౧౦. పుప్ఫవగ్గో

౧. నదీసుత్తవణ్ణనా

౯౩. పుప్ఫవగ్గస్స పఠమే పబ్బతేయ్యాతి పబ్బతే పవత్తా. ఓహారినీతి సోతే పతితపతితాని తిణపణ్ణకట్ఠాదీని హేట్ఠాహారినీ. దూరఙ్గమాతి నిక్ఖన్తట్ఠానతో పట్ఠాయ చతుపఞ్చయోజనసతగామినీ. సీఘసోతాతి చణ్డసోతా. కాసాతిఆదీని సబ్బాని తిణజాతాని. రుక్ఖాతి ఏరణ్డాదయో దుబ్బలరుక్ఖా. తే నం అజ్ఝోలమ్బేయ్యున్తి తే తీరే జాతాపి ఓనమిత్వా అగ్గేహి ఉదకం ఫుసన్తేహి అధిఓలమ్బేయ్యుం, ఉపరి లమ్బేయ్యున్తి అత్థో. పలుజ్జేయ్యున్తి సమూలమత్తికాయ సద్ధిం సీసే పతేయ్యుం. సో తేహి అజ్ఝోత్థటో వాలుకమత్తికోదకేహి ముఖం పవిసన్తేహి మహావినాసం పాపుణేయ్య.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ సోతే పతితపురిసో వియ వట్టసన్నిస్సితో బాలపుథుజ్జనో దట్ఠబ్బో, ఉభతోతీరే కాసాదయో వియ దుబ్బలపఞ్చక్ఖన్ధా, ‘‘ఇమే గహితాపి మం తారేతుం న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి తస్స పురిసస్స అజానిత్వా గహణం వియ ఇమే ఖన్ధా ‘‘న మయ్హం సహాయా’’తి బాలపుథుజ్జనస్స అజానిత్వా చతూహి గాహేహి గహణం, గహితగహితానం పలుజ్జనత్తా పురిసస్స బ్యసనప్పత్తి వియ చతూహి గాహేహి గహితానం ఖన్ధానం విపరిణామే బాలపుథుజ్జనస్స సోకాదిబ్యసనప్పత్తి వేదితబ్బా. పఠమం.

౨. పుప్ఫసుత్తవణ్ణనా

౯౪. దుతియే వివదతీతి ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా అసుభ’’న్తి యథాసభావేన వదన్తేన సద్ధిం ‘‘నిచ్చం సుఖం అత్తా సుభ’’న్తి వదన్తో వివదతి. లోకధమ్మోతి ఖన్ధపఞ్చకం. తఞ్హి లుజ్జనసభావత్తా లోకధమ్మోతి వుచ్చతి. కిన్తి కరోమీతి కథం కరోమి? మయ్హఞ్హి పటిపత్తికథనమేవ భారో, పటిపత్తిపూరణం పన కులపుత్తానం భారోతి దస్సేతి. ఇమస్మిం సుత్తే తయో లోకా కథితా. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, లోకేనా’’తి ఏత్థ హి సత్తలోకో కథితో, ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, లోకే లోకధమ్మో’’తి ఏత్థ సఙ్ఖారలోకో, ‘‘తథాగతో లోకే జాతో లోకే సంవడ్ఢో’’తి ఏత్థ ఓకాసలోకో కథితో. దుతియం.

౩. ఫేణపిణ్డూపమసుత్తవణ్ణనా

౯౫. తతియే గఙ్గాయ నదియా తీరేతి అయుజ్ఝపురవాసినో అపరిమాణభిక్ఖుపరివారం చారికం చరమానం తథాగతం అత్తనో నగరం సమ్పత్తం దిస్వా ఏకస్మిం గఙ్గాయ నివత్తనట్ఠానే మహావనసణ్డమణ్డితప్పదేసే సత్థు విహారం కత్వా అదంసు. భగవా తత్థ విహరతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘గఙ్గాయ నదియా తీరే’’తి. తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి తస్మిం విహారే వసన్తో భగవా సాయన్హసమయం గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా గఙ్గాతీరే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో గఙ్గాయ నదియా ఆగచ్ఛన్తం మహన్తం ఫేణపిణ్డం దిస్వా, ‘‘మమ సాసనే పఞ్చక్ఖన్ధనిస్సితం ఏకం ధమ్మం కథేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పరివారేత్వా నిసిన్నే భిక్ఖూ ఆమన్తేసి.

మహన్తం ఫేణపిణ్డన్తి ఉట్ఠానుట్ఠానే బదరపక్కప్పమాణతో పట్ఠాయ అనుసోతాగమనేన అనుపుబ్బేన పవడ్ఢిత్వా పబ్బతకూటమత్తం జాతం, యత్థ ఉదకసప్పాదయో అనేకపాణయో నివసన్తి, ఏవరూపం మహన్తం ఫేణపిణ్డం. ఆవహేయ్యాతి ఆహరేయ్య. సో పనాయం ఫేణపిణ్డో ఉట్ఠితట్ఠానేపి భిజ్జతి, థోకం గన్త్వాపి, ఏకద్వియోజనాదివసేన దూరం గన్త్వాపి, అన్తరా పన అభిజ్జన్తోపి మహాసముద్దం పత్వా అవస్సమేవ భిజ్జతి. నిజ్ఝాయేయ్యాతి ఓలోకేయ్య. యోనిసో ఉపపరిక్ఖేయ్యాతి కారణేన ఉపపరిక్ఖేయ్య. కిఞ్హి సియా, భిక్ఖవే, ఫేణపిణ్డే సారోతి, భిక్ఖవే, ఫేణపిణ్డమ్హి సారో నామ కిం భవేయ్య? విలీయిత్వా విద్ధంసేయ్యేవ.

ఏవమేవ ఖోతి యథా ఫేణపిణ్డో నిస్సారో, ఏవం రూపమ్పి నిచ్చసారధువసారఅత్తసారవిరహేన నిస్సారమేవ. యథా చ సో ‘‘ఇమినా పత్తం వా థాలకం వా కరిస్సామీ’’తి గహేతుం న సక్కా, గహితోపి తమత్థం న సాధేతి, భిజ్జతి ఏవ, ఏవం రూపమ్పి నిచ్చన్తి వా ధువన్తి వా అహన్తి వా మమన్తి వా గహేతుం న సక్కా, గహితమ్పి న తథా తిట్ఠతి, అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా అసుభఞ్ఞేవ హోతీతి ఏవం ఫేణపిణ్డసదిసమేవ హోతి. యథా వా పన ఫేణపిణ్డో ఛిద్దావఛిద్దో అనేకసన్ధిఘటితో బహూనం ఉదకసప్పాదీనం పాణానం ఆవాసో, ఏవం రూపమ్పి ఛిద్దావఛిద్దం అనేకసన్ధిఘటితం, కులవసేనేవేత్థ అసీతి కిమికులాని వసన్తి, తదేవ తేసం సూతిఘరమ్పి వచ్చకుటిపి గిలానసాలాపి సుసానమ్పి, న తే అఞ్ఞత్థ గన్త్వా గబ్భవుట్ఠానాదీని కరోన్తి, ఏవమ్పి ఫేణపిణ్డసదిసం.

యథా చ ఫేణపిణ్డో ఆదితో బదరపక్కమత్తో హుత్వా అనుపుబ్బేన పబ్బతకూటమత్తోపి హోతి, ఏవం రూపమ్పి ఆదితో కలలమత్తం హుత్వా అనుపుబ్బేన బ్యామమత్తమ్పి గోమహింసహత్థిఆదీనం వసేన పబ్బతకూటాదిమత్తం హోతి మచ్ఛకచ్ఛపాదీనం వసేన అనేకయోజనసతపమాణమ్పి, ఏవమ్పి ఫేణపిణ్డసదిసం. యథా చ ఫేణపిణ్డో ఉట్ఠితమత్తోపి భిజ్జతి, థోకం గన్త్వాపి, దూరం గన్త్వాపి, సముద్దం పత్వా పన అవస్సమేవ భిజ్జతి, ఏవమేవం రూపమ్పి కలలభావేపి భిజ్జతి అబ్బుదాదిభావేపి, అన్తరా పన అభిజ్జమానమ్పి వస్ససతాయుకానం వస్ససతం పత్వా అవస్సమేవ భిజ్జతి, మరణముఖే చుణ్ణవిచుణ్ణం హోతి, ఏవమ్పి ఫేణపిణ్డసదిసం.

కిఞ్హి సియా, భిక్ఖవే, వేదనాయ సారోతిఆదీసు వేదనాదీనం పుబ్బుళాదీహి ఏవం సదిసతా వేదితబ్బా. యథా హి పుబ్బుళో అసారో ఏవం వేదనాపి. యథా చ సో అబలో అగయ్హూపగో, న సక్కా తం గహేత్వా ఫలకం వా ఆసనం వా కాతుం, గహితోపి భిజ్జతేవ, ఏవం వేదనాపి అబలా అగయ్హూపగా, న సక్కా నిచ్చాతి వా ధువాతి వా గహేతుం, గహితాపి న తథా తిట్ఠతి, ఏవం అగయ్హూపగతాయపి వేదనా పుబ్బుళసదిసా. యథా పన తస్మిం తస్మిం ఉదకబిన్దుమ్హి పుబ్బుళో ఉప్పజ్జతి చేవ భిజ్జతి చ, న చిరట్ఠితికో హోతి, ఏవం వేదనాపి ఉప్పజ్జతి చేవ భిజ్జతి చ, న చిరట్ఠితికా హోతి. ఏకచ్ఛరక్ఖణే కోటిసతసహస్ససఙ్ఖా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. యథా చ పుబ్బుళో ఉదకతలం, ఉదకబిన్దుం, ఉదకజల్లం, సఙ్కడ్ఢిత్వా పుటం కత్వా గహణవాతఞ్చాతి చత్తారి కారణాని పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి, ఏవం వేదనాపి వత్థుం ఆరమ్మణం కిలేసజల్లం ఫస్ససఙ్ఘట్టనఞ్చాతి చత్తారి కారణాని పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి వేదనా పుబ్బుళసదిసా.

సఞ్ఞాపి అసారకట్ఠేన మరీచిసదిసా. తథా అగయ్హూపగట్ఠేన. న హి సక్కా తం గహేత్వా పివితుం వా న్హాయితుం వా భాజనం వా పూరేతుం. అపిచ యథా మరీచి విప్ఫన్దతి, సఞ్జాతూమివేగా వియ ఖాయతి, ఏవం నీలసఞ్ఞాదిభేదా సఞ్ఞాపి నీలాదిఅనుభవనత్థాయ ఫన్దతి విప్ఫన్దతి. యథా చ మరీచి మహాజనం విప్పలమ్భేతి ‘‘పుణ్ణవాపి వియ పుణ్ణనదీ వియ దిస్సతీ’’తి వదాపేతి, ఏవం సఞ్ఞాపి విప్పలమ్భేతి, ‘‘ఇదం నీలకం సుభం సుఖం నిచ్చ’’న్తి వదాపేతి. పీతకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం సఞ్ఞా విప్పలమ్భనేనాపి మరీచిసదిసా.

అకుక్కుకజాతన్తి అన్తో అసఞ్జాతఘనదణ్డకం. సఙ్ఖారాపి అసారకట్ఠేన కదలిక్ఖన్ధసదిసా, తథా అగయ్హూపగట్ఠేన. యథేవ హి కదలిక్ఖన్ధతో కిఞ్చి గహేత్వా న సక్కా గోపానసిఆదీనం అత్థాయ ఉపనేతుం, ఉపనీతమ్పి న తథా హోతి, ఏవం సఙ్ఖారాపి న సక్కా నిచ్చాదివసేన గహేతుం, గహితాపి న తథా హోన్తి. యథా చ కదలిక్ఖన్ధో బహుపత్తవట్టిసమోధానో హోతి, ఏవం సఙ్ఖారక్ఖన్ధో బహుధమ్మసమోధానో. యథా చ కదలిక్ఖన్ధో నానాలక్ఖణో. అఞ్ఞోయేవ హి బాహిరాయ పత్తవట్టియా వణ్ణో, అఞ్ఞో తతో అబ్భన్తరఅబ్భన్తరానం, ఏవమేవ సఙ్ఖారక్ఖన్ధేపి అఞ్ఞదేవ ఫస్సస్స లక్ఖణం, అఞ్ఞా చేతనాదీనం, సమోధానేత్వా పన సఙ్ఖారక్ఖన్ధోవ వుచ్చతీతి ఏవమ్పి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో కదలిక్ఖన్ధసదిసో.

చక్ఖుమా పురిసోతి మంసచక్ఖునా చేవ పఞ్ఞాచక్ఖునా చాతి ద్వీహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. మంసచక్ఖుమ్పి హిస్స పరిసుద్ధం వట్టతి అపగతపటలపిళకం, పఞ్ఞాచక్ఖుమ్పి అసారభావదస్సనసమత్థం. విఞ్ఞాణమ్పి అసారకట్ఠేన మాయాసదిసం, తథా అగయ్హూపగట్ఠేన. యథా చ మాయా ఇత్తరా లహుపచ్చుపట్ఠానా, ఏవం విఞ్ఞాణం. తఞ్హి తతోపి ఇత్తరతరఞ్చేవ లహుపచ్చుపట్ఠానతరఞ్చ. తేనేవ హి చిత్తేన పురిసో ఆగతో వియ గతో వియ ఠితో వియ నిసిన్నో వియ హోతి. అఞ్ఞదేవ చ ఆగమనకాలే చిత్తం, అఞ్ఞం గమనకాలాదీసు. ఏవమ్పి విఞ్ఞాణం మాయాసదిసం. మాయా చ మహాజనం వఞ్చేతి, యంకిఞ్చిదేవ ‘‘ఇదం సువణ్ణం రజతం ముత్తా’’తి గాహాపేతి, విఞ్ఞాణమ్పి మహాజనం వఞ్చేతి. తేనేవ హి చిత్తేన ఆగచ్ఛన్తం వియ గచ్ఛన్తం వియ ఠితం వియ నిసిన్నం వియ కత్వా గాహాపేతి. అఞ్ఞదేవ చ ఆగమనే చిత్తం, అఞ్ఞం గమనాదీసు. ఏవమ్పి విఞ్ఞాణం మాయాసదిసం.

భూరిపఞ్ఞేనాతి సణ్హపఞ్ఞేన చేవ విపులవిత్థతపఞ్ఞేన చ. ఆయూతి జీవితిన్ద్రియం. ఉస్మాతి కమ్మజతేజోధాతు. పరభత్తన్తి నానావిధానం కిమిగణాదీనం భత్తం హుత్వా. ఏతాదిసాయం సన్తానోతి ఏతాదిసీ అయం పవేణీ మతకస్స యావ సుసానా ఘట్టీయతీతి. మాయాయం బాలలాపినీతి య్వాయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామ, అయం బాలమహాజనలపాపనికమాయా నామ. వధకోతి ద్వీహి కారణేహి అయం ఖన్ధసఙ్ఖాతో వధకో అఞ్ఞమఞ్ఞఘాతనేనపి, ఖన్ధేసు సతి వధో పఞ్ఞాయతీతిపి. ఏకా హి పథవీధాతు భిజ్జమానా సేసధాతుయో గహేత్వావ భిజ్జతి, తథా ఆపోధాతుఆదయో. రూపక్ఖన్ధో చ భిజ్జమానో అరూపక్ఖన్ధే గహేత్వావ భిజ్జతి, తథా అరూపక్ఖన్ధేసు వేదనాదయో సఞ్ఞాదికే. చత్తారోపి చేతే వత్థురూపన్తి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞవధనేనేత్థ వధకతా వేదితబ్బా. ఖన్ధేసు పన సతి వధబన్ధనచ్ఛేదాదీని సమ్భవన్తి, ఏవం ఏతేసు సతి వధభావతోపి వధకతా వేదితబ్బా. సబ్బసంయోగన్తి సబ్బం దసవిధమ్పి సంయోజనం. అచ్చుతం పదన్తి నిబ్బానం. తతియం.

౪-౬. గోమయపిణ్డసుత్తాదివణ్ణనా

౯౬-౯౮. చతుత్థే సస్సతిసమన్తి సినేరుమహాపథవీచన్దిమసూరియాదీహి సస్సతీహి సమం. పరిత్తం గోమయపిణ్డన్తి అప్పమత్తకం మధుకపుప్ఫప్పమాణం గోమయఖణ్డం. కుతో పనానేనేతం లద్ధన్తి. పరిభణ్డకరణత్థాయ ఆభతతో గహితన్తి ఏకే. అత్థస్స పన విఞ్ఞాపనత్థం ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖరిత్వా హత్థారుళ్హం కతన్తి వేదితబ్బన్తి. అత్తభావపటిలాభోతి పటిలద్ధఅత్తభావో. న యిదం బ్రహ్మచరియవాసో పఞ్ఞాయేథాతి అయం మగ్గబ్రహ్మచరియవాసో నామ న పఞ్ఞాయేయ్య. మగ్గో హి తేభూమకసఙ్ఖారే వివట్టేన్తో ఉప్పజ్జతి. యది చ ఏత్తకో అత్తభావో నిచ్చో భవేయ్య, మగ్గో ఉప్పజ్జిత్వాపి సఙ్ఖారవట్టం వివట్టేతుం న సక్కుణేయ్యాతి బ్రహ్మచరియవాసో న పఞ్ఞాయేథ.

ఇదాని సచే కోచి సఙ్ఖారో నిచ్చో భవేయ్య, మయా మహాసుదస్సనరాజకాలే అనుభూతా సమ్పత్తి నిచ్చా భవేయ్య, సాపి చ అనిచ్చాతి తం దస్సేతుం భూతపుబ్బాహం భిక్ఖు రాజా అహోసిన్తిఆదిమాహ. తత్థ కుసావతీరాజధానిప్పముఖానీతి కుసావతీరాజధానీ తేసం నగరానం పముఖా, సబ్బసేట్ఠాతి అత్థో. సారమయానీతి రత్తచన్దనసారమయాని. ఉపధానం పన సబ్బేసం సుత్తమయమేవ. గోణకత్థతానీతి చతురఙ్గులాధికలోమేన కాళకోజవేన అత్థతాని, యం మహాపిట్ఠియకోజవోతి వదన్తి. పటకత్థతానీతి ఉభతోలోమేన ఉణ్ణామయేన సేతకమ్బలేన అత్థతాని. పటలికత్థతానీతి ఘనపుప్ఫేన ఉణ్ణామయఅత్థరణేన అత్థతాని. కదలిమిగపవరపచ్చత్థరణానీతి కదలిమిగచమ్మమయేన ఉత్తమపచ్చత్థరణేన అత్థతాని. తం కిర పచ్చత్థరణం సేతవత్థస్స ఉపరి కదలిమిగచమ్మం అత్థరిత్వా సిబ్బేత్వా కరోన్తి. సఉత్తరచ్ఛదానీతి సహ ఉత్తరచ్ఛదేన, ఉపరి బద్ధేన రత్తవితానేన సద్ధిన్తి అత్థో. ఉభతోలోహితకూపధానీతి సీసూపధానఞ్చ పాదూపధానఞ్చాతి పల్లఙ్కానం ఉభతోలోహితకూపధానాని. వేజయన్తరథప్పముఖానీతి ఏత్థ వేజయన్తో నామ తస్స రఞ్ఞో రథో, యస్స చక్కానం ఇన్దనీలమణిమయా నాభి, సత్తరతనమయా అరా, పవాళమయా నేమి, రజతమయో అక్ఖో, ఇన్దనీలమణిమయం ఉపక్ఖరం, రజతమయం కుబ్బరం. సో తేసం రథానం పముఖో అగ్గో. దుకూలసన్దానానీతి దుకూలసన్థరాని. కంసూపధారణానీతి రజతమయదోహభాజనాని. వత్థకోటిసహస్సానీతి యథారుచితం పరిభుఞ్జిస్సతీతి న్హత్వా ఠితకాలే ఉపనీతవత్థానేవ సన్ధాయేతం వుత్తం. భత్తాభిహారోతి అభిహరితబ్బభత్తం.

యమహం తేన సమయేన అజ్ఝావసామీతి యత్థ వసామి, తం ఏకఞ్ఞేవ నగరం హోతి, అవసేసేసు పుత్తధీతాదయో చేవ దాసమనుస్సా చ వసింసు. పాసాదకూటాగారాదీసుపి ఏసేవ నయో. పల్లఙ్కాదీసు ఏకంయేవ సయం పరిభుఞ్జతి, సేసా పుత్తాదీనం పరిభోగా హోన్తి. ఇత్థీసు ఏకావ పచ్చుపట్ఠాతి, సేసా పరివారమత్తా హోన్తి. వేలామికాతి ఖత్తియస్స వా బ్రాహ్మణియా, బ్రాహ్మణస్స వా ఖత్తియానియా కుచ్ఛిస్మిం జాతా. పరిదహామీతి ఏకంయేవ దుస్సయుగం నివాసేమి, సేసాని పరివారేత్వా విచరన్తానం అసీతిసహస్సాధికానం సోళసన్నం పురిససతసహస్సానం హోన్తీతి దస్సేతి. భుఞ్జామీతి పరమప్పమాణేన నాళికోదనమత్తం భుఞ్జామి, సేసం పరివారేత్వా విచరన్తానం చత్తాలీససహస్సాధికానం అట్ఠన్నం పురిససతసహస్సానం హోతీతి దస్సేతి. ఏకథాలిపాకో హి దసన్నం జనానం పహోతి.

ఇతి ఇమం మహాసుదస్సనకాలే సమ్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని తస్సా అనిచ్చతం దస్సేన్తో ఇతి ఖో భిక్ఖూతిఆదిమాహ. తత్థ విపరిణతాతి పకతిజహనేన నిబ్బుతపదీపో వియ అపణ్ణత్తికభావం గతా. ఏవం అనిచ్చా ఖో భిక్ఖు సఙ్ఖారాతి ఏవం హుత్వాఅభావట్ఠేన అనిచ్చా. ఏత్తావతా భగవా యథా నామ పురిసో సతహత్థుబ్బేధే చమ్పకరుక్ఖే నిస్సేణిం బన్ధిత్వా అభిరుహిత్వా చమ్పకపుప్ఫం ఆదాయ నిస్సేణిం ముఞ్చన్తో ఓతరేయ్య, ఏవమేవం నిస్సేణిం బన్ధన్తో వియ అనేకవస్సకోటిసతసహస్సుబ్బేధం మహాసుదస్సనసమ్పత్తిం ఆరుయ్హ సమ్పత్తిమత్థకే ఠితం అనిచ్చలక్ఖణం ఆదాయ నిస్సేణిం ముఞ్చన్తో వియ ఓతిణ్ణో. ఏవం అద్ధువాతి ఏవం ఉదకపుబ్బుళాదయో వియ ధువభావరహితా. ఏవం అనస్సాసికాతి ఏవం సుపినకే పీతపానీయం వియ అనులిత్తచన్దనం వియ చ అస్సాసవిరహితా. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే అనిచ్చలక్ఖణం కథితం. పఞ్చమే సబ్బం వుత్తనయమేవ. ఛట్ఠం తథా బుజ్ఝనకస్స అజ్ఝాసయేన వుత్తం. చతుత్థాదీని.

౭. గద్దులబద్ధసుత్తవణ్ణనా

౯౯. సత్తమే యం మహాసముద్దోతి యస్మిం సమయే పఞ్చమే సూరియే ఉట్ఠితే మహాసముద్దో ఉస్సుస్సతి. దుక్ఖస్స అన్తకిరియన్తి చత్తారి సచ్చాని అప్పటివిజ్ఝిత్వా అవిజ్జాయ నివుతానంయేవ సతం వట్టదుక్ఖస్స అన్తకిరియం పరిచ్ఛేదం న వదామి. సా గద్దులబద్ధోతి గద్దులేన బద్ధసునఖో. ఖీలేతి పథవియం ఆకోటితే మహాఖీలే. థమ్భేతి నిఖణిత్వా ఠపితే థమ్భే. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ సునఖో వియ వట్టనిస్సితో బాలో, గద్దులో వియ దిట్ఠి, థమ్భో వియ సక్కాయో, గద్దులరజ్జుయా థమ్భే ఉపనిబద్ధసునఖస్స థమ్భానుపరివత్తనం వియ దిట్ఠితణ్హాయ సక్కాయే బద్ధస్స పుథుజ్జనస్స సక్కాయానుపరివత్తనం వేదితబ్బం. సత్తమం.

౮. దుతియగద్దులబద్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦. అట్ఠమే తస్మాతి యస్మా దిట్ఠిగద్దులనిస్సితాయ తణ్హారజ్జుయా సక్కాయథమ్భే ఉపనిబద్ధో వట్టనిస్సితో బాలపుథుజ్జనో సబ్బిరియాపథేసు ఖన్ధపఞ్చకం నిస్సాయేవ పవత్తతి, యస్మా వా దీఘరత్తమిదం చిత్తం సంకిలిట్ఠం రాగేన దోసేన మోహేన, తస్మా. చిత్తసంకిలేసాతి సున్హాతాపి హి సత్తా చిత్తసంకిలేసేనేవ సంకిలిస్సన్తి, మలగ్గహితసరీరాపి చిత్తస్స వోదానత్తా విసుజ్ఝన్తి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘రూపమ్హి సంకిలిట్ఠమ్హి, సంకిలిస్సన్తి మాణవా;

రూపే సుద్ధే విసుజ్ఝన్తి, అనక్ఖాతం మహేసినా.

‘‘చిత్తమ్హి సంకిలిట్ఠమ్హి, సంకిలిస్సన్తి మాణవా;

చిత్తే సుద్ధే విసుజ్ఝన్తి, ఇతి వుత్తం మహేసినా’’తి.

చరణం నామ చిత్తన్తి విచరణచిత్తం. సఙ్ఖా నామ బ్రాహ్మణపాసణ్డికా హోన్తి, తే పటకోట్ఠకం కత్వా తత్థ నానప్పకారా సుగతిదుగ్గతివసేన సమ్పత్తివిపత్తియో లేఖాపేత్వా, ‘‘ఇమం కమ్మం కత్వా ఇదం పటిలభతి, ఇదం కత్వా ఇద’’న్తి దస్సేన్తా తం చిత్తం గహేత్వా విచరన్తి. చిత్తేనేవ చిత్తితన్తి చిత్తకారేన చిన్తేత్వా కతత్తా చిత్తేన చిన్తితం నామ. చిత్తఞ్ఞేవ చిత్తతరన్తి తస్స చిత్తస్స ఉపాయపరియేసనచిత్తం తతోపి చిత్తతరం. తిరచ్ఛానగతా పాణా చిత్తేనేవ చిత్తితాతి కమ్మచిత్తేనేవ చిత్తితా. తం పన కమ్మచిత్తం ఇమే వట్టకతిత్తిరాదయో ‘‘ఏవం చిత్తా భవిస్సామా’’తి ఆయూహన్తా నామ నత్థి. కమ్మం పన యోనిం ఉపనేతి, యోనిమూలకో తేసం చిత్తభావో. యోనిఉపగతా హి సత్తా తంతంయోనికేహి సదిసచిత్తావ హోన్తి. ఇతి యోనిసిద్ధో చిత్తభావో, కమ్మసిద్ధా యోనీతి వేదితబ్బా.

అపిచ చిత్తం నామేతం సహజాతం సహజాతధమ్మచిత్తతాయ భూమిచిత్తతాయ వత్థుచిత్తతాయ ద్వారచిత్తతాయ ఆరమ్మణచిత్తతాయ కమ్మనానత్తమూలకానం లిఙ్గనానత్తసఞ్ఞానానత్తవోహారనానత్తాదీనం అనేకవిధానం చిత్తానం నిప్ఫాదనతాయపి తిరచ్ఛానగతచిత్తతో చిత్తతరమేవ వేదితబ్బం.

రజకోతి వత్థేసు రఙ్గేన రూపసముట్ఠాపనకో. సో పన అఛేకో అమనాపం రూపం కరోతి, ఛేకో మనాపం దస్సనీయం, ఏవమేవ పుథుజ్జనో అకుసలచిత్తేన వా ఞాణవిప్పయుత్తకుసలేన వా చక్ఖుసమ్పదాదివిరహితం విరూపం సముట్ఠాపేతి, ఞాణసమ్పయుత్తకుసలేన చక్ఖుసమ్పదాదిసమ్పన్నం అభిరూపం. అట్ఠమం.

౯. వాసిజటసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧. నవమే సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, కుక్కుటియా అణ్డానీతి ఇమా కణ్హపక్ఖసుక్కపక్ఖవసేన ద్వే ఉపమా వుత్తా. తాసు కణ్హపక్ఖఉపమా అత్థస్స అసాధికా, ఇతరా సాధికాతి. సుక్కపక్ఖఉపమాయ ఏవం అత్థో వేదితబ్బో – సేయ్యథాతి ఓపమ్మత్థే నిపాతో, అపీతి సమ్భావనత్థే. ఉభయేనాపి సేయ్యథా నామ, భిక్ఖవేతి దస్సేతి. కుక్కుటియా అణ్డాని అట్ఠ వా దస వా దస వా ద్వాదస వాతి ఏత్థ పన కిఞ్చాపి కుక్కుటియా వుత్తప్పకారతో ఊనాధికానిపి అణ్డాని హోన్తి, వచనసిలిట్ఠతాయ పన ఏవం వుత్తం. ఏవఞ్హి లోకే సిలిట్ఠవచనం హోతి. తానస్సూతి తాని అస్సు, తాని భవేయ్యున్తి అత్థో. కుక్కుటియా సమ్మా అధిసయితానీతి తాయ చ జనేత్తియా కుక్కుటియా పక్ఖే పసారేత్వా తేసం ఉపరి సయన్తియా సమ్మా అధిసయితాని. సమ్మా పరిసేదితానీతి కాలేన కాలం ఉతుం గణ్హాపేన్తియా సుట్ఠు సమన్తతో సేదితాని ఉస్మీకతాని. సమ్మా పరిభావితానీతి కాలేన కాలం సుట్ఠు సమన్తతో భావితాని, కుక్కుటగన్ధం గాహాపితానీతి అత్థో. కిఞ్చాపి తస్సా కుక్కుటియాతి తస్సా కుక్కుటియా ఇమినా తివిధకిరియాకరణేన అప్పమాదం కత్వా కిఞ్చాపి న ఏవం ఇచ్ఛా ఉపజ్జేయ్య. అథ ఖో భబ్బావ తేతి అథ ఖో తే కుక్కుటపోతకా వుత్తనయేన సోత్థినా అభినిబ్భిజ్జితుం భబ్బావ. తే హి యస్మా తాయ కుక్కుటియా ఏవం తీహాకారేహి తాని అణ్డాని పరిపాలియమానాని న పూతీని హోన్తి, యో నేసం అల్లసినేహో, సోపి పరియాదానం గచ్ఛతి, కపాలం తనుకం హోతి, పాదనఖసిఖా చ ముఖతుణ్డకఞ్చ ఖరం హోతి, సయమ్పి పరిణామం గచ్ఛన్తి, కపాలస్స తనుత్తా బహి ఆలోకో అన్తో పఞ్ఞాయతి, తస్మా ‘‘చిరం వత మయం సఙ్కుటితహత్థపాదా సమ్బాధే సయిమ్హా, అయఞ్చ బహి ఆలోకో దిస్సతి, ఏత్థ దాని నో సుఖవిహారో భవిస్సతీ’’తి నిక్ఖమితుకామా హుత్వా కపాలం పాదేన పహరన్తి, గీవం పసారేన్తి, తతో తం కపాలం ద్వేధా భిజ్జతి. అథ తే పక్ఖే విధునన్తా తంఖణానురూపం విరవన్తా నిక్ఖమన్తియేవ, నిక్ఖమిత్వా చ గామక్ఖేత్తం ఉపసోభయమానా విచరన్తి.

ఏవమేవ ఖోతి ఇదం ఓపమ్మసమ్పటిపాదనం. తం ఏవం అత్థేన సంసన్దిత్వా వేదితబ్బం – తస్సా కుక్కుటియా అణ్డేసు తివిధకిరియాకరణం వియ హి ఇమస్స భిక్ఖునో భావానుయోగం అనుయుత్తకాలో, కుక్కుటియా తివిధకిరియాసమ్పాదనేన అణ్డానం అపూతిభావో వియ భావనానుయోగమనుయుత్తస్స భిక్ఖునో తివిధానుపస్సనాసమ్పాదనేన విపస్సనాఞాణస్స అపరిహాని, తస్సా తివిధకిరియాకరణేన అల్లసినేహపరియాదానం వియ తస్స భిక్ఖునో తివిధానుపస్సనాసమ్పాదనేన భవత్తయానుగతనికన్తిసినేహపరియాదానం, అణ్డకపాలానం తనుభావో వియ తస్స భిక్ఖునో అవిజ్జణ్డకోసస్స తనుభావో, కుక్కుటపోతకానం పాదనఖసిఖముఖతుణ్డకానం థద్ధఖరభావో వియ భిక్ఖునో విపస్సనాఞాణస్స తిక్ఖఖరవిప్పసన్న సూరభావో, కుక్కుటపోతకానం పరిణామకాలో వియ భిక్ఖునో విపస్సనాఞాణస్స పరిణామకాలో వడ్ఢితకాలో గబ్భగ్గహణకాలో, కుక్కుటపోతకానం పాదనఖసిఖాయ వా ముఖతుణ్డకేన వా అణ్డకోసం పదాలేత్వా పక్ఖే పప్ఫోటేత్వా సోత్థినా అభినిబ్భిదాకాలో వియ తస్స భిక్ఖునో విపస్సనాఞాణగబ్భం గణ్హాపేత్వా విచరన్తస్స తజ్జాతికం ఉతుసప్పాయం వా భోజనసప్పాయం వా పుగ్గలసప్పాయం వా ధమ్మస్సవనసప్పాయం వా లభిత్వా ఏకాసనే నిసిన్నస్సేవ విపస్సనం వడ్ఢేన్తస్స అనుపుబ్బాధిగతేన అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా అభిఞ్ఞాపక్ఖే పప్ఫోటేత్వా సోత్థినా అరహత్తపత్తకాలో వేదితబ్బో. యథా పన కుక్కుటపోతకానం పరిణతభావం ఞత్వా మాతాపి అణ్డకోసం భిన్దతి, ఏవం తథారూపస్స భిక్ఖునో ఞాణపరిపాకం ఞత్వా సత్థాపి –

‘‘ఉచ్ఛిన్ద సినేహమత్తనో, కుముదం సారదికంవ పాణినా;

సన్తిమగ్గమేవ బ్రూహయ, నిబ్బానం సుగతేన దేసిత’’న్తి. (ధ. ప. ౨౮౫) –

ఆదినా నయేన ఓభాసం ఫరిత్వా గాథాయ అవిజ్జణ్డకోసం పహరతి. సో గాథాపరియోసానే అవిజ్జణ్డకోసం భిన్దిత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. తతో పట్ఠాయ యథా తే కుక్కుటపోతకా గామక్ఖేత్తం ఉపసోభయమానా తత్థ విచరన్తి, ఏవం అయమ్పి మహాఖీణాసవో నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా సఙ్ఘారామం ఉపసోభయమానో విచరతి.

పలగణ్డస్సాతి వడ్ఢకిస్స. సో హి ఓలమ్బకసఙ్ఖాతం పలం ధారేత్వా దారూనం గణ్డం హరతీతి పలగణ్డోతి వుచ్చతి. వాసిజటేతి వాసిదణ్డకస్స గహణట్ఠానే. ఏత్తకం వత మే అజ్జ ఆసవానం ఖీణన్తి పబ్బజితస్స హి పబ్బజ్జాసఙ్ఖేపేన ఉద్దేసేన పరిపుచ్ఛాయ యోనిసో మనసికారేన వత్తపటిపత్తియా చ నిచ్చకాలం ఆసవా ఖీయన్తి. ఏవం ఖీయమానానం పన తేసం ‘‘ఏత్తకం అజ్జ ఖీణం, ఏత్తకం హియ్యో’’తి ఏవమస్స ఞాణం న హోతీతి అత్థో. ఇమాయ ఉపమాయ విపస్సనాయానిసంసో దీపితో. హేమన్తికేనాతి హేమన్తసమయేన. పటిప్పస్సమ్భన్తీతి థిరభావేన పరిహాయన్తి.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ మహాసముద్దో వియ సాసనం దట్ఠబ్బం, నావా వియ యోగావచరో, నావాయ మహాసముద్దే పరియాదానం వియ ఇమస్స భిక్ఖునో ఊనపఞ్చవస్సకాలే ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికే విచరణం, నావాయ మహాసముద్దోదకేన ఖజ్జమానానం బన్ధనానం తనుభావో వియ భిక్ఖునో పబ్బజ్జాసఙ్ఖేపేన ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీహి చేవ సంయోజనానం తనుభావో, నావాయ థలే ఉక్ఖిత్తకాలో వియ భిక్ఖునో నిస్సయముచ్చకస్స కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే వసనకాలో, దివా వాతాతపేన సంసుస్సనం వియ విపస్సనాఞాణేన తణ్హాస్నేహసంసుస్సనం, రత్తిం హిమోదకేన తేమనం వియ కమ్మట్ఠానం నిస్సాయ ఉప్పన్నేన పీతిపామోజ్జేన చిత్తతేమనం, రత్తిన్దివం వాతాతపేన చేవ హిమోదకేన చ పరిసుక్ఖపరితిన్తానం బన్ధనానం దుబ్బలభావో వియ ఏకదివసం ఉతుసప్పాయాదీని లద్ధా విపస్సనాఞాణపీతిపామోజ్జేహి సంయోజనానం భియ్యోసోమత్తాయ దుబ్బలభావో, పావుస్సకమేఘో వియ అరహత్తమగ్గఞాణం, మేఘవుట్ఠిఉదకేన నావాయ బన్ధే పూతిభావో వియ ఆరద్ధవిపస్సకస్స రూపసత్తకాదివసేన విపస్సనం వడ్ఢేన్తస్స ఓక్ఖాయమానే పక్ఖాయమానే కమ్మట్ఠానే ఏకదివసం ఉతుసప్పాయాదీని లద్ధా ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నస్స అరహత్తఫలాధిగమో, పూతిబన్ధనావాయ కఞ్చి కాలం ఠానం వియ ఖీణసంయోజనస్స అరహతో మహాజనం అనుగ్గణ్హన్తస్స యావతాయుకం ఠానం, పూతిబన్ధనావాయ అనుపుబ్బేన భిజ్జిత్వా అపణ్ణత్తికభావూపగమో వియ ఖీణాసవస్స ఉపాదిణ్ణక్ఖన్ధభేదేన అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతస్స అపణ్ణత్తికభావూపగమోతి ఇమాయ ఉపమాయ సంయోజనానం దుబ్బలతా దీపితా. నవమం.

౧౦. అనిచ్చసఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా

౧౦౨. దసమే అనిచ్చసఞ్ఞాతి అనిచ్చం అనిచ్చన్తి భావేన్తస్స ఉప్పన్నసఞ్ఞా. పరియాదియతీతి ఖేపయతి. సబ్బం అస్మిమానన్తి నవవిధం అస్మిమానం. మూలసన్తానకానీతి సన్తానేత్వా ఠితమూలాని. మహానఙ్గలం వియ హి అనిచ్చసఞ్ఞా, ఖుద్దానుఖుద్దకాని మూలసన్తానకాని వియ కిలేసా, యథా కస్సకో కసన్తో నఙ్గలేన తాని పదాలేతి, ఏవం యోగీ అనిచ్చసఞ్ఞం భావేన్తో అనిచ్చసఞ్ఞాఞాణేన కిలేసే పదాలేతీతి ఇదమేత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం.

ఓధునాతీతి హేట్ఠా ధునాతి. నిద్ధునాతీతి పప్ఫోటేతి. నిచ్ఛోటేతీతి పప్ఫోటేత్వా ఛడ్డేతి. ఇధాపి పబ్బజాని వియ కిలేసా, లాయనం నిచ్ఛోటనం వియ అనిచ్చసఞ్ఞాఞాణన్తి ఇమినా అత్థేన ఉపమా సంసన్దేతబ్బా.

వణ్టచ్ఛిన్నాయాతి తిణ్హేన ఖురప్పేన వణ్టచ్ఛిన్నాయ. తదన్వయాని భవన్తీతి తం అమ్బపిణ్డిం అనుగచ్ఛన్తి, తస్సా పతమానాయ అమ్బాని భూమియం పతన్తి. ఇధాపి అమ్బపిణ్డి వియ కిలేసా, తిణ్హఖురప్పో వియ అనిచ్చసఞ్ఞా, యథా ఖురప్పేన ఛిన్నాయ అమ్బపిణ్డియా సబ్బాని అమ్బాని భూమియం పతన్తి, ఏవం అనిచ్చసఞ్ఞాఞాణేన కిలేసానం మూలభూతాయ అవిజ్జాయ ఛిన్నాయ సబ్బకిలేసా సముగ్ఘాతం గచ్ఛన్తీతి, ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం.

కూటఙ్గమాతి కూటం గచ్ఛన్తి. కూటనిన్నాతి కూటం పవిసనభావేన కూటే నిన్నా. కూటసమోసరణాతి కూటే సమోసరిత్వా ఠితా. ఇధాపి కూటం వియ అనిచ్చసఞ్ఞా, గోపానసియో వియ చతుభూమకకుసలధమ్మా, యథా సబ్బగోపానసీనం కూటం అగ్గం, ఏవం కుసలధమ్మానం అనిచ్చసఞ్ఞా అగ్గా. నను చ అనిచ్చసఞ్ఞా లోకియా, సా లోకియకుసలానం తావ అగ్గం హోతు, లోకుత్తరానం కథం అగ్గన్తి? తేసమ్పి పటిలాభకరణత్థేన అగ్గన్తి వేదితబ్బా. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బాసు ఉపమాసు ఓపమ్మసంసన్దనం వేదితబ్బం. పురిమాహి పనేత్థ తీహి అనిచ్చసఞ్ఞాయ కిచ్చం, పచ్ఛిమాహి బలన్తి. దసమం.

పుప్ఫవగ్గో దసమో.

మజ్ఝిమపణ్ణాసకో సమత్తో.