉసభమత్తమ్పి అసీతిఉసభమత్తమ్పి ఠానం పక్ఖన్దతి, అన్తరామగ్గే రుక్ఖం వా పబ్బతం వా దిస్వా తం పరిహరన్తో వామతో వా దక్ఖిణతో వా, ఉసభమత్తమ్పి అపక్కమతి. తతియం పన సీహనాదం నదిత్వా తేనేవ సద్ధిం తియోజనే ఠానే పఞ్ఞాయతి. తియోజనం గన్త్వా నివత్తిత్వా ఠితో అత్తనోవ నాదస్స అనునాదం సుణాతి. ఏవం సీఘేన జవేన పక్కమతీతి.
యేభుయ్యేనాతి పాయేన. భయం సంవేగం సన్తాసన్తి సబ్బం చిత్తుత్రాసస్సేవ నామం. సీహస్స హి సద్దం సుత్వా బహూ సత్తా భాయన్తి, అప్పకా న భాయన్తి. కే పన తేతి? సమసీహో హత్థాజానీయో అస్సాజానీయో ఉసభాజానీయో పురిసాజానీయో ఖీణాసవోతి. కస్మా పనేతే న భాయన్తీతి? సమసీహో నామ ‘‘జాతిగోత్తకులసూరభావేహి సమానోస్మీ’’తి న భాయతి, హత్థాజానీయాదయో అత్తనో సక్కాయదిట్ఠిబలవతాయ న భాయన్తి, ఖీణాసవో సక్కాయదిట్ఠిపహీనత్తా న భాయతి.
బిలాసయాతి బిలే సయన్తా బిలవాసినో అహినకులగోధాదయో. దకాసయాతి ఉదకవాసినో మచ్ఛకచ్ఛపాదయో. వనాసయాతి వనవాసినో హత్థిఅస్సగోకణ్ణమిగాదయో. పవిసన్తీతి ‘‘ఇదాని ఆగన్త్వా గణ్హిస్సతీ’’తి మగ్గం ఓలోకేన్తావ పవిసన్తి. దళ్హేహీతి థిరేహి. వరత్తేహీతి చమ్మరజ్జూహి. మహిద్ధికోతిఆదీసు విజమ్భనభూమియం ఠత్వా దక్ఖిణపస్సాదీహి ఉసభమత్తం, ఉజుకం వీసతిఉసభమత్తాదిలఙ్ఘనవసేన మహిద్ధికతా, సేసమిగానం అధిపతిభావేన మహేసక్ఖతా, సమన్తా తియోజనే సద్దం సుత్వా పలాయన్తానం వసేన మహానుభావతా వేదితబ్బా.
ఏవమేవ ఖోతి భగవా తేసు తేసు సుత్తేసు తథా తథా అత్తానం కథేసి. ‘‘సీహోతి ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి (అ. ని. ౫.౯౯; ౧౦.౨౧) ఇమస్మిం తావ సుత్తే సీహసదిసం అత్తానం కథేసి. ‘‘భిసక్కో సల్లకత్తోతి ఖో, సునక్ఖత్త, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (మ. ని. ౩.౬౫) ఇమస్మిం వేజ్జసదిసం. ‘‘బ్రాహ్మణోతి, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (అ. ని. ౮.౮౫) ఇమస్మిం బ్రాహ్మణసదిసం. ‘‘పురిసో మగ్గకుసలోతి ఖో, తిస్స, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౩.౮౪) ఇమస్మిం మగ్గదేసకపురిససదిసం. ‘‘రాజాహమస్మి సేలా’’తి (సు. ని. ౫౫౯) ఇమస్మిం రాజసదిసం. ‘‘సీహోతి ఖో తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (అ. ని. ౫.౯౯; ౧౦.౨౧) ఇమస్మిం పన సుత్తే సీహసదిసమేవ కత్వా అత్తానం కథేన్తో ఏవమాహ.
తత్రాయం సదిసతా – సీహస్స కఞ్చనగుహాదీసు వసనకాలో వియ హి తథాగతస్స దీపఙ్కరపాదమూలే కతాభినీహారస్స అపరిమితకాలం పారమియో పూరేత్వా పచ్ఛిమభవే పటిసన్ధిగ్గహణేన చేవ మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనేన చ దససహస్సిలోకధాతుం కమ్పేత్వా వుద్ధిమన్వాయ దిబ్బసమ్పత్తిసదిసం సమ్పత్తిం అనుభవమానస్స తీసు పాసాదేసు నివాసకాలో దట్ఠబ్బో. సీహస్స కఞ్చనగుహాదితో నిక్ఖన్తకాలో వియ తథాగతస్స ఏకూనతింసే సంవచ్ఛరే వివటేన ద్వారేన కణ్డకం ఆరుయ్హ ఛన్నసహాయస్స నిక్ఖమిత్వా తీణి రజ్జాని అతిక్కమిత్వా అనోమానదీతీరే బ్రహ్మునా దిన్నాని కాసాయాని పరిదహిత్వా పబ్బజితస్స సత్తమే దివసే రాజగహం గన్త్వా తత్థ పిణ్డాయ చరిత్వా పణ్డవగిరిపబ్భారే కతభత్తకిచ్చస్స సమ్మాసమ్బోధిం పత్వా, పఠమమేవ మగధరట్ఠం ఆగమనత్థాయ యావ రఞ్ఞో పటిఞ్ఞాదానకాలో.
సీహస్స విజమ్భనకాలో వియ తథాగతస్స దిన్నపటిఞ్ఞస్స ఆళారకాలామఉపసఙ్కమనం ఆదిం కత్వా యావ సుజాతాయ దిన్నపాయాసస్స ఏకూనపణ్ణాసాయ పిణ్డేహి పరిభుత్తకాలో వేదితబ్బో. సీహస్స కేసరవిధుననం వియ సాయన్హసమయే సోత్తియేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా దససహస్సచక్కవాళదేవతాహి థోమియమానస్స గన్ధాదీహి పూజియమానస్స తిక్ఖత్తుం బోధిం పదక్ఖిణం కత్వా బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ చుద్దసహత్థుబ్బేధే ఠానే తిణసన్థరం సన్థరిత్వా చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠాయ నిసిన్నస్స తంఖణంయేవ మారబలం విధమిత్వా తీసు యామేసు తిస్సో విజ్జా విసోధేత్వా అనులోమపటిలోమం పటిచ్చసముప్పాదమహాసముద్దం యమకఞాణమన్థనేన మన్థేన్తస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే పటివిద్ధే తదనుభావేన దససహస్సిలోకధాతుకమ్పనం వేదితబ్బం.
సీహస్స చతుద్దిసావిలోకనం వియ పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సత్తసత్తాహం బోధిమణ్డే విహరిత్వా పరిభుత్తమధుపిణ్డికాహారస్స అజపాలనిగ్రోధమూలే మహాబ్రహ్మునో ధమ్మదేసనాయాచనం పటిగ్గహేత్వా తత్థ విహరన్తస్స ఏకాదసమే దివసే ‘‘స్వే ఆసాళ్హిపుణ్ణమా భవిస్సతీ’’తి పచ్చూససమయే ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి? ఆళారుదకానం కాలఙ్కతభావం ఞత్వా ధమ్మదేసనత్థాయ పఞ్చవగ్గియానం ఓలోకనం దట్ఠబ్బం. సీహస్స గోచరత్థాయ తియోజనం గమనకాలో వియ అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ ‘‘పఞ్చవగ్గియానం ధమ్మచక్కం పవత్తేస్సామీ’’తి పచ్ఛాభత్తే అజపాలనిగ్రోధతో వుట్ఠితస్స అట్ఠారసయోజనమగ్గం గమనకాలో.
సీహనాదకాలో వియ తథాగతస్స అట్ఠారసయోజనమగ్గం గన్త్వా పఞ్చవగ్గియే సఞ్ఞాపేత్వా అచలపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స దసహి చక్కవాళసహస్సేహి సన్నిపతితేన దేవగణేన పరివుతస్స ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా పబ్బజితేన న సేవితబ్బా’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩) నయేన ధమ్మచక్కప్పవత్తనకాలో వేదితబ్బో. ఇమస్మిఞ్చ పన పదే దేసియమానే తథాగతసీహస్స ధమ్మఘోసో హేట్ఠా అవీచిం ఉపరి భవగ్గం గహేత్వా దససహస్సిలోకధాతుం పటిచ్ఛాదేసి. సీహస్స సద్దేన ఖుద్దకపాణానం సన్తాసం ఆపజ్జనకాలో వియ తథాగతస్స తీణి లక్ఖణాని దీపేత్వా చత్తారి సచ్చాని సోళసహాకారేహి సట్ఠియా చ నయసహస్సేహి విభజిత్వా ధమ్మం కథేన్తస్స దీఘాయుకదేవతానం ఞాణసన్తాసస్స ఉప్పత్తికాలో వేదితబ్బో.
యదాతి యస్మిం కాలే. తథాగతోతి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో – తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథావాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో. అభిభవనట్ఠేన తథాగతోతి. తేసం విత్థారో బ్రహ్మజాలవణ్ణనాయమ్పి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭) మూలపరియాయవణ్ణనాయమ్పి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨) వుత్తోయేవ. లోకేతి సత్తలోకే. ఉప్పజ్జతీతి అభినీహారతో పట్ఠాయ యావ బోధిపల్లఙ్కా వా అరహత్తమగ్గఞాణా వా ఉప్పజ్జతి నామ, అరహత్తఫలే పన పత్తే ఉప్పన్నో నామ. అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధోతిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే విత్థారితాని.
ఇతి రూపన్తి ఇదం రూపం ఏత్తకం రూపం, న ఇతో భియ్యో రూపం అత్థీతి. ఏత్తావతా సభావతో సరసతో పరియన్తతో పరిచ్ఛేదతో పరిచ్ఛిన్దనతో యావతా చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపం, తం సబ్బం దస్సితం హోతి. ఇతి రూపస్స సముదయోతి అయం రూపస్స సముదయో నామ. ఏత్తావతా హి ‘‘ఆహారసముదయో రూపసముదయో’’తిఆది సబ్బం దస్సితం హోతి. ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమోతి అయం రూపస్స అత్థఙ్గమో. ఇమినాపి ‘‘ఆహారనిరోధా రూపనిరోధో’’తిఆది సబ్బం దస్సితం హోతి. ఇతి వేదనాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
వణ్ణవన్తోతి సరీరవణ్ణేన వణ్ణవన్తో. ధమ్మదేసనం సుత్వాతి ఇమం పఞ్చసు ఖన్ధేసు పణ్ణాసలక్ఖణపటిమణ్డితం తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా. యేభుయ్యేనాతి ఇధ కే ఠపేతి? అరియసావకే దేవే. తేసఞ్హి ఖీణాసవత్తా చిత్తుత్రాసభయమ్పి న ఉప్పజ్జతి, సంవిగ్గస్స యోనిసో పధానేన పత్తబ్బం పత్తతాయ ఞాణసంవేగోపి. ఇతరేసం పన దేవానం ‘‘తాసో హేసో భిక్ఖూ’’తి అనిచ్చతం మనసికరోన్తానం చిత్తుత్రాసభయమ్పి, బలవవిపస్సనాకాలే ఞాణభయమ్పి ఉప్పజ్జతి. భోతి ధమ్మాలపనమత్తమేతం. సక్కాయపరియాపన్నాతి పఞ్చక్ఖన్ధపరియాపన్నా. ఇతి తేసం సమ్మాసమ్బుద్ధే వట్టదోసం దస్సేత్వా తిలక్ఖణాహతం కత్వా ధమ్మం దేసేన్తే ఞాణభయం నామ ఓక్కమతి.
అభిఞ్ఞాయాతి జానిత్వా. ధమ్మచక్కన్తి పటివేధఞాణమ్పి దేసనాఞాణమ్పి. పటివేధఞాణం నామ యేన ఞాణేన బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నో చత్తారి సచ్చాని సోళసహాకారేహి సట్ఠియా చ నయసహస్సేహి పటివిజ్ఝి. దేసనాఞాణం నామ యేన ఞాణేన తిపరివట్టం ద్వాదసాకారం ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. ఉభయమ్పి తం దసబలస్స ఉరే జాతఞాణమేవ. తేసు ఇధ దేసనాఞాణం గహేతబ్బం. తం పనేస యావ అట్ఠారసహి బ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స సోతాపత్తిఫలం ఉప్పజ్జతి, తావ పవత్తేతి నామ. తస్మిం ఉప్పన్నే పవత్తితం నామ హోతీతి వేదితబ్బం. అప్పటిపుగ్గలోతి సదిసపుగ్గలరహితో. యసస్సినోతి పరివారసమ్పన్నా. తాదినోతి లాభాలాభాదీహి ఏకసదిసస్స. ఛట్ఠం.
౭. ఖజ్జనీయసుత్తవణ్ణనా
౭౯. సత్తమే పుబ్బేనివాసన్తి న ఇదం అభిఞ్ఞావసేన అనుస్సరణం సన్ధాయ వుత్తం, విపస్సనావసేన పన పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తే సమణబ్రాహ్మణే సన్ధాయేతం వుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘సబ్బేతే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే అనుస్సరన్తి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతర’’న్తి. అభిఞ్ఞావసేన హి సమనుస్సరన్తస్స ఖన్ధాపి ఉపాదానక్ఖన్ధాపి ఖన్ధపటిబద్ధాపి పణ్ణత్తిపి ఆరమ్మణం హోతియేవ. రూపంయేవ అనుస్సరతీతి ఏవఞ్హి అనుస్సరన్తో న అఞ్ఞం కిఞ్చి సత్తం వా పుగ్గలం వా అనుస్సరతి, అతీతే పన నిరుద్ధం రూపక్ఖన్ధమేవ అనుస్సరతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయోతి. సుఞ్ఞతాపబ్బం నిట్ఠితం.
ఇదాని సుఞ్ఞతాయ లక్ఖణం దస్సేతుం కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం వదేథాతిఆదిమాహ. యథా హి నట్ఠం గోణం పరియేసమానో పురిసో గోగణే చరమానే రత్తం వా కాళం వా బలీబద్దం దిస్వాపి న ఏత్తకేనేవ ‘‘అయం మయ్హం గోణో’’తి సన్నిట్ఠానం కాతుం సక్కోతి. కస్మా? అఞ్ఞేసమ్పి తాదిసానం అత్థితాయ. సరీరపదేసే పనస్స సత్తిసూలాదిలక్ఖణం దిస్వా ‘‘అయం మయ్హం సన్తకో’’తి సన్నిట్ఠానం హోతి, ఏవమేవ సుఞ్ఞతాయ కథితాయపి యావ సుఞ్ఞతాలక్ఖణం న కథీయతి, తావ సా అకథితావ హోతి, లక్ఖణే పన కథితే కథితా నామ హోతి. గోణో వియ హి సుఞ్ఞతా, గోణలక్ఖణం వియ సుఞ్ఞతాలక్ఖణం. యథా గోణలక్ఖణే అసల్లక్ఖితే గోణో న సుట్ఠు సల్లక్ఖితో హోతి, తస్మిం పన సల్లక్ఖితే సో సల్లక్ఖితో నామ హోతి, ఏవమేవ సుఞ్ఞతాలక్ఖణే అకథితే సుఞ్ఞతా అకథితావ హోతి, తస్మిం పన కథితే సా కథితా నామ హోతీతి సుఞ్ఞతాలక్ఖణం దస్సేతుం కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం వదేథాతిఆదిమాహ.
తత్థ కిఞ్చాతి కారణపుచ్ఛా, కేన కారణేన రూపం వదేథ, కేన కారణేనేతం రూపం నామాతి అత్థో. రుప్పతీతి ఖోతి ఏత్థ ఇతీతి కారణుద్దేసో, యస్మా రుప్పతి, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతీతి అత్థో. రుప్పతీతి కుప్పతి ఘట్టీయతి పీళీయతి, భిజ్జతీతి అత్థో. సీతేనపి రుప్పతీతిఆదీసు సీతేన తావ రుప్పనం లోకన్తరికనిరయే పాకటం. తిణ్ణం తిణ్ణఞ్హి చక్కవాళానం అన్తరే ఏకేకో లోకన్తరికనిరయో నామ హోతి అట్ఠయోజనసహస్సప్పమాణో. యస్స నేవ హేట్ఠా పథవీ అత్థి, న ఉపరి చన్దిమసూరియదీపమణిఆలోకో, నిచ్చన్ధకారో. తత్థ నిబ్బత్తసత్తానం తిగావుతో అత్తభావో హోతి, తే వగ్గులియో వియ పబ్బతపాదే దీఘపుథులేహి నఖేహి లగ్గిత్వా అవంసిరా ఓలమ్బన్తి. యదా సంసప్పన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థపాసాగతా హోన్తి, అథ ‘‘భక్ఖో నో లద్ధో’’తి? మఞ్ఞమానా తత్థ బ్యావటా విపరివత్తిత్వా లోకసన్ధారకే ఉదకే పతన్తి, వాతే పహరన్తేపి మధుకఫలాని వియ ఛిజ్జిత్వా ఉదకే పతన్తి, పతితమత్తావ అచ్చన్తఖారే ఉదకే తత్తతేలే పతితపిట్ఠపిణ్డి వియ పటపటాయమానా విలీయన్తి. ఏవం సీతేన రుప్పనం లోకన్తరికనిరయే పాకటం. మహింసకరట్ఠాదీసుపి హిమపాతసీతలేసు పదేసేసు ఏతం పాకటమేవ. తత్థ హి సత్తా సీతేన భిన్నసరీరా జీవితక్ఖయమ్పి పాపుణన్తి.
ఉణ్హేన రుప్పనం అవీచిమహానిరయే పాకటం హోతి. జిఘచ్ఛాయ రుప్పనం పేత్తివిసయే చేవ దుబ్భిక్ఖకాలే చ పాకటం. పిపాసాయ రుప్పనం కాలకఞ్జికాదీసు పాకటం. ఏకో కిర కాలకఞ్జికఅసురో పిపాసం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో యోజనగమ్భీరవిత్థారం మహాగఙ్గం ఓతరి, తస్స గతగతట్ఠానే ఉదకం ఛిజ్జతి, ధూమో ఉగ్గచ్ఛతి, తత్తే పిట్ఠిపాసాణే చఙ్కమనకాలో వియ హోతి. తస్స ఉదకసద్దం సుత్వా ఇతో చితో చ విచరన్తస్సేవ రత్తి విభాయి. అథ నం పాతోవ భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తా తింసమత్తా పిణ్డచారికభిక్ఖూ దిస్వా ‘‘కో నామ త్వం సప్పురిసా’’తి? పుచ్ఛింసు. ‘‘పేతోహమస్మి, భన్తే’’తి. ‘‘కిం పరియేససీ’’తి? ‘‘పానీయం, భన్తే’’తి. ‘‘అయం గఙ్గా పరిపుణ్ణా, కిం త్వం న పస్ససీ’’తి? ‘‘న ఉపకప్పతి, భన్తే’’తి. తేన హి గఙ్గాపిట్ఠే నిపజ్జ, ముఖే తే పానీయం ఆసిఞ్చిస్సామా’’తి. సో వాలికాపుళినే ఉత్తానో నిపజ్జి. భిక్ఖూ తింసమత్తే పత్తే నీహరిత్వా ఉదకం ఆహరిత్వా తస్స ముఖే ఆసిఞ్చింసు. తేసం తథా కరోన్తానంయేవ వేలా ఉపకట్ఠా జాతా. తతో ‘‘భిక్ఖాచారకాలో అమ్హాకం సప్పురిస, కచ్చి తే అస్సాదమత్తా లద్ధా’’తి ఆహంసు. పేతో ‘‘సచే మే, భన్తే, తింసమత్తానం అయ్యానం తింసపత్తేహి ఆసిత్తఉదకతో అడ్ఢపసతమత్తమ్పి పరగలం గతం, పేతత్తభావతో మోక్ఖో మా హోతూ’’తి ఆహ. ఏవం పిపాసాయ రుప్పనం పేత్తివిసయే పాకటం.
డంసాదీహి రుప్పనం డంసమక్ఖికాదిబహులేసు పదేసేసు పాకటం. ఏత్థ చ డంసాతి పిఙ్గలమక్ఖికా. మకసాతి మకసావ. వాతాతి కుచ్ఛివాతపిట్ఠివాతాదివసేన వేదితబ్బా. సరీరస్మిఞ్హి వాతరోగో ఉప్పజ్జిత్వా హత్థపాదపిట్ఠిఆదీని భిన్దతి, కాణం కరోతి, ఖుజ్జం కరోతి, పీఠసప్పిం కరోతి. ఆతపోతి సూరియాతపో. తేన రుప్పనం మరుకన్తారాదీసు పాకటం. ఏకా కిర ఇత్థీ మరుకన్తారే రత్తిం సత్థతో ఓహీనా దివా సూరియే ఉగ్గచ్ఛన్తే వాలికాయ తప్పమానాయ పాదే ఠపేతుం అసక్కోన్తీ సీసతో పచ్ఛిం ఓతారేత్వా అక్కమి. కమేన పచ్ఛియా ఉణ్హాభితత్తాయ ఠాతుం అసక్కోన్తీ తస్సా ఉపరి సాటకం ఠపేత్వా అక్కమి. తస్మిమ్పి సన్తత్తే అత్తనో అఙ్కేన గహితపుత్తకం అధోముఖం నిపజ్జాపేత్వా కన్దన్తంయేవ అక్కమిత్వా సద్ధిం తేన తస్మింయేవ ఠానే ఉణ్హాభితత్తా కాలమకాసి.
సరీసపాతి యే కేచి దీఘజాతికా సరన్తా గచ్ఛన్తి. తేసం సమ్ఫస్సేన రుప్పనం ఆసీవిసదట్ఠకాదీనం వసేన వేదితబ్బం. ఇతి భగవతా యాని ఇమాని సామఞ్ఞపచ్చత్తవసేన ధమ్మానం ద్వే లక్ఖణాని, తేసు రూపక్ఖన్ధస్స తావ పచ్చత్తలక్ఖణం దస్సితం. రూపక్ఖన్ధస్సేవ హి ఏతం, న వేదనాదీనం, తస్మా పచ్చత్తలక్ఖణన్తి వుచ్చతి. అనిచ్చదుక్ఖానత్తలక్ఖణం పన వేదనాదీనమ్పి హోతి, తస్మా తం సామఞ్ఞలక్ఖణన్తి వుచ్చతి.
కిఞ్చ, భిక్ఖవే, వేదనం వదేథాతిఆదీసు పురిమసదిసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. యం పన పురిమేన అసదిసం, తస్సాయం విభావనా – సుఖమ్పి వేదయతీతి సుఖం ఆరమ్మణం వేదేతి అనుభవతి. పరతో పదద్వయేపి ఏసేవ నయో. కథం పనేతం ఆరమ్మణం సుఖం దుక్ఖం అదుక్ఖమసుఖం నామ జాతన్తి? సుఖాదీనం పచ్చయతో. స్వాయమత్థో ‘‘యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్త’’న్తి ఇమస్మిం మహాలిసుత్తే (సం. ని. ౩.౬౦) ఆగతోయేవ. వేదయతీతి ఏత్థ చ వేదనావ వేదయతి, న అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా. వేదనా హి వేదయితలక్ఖణా, తస్మా వత్థారమ్మణం పటిచ్చ వేదనావ వేదయతీతి. ఏవమిధ భగవా వేదనాయపి పచ్చత్తలక్ఖణమేవ భాజేత్వా దస్సేసి.
నీలమ్పి సఞ్జానాతీతి నీలపుప్ఫే వా వత్థే వా పరికమ్మం కత్వా ఉపచారం వా అప్పనం వా పాపేన్తో సఞ్జానాతి. అయఞ్హి సఞ్ఞా నామ పరికమ్మసఞ్ఞాపి ఉపచారసఞ్ఞాపి అప్పనాసఞ్ఞాపి వట్టతి, నీలం నీలన్తి ఉప్పజ్జనసఞ్ఞాపి వట్టతియేవ. పీతకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇధాపి భగవా సఞ్జాననలక్ఖణాయ సఞ్ఞాయ పచ్చత్తలక్ఖణమేవ భాజేత్వా దస్సేసి.
రూపం రూపత్తాయ సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి యథా యాగుమేవ యాగుత్తాయ, పూవమేవ పూవత్తాయ పచతి నామ, ఏవం పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతభావేన సఙ్ఖతన్తి లద్ధనామం రూపమేవ రూపత్తాయ యథా అభిసఙ్ఖతం రూపం నామ హోతి, తథత్తాయ రూపభావాయ అభిసఙ్ఖరోతి ఆయూహతి సమ్పిణ్డేతి, నిప్ఫాదేతీతి అత్థో. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – అత్తనా సహ జాయమానం రూపం సమ్పయుత్తే చ వేదనాదయో ధమ్మే అభిసఙ్ఖరోతి నిబ్బత్తేతీతి. ఇధాపి భగవా చేతయితలక్ఖణస్స సఙ్ఖారస్స పచ్చత్తలక్ఖణమేవ భాజేత్వా దస్సేసి.
అమ్బిలమ్పి విజానాతీతి అమ్బఅమ్బాటకమాతులుఙ్గాదిఅమ్బిలం ‘‘అమ్బిల’’న్తి విజానాతి. ఏసేవ నయో సబ్బపదేసు. అపి చేత్థ తిత్తకన్తి నిమ్బపటోలాదినానప్పకారం కటుకన్తి పిప్పలిమరిచాదినానప్పకారం. మధురన్తి సప్పిఫాణితాదినానప్పకారం. ఖారికన్తి వాతిఙ్గణనాళికేర చతురస్సవల్లివేత్తఙ్కురాదినానప్పకారం. అఖారికన్తి యం వా తం వా ఫలజాతం కారపణ్ణాదిమిస్సకపణ్ణం. లోణికన్తి లోణయాగులోణమచ్ఛలోణభత్తాదినానప్పకారం. అలోణికన్తిఅలోణయాగుఅలోణమచ్ఛఅలోణభత్తాదినానప్పకారం. తస్మా విఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతీతి యస్మా ఇమం అమ్బిలాదిభేదం అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠేన అమ్బిలాదిభావేన జానాతి, తస్మా విఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతీతి. ఏవమిధాపి భగవా విజాననలక్ఖణస్స విఞ్ఞాణస్స పచ్చత్తలక్ఖణమేవ భాజేత్వా దస్సేసి.
యస్మా పన ఆరమ్మణస్స ఆకారసణ్ఠానగహణవసేన సఞ్ఞా పాకటా హోతి, తస్మా సా చక్ఖుద్వారే విభత్తా. యస్మా వినాపి ఆకారసణ్ఠానా ఆరమ్మణస్స పచ్చత్తభేదగహణవసేన విఞ్ఞాణం పాకటం హోతి, తస్మా తం జివ్హాద్వారే విభత్తం. ఇమేసం పన సఞ్ఞావిఞ్ఞాణపఞ్ఞానం అసమ్మోహతో సభావసల్లక్ఖణత్థం సఞ్జానాతి, విజానాతి, పజానాతీతి ఏత్థ విసేసా వేదితబ్బా. తత్థ ఉపసగ్గమత్తమేవ విసేసో, జానాతీతి పదం పన అవిసేసో. తస్సపి జాననట్ఠేన విసేసో వేదితబ్బో. సఞ్ఞా హి నీలాదివసేన ఆరమ్మణసఞ్జాననమత్తమేవ, అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి లక్ఖణపటివేధం పాపేతుం న సక్కోతి. విఞ్ఞాణం నీలాదివసేన ఆరమ్మణఞ్చేవ జానాతి, అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధఞ్చ పాపేతి, ఉస్సక్కిత్వా పన మగ్గపాతుభావం పాపేతుం న సక్కోతి. పఞ్ఞా నీలాదివసేన ఆరమ్మణమ్పి జానాతి, అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి, ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపాతుభావమ్పి పాపేతి.
యథా హి హేరఞ్ఞికఫలకే కహాపణరాసిమ్హి కతే అజాతబుద్ధిదారకో గామికపురిసో మహాహేరఞ్ఞికోతి తీసు జనేసు ఓలోకేత్వా ఠితేసు అజాతబుద్ధిదారకో కహాపణానం చిత్తవిచిత్తచతురస్సమణ్డలాదిభావమేవ జానాతి, ‘‘ఇదం మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం రతనసమ్మత’’న్తి న జానాతి. గామికపురిసో చిత్తాదిభావఞ్చ జానాతి, మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగరతనసమ్మతభావఞ్చ, ‘‘అయం కూటో, అయం ఛేకో, అయం కరటో, అయం సణ్హో’’తి న జానాతి. మహాహేరఞ్ఞికో చిత్తాదిభావమ్పి రతనసమ్మతభావమ్పి కూటాదిభావమ్పి జానాతి. జానన్తో చ పన రూపం దిస్వాపి సద్దం సుత్వాపి గన్ధం ఘాయిత్వాపి రసం సాయిత్వాపి హత్థేన గరులహుభావం ఉపధారేత్వాపి ‘‘అసుకగామే కతో’’తిపి జానాతి, ‘‘అసుకనిగమే అసుకనగరే అసుకపబ్బతచ్ఛాయాయ అసుకనదీతీరే కతో’’తిపి, ‘‘అసుకాచరియేన కతో’’తిపి జానాతి. ఏవమేవ సఞ్ఞా అజాతబుద్ధిదారకస్స కహాపణదస్సనం వియ నీలాదివసేన ఆరమ్మణమత్తమేవ జానాతి. విఞ్ఞాణం గామికపురిసస్స కహాపణదస్సనం వియ నీలాదివసేన ఆరమ్మణమ్పి జానాతి, అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి. పఞ్ఞా మహాహేరఞ్ఞికస్స కహాపణదస్సనం వియ నీలాదివసేన ఆరమ్మణమ్పి జానాతి, అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధమ్పి పాపేతి, ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపాతుభావమ్పి పాపేతి.
సో పన నేసం విసేసో దుప్పటివిజ్ఝో. తేనాహ ఆయస్మా నాగసేనో –
‘‘దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కతన్తి. కిం, భన్తే నాగసేన, భగవతా దుక్కరం కతన్తి? దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కతం, ఇమేసం అరూపీనం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే వత్తమానానం వవత్థానం అక్ఖాతం ‘అయం ఫస్సో, అయం వేదనా, అయం సఞ్ఞా, అయం చేతనా, ఇదం చిత్త’’’న్తి (మి. ప. ౨.౭.౧౬).
యథా హి తిలతేలం సాసపతేలం మధుకతేలం ఏరణ్డకతేలం వసాతేలన్తి ఇమాని పఞ్చ తేలాని ఏకచాటియం పక్ఖిపిత్వా దివసం యమకమన్థే హి మన్థేత్వా తతో ‘‘ఇదం తిలతేలం, ఇదం సాసపతేల’’న్తి ఏకేకస్స పాటియేక్కం ఉద్ధరణం నామ దుక్కరం, ఇదం తతో దుక్కరతరం. భగవా పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సుప్పటివిద్ధత్తా ధమ్మిస్సరో ధమ్మరాజా ఇమేసం అరూపీనం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే వత్తమానానం వవత్థానం అకాసి. పఞ్చన్నం మహానదీనం సముద్దం పవిట్ఠట్ఠానే ‘‘ఇదం గఙ్గాయ ఉదకం, ఇదం యమునాయా’’తి ఏవం పాటియేక్కం ఉదకుద్ధరణేనాపి అయమత్థో వేదితబ్బో.
ఇతి పఠమపబ్బేన సుఞ్ఞతం, దుతియేన సుఞ్ఞతాలక్ఖణన్తి ద్వీహి పబ్బేహి అనత్తలక్ఖణం కథేత్వా ఇదాని దుక్ఖలక్ఖణం దస్సేతుం తత్ర, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ ఖజ్జామీతి న రూపం సునఖో వియ మంసం లుఞ్చిత్వా లుఞ్చిత్వా ఖాదతి, యథా పన కిలిట్ఠవత్థనివత్థో తతోనిదానం పీళం సన్ధాయ ‘‘ఖాదతి మం వత్థ’’న్తి భణతి, ఏవమిదమ్పి పీళం ఉప్పాదేన్తం ఖాదతి నామాతి వేదితబ్బం. పటిపన్నో హోతీతి సీలం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తమగ్గా పటిపన్నో హోతి. యో పనేత్థ బలవఞాణో తిక్ఖబుద్ధి ఞాణుత్తరో యోగావచరో పధానభూమియం వాయమన్తో ఖాణునా వా కణ్టకేన వా విద్ధో ఆవుధేన వా పహటో బ్యగ్ఘాదీహి వా గహేత్వా ఖజ్జమానో తం వేదనం అబ్బోహారికం కత్వా మూలకమ్మట్ఠానం సమ్మసన్తో అరహత్తమేవ గణ్హాతి, అయం వేదనాయ నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో నామ వుచ్చతి పీతమల్లత్థేరో వియ కుటుమ్బియపుత్తమహాతిస్సత్థేరో వియ వత్తనిఅటవియం తింసమత్తానం భిక్ఖూనం అఞ్ఞతరో బ్యగ్ఘముఖే నిపన్నభిక్ఖు వియ కణ్టకేన విద్ధత్థేరో వియ చ.
ద్వాదససు కిర భిక్ఖూసు ఘణ్టిం పహరిత్వా అరఞ్ఞే పధానమనుయుఞ్జన్తేసు ఏకో సూరియే అత్థఙ్గతమత్తేయేవ ఘణ్టిం పహరిత్వా చఙ్కమం ఓరుయ్హ చఙ్కమన్తో తిరియం నిమ్మథేన్తో తిణపటిచ్ఛన్నం కణ్టకం అక్కమి. కణ్టకో పిట్ఠిపాదేన నిక్ఖన్తో. తత్తఫాలేన వినివిద్ధకాలో వియ వేదనా వత్తతి. థేరో చిన్తేసి – ‘‘కిం ఇమం కణ్టకం ఉద్ధరామి, ఉదాహు పకతియా విజ్ఝిత్వా ఠితకణ్టక’’న్తి? తస్స ఏవమహోసి – ‘‘ఇమినా కణ్టకేన విద్ధత్తా నిరయాదీసు భయం నామ నత్థి, పకతియా విజ్ఝిత్వా ఠితకణ్టకంయేవా’’తి. సో తం వేదనం అబ్బోహారికం కత్వా సబ్బరత్తిం చఙ్కమిత్వా విభాతాయ రత్తియా అఞ్ఞస్స సఞ్ఞం అదాసి. సో ఆగన్త్వా ‘‘కిం, భన్తే’’తి పుచ్ఛి? ‘‘కణ్టకేనమ్హి, ఆవుసో, విద్ధో’’తి. ‘‘కాయ వేలాయ, భన్తే’’తి? ‘‘సాయమేవ, ఆవుసో’’తి. ‘‘కస్మా న అమ్హే పక్కోసిత్థ, కణ్టకం ఉద్ధరిత్వా తత్థ తేలమ్పి సిఞ్చేయ్యామా’’తి? ‘‘పకతియా విజ్ఝిత్వా ఠితకణ్టకమేవ ఉద్ధరితుం వాయమిమ్హా, ఆవుసో’’తి. ‘‘సక్కుణిత్థ, భన్తే, ఉద్ధరితు’’న్తి. ‘‘ఏకదేసమత్తేన మే, ఆవుసో, ఉద్ధటో’’తి. సేసవత్థూని దీఘమజ్ఝిమట్ఠకథాసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬) సతిపట్ఠానసుత్తనిద్దేసే విత్థారితానేవ.
తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవేతి కస్మా ఆరద్ధం? ఇమస్మిం పబ్బే దుక్ఖలక్ఖణమేవ కథితం, న అనిచ్చలక్ఖణం. తం దస్సేతుం ఇదమారద్ధం. తీణి లక్ఖణాని సమోధానేత్వా దస్సేతుమ్పి ఆరద్ధమేవ. అపచినాతి నో ఆచినాతీతి వట్టం వినాసేతి, నేవ చినాతి. పజహతి న ఉపాదియతీతి తదేవ విస్సజ్జేతి, న గణ్హాతి. విసినేతి న ఉస్సినేతీతి వికిరతి న సమ్పిణ్డేతి. విధూపేతి న సన్ధూపేతీతి నిబ్బాపేతి న జాలాపేతి.
ఏవం పస్సం, భిక్ఖవేతి ఇదం కస్మా ఆరద్ధం? వట్టం వినాసేత్వా ఠితం మహాఖీణాసవం దస్సేస్సామీతి ఆరద్ధం. ఏత్తకేన వా ఠానేన విపస్సనా కథితా, ఇదాని సహ విపస్సనాయ చత్తారో మగ్గే దస్సేతుం ఇదం ఆరద్ధం. అథ వా ఏత్తకేన ఠానేన పఠమమగ్గో కథితో, ఇదాని సహ విపస్సనాయ తయో మగ్గే దస్సేతుం ఇదమారద్ధం. ఏత్తకేన వా ఠానేన తీణి మగ్గాని కథితాని, ఇదాని సహ విపస్సనాయ అరహత్తమగ్గం దస్సేతుమ్పి ఇదం ఆరద్ధమేవ.
సపజాపతికాతి సద్ధిం పజాపతినా దేవరాజేన. ఆరకావ నమస్సన్తీతి దూరతోవ నమస్సన్తి, దూరేపి ఠితం నమస్సన్తియేవ ఆయస్మన్తం నీతత్థేరం వియ.
థేరో కిర పుప్ఫచ్ఛడ్డకకులతో నిక్ఖమ్మ పబ్బజితో, ఖురగ్గేయేవ అరహత్తం పత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం అజ్జేవ పబ్బజితో అజ్జేవ మే పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పత్తం, చతుపచ్చయసన్తోసభావనారామమణ్డితం మహాఅరియవంసపటిపదం పూరేస్సామీ’’తి. సో పంసుకూలత్థాయ సావత్థిం పవిసిత్వా చోళకం పరియేసన్తో విచరి. అథేకో మహాబ్రహ్మా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ మనుస్సపథం ఓలోకేన్తో థేరం దిస్వా – ‘‘అజ్జేవ పబ్బజిత్వా అజ్జేవ ఖురగ్గే అరహత్తం పత్వా మహాఅరియవంసపటిపదం పూరేతుం చోళకం పరియేసతీ’’తి అఞ్జలిం పగ్గయ్హ నమస్సమానో అట్ఠాసి. తమఞ్ఞో మహాబ్రహ్మా దిస్వా ‘‘కం నమస్ససీ’’తి? పుచ్ఛి. నీతత్థేరం నమస్సామీతి. కిం కారణాతి? అజ్జేవ పబ్బజిత్వా అజ్జేవ ఖురగ్గే అరహత్తం పత్వా మహాఅరియవంసపటిపదం పూరేతుం చోళకం పరియేసతీతి. సోపి నం నమస్సమానో అట్ఠాసి. అథఞ్ఞో, అథఞ్ఞోతి సత్తసతా మహాబ్రహ్మానో నమస్సమానా అట్ఠంసు. తేన వుత్తం –
‘‘తా దేవతా సత్తసతా ఉళారా,
బ్రహ్మా విమానా అభినిక్ఖమిత్వా;
నీతం నమస్సన్తి పసన్నచిత్తా,
‘ఖీణాసవో గణ్హతి పంసుకూలం’’’.
‘‘తా దేవతా సత్తసతా ఉళారా,
బ్రహ్మా విమానా అభినిక్ఖమిత్వా;
నీతం నమస్సన్తి పసన్నచిత్తా,
‘ఖీణాసవో కయిరతి పంసుకూలం’’’.
‘‘‘ఖీణాసవో ధోవతి పంసుకూలం’;
‘ఖీణాసవో రజతి పంసుకూలం’;
‘ఖీణాసవో పారుపతి పంసకూల’’’న్తి.
ఇతి భగవా ఇమస్మిం సుత్తే దేసనం తీహి భవేహి వినివత్తేత్వా అరహత్తస్స కూటం గణ్హి. దేసనాపరియోసానే పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు. సత్తమం.
౮. పిణ్డోల్యసుత్తవణ్ణనా
౮౦. అట్ఠమే కిస్మిఞ్చిదేవ పకరణేతి కిస్మిఞ్చిదేవ కారణే. పణామేత్వాతి నీహరిత్వా. కిస్మిం పన కారణే ఏతే భగవతా పణామితాతి? ఏకస్మిఞ్హి అన్తోవస్సే భగవా సావత్థియం వసిత్వా వుత్థవస్సో పవారేత్వా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో సావత్థితో నిక్ఖమిత్వా జనపదచారికం చరన్తో కపిలవత్థుం పత్వా నిగ్రోధారామం పావిసి. సక్యరాజానో ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి సుత్వా పచ్ఛాభత్తే కప్పియాని తేలమధుఫాణితాదీని చేవ పానకాని చ కాజసతేహి గాహాపేత్వా విహారం గన్త్వా సఙ్ఘస్స నియ్యాతేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా పటిసన్థారం కరోన్తా ఏకమన్తే నిసీదింసు. సత్థా తేసం మధురధమ్మకథం కథేన్తో నిసీది. తస్మిం ఖణే ఏకచ్చే భిక్ఖూ సేనాసనం పటిజగ్గన్తి, ఏకచ్చే మఞ్చపీఠాదీని పఞ్ఞాపేన్తి, సామణేరా అప్పహరితం కరోన్తి. భాజనీయట్ఠానే సమ్పత్తభిక్ఖూపి అత్థి, అసమ్పత్తభిక్ఖూపి అత్థి. సమ్పత్తా అసమ్పత్తానం లాభం గణ్హన్తా, ‘‘అమ్హాకం దేథ, అమ్హాకం ఆచరియస్స దేథ ఉపజ్ఝాయస్స దేథా’’తి కథేన్తా మహాసద్దమకంసు. సత్థా సుత్వా థేరం పుచ్ఛి ‘‘కే పన తే, ఆనన్ద, ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దా కేవట్టా మఞ్ఞే మచ్ఛవిలోపే’’తి? థేరో ఏతమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా సుత్వా ‘‘ఆమిసహేతు, ఆనన్ద, భిక్ఖూ మహాసద్దం కరోన్తీ’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘అననుచ్ఛవికం, ఆనన్ద, అప్పతిరూపం. న హి మయా కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని చీవరాదిహేతు పారమియో పూరితా, నాపి ఇమే భిక్ఖూ చీవరాదిహేతు అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితా, అరహత్తహేతు పబ్బజిత్వా అనత్థం అత్థసదిసం అసారం సారసదిసం కరోన్తి, గచ్ఛానన్ద, తే భిక్ఖూ పణామేహీ’’తి.
పుబ్బణ్హసమయన్తి దుతియదివసే పుబ్బణ్హసమయం. బేలువలట్ఠికాయ మూలేతి తరుణబేలువరుక్ఖమూలే. పబాళ్హోతి పబాహితో. పవాళ్హోతిపి పాఠో, పవాహితోతి అత్థో. ఉభయమ్పి నీహటభావమేవ దీపేతి. సియా అఞ్ఞథత్తన్తి పసాదఞ్ఞథత్తం వా భావఞ్ఞథత్తం వా భవేయ్య. కథం? ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన మయం లహుకే కారణే పణామితా’’తి పసాదం మన్దం కరోన్తానం పసాదఞ్ఞథత్తం నామ హోతి. సలిఙ్గేనేవ తిత్థాయతనం పక్కమన్తానం భావఞ్ఞథత్తం నామ. సియా విపరిణామోతి ఏత్థ పన ‘‘మయం సత్థు అజ్ఝాసయం గణ్హితుం సక్ఖిస్సామాతి పబ్బజితా, నం గహేతుం అసక్కోన్తానం కిం అమ్హాకం పబ్బజ్జాయా’’తి? సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తనం విపరిణామోతి వేదితబ్బో. వచ్ఛస్సాతి ఖీరూపకవచ్ఛస్స. అఞ్ఞథత్తన్తి మిలాయనఅఞ్ఞథత్తం. ఖీరూపకో హి వచ్ఛో మాతు అదస్సనేన ఖీరం అలభన్తో మిలాయతి కమ్పతి పవేధతి. విపరిణామోతి మరణం. సో హి ఖీరం అలభమానో ఖీరపిపాసాయ సుస్సన్తో పతిత్వా మరతి.
బీజానం తరుణానన్తి ఉదకేన అనుగ్గహేతబ్బానం విరూళ్హబీజానం. అఞ్ఞథత్తన్తి మిలాయనఞ్ఞథత్తమేవ. తాని హి ఉదకం అలభన్తాని మిలాయన్తి. విపరిణామోతి వినాసో. తాని హి ఉదకం అలభన్తాని సుక్ఖిత్వా వినస్సన్తి, పలాలమేవ హోన్తి. అనుగ్గహితోతి ఆమిసానుగ్గహేన చేవ ధమ్మానుగ్గహేన చ అనుగ్గహితో. అనుగ్గణ్హేయ్యన్తి ద్వీహిపి ఏతేహి అనుగ్గహేహి అనుగ్గణ్హేయ్యం. అచిరపబ్బజితా హి సామణేరా చేవ దహరభిక్ఖూ చ చీవరాదిపచ్చయవేకల్లే వా సతి గేలఞ్ఞే వా సత్థారా వా ఆచరియుపజ్ఝాయేహి వా ఆమిసానుగ్గహేన అననుగ్గహితా కిలమన్తా న సక్కోన్తి సజ్ఝాయం వా మనసికారం వా కాతుం, ధమ్మానుగ్గహేన అననుగ్గహితా ఉద్దేసేన చేవ ఓవాదానుసాసనియా చ పరిహాయమానా న సక్కోన్తి అకుసలం పరివజ్జేత్వా కుసలం భావేతుం. ఇమేహి పన ద్వీహి అనుగ్గహేహి అనుగ్గహితా కాయేన అకిలమన్తా సజ్ఝాయమనసికారే పవత్తిత్వా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానా అపరభాగే తం అనుగ్గహం అలభన్తాపి తేనేవ పురిమానుగ్గహేన లద్ధబలా సాసనే పతిట్ఠహన్తి, తస్మా భగవతో ఏవం పరివితక్కో ఉదపాది.
భగవతో పురతో పాతురహోసీతి సత్థు చిత్తం ఞత్వా – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ భగవతా పణామితా, ఇదాని నేసం అనుగ్గహం కాతుకామో ఏవం చిన్తేసి, కారణం భగవా చిన్తేసి, అహమేత్థ ఉస్సాహం జనేస్సామీ’’తి పురతో పాకటో అహోసి. సన్తేత్థ భిక్ఖూతి ఇదం సో మహాబ్రహ్మా యథా నామ బ్యత్తో సూదో యదేవ అమ్బిలగ్గాదీసు రసజాతం రఞ్ఞో రుచ్చతి, తం అభిసఙ్ఖారేన సాదుతరం కత్వా పునదివసే ఉపనామేతి, ఏవమేవ అత్తనో బ్యత్తతాయ భగవతా ఆహటఉపమంయేవ ఏవమేతం భగవాతిఆదివచనేహి అభిసఙ్ఖరిత్వా భగవన్తం యాచన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అనుగ్గహకరణత్థం వదతి. తత్థ అభినన్దతూతి ‘‘మమ సన్తికం భిక్ఖుసఙ్ఘో ఆగచ్ఛతూ’’తి. ఏవమస్స ఆగమనం సమ్పియాయమానో అభినన్దతు. అభివదతూతి ఆగతస్స చ ఓవాదానుసాసనిం దదన్తో అభివదతు.
పటిసల్లానాతి ఏకీభావా. ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖాసీతి ఇద్ధిం అకాసి. ఏకద్వీహికాయాతి ఏకేకో చేవ ద్వే ద్వే చ హుత్వా. సారజ్జమానరూపాతి ఓత్తప్పమానసభావా భాయమానా. కస్మా పన భగవా తేసం తథా ఉపసఙ్కమనాయ ఇద్ధిమకాసీతి? హితపత్థనాయ. యది హి తే వగ్గవగ్గా హుత్వా ఆగచ్ఛేయ్యుం, ‘‘భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘం పణామేత్వా అరఞ్ఞం పవిట్ఠో ఏకదివసమ్పి తత్థ వసితుం నాసక్ఖి, వేగేనేవ ఆగతో’’తి కేళిమ్పి కరేయ్యుం. అథ నేసం నేవ బుద్ధగారవం పచ్చుపట్ఠహేయ్య, న ధమ్మదేసనం సమ్పటిచ్ఛితుం సమత్థా భవేయ్యుం. సభయానం పన ససారజ్జానం ఏకద్వీహికాయ ఆగచ్ఛన్తానం బుద్ధగారవఞ్చేవ పచ్చుపట్ఠితం భవిస్సతి, ధమ్మదేసనఞ్చ సమ్పటిచ్ఛితుం సక్ఖిస్సన్తీతి చిన్తేత్వా తేసం హితపత్థనాయ తథారూపం ఇద్ధిం అకాసి.
నిసీదింసూతి తేసు హి సారజ్జమానరూపేసు ఆగచ్ఛన్తేసు ఏకో భిక్ఖు ‘‘మమంయేవ సత్థా ఓలోకేతి, మంయేవ మఞ్ఞే నిగ్గణ్హితుకామో’’తి సణికం ఆగన్త్వా వన్దిత్వా నిసీది, అథఞ్ఞో అథఞ్ఞోతి ఏవం పఞ్చభిక్ఖుసతాని నిసీదింసు. ఏవం నిసిన్నం పన భిక్ఖుసఙ్ఘం సీదన్తరే సన్నిసిన్నం మహాసముద్దం వియ నివాతే పదీపం వియ చ నిచ్చలం దిస్వా సత్థా చిన్తేసి – ‘‘ఇమేసం భిక్ఖూనం కీదిసీ ధమ్మదేసనా వట్టతీ’’తి? అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇమే ఆహారహేతు పణామితా, పిణ్డియాలోపధమ్మదేసనావ నేసం సప్పాయా, తం దస్సేత్వా మత్థకే తిపరివట్టదేసనం దేసేస్సామి, దేసనాపరియోసానే సబ్బే అరహత్తం పాపుణిస్సన్తీ’’తి. అథ నేసం తం ధమ్మదేసనం దేసేన్తో అన్తమిదం, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.
తత్థ అన్తన్తి పచ్ఛిమం లామకం. యదిదం పిణ్డోల్యన్తి యం ఏవం పిణ్డపరియేసనేన జీవికం కప్పేన్తస్స జీవితం. అయం పనేత్థ పదత్థో – పిణ్డాయ ఉలతీతి పిణ్డోలో, పిణ్డోలస్స కమ్మం పిణ్డోల్యం, పిణ్డపరియేసనేన నిప్ఫాదితజీవితన్తి అత్థో. అభిసాపోతి అక్కోసో. కుపితా హి మనుస్సా అత్తనో పచ్చత్థికం ‘‘చీవరం నివాసేత్వా కపాలం గహేత్వా పిణ్డం పరియేసమానో చరిస్సతీ’’తి అక్కోసన్తి. అథ వా పన ‘‘కిం తుయ్హం అకాతబ్బం అత్థి, యో త్వం ఏవం బలవా వీరియసమ్పన్నోపి హిరోత్తప్పం పహాయ కపణో వియ పిణ్డోలో విచరసి పత్తపాణీ’’తి? ఏవమ్పి అక్కోసన్తియేవ. తఞ్చ ఖో ఏతన్తి ఏవం తం అభిసాపం సమానమ్పి పిణ్డోల్యం. కులపుత్తా ఉపేన్తి అత్థవసికాతి మమ సాసనే జాతికులపుత్తా చ ఆచారకులపుత్తా చ అత్థవసికా కారణవసికా హుత్వా కారణవసం పటిచ్చ ఉపేన్తి.
రాజాభినీతాతిఆదీసు యే రఞ్ఞో సన్తకం ఖాదిత్వా రఞ్ఞా బన్ధనాగారే బన్ధాపితా పలాయిత్వా పబ్బజన్తి, తే రాజాభినీతా నామ. తే హి రఞ్ఞా బన్ధనం అభినీతత్తా రాజాభినీతా నామ. యే పన చోరేహి అటవియం గహేత్వా ఏకచ్చేసు మారియమానేసు ఏకచ్చే ‘‘మయం సామి తుమ్హేహి విస్సట్ఠా గేహం అనజ్ఝావసిత్వా పబ్బజిస్సామ, తత్థ యం యం బుద్ధపూజాదిపుఞ్ఞం కరిస్సామ, తతో తుమ్హాకం పత్తిం దస్సామా’’తి తేహి విస్సట్ఠా పబ్బజన్తి, తే చోరాభినీతా నామ. తేపి హి చోరేహి మారేతబ్బతం అభినీతాతి చోరాభినీతా నామ. యే పన ఇణం గహేత్వా పటిదాతుం అసక్కోన్తా పలాయిత్వా పబ్బజన్తి, తే ఇణట్టా నామ, ఇణపీళితాతి అత్థో. ఇణట్ఠాతిపి పాఠో, ఇణే ఠితాతి అత్థో. యే రాజచోరఛాతకరోగభయానం అఞ్ఞతరేన అభిభూతా ఉపద్దుతా పబ్బజన్తి, తే భయట్టా నామ, భయపీళితాతి అత్థో. భయట్ఠాతిపి పాఠో, భయే ఠితాతి అత్థో. ఆజీవికాపకతాతి ఆజీవికాయ ఉపద్దుతా అభిభూతా, పుత్తదారం పోసేతుం అసక్కోన్తాతి అత్థో. ఓతిణ్ణామ్హాతి అన్తో అనుపవిట్ఠా.
సో చ హోతి అభిజ్ఝాలూతి ఇదం సో కులపుత్తో ‘‘దుక్ఖస్స అన్తం కరిస్సామీ’’తిఆదివసేన చిత్తం ఉప్పాదేత్వా పబ్బజితో, అపరభాగే, తం పబ్బజ్జం తథారూపం కాతుం న సక్కోతి, తం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ అభిజ్ఝాలూతి పరభణ్డానం అభిజ్ఝాయితా. తిబ్బసారాగోతి బహలరాగో. బ్యాపన్నచిత్తోతి పూతిభావేన విపన్నచిత్తో. పదుట్ఠమనసఙ్కప్పోతి తిఖిణసిఙ్గో వియ గోణో దుట్ఠచిత్తో. ముట్ఠస్సతీతి భత్తనిక్ఖిత్తకాకో వియ నట్ఠస్సతి, ఇధ కతం ఏత్థ నస్సతి. అసమ్పజానోతి నిప్పఞ్ఞో. ఖన్ధాదిపరిచ్ఛేదరహితో. అసమాహితోతి చణ్డసోతే బద్ధనావా వియ ఉపచారప్పనాభావేన అసణ్ఠితో. విబ్భన్తచిత్తోతి బన్ధారుళ్హమగో వియ సన్తమనో. పాకతిన్ద్రియోతి యథా గిహీ పుత్తధీతరో ఓలోకేన్తో అసంవుతిన్ద్రియో హోతి, ఏవం అసంవుతిన్ద్రియో.
ఛవాలాతన్తి ఛవానం దడ్ఢట్ఠానే అలాతం. ఉభతోపదిత్తం మజ్ఝే గూథగతన్తి పమాణేన అట్ఠఙ్గులమత్తం ద్వీసు ఠానేసు ఆదిత్తం మజ్ఝే గూథమక్ఖితం. నేవ గామేతి సచే హి తం యుగనఙ్గలగోపానసిపక్ఖపాసకాదీనం అత్థాయ ఉపనేతుం సక్కా అస్స, గామే కట్ఠత్థం ఫరేయ్య. సచే ఖేత్తకుటియం కట్ఠత్థరమఞ్చకాదీనం అత్థాయ ఉపనేతుం సక్కా, అరఞ్ఞే కట్ఠత్థం ఫరేయ్య. యస్మా పన ఉభయథాపి న సక్కా, తస్మా ఏవం వుత్తం. గిహిభోగా చ పరిహీనోతి యో అగారే వసన్తేహి గిహీహి దాయజ్జే భాజియమానే భోగో లద్ధబ్బో అస్స, తతో చ పరిహీనో. సామఞ్ఞత్థఞ్చాతి ఆచరియుపజ్ఝాయానం ఓవాదే ఠత్వా పరియత్తిపటివేధవసేన పత్తబ్బం సామఞ్ఞత్థఞ్చ. ఇమఞ్చ పన ఉపమం సత్థా న దుస్సీలస్స వసేన ఆహరి, పరిసుద్ధసీలస్స పన అలసస్స అభిజ్ఝాదీహి దోసేహి ఉపహతస్స పుగ్గలస్స ఇమం ఉపమం ఆహరి.
తయోమే, భిక్ఖవేతి కస్మా ఆరద్ధం? ఇమస్స పుగ్గలస్స ఛవాలాతసదిసభావో నేవ మాతాపితూహి కతో, న ఆచరియుపజ్ఝాయేహి, ఇమేహి పన పాపవితక్కేహి కతోతి దస్సనత్థం ఆరద్ధం. అనిమిత్తం వా సమాధిన్తి విపస్సనాసమాధిం. సో హి నిచ్చనిమిత్తాదీనం సముగ్ఘాతనేన అనిమిత్తోతి వుచ్చతి. ఏత్థ చ చత్తారో సతిపట్ఠానా మిస్సకా, అనిమిత్తసమాధి పుబ్బభాగో. అనిమిత్తసమాధి వా మిస్సకో, సతిపట్ఠానా పుబ్బభాగాతి వేదితబ్బా.
ద్వేమా, భిక్ఖవే, దిట్ఠియోతి ఇదం పన న కేవలం అనిమిత్తసమాధిభావనా ఇమేసంయేవ తిణ్ణం మహావితక్కానం పహానాయ సంవత్తతి, సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠీనమ్పి పన సముగ్ఘాతం కరోతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. న వజ్జవా అస్సన్తి నిద్దోసో భవేయ్యం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఇతి భగవా ఇమస్మిమ్పి సుత్తే దేసనం తీహి భవేహి వినివత్తేత్వా అరహత్తేన కూటం గణ్హి. దేసనావసానే పఞ్చసతా భిక్ఖూ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణింసూతి. అట్ఠమం.
౯. పాలిలేయ్యసుత్తవణ్ణనా
౮౧. నవమే చారికం పక్కామీతి కోసమ్బికానం భిక్ఖూనం కలహకాలే సత్థా ఏకదివసం దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో వత్థుం ఆహరిత్వా ‘‘న హి వేరేన వేరాని, సమ్మన్తీధ కుదాచన’’న్తిఆదీహి (ధ. ప. ౫) గాథాహి ఓవదతి. తందివసం తేసం కలహం కరోన్తానంయేవ రత్తి విభాతా. దుతియదివసేపి భగవా తమేవ వత్థుం కథేసి. తందివసమ్పి తేసం కలహం కరోన్తానంయేవ రత్తి విభాతా. తతియదివసేపి భగవా తమేవ వత్థుం కథేసి. అథ నం అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ఏవమాహ – ‘‘అప్పోస్సుక్కో, భన్తే, భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తో విహరతు, మయమేతేన భణ్డనేన కలహేన విగ్గహేన వివాదేన పఞ్ఞాయిస్సామా’’తి. సత్థా ‘‘పరియాదిణ్ణరూపచిత్తా ఖో ఇమే మోఘపురిసా, న ఇమే సక్కా సఞ్ఞాపేతు’’న్తి చిన్తేత్వా – ‘‘కిం మయ్హం ఇమేహి, ఏకచారవాసం వసిస్సామీ’’తి? సో పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా కోసమ్బియం పిణ్డాయ చరిత్వా కఞ్చిపి అనామన్తేత్వా ఏకోవ అదుతియో చారికం పక్కామి.
యస్మిం, ఆవుసో, సమయేతి ఇదం థేరో యస్మాస్స అజ్జ భగవా ఏకేన భిక్ఖునా సద్ధిం పక్కమిస్సతి, అజ్జ ద్వీహి, అజ్జ సతేన, అజ్జ సహస్సేన, అజ్జ ఏకకోవాతి సబ్బో భగవతో చారో విదితో పాకటో పచ్చక్ఖో, తస్మా ఆహ.
అనుపుబ్బేనాతి గామనిగమపటిపాటియా పిణ్డాయ చరమానో ఏకచారవాసం తావ వసమానం భిక్ఖుం పస్సితుకామో హుత్వా బాలకలోణకారగామం అగమాసి. తత్థ భగుత్థేరస్స సకలపచ్ఛాభత్తఞ్చేవ తియామరత్తిఞ్చ ఏకచారవాసే ఆనిసంసం కథేత్వా పునదివసే తేన పచ్ఛాసమణేన పిణ్డాయ చరిత్వా తం తత్థేవ నివత్తేత్వా ‘‘సమగ్గవాసం వసమానే తయో కులపుత్తే పస్సిస్సామీ’’తి పాచీనవంసమిగదాయం అగమాసి. తేసమ్పి సకలపచ్ఛాభత్తఞ్చేవ తియామరత్తిఞ్చ ఏకచారవాసే ఆనిసంసం కథేత్వా తే తత్థేవ నివత్తేత్వా ఏకకోవ పాలిలేయ్య నగరాభిముఖో పక్కమిత్వా అనుపుబ్బేన పాలిలేయ్యనగరం సమ్పత్తో. తేన వుత్తం – ‘‘అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన పాలిలేయ్యకం, తదవసరీ’’తి.
భద్దసాలమూలేతి పాలిలేయ్యవాసినో భగవతో దానం దత్వా పాలిలేయ్యతో అవిదూరే రక్ఖితవనసణ్డో నామ అత్థి, తత్థ భగవతో పణ్ణసాలం కత్వా ‘‘ఏత్థ వసథా’’తి పటిఞ్ఞం కారేత్వా వాసయింసు. భద్దసాలో పన తత్థేకో మనాపో లద్ధకో సాలరుక్ఖో. భగవా తం నగరం ఉపనిస్సాయ తస్మిం వనసణ్డే పణ్ణసాలసమీపే తస్మిం రుక్ఖమూలే విహరతి. తేన వుత్తం ‘‘భద్దసాలమూలే’’తి.
ఏవం విహరన్తే పనేత్థ తథాగతే అఞ్ఞతరో హత్థినాగో హత్థినీహి హత్థిపోతకాదీహి గోచరభూమితిత్థోగాహనాదీసు ఉబ్బాళ్హో యూథే ఉక్కణ్ఠితో ‘‘కిం మే ఇమేహి హత్థీహీ’’తి? యూథం పహాయ మనుస్సపథం గచ్ఛన్తో పాలిలేయ్యకవనసణ్డే భగవన్తం దిస్వా ఘటసహస్సేన నిబ్బాపితసన్తాపో వియ నిబ్బుతో హుత్వా సత్థు సన్తికే అట్ఠాసి. సో తతో పట్ఠాయ సత్థు వత్తపటివత్తం కరోన్తో ముఖధోవనం దేతి, న్హానోదకం ఆహరతి, దన్తకట్ఠం దేతి, పరివేణం సమ్మజ్జతి, అరఞ్ఞతో మధురాని ఫలాఫలాని ఆహరిత్వా సత్థునో దేతి. సత్థా పరిభోగం కరోతి.
ఏకదివసం సత్థా రత్తిభాగసమనన్తరే చఙ్కమిత్వా పాసాణఫలకే నిసీది. హత్థీపి అవిదూరే ఠానే అట్ఠాసి. సత్థా పచ్ఛతో ఓలోకేత్వా న కిఞ్చి అద్దస, ఏవం పురతో చ ఉభయపస్సేసు చ. అథస్స ‘‘సుఖం వతాహం అఞ్ఞత్ర తేహి భణ్డనకారకేహి వసామీ’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జి. హత్థినోపి ‘‘మయా నామితసాఖం అఞ్ఞే ఖాదన్తా నత్థీ’’తిఆదీని చిన్తేత్వా – ‘‘సుఖం వత ఏకకోవ వసామి, సత్థు వత్తం కాతుం లభామీ’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జి. సత్థా అత్తనో చిత్తం ఓలోకేత్వా – ‘‘మమ తావ ఈదిసం చిత్తం, కీదిసం ను ఖో హత్థిస్సా’’తి తస్సాపి తాదిసమేవ దిస్వా ‘‘సమేతి నో చిత్త’’న్తి ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –
‘‘ఏతం నాగస్స నాగేన, ఈసాదన్తస్స హత్థినో;
సమేతి చిత్తం చిత్తేన, యదేకో రమతీ వనే’’తి. (మహావ. ౪౬౭);
అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూతి అథ ఏవం తథాగతే తత్థ విహరన్తే పఞ్చసతా దిసాసు వస్సంవుత్థా భిక్ఖూ. యేనాయస్మా ఆనన్దోతి ‘‘సత్థా కిర భిక్ఖుసఙ్ఘం పణామేత్వా అరఞ్ఞం పవిట్ఠో’’తి అత్తనో ధమ్మతాయ సత్థు సన్తికం గన్తుం అసక్కోన్తా యేనాయస్మా ఆనన్దో, తేనుపసఙ్కమింసు.
అనన్తరా ఆసవానం ఖయోతి మగ్గానన్తరం అరహత్తఫలం. విచయసోతి విచయేన, తేసం తేసం ధమ్మానం సభావవిచిననసమత్థేన ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి అత్థో. ధమ్మోతి సాసనధమ్మో. చత్తారో సతిపట్ఠానాతిఆది యే యే కోట్ఠాసే పరిచ్ఛిన్దిత్వా ధమ్మో దేసితో, తేసం పకాసనత్థాయ వుత్తం. సమనుపస్సనాతి దిట్ఠిసమనుపస్సనా. సఙ్ఖారో సోతి దిట్ఠిసఙ్ఖారో సో. తతోజో సో సఙ్ఖారోతి తతో తణ్హాతో సో సఙ్ఖారో జాతో. తణ్హాసమ్పయుత్తేసు చిత్తేసుపి చతూసు చిత్తేసు ఏస జాయతి. సాపి తణ్హాతి సా దిట్ఠిసఙ్ఖారస్స పచ్చయభూతా తణ్హా. సాపి వేదనాతి సా తణ్హాయ పచ్చయభూతా వేదనా. సోపి ఫస్సోతి సో వేదనాయ పచ్చయో అవిజ్జాసమ్ఫస్సో. సాపి అవిజ్జాతి సా ఫస్ససమ్పయుత్తా అవిజ్జా.
నో చస్సం, నో చ మే సియాతి సచే అహం న భవేయ్యం, మమ పరిక్ఖారోపి న భవేయ్య. నాభవిస్సం, న మే భవిస్సతీతి సచే పన ఆయతిమ్పి అహం న భవిస్సామి, ఏవం మమ పరిక్ఖారోపి న భవిస్సతి. ఏత్తకే ఠానే భగవా తేన భిక్ఖునా గహితగహితదిట్ఠిం విస్సజ్జాపేన్తో ఆగతో పుగ్గలజ్ఝాసయేనపి దేసనావిలాసేనపి. తతోజో సో సఙ్ఖారోతి తణ్హాసమ్పయుత్తచిత్తే విచికిచ్ఛావ నత్థి, కథం విచికిచ్ఛాసఙ్ఖారో తణ్హాతో జాయతీతి? అప్పహీనత్తా. యస్స హి తణ్హాయ అప్పహీనాయ సో ఉప్పజ్జతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. దిట్ఠియాపి ఏసేవ నయో లబ్భతియేవ చతూసు హి చిత్తుప్పాదేసు సమ్పయుత్తదిట్ఠి నామ నత్థి. యస్మా పన తణ్హాయ అప్పహీనత్తా సా ఉప్పజ్జతి, తస్మా తం సన్ధాయ తత్రాపి అయమత్థో యుజ్జతి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే తేవీసతియా ఠానేసు అరహత్తం పాపేత్వా విపస్సనా కథితా. నవమం.
౧౦. పుణ్ణమసుత్తవణ్ణనా
౮౨. దసమే తదహుపోసథేతిఆది పవారణసుత్తే విత్థారితమేవ. కిఞ్చిదేవ దేసన్తి కిఞ్చి కారణం. సకే ఆసనే నిసీదిత్వా పుచ్ఛ యదాకఙ్ఖసీతి కస్మా ఏవమాహ? సో కిర భిక్ఖు పఞ్చసతభిక్ఖుపరివారో. ఆచరియే పన ఠితకే పుచ్ఛన్తే సచే తే భిక్ఖూ నిసీదన్తి, సత్థరి గారవం కతం హోతి, ఆచరియే అగారవం. సచే ఉట్ఠహన్తి, ఆచరియే గారవం కతం హోతి, సత్థరి అగారవం. ఇతి నేసం చిత్తం అనేకగ్గం భవిస్సతి, దేసనం సమ్పటిచ్ఛితుం న సక్ఖిస్సన్తి. తస్మిం పన నిసీదిత్వా పుచ్ఛన్తే తేసం చిత్తం ఏకగ్గం భవిస్సతి, దేసనం సమ్పటిచ్ఛితుం సక్ఖిస్సన్తీతి ఞత్వా భగవా ఏవమాహ. ఇమే ను ఖో, భన్తేతి అయం థేరో పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం ఆచరియో, పఞ్చక్ఖన్ధమత్తమ్పి నప్పజానాతీతి న వత్తబ్బో. పఞ్హం పుచ్ఛన్తేన పన ‘‘ఇమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, న అఞ్ఞే’’తి ఏవం జానన్తేన వియ హుత్వా పుచ్ఛితుం న వట్టతి, తస్మా అజానన్తో వియ పుచ్ఛతి. తేపి చస్స అన్తేవాసికా ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో ‘అహం జానామీ’తి న కథేతి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన పన సద్ధిం సంసన్దిత్వావ కథేతీ’’తి సోతబ్బం సద్ధాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీతిపి అజానన్తో వియ పుచ్ఛతి.
ఛన్దమూలకాతి తణ్హాఛన్దమూలకా. న ఖో భిక్ఖు తఞ్ఞేవ ఉపాదానం తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధాతి యస్మా ఛన్దరాగమత్తం పఞ్చక్ఖన్ధా న హోతి, తస్మా ఇదం వుత్తం. యస్మా పన సహజాతతో వా ఆరమ్మణతో వా ఖన్ధే ముఞ్చిత్వా ఉపాదానం నత్థి, తస్మా నాపి అఞ్ఞత్ర పఞ్చహి ఉపాదానక్ఖన్ధేహి ఉపాదానన్తి వుత్తం. తణ్హాసమ్పయుత్తస్మిఞ్హి చిత్తే వత్తమానే తంచిత్తసముట్ఠానరూపం రూపక్ఖన్ధో, ఠపేత్వా తం తణ్హం సేసా అరూపధమ్మా చత్తారో ఖన్ధాతి సహజాతతోపి ఖన్ధే ముఞ్చిత్వా ఉపాదానం నత్థి. ఉపాదానస్స పన రూపాదీసు అఞ్ఞతరం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జనతో ఆరమ్మణతోపి పఞ్చక్ఖన్ధే ముఞ్చిత్వా ఉపాదానం నత్థి. ఛన్దరాగవేమత్తతాతి ఛన్దరాగనానత్తం. ఏవం ఖో భిక్ఖూతి ఏవం రూపారమ్మణస్స ఛన్దరాగస్స వేదనాదీసు అఞ్ఞతరం ఆరమ్మణం అకరణతో సియా ఛన్దరాగవేమత్తతా. ఖన్ధాధివచనన్తి ఖన్ధాతి అయం పఞ్ఞత్తి. అయం పన అనుసన్ధి న ఘటియతి, కిఞ్చాపి న ఘటియతి, సానుసన్ధికావ పుచ్ఛా, సానుసన్ధికం విస్సజ్జనం. అయఞ్హి థేరో తేసం తేసం భిక్ఖూనం అజ్ఝాసయేన పుచ్ఛతి, సత్థాపి తేసం తేసం అజ్ఝాసయేనేవ విస్సజ్జేతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. దసమం.
ఇమస్స చ పన వగ్గస్స ఏకేకస్మిం సుత్తే పఞ్చసతా పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తం పత్తాతి.
ఖజ్జనీయవగ్గో అట్ఠమో.