౯. థేరవగ్గో

౧. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా

౮౩. థేరవగ్గస్స పఠమే మన్తాణిపుత్తోతి, మన్తాణియా నామ బ్రాహ్మణియా పుత్తో. ఉపాదాయాతి ఆగమ్మ ఆరబ్భ సన్ధాయ పటిచ్చ. అస్మీతి హోతీతి అస్మీతి ఏవం పవత్తం తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చత్తయం హోతి. దహరోతి తరుణో. యువాతి యోబ్బనేన సమన్నాగతో. మణ్డనకజాతికోతి మణ్డనకసభావో మణ్డనకసీలో. ముఖనిమిత్తన్తి ముఖపటిబిమ్బం. తఞ్హి పరిసుద్ధం ఆదాసమణ్డలం పటిచ్చ పఞ్ఞాయతి. కిం పన తం ఓలోకయతో సకముఖం పఞ్ఞాయతి, పరముఖన్తి? యది సకం భవేయ్య, పరమ్ముఖం హుత్వా పఞ్ఞాయేయ్య, అథ పరస్స భవేయ్య, వణ్ణాదీహి అసదిసం హుత్వా పఞ్ఞాయేయ్య. తస్మా న తం అత్తనో, న పరస్స, ఆదాసం పన నిస్సాయ నిభాసరూపం నామ తం పఞ్ఞాయతీతి వదన్తి. అథ యం ఉదకే పఞ్ఞాయతి, తం కేన కారణేనాతి? మహాభూతానం విసుద్ధతాయ. ధమ్మో మే అభిసమితోతి మయా ఞాణేన చతుసచ్చధమ్మో అభిసమాగతో, సోతాపన్నోస్మి జాతోతి కథేసి. పఠమం.

౨. తిస్ససుత్తవణ్ణనా

౮౪. దుతియే మధురకజాతో వియాతి సఞ్జాతగరుభావో వియ అకమ్మఞ్ఞో. దిసాపి మేతి అయం పురత్థిమా అయం దక్ఖిణాతి ఏవం దిసాపి మయ్హం న పక్ఖాయన్తి, న పాకటా హోన్తీతి వదతి. ధమ్మాపి మం న పటిభన్తీతి పరియత్తిధమ్మాపి మయ్హం న ఉపట్ఠహన్తి, ఉగ్గహితం సజ్ఝాయితం న దిస్సతీతి వదతి. విచికిచ్ఛాతి నో మహావిచికిచ్ఛా. న హి తస్స ‘‘సాసనం నియ్యానికం ను ఖో, న ను ఖో’’తి విమతి ఉప్పజ్జతి. ఏవం పనస్స హోతి ‘‘సక్ఖిస్సామి ను ఖో సమణధమ్మం కాతుం, ఉదాహు పత్తచీవరధారణమత్తమేవ కరిస్సామీ’’తి.

కామానమేతం అధివచనన్తి యథా హి నిన్నం పల్లలం ఓలోకేన్తస్స దస్సనరామణేయ్యకమత్తం అత్థి, యో పనేత్థ ఓతరతి, తం చణ్డమీనాకులతాయ ఆకడ్ఢిత్వా అనయబ్యసనం పాపేతి, ఏవమేవం పఞ్చసు కామగుణేసు చక్ఖుద్వారాదీనం ఆరమ్మణే రామణేయ్యకమత్తం అత్థి, యో పనేత్థ గేధం ఆపజ్జతి, తం ఆకడ్ఢిత్వా నిరయాదీసు ఏవ పక్ఖిపన్తి. అప్పస్సాదా హి కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యోతి ఇమం అత్థవసం పటిచ్చ ‘‘కామానమేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం. అహమనుగ్గహేనాతి అహం ధమ్మామిసానుగ్గహేహి అనుగ్గణ్హామి. అభినన్దీతి సమ్పటిచ్ఛి. న కేవలఞ్చ అభినన్ది, ఇమం పన సత్థు సన్తికా అస్సాసం లభిత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో కతిపాహేన అరహత్తే పతిట్ఠాసి. దుతియం.

౩. యమకసుత్తవణ్ణనా

౮౫. తతియే దిట్ఠిగతన్తి సచే హిస్స ఏవం భవేయ్య ‘‘సఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి చేవ నిరుజ్ఝన్తి చ, సఙ్ఖారప్పవత్తమేవ అప్పవత్తం హోతీ’’తి, దిట్ఠిగతం నామ న భవేయ్య, సాసనావచరికం ఞాణం భవేయ్య. యస్మా పనస్స ‘‘సత్తో ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీ’’తి అహోసి, తస్మా దిట్ఠిగతం నామ జాతం. థామసా పరామాసాతి దిట్ఠిథామేన చేవ దిట్ఠిపరామాసేన చ.

యేనాయస్మా సారిపుత్తోతి యథా నామ పచ్చన్తే కుపితే తం వూపసమేతుం అసక్కోన్తా రాజపురిసా సేనాపతిస్స వా రఞ్ఞో వా సన్తికం గచ్ఛన్తి, ఏవం దిట్ఠిగతవసేన తస్మిం థేరే కుపితే తం వూపసమేతుం అసక్కోన్తా తే భిక్ఖూ యేన ధమ్మరాజస్స ధమ్మసేనాపతి ఆయస్మా సారిపుత్తో, తేనుపసఙ్కమింసు. ఏవంబ్యాఖోతి తేసం భిక్ఖూనం సన్తికే వియ థేరస్స సమ్ముఖా పగ్గయ్హ వత్తుం అసక్కోన్తో ఓలమ్బన్తేన హదయేన ‘‘ఏవంబ్యాఖో’’తి ఆహ. తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసోతి? ఇదం థేరో తస్స వచనం సుత్వా, ‘‘నాయం అత్తనో లద్ధియం దోసం పస్సతి, ధమ్మదేసనాయ అస్స తం పాకటం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తిపరివట్టం దేసనం దేసేతుం ఆరభి.

తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమక, రూపం తథాగతోతి ఇదం కస్మా ఆరద్ధం? అనుయోగవత్తం దాపనత్థం. తిపరివట్టదేసనావసానస్మిఞ్హి థేరో సోతాపన్నో జాతో. అథ నం అనుయోగవత్తం దాపేతుం ‘‘తం కిం మఞ్ఞసీ’’తిఆదిమాహ? తథాగతోతి సత్తో. రూపం వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణన్తి ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధే సమ్పిణ్డేత్వా ‘‘తథాగతో’’తి సమనుపస్ససీతి పుచ్ఛతి. ఏత్థ చ తే, ఆవుసోతి ఇదం థేరస్స అనుయోగే భుమ్మం. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏత్థ చ తే ఏత్తకే ఠానే దిట్ఠేవ ధమ్మే సచ్చతో థిరతో సత్తే అనుపలబ్భియమానేతి. సచే తం, ఆవుసోతి ఇదమేతం అఞ్ఞం బ్యాకరాపేతుకామో పుచ్ఛతి. యం దుక్ఖం తం నిరుద్ధన్తి యం దుక్ఖం, తదేవ నిరుద్ధం, అఞ్ఞో సత్తో నిరుజ్ఝనకో నామ నత్థి, ఏవం బ్యాకరేయ్యన్తి అత్థో.

ఏతస్సేవ అత్థస్సాతి ఏతస్స పఠమమగ్గస్స. భియ్యోసోమత్తాయ ఞాణాయాతి అతిరేకప్పమాణస్స ఞాణస్స అత్థాయ, సహవిపస్సనకానం ఉపరి చ తిణ్ణం మగ్గానం ఆవిభావత్థాయాతి అత్థో. ఆరక్ఖసమ్పన్నోతి అన్తోఆరక్ఖేన చేవ బహిఆరక్ఖేన చ సమన్నాగతో. అయోగక్ఖేమకామోతి చతూహి యోగేహి ఖేమభావం అనిచ్ఛన్తో. పసయ్హాతి పసయ్హిత్వా అభిభవిత్వా. అనుపఖజ్జాతి అనుపవిసిత్వా.

పుబ్బుట్ఠాయీతిఆదీసు దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ఆసనతో పఠమతరం వుట్ఠాతీతి పుబ్బుట్ఠాయీ. తస్స ఆసనం దత్వా తస్మిం నిసిన్నే పచ్ఛా నిపతతి నిసీదతీతి, పచ్ఛానిపాతీ. పాతోవ వుట్ఠాయ ‘‘ఏత్తకా కసితుం గచ్ఛథ, ఏత్తకా వపితు’’న్తి వా సబ్బపఠమం వుట్ఠాతీతి పుబ్బుట్ఠాయీ. సాయం సబ్బేసు అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానం గతేసు గేహస్స సమన్తతో ఆరక్ఖం సంవిధాయ ద్వారాని థకేత్వా సబ్బపచ్ఛా నిపజ్జనతోపి పచ్ఛానిపాతీ. ‘‘కిం కరోమి, అయ్యపుత్త? కిం కరోమి అయ్యపుత్తా’’తి? ముఖం ఓలోకేన్తో కింకారం పటిసావేతీతి కింకారపటిస్సావీ. మనాపం చరతీతి మనాపచారీ. పియం వదతీతి పియవాదీ. మిత్తతోపి నం సద్దహేయ్యాతి మిత్తో మే అయన్తి సద్దహేయ్య. విస్సాసం ఆపజ్జేయ్యాతి ఏకతో పానభోజనాదిం కరోన్తో విస్సాసికో భవేయ్య. సంవిస్సత్థోతి సుట్ఠు విస్సత్థో.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – బాలగహపతిపుత్తో వియ హి వట్టసన్నిస్సితకాలే అస్సుతవా పుథుజ్జనో, వధకపచ్చామిత్తో వియ అబలదుబ్బలా పఞ్చక్ఖన్ధా, వధకపచ్చామిత్తస్స ‘‘బాలగహపతిపుత్తం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి ఉపగతకాలో వియ పటిసన్ధిక్ఖణే ఉపగతా పఞ్చక్ఖన్ధా, తస్స హి ‘‘న మే అయం సహాయో, వధకపచ్చత్థికో అయ’’న్తి అజాననకాలో వియ వట్టనిస్సితపుథుజ్జనస్స పఞ్చక్ఖన్ధే ‘‘న ఇమే మయ్హ’’న్తి అగహేత్వా ‘‘మమ రూపం, మమ వేదనా, మమ సఞ్ఞా, మమ సఙ్ఖారా, మమ విఞ్ఞాణ’’న్తి గహితకాలో, వధకపచ్చత్థికస్స ‘‘మిత్తో మే అయ’’న్తి గహేత్వా సక్కారకరణకాలో వియ ‘‘మమ ఇమే’’తి గహేత్వా పఞ్చన్నం ఖన్ధానం న్హాపనభోజనాదీహి సక్కారకరణకాలో, ‘‘అతివిస్సత్థో మే అయ’’న్తి ఞత్వా సక్కారం కరోన్తస్సేవ అసినా సీసచ్ఛిన్దనం వియ విస్సత్థస్స బాలపుథుజ్జనస్స తిఖిణేహి భిజ్జమానేహి ఖన్ధేహి జీవితపరియాదానం వేదితబ్బం.

ఉపేతీతి ఉపగచ్ఛతి. ఉపాదియతీతి గణ్హాతి. అధిట్ఠాతీతి అధితిట్ఠతి. అత్తా మేతి అయం మే అత్తాతి. సుతవా చ ఖో, ఆవుసో, అరియసావకోతి యథా పన పణ్డితో గహపతిపుత్తో ఏవం ఉపగతం పచ్చత్థికం ‘‘పచ్చత్థికో మే అయ’’న్తి ఞత్వా అప్పమత్తో తాని తాని కమ్మాని కారేత్వా అనత్థం పరిహరతి, అత్థం పాపుణాతి, ఏవం సుతవా అరియసావకోపి ‘‘న రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా నయేన పఞ్చక్ఖన్ధే అహన్తి వా మమన్తి వా అగహేత్వా, ‘‘పచ్చత్థికా మే ఏతే’’తి ఞత్వా రూపసత్తకఅరూపసత్తకాదివసేన విపస్సనాయ యోజేత్వావ తతోనిదానం దుక్ఖం పరివజ్జేత్వా అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణాతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. తతియం.

౪. అనురాధసుత్తవణ్ణనా

౮౬. చతుత్థే అరఞ్ఞకుటికాయన్తి తస్సేవ విహారస్స పచ్చన్తే పణ్ణసాలాయం. తం తథాగతోతి తుమ్హాకం సత్థా తథాగతో తం సత్తం తథాగతం. అఞ్ఞత్ర ఇమేహీతి తస్స కిర ఏవం అహోసి ‘‘ఇమే సాసనస్స పటిపక్ఖా పటివిలోమా, యథా ఇమే భణన్తి, న ఏవం సత్థా పఞ్ఞాపేస్సతి, అఞ్ఞథా పఞ్ఞాపేస్సతీ’’తి. తస్మా ఏవమాహ. ఏవం వుత్తే తే అఞ్ఞతిత్థియాతి ఏవం థేరేన అత్తనో చ పరేసఞ్చ సమయం అజానిత్వా వుత్తే ఏకదేసేన సాసనసమయం జానన్తా థేరస్స వాదే దోసం దాతుకామా తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా ఆయస్మన్తం అనురాధం ఏతదవోచుం.

తం కిం మఞ్ఞసి అనురాధాతి సత్థా తస్స కథం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం భిక్ఖు అత్తనో లద్ధియం దోసం న జానాతి, కారకో పనేస యుత్తయోగో, ధమ్మదేసనాయ ఏవ నం జానాపేస్సామీ’’తి తిపరివట్టం దేసనం దేసేతుకామో ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధా’’తిఆదిమాహ. అథస్స తాయ దేసనాయ అరహత్తప్పత్తస్స అనుయోగవత్తం ఆరోపేన్తో తం కిం మఞ్ఞసి, అనురాధ? రూపం తథాగతోతిఆదిమాహ. దుక్ఖఞ్చేవ పఞ్ఞపేమి, దుక్ఖస్స చ నిరోధన్తి వట్టదుక్ఖఞ్చేవ వట్టదుక్ఖస్స చ నిరోధం నిబ్బానం పఞ్ఞపేమి. దుక్ఖన్తి వా వచనేన దుక్ఖసచ్చం గహితం. తస్మిం గహితే సముదయసచ్చం గహితమేవ హోతి, తస్స మూలత్తా. నిరోధన్తి వచనేన నిరోధసచ్చం గహితం. తస్మిం గహితే మగ్గసచ్చం గహితమేవ హోతి తస్స ఉపాయత్తా. ఇతి పుబ్బే చాహం, అనురాధ, ఏతరహి చ చతుసచ్చమేవ పఞ్ఞపేమీతి దస్సేతి. ఏవం ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టమేవ కథితం. చతుత్థం.

౫. వక్కలిసుత్తవణ్ణనా

౮౭. పఞ్చమే కుమ్భకారనివేసనేతి కుమ్భకారసాలాయం. థేరో కిర వుత్థవస్సో పవారేత్వా భగవన్తం దస్సనాయ ఆగచ్ఛతి. తస్స నగరమజ్ఝే మహాఆబాధో ఉప్పజ్జి, పాదా న వహన్తి. అథ నం మఞ్చకసివికాయ కుమ్భకారసాలం ఆహరింసు. సా చ సాలా తేసం కమ్మసాలా, న నివేసనసాలా. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కుమ్భకారనివేసనే విహరతీ’’తి. బాళ్హగిలానోతి అధిమత్తగిలానో. సమధోసీతి సమన్తతో అధోసి, చలనాకారేన అపచితిం దస్సేసి. వత్తం కిరేతం బాళ్హగిలానేనపి బుడ్ఢతరం దిస్వా ఉట్ఠానాకారేన అపచితి దస్సేతబ్బా. తేన పన ‘‘మా చలి మా చలీ’’తి వత్తబ్బో. సన్తిమాని ఆసనానీతి బుద్ధకాలస్మిఞ్హి ఏకస్సపి భిక్ఖునో వసనట్ఠానే ‘‘సచే సత్థా ఆగచ్ఛిస్సతి, ఇధ నిసీదిస్సతీ’’తి ఆసనం పఞ్ఞత్తమేవ హోతి అన్తమసో ఫలకమత్తమ్పి పణ్ణసన్థారమత్తమ్పి. ఖమనీయం యాపనీయన్తి కచ్చి దుక్ఖం ఖమితుం ఇరియాపథం వా యాపేతుం సక్కాతి పుచ్ఛతి. పటిక్కమన్తీతి నివత్తన్తి. అభిక్కమన్తీతి అధిగచ్ఛన్తి. పటిక్కమోసానన్తి పటిక్కమో ఏతాసం. సీలతో న ఉపవదతీతి సీలం ఆరబ్భ సీలభావేన న ఉపవదతి. చిరపటికాహన్తి చిరపటికో అహం, చిరతో పట్ఠాయ అహన్తి అత్థో. పూతికాయేనాతి అత్తనో సువణ్ణవణ్ణమ్పి కాయం భగవా ధువపగ్ఘరణట్ఠేన ఏవమాహ. యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మన్తి ఇధ భగవా ‘‘ధమ్మకాయో ఖో, మహారాజ, తథాగతో’’తి వుత్తం ధమ్మకాయతం దస్సేతి. నవవిధో హి లోకుత్తరధమ్మో తథాగతస్స కాయో నామ.

ఇదాని థేరస్స తిపరివట్టధమ్మదేసనం ఆరభన్తో తం కిం మఞ్ఞసీతిఆదిమాహ. కాళసిలాతి కాళసిలావిహారో. విమోక్ఖాయాతి మగ్గవిమోక్ఖత్థాయ. సువిముత్తో విముచ్చిస్సతీతి అరహత్తఫలవిముత్తియా విముత్తో హుత్వా విముచ్చిస్సతి. తా కిర దేవతా ‘‘యేన నీహారేన ఇమినా విపస్సనా ఆరద్ధా, అనన్తరాయేన అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఏవమాహంసు. అపాపకన్తి అలామకం. సత్థం ఆహరేసీతి థేరో కిర అధిమానికో అహోసి. సో సమాధివిపస్సనాహి విక్ఖమ్భితానం కిలేసానం సముదాచారం అపస్సన్తో ‘‘ఖీణాసవోమ్హీ’’తి సఞ్ఞీ హుత్వా ‘‘కిం మే ఇమినా దుక్ఖేన జీవితేన? సత్థం ఆహరిత్వా మరిస్సామీ’’తి తిఖిణేన సత్థేన కణ్ఠనాళం ఛిన్ది. అథస్స దుక్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జి. సో తస్మిం ఖణే అత్తనో పుథుజ్జనభావం ఞత్వా అవిస్సట్ఠకమ్మట్ఠానత్తా సీఘం మూలకమ్మట్ఠానం ఆదాయ సమ్మసన్తో అరహత్తం పాపుణిత్వావ కాలమకాసి. పచ్చవేక్ఖణా పనస్స చ కథం అహోసీతి? ఖీణాసవస్స ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణా న సబ్బావ అవస్సం లద్ధబ్బా, తిఖిణేనాపి పన అసినా సీసే ఛిజ్జన్తే ఏకం ద్వే ఞాణాని అవస్సం ఉప్పజ్జన్తి.

వివత్తక్ఖన్ధన్తి పరివత్తక్ఖన్ధం. సేమానన్తి సయమానం. థేరో కిర ఉత్తానకో నిపన్నో సత్థం ఆహరి. తస్స సరీరం యథాఠితమేవ అహోసి. సీసం పన దక్ఖిణపస్సేన పరివత్తిత్వా అట్ఠాసి. అరియసావకా హి యేభుయ్యేన దక్ఖిణపస్సేనేవ కాలం కరోన్తి. తేనస్స సరీరం యథాఠితంయేవ అహోసి. సీసం పన దక్ఖిణపస్సేన పరివత్తిత్వా ఠితం. తం సన్ధాయ వివత్తక్ఖన్ధో నామ జాతోతిపి వదన్తి. ధూమాయితత్తన్తి ధూమాయనభావం. తిమిరాయితత్తన్తి తిమిరాయనభావం. ధూమవలాహకం వియ తిమిరవలాహకం వియ చాతి అత్థో. పఞ్చమం.

౬. అస్సజిసుత్తవణ్ణనా

౮౮. ఛట్ఠే కస్సపకారామేతి కస్సపసేట్ఠినా కారితే ఆరామే. కాయసఙ్ఖారేతి అస్సాసపస్సాసే. సో హి తే చతుత్థజ్ఝానేన పస్సమ్భిత్వా పస్సమ్భిత్వా విహాసి. ఏవం హోతీతి ఇదాని తం సమాధిం అప్పటిలభన్తస్స ఏవం హోతి. నో చస్సాహం పరిహాయామీతి కచ్చి ను ఖో అహం సాసనతో న పరిహాయామి? తస్స కిర ఆబాధదోసేన అప్పితప్పితా సమాపత్తి పరిహాయి, తస్మా ఏవం చిన్తేసి. సమాధిసారకా సమాధిసామఞ్ఞాతి సమాధింయేవ సారఞ్చ సామఞ్ఞఞ్చ మఞ్ఞన్తి. మయ్హం పన సాసనే న ఏతం సారం, విపస్సనామగ్గఫలాని సారం. సో త్వం సమాధితో పరిహాయన్తో కస్మా చిన్తేసి ‘‘సాసనతో పరిహాయామీ’’తి. ఏవం థేరం అస్సాసేత్వా ఇదానిస్స తిపరివట్టం ధమ్మదేసనం ఆరభన్తో తం కిం మఞ్ఞసీతిఆదిమాహ. అథస్స తిపరివట్టదేసనావసానే అరహత్తం పత్తస్స సతతవిహారం దస్సేన్తో సో సుఖం చే వేదనం వేదయతీతిఆదిమాహ. తత్థ అనభినన్దితాతి పజానాతీతి సుఖవేదనాయ తావ అభినన్దనా హోతు, దుక్ఖవేదనాయ కథం హోతీతి? దుక్ఖం పత్వా సుఖం పత్థేతి, యదగ్గేన సుఖం పత్థేతి, తదగ్గేన దుక్ఖం పత్థేతియేవ. సుఖవిపరిణామేన హి దుక్ఖం ఆగతమేవ హోతీతి ఏవం దుక్ఖే అభినన్దనా వేదితబ్బా. సేసం పుబ్బే వుత్తనయమేవాతి. ఛట్ఠం.

౭. ఖేమకసుత్తవణ్ణనా

౮౯. సత్తమే అత్తనియన్తి అత్తనో పరిక్ఖారజాతం. అస్మీతి అధిగతన్తి అస్మీతి ఏవం పవత్తా తణ్హామానా అధిగతా. సన్ధావనికాయాతి పునప్పునం గమనాగమనేన. ఉపసఙ్కమీతి బదరికారామతో గావుతమత్తం ఘోసితారామం అగమాసి. దాసకత్థేరో పన చతుక్ఖత్తుం గమనాగమనేన తందివసం ద్వియోజనం అద్ధానం ఆహిణ్డి. కస్మా పన తం థేరా పహిణింసు? విస్సుతస్స ధమ్మకథికస్స సన్తికా ధమ్మం సుణిస్సామాతి. సయం కస్మా న గతాతి? థేరస్స వసనట్ఠానం అరఞ్ఞం సమ్బాధం, తత్థ సట్ఠిమత్తానం థేరానం ఠాతుం వా నిసీదితుం వా ఓకాసో నత్థీతి న గతా. ‘‘ఇధాగన్త్వా అమ్హాకం ధమ్మం కథేతూ’’తిపి కస్మా పన న పహిణింసూతి? థేరస్స ఆబాధికత్తా. అథ కస్మా పునప్పునం పహిణింసూతి? సయమేవ ఞత్వా అమ్హాకం కథేతుం ఆగమిస్సతీతి. థేరోపి తేసం అజ్ఝాసయం ఞత్వావ అగమాసీతి.

న ఖ్వాహం, ఆవుసో, రూపన్తి యో హి రూపమేవ అస్మీతి వదతి, తేన ఇతరే చత్తారో ఖన్ధా పచ్చక్ఖాతా హోన్తి. యో అఞ్ఞత్ర రూపా వదతి, తేన రూపం పచ్చక్ఖాతం హోతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. థేరస్స పన సమూహతో పఞ్చసుపి ఖన్ధేసు అస్మీతి అధిగతో, తస్మా ఏవమాహ. హోతేవాతి హోతియేవ. అనుసహగతోతి సుఖుమో. ఊసేతి ఛారికాఖారే. ఖారేతి ఊసఖారే. సమ్మద్దిత్వాతి తేమేత్వా ఖాదేత్వా.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – కిలిట్ఠవత్థం వియ హి పుథుజ్జనస్స చిత్తాచారో, తయో ఖారా వియ తిస్సో అనుపస్సనా, తీహి ఖారేహి ధోతవత్థం వియ దేసనాయ మద్దిత్వా ఠితో అనాగామినో చిత్తాచారో, అనుసహగతో ఊసాదిగన్ధో వియ అరహత్తమగ్గవజ్ఝా కిలేసా, గన్ధకరణ్డకో వియ అరహత్తమగ్గఞాణం గన్ధకరణ్డకం ఆగమ్మ అనుసహగతానం ఊసగన్ధాదీనం సముగ్ఘాతో వియ అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసక్ఖయో, గన్ధపరిభావితవత్థం నివాసేత్వా ఛణదివసే అన్తరవీథియం సుగన్ధగన్ధినో విచరణం వియ ఖీణాసవస్స సీలగన్ధాదీహి దస దిసా ఉపవాయన్తస్స యథాకామచారో.

ఆచిక్ఖితున్తి కథేతుం. దేసేతున్తి పకాసేతుం. పఞ్ఞాపేతున్తి జానాపేతుం. పట్ఠపేతున్తి పతిట్ఠాపేతుం. వివరితున్తి వివటం కాతుం. విభజితున్తి సువిభత్తం కాతుం. ఉత్తానీకాతున్తి ఉత్తానకం కాతుం. సట్ఠిమత్తానం థేరానన్తి తే కిర థేరేన కథితకథితట్ఠానే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉపరూపరి సమ్మసన్తా దేసనాపరియోసానే అరహత్తం పాపుణింసు. థేరోపి అఞ్ఞేన నీహారేన అకథేత్వా విపస్సనాసహగతచిత్తేనేవ కథేసి. తస్మా సోపి అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం – ‘‘సట్ఠిమత్తానం థేరానం భిక్ఖూనం అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసు ఆయస్మతో ఖేమకస్స చా’’తి. సత్తమం.

౮. ఛన్నసుత్తవణ్ణనా

౯౦. అట్ఠమే ఆయస్మా ఛన్నోతి తథాగతేన సద్ధిం ఏకదివసే జాతో మహాభినిక్ఖమనదివసే సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా పున అపరభాగే సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా ‘‘అమ్హాకం బుద్ధో అమ్హాకం ధమ్మో’’తి ఏవం మక్ఖీ చేవ పళాసీ చ హుత్వా సబ్రహ్మచారీనం ఫరుసవాచాయ సఙ్ఘట్టనం కరోన్తో థేరో. అవాపురణం ఆదాయాతి కుఞ్చికం గహేత్వా. విహారేన విహారం ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఏకం విహారం పవిసిత్వా తతో అఞ్ఞం, తతో అఞ్ఞన్తి ఏవం తేన తేన విహారేన తం తం విహారం ఉపసఙ్కమిత్వా. ఏతదవోచ ఓవదన్తు మన్తి కస్మా ఏవం మహన్తేన ఉస్సాహేన తత్థ తత్థ గన్త్వా ఏతం అవోచాతి? ఉప్పన్నసంవేగతాయ. తస్స హి పరినిబ్బుతే సత్థరి ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి పేసితో ఆయస్మా ఆనన్దో కోసమ్బిం గన్త్వా బ్రహ్మదణ్డం అదాసి. సో దిన్నే బ్రహ్మదణ్డే సఞ్జాతపరిళాహో విసఞ్ఞీభూతో పతిత్వా పున సఞ్ఞం లభిత్వా వుట్ఠాయ ఏకస్స భిక్ఖునో సన్తికం గతో, సో తేన సద్ధిం కిఞ్చి న కథేసి. అఞ్ఞస్స సన్తికం అగమాసి, సోపి న కథేసీతి ఏవం సకలవిహారం విచరిత్వా నిబ్బిన్నో పత్తచీవరం ఆదాయ బారాణసిం గన్త్వా ఉప్పన్నసంవేగో తత్థ తత్థ గన్త్వా ఏవం అవోచ.

సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చాతి సబ్బే తేభూమకసఙ్ఖారా అనిచ్చా. సబ్బే ధమ్మా అనత్తాతి సబ్బే చతుభూమకధమ్మా అనత్తా. ఇతి సబ్బేపి తే భిక్ఖూ థేరం ఓవదన్తా అనిచ్చలక్ఖణం అనత్తలక్ఖణన్తి ద్వేవ లక్ఖణాని కథేత్వా దుక్ఖలక్ఖణం న కథయింసు. కస్మా? ఏవం కిర నేసం అహోసి – ‘‘అయం భిక్ఖు వాదీ దుక్ఖలక్ఖణే పఞ్ఞాపియమానే రూపం దుక్ఖం…పే… విఞ్ఞాణం దుక్ఖం, మగ్గో దుక్ఖో, ఫలం దుక్ఖన్తి ‘తుమ్హే దుక్ఖప్పత్తా భిక్ఖూ నామా’తి గహణం గణ్హేయ్య, యథా గహణం గహేతుం న సక్కోతి, ఏవం నిద్దోసమేవస్స కత్వా కథేస్సామా’’తి ద్వేవ లక్ఖణాని కథయింసు.

పరితస్సనా ఉపాదానం ఉప్పజ్జతీతి పరితస్సనా చ ఉపాదానఞ్చ ఉప్పజ్జతి. పచ్చుదావత్తతి మానసం, అథ కో చరహి మే అత్తాతి యది రూపాదీసు ఏకోపి అనత్తా, అథ కో నామ మే అత్తాతి ఏవం పటినివత్తతి ‘‘మయ్హం మానస’’న్తి. అయం కిర థేరో పచ్చయే అపరిగ్గహేత్వా విపస్సనం పట్ఠపేసి, సాస్స దుబ్బలవిపస్సనా అత్తగాహం పరియాదాతుం అసక్కుణన్తీ సఙ్ఖారేసు సుఞ్ఞతో ఉపట్ఠహన్తేసు ‘‘ఉచ్ఛిజ్జిస్సామి వినస్సిస్సామీ’’తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా చేవ పరితస్సనాయ చ పచ్చయో అహోసి. సో చ అత్తానం పాపతే పపతన్తం వియ దిస్వా, ‘‘పరితస్సనా ఉపాదానం ఉప్పజ్జతి, పచ్చుదావత్తతి మానసం, అథ కో చరహి మే అత్తా’’తి ఆహ. న ఖో పనేవం ధమ్మం పస్సతో హోతీతి చతుసచ్చధమ్మం పస్సన్తస్స ఏవం న హోతి. తావతికా విస్సట్ఠీతి తత్తకో విస్సాసో. సమ్ముఖా మేతన్తి థేరో తస్స వచనం సుత్వా, ‘‘కీదిసా ను ఖో ఇమస్స ధమ్మదేసనా సప్పాయా’’తి? చిన్తేన్తో తేపిటకం బుద్ధవచనం విచినిత్వా కచ్చానసుత్తం (సం. ని. ౨.౧౫) అద్దస ‘‘ఇదం ఆదితోవ దిట్ఠివినివేఠనం కత్వా మజ్ఝే బుద్ధబలం దీపేత్వా సణ్హసుఖుమపచ్చయాకారం పకాసయమానం గతం, ఇదమస్స దేసేస్సామీ’’తి దస్సేన్తో ‘‘సమ్ముఖా మేత’’న్తిఆదిమాహ. అట్ఠమం.

౯-౧౦. రాహులసుత్తాదివణ్ణనా

౯౧-౯౨. నవమదసమాని రాహులసంయుత్తే (సం. ని. ౨.౧౮౮) వుత్తత్థానేవ. కేవలం హేతాని అయం థేరవగ్గోతి కత్వా ఇధాగతానీతి. నవమదసమాని.

థేరవగ్గో నవమో.