౧. ఖన్ధసంయుత్తం
౧. నకులపితువగ్గో
౧. నకులపితుసుత్తవణ్ణనా
౧. ఖన్ధియవగ్గస్స పఠమే భగ్గేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. సుసుమారగిరేతి సుసుమారగిరనగరే. తస్మిం కిర మాపియమానే సుసుమారో సద్దమకాసి, తేనస్స ‘‘సుసుమారగిర’’న్త్వేవ నామం అకంసు. భేసకళావనేతి భేసకళాయ నామ యక్ఖినియా అధివుత్థత్తా ఏవంలద్ధనామే వనే. తదేవ మిగగణస్స అభయత్థాయ దిన్నత్తా మిగదాయోతి వుచ్చతి. భగవా తస్మిం జనపదే తం నగరం నిస్సాయ తస్మిం వనసణ్డే విహరతి. నకులపితాతి నకులస్స నామ దారకస్స పితా.
జిణ్ణోతి జరాజిణ్ణో. వుడ్ఢోతి వయోవుడ్ఢో. మహల్లకోతి జాతిమహల్లకో. అద్ధగతోతి తియద్ధగతో. వయోఅనుప్పత్తోతి తేసు తీసు అద్ధేసు పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తో. ఆతురకాయోతి గిలానకాయో. ఇదఞ్హి సరీరం సువణ్ణవణ్ణమ్పి నిచ్చపగ్ఘరణట్ఠేన ఆతురంయేవ నామ. విసేసేన పనస్స జరాతురతా బ్యాధాతురతా మరణాతురతాతి తిస్సో ఆతురతా హోన్తి. తాసు కిఞ్చాపి ఏసో మహల్లకత్తా జరాతురోవ, అభిణ్హరోగతాయ పనస్స బ్యాధాతురతా ఇధ అధిప్పేతా. అభిక్ఖణాతఙ్కోతి అభిణ్హరోగో నిరన్తరరోగో. అనిచ్చదస్సావీతి తాయ ఆతురతాయ ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే ఆగన్తుం అసక్కోన్తో కదాచిదేవ దట్ఠుం లభామి, న సబ్బకాలన్తి అత్థో. మనోభావనీయానన్తి మనవడ్ఢకానం. యేసు హి దిట్ఠేసు కుసలవసేన చిత్తం వడ్ఢతి, తే సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో మహాథేరా మనోభావనీయా నామ. అనుసాసతూతి పునప్పునం సాసతు. పురిమఞ్హి వచనం ఓవాదో నామ, అపరాపరం అనుసాసనీ నామ. ఓతిణ్ణే వా వత్థుస్మిం వచనం ఓవాదో నామ, అనోతిణ్ణే తన్తివసేన వా పవేణివసేన వా వుత్తం అనుసాసనీ నామ. అపిచ ఓవాదోతి వా అనుసాసనీతి వా అత్థతో ఏకమేవ, బ్యఞ్జనమత్తమేవ నానం.
ఆతురో హాయన్తి ఆతురో హి అయం, సువణ్ణవణ్ణో పియఙ్గుసామోపి సమానో నిచ్చపగ్ఘరణట్ఠేన ఆతురోయేవ. అణ్డభూతోతి అణ్డం వియ భూతో దుబ్బలో. యథా కుక్కుటణ్డం వా మయూరణ్డం వా గేణ్డుకం వియ గహేత్వా ఖిపన్తేన వా పహరన్తేన వా న సక్కా కీళితుం, తావదేవ భిజ్జతి, ఏవమయమ్పి కాయో కణ్టకేపి ఖాణుకేపి పక్ఖలితస్స భిజ్జతీతి అణ్డం వియ భూతోతి అణ్డభూతో. పరియోనద్ధోతి సుఖుమేన ఛవిమత్తేన పరియోనద్ధో. అణ్డఞ్హి సారతచేన పరియోనద్ధం, తేన డంసమకసాదయో నిలీయిత్వాపి ఛవిం ఛిన్దిత్వా యూసం పగ్ఘరాపేతుం న సక్కోన్తి. ఇమస్మిం పన ఛవిం ఛిన్దిత్వా యం ఇచ్ఛన్తి, తం కరోన్తి. ఏవం సుఖుమాయ ఛవియా పరియోనద్ధో. కిమఞ్ఞత్ర బాల్యాతి బాలభావతో అఞ్ఞం కిమత్థి? బాలోయేవ అయన్తి అత్థో. తస్మాతి యస్మా అయం కాయో ఏవరూపో, తస్మా.
తేనుపసఙ్కమీతి రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స ఉపట్ఠానం గన్త్వా అనన్తరం పరిణాయకరతనస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తో రాజపురిసో వియ, సద్ధమ్మచక్కవత్తిస్స భగవతో ఉపట్ఠానం గన్త్వా, అనన్తరం ధమ్మసేనాపతిస్స అపచితిం కాతుకామో యేనాయస్మా సారిపుత్తో, తేనుపసఙ్కమి. విప్పసన్నానీతి సుట్ఠు పసన్నాని. ఇన్ద్రియానీతి మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని. పరిసుద్ధోతి నిద్దోసో. పరియోదాతోతి తస్సేవ వేవచనం. నిరుపక్కిలేసతాయేవ హి ఏస పరియోదాతోతి వుత్తో, న సేతభావేన. ఏతస్స చ పరియోదాతతం దిస్వావ ఇన్ద్రియానం విప్పసన్నతం అఞ్ఞాసి. నయగ్గాహపఞ్ఞా కిరేసా థేరస్స.
కథఞ్హి నో సియాతి కేన కారణేన న లద్ధా భవిస్సతి? లద్ధాయేవాతి అత్థో. ఇమినా కిం దీపేతి? సత్థువిస్సాసికభావం. అయం కిర సత్థు దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ పితిపేమం, ఉపాసికా చస్స మాతిపేమం పటిలభతి. ఉభోపి ‘‘మమ పుత్తో’’తి సత్థారం వదన్తి. భవన్తరగతో హి నేసం సినేహో. సా కిర ఉపాసికా పఞ్చ జాతిసతాని తథాగతస్స మాతావ, సో చ, గహపతి, పితావ అహోసి. పున పఞ్చ జాతిసతాని ఉపాసికా మహామాతా, ఉపాసకో మహాపితా, తథా చూళామాతా చూళపితాతి. ఏవం సత్థా దియడ్ఢఅత్తభావసహస్సం తేసంయేవ హత్థే వడ్ఢితో. తేనేవ తే యం నేవ పుత్తస్స, న పితు సన్తికే కథేతుం సక్కా, తం సత్థు సన్తికే నిసిన్నా కథేన్తి. ఇమినాయేవ చ కారణేన భగవా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం ఉపాసకానం విస్సాసికానం యదిదం నకులపితా గహపతి, యదిదం నకులమాతా గహపతానీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౫౭) తే ఏతదగ్గే ఠపేసి. ఇతి సో ఇమం విస్సాసికభావం పకాసేన్తో కథఞ్హి నో సియాతి ఆహ. అమతేన అభిసిత్తోతి నస్సిధ అఞ్ఞం కిఞ్చి ఝానం వా విపస్సనా వా మగ్గో వా ఫలం వా ‘‘అమతాభిసేకో’’తి దట్ఠబ్బో, మధురధమ్మదేసనాయేవ పన ‘‘అమతాభిసేకో’’తి వేదితబ్బో. దూరతోపీతి తిరోరట్ఠాపి తిరోజనపదాపి.
అస్సుతవా పుథుజ్జనోతి ఇదం వుత్తత్థమేవ. అరియానం అదస్సావీతిఆదీసు అరియాతి ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే ఇరియనతో, సదేవకేన చ లోకేన అరణీయతో బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ వుచ్చన్తి. బుద్ధా ఏవ వా ఇధ అరియా. యథాహ – ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… తథాగతో అరియో’’తి వుచ్చతీతి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮). సప్పురిసానన్తి ఏత్థ పన పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ సప్పురిసాతి వేదితబ్బా. తే హి లోకుత్తరగుణయోగేన సోభనా పురిసాతి సప్పురిసా. సబ్బేవ వా ఏతే ద్వేధాపి వుత్తా. బుద్ధాపి హి అరియా చ సప్పురిసా చ, పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధసావకాపి. యథాహ –
‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో,
కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతి;
దుఖితస్స సక్కచ్చ కరోతి కిచ్చం,
తథావిధం సప్పురిసం వదన్తీ’’తి. (జా. ౨.౧౭.౭౮);
‘‘కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతీ’’తి ఏత్తావతా హి బుద్ధసావకో వుత్తో, కతఞ్ఞుతాదీహి పచ్చేకబుద్ధబుద్ధాతి. ఇదాని యో తేసం అరియానం అదస్సనసీలో, న చ దస్సనే సాధుకారీ, సో ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో. సో చ చక్ఖునా అదస్సావీ, ఞాణేన అదస్సావీతి దువిధో. తేసు ఞాణేన అదస్సావీ ఇధ అధిప్పేతో. మంసచక్ఖునా హి దిబ్బచక్ఖునా వా అరియా దిట్ఠాపి అదిట్ఠావ హోన్తి తేసం చక్ఖూనం వణ్ణమత్తగ్గహణతో న అరియభావగోచరతో. సోణసిఙ్గాలాదయోపి చక్ఖునా అరియే పస్సన్తి, న చేతే అరియానం దస్సావినో నామ.
తత్రిదం వత్థు – చిత్తలపబ్బతవాసినో కిర ఖీణాసవత్థేరస్స ఉపట్ఠాకో వుడ్ఢపబ్బజితో ఏకదివసం థేరేన సద్ధిం పిణ్డాయ చరిత్వా, థేరస్స పత్తచీవరం గహేత్వా, పిట్ఠితో ఆగచ్ఛన్తో థేరం పుచ్ఛి – ‘‘అరియా నామ, భన్తే, కీదిసా’’తి? థేరో ఆహ – ‘‘ఇధేకచ్చో మహల్లకో అరియానం పత్తచీవరం గహేత్వా వత్తపటివత్తం కత్వా సహచరన్తోపి నేవ అరియే జానాతి, ఏవం దుజ్జానావుసో, అరియా’’తి. ఏవం వుత్తేపి సో నేవ అఞ్ఞాసి. తస్మా న చక్ఖునా దస్సనం దస్సనం, ఞాణేన దస్సనమేవ దస్సనం. యథాహ – ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన? యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతి. యో మం పస్సతి, సో ధమ్మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭). తస్మా చక్ఖునా పస్సన్తోపి ఞాణేన అరియేహి దిట్ఠం అనిచ్చాదిలక్ఖణం అపస్సన్తో, అరియాధిగతఞ్చ ధమ్మం అనధిగచ్ఛన్తో అరియకరధమ్మానం అరియభావస్స చ అదిట్ఠత్తా ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో.
అరియధమ్మస్స అకోవిదోతి, సతిపట్ఠానాదిభేదే అరియధమ్మే అకుసలో. అరియధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థ పన –
‘‘దువిధో వినయో నామ, ఏకమేకేత్థ పఞ్చధా;
అభావతో తస్స అయం, అవినీతోతి వుచ్చతి’’.
అయఞ్హి సంవరవినయో పహానవినయోతి దువిధో వినయో. ఏత్థ చ దువిధేపి వినయే ఏకమేకో వినయో పఞ్చధా భిజ్జతి. సంవరవినయోపి హి సీలసంవరో సతిసంవరో ఞాణసంవరో ఖన్తిసంవరో వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధో. పహానవినయోపి తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం సముచ్ఛేదప్పహానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధో.
తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) అయం సీలసంవరో. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి అయం (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) సతిసంవరో.
‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా)
సతి తేసం నివారణం;
సోతానం సంవరం బ్రూమి,
పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస.౪) –
అయం ఞాణసంవరో. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం ఖన్తిసంవరో. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం వీరియసంవరో. సబ్బోపి చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో ‘‘సంవరో’’ వినయనతో ‘‘వినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం తావ సంవరవినయో పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.
తథా యం నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనాఞాణేసు పటిపక్ఖభావతో దీపాలోకేనేవ తమస్స, తేన తేన విపస్సనాఞాణేన తస్స తస్స అనత్థస్స పహానం. సేయ్యథిదం – నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, తస్సేవ అపరభాగేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయే అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనాయ అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముచ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముచ్చితుకామతాయ. ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమేన ధమ్మట్ఠితియం నిబ్బానే చ పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగాహస్స పహానం, ఏతం తదఙ్గప్పహానం నామ.
యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తిభావనివారణతో ఘటప్పహారేనేవ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స, తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఏతం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా నయేన (ధ. స. ౨౭౭; విభ. ౬౨౮) వుత్తస్స సముదయపక్ఖికస్స కిలేసగణస్స అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన పహానం, ఇదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం, ఏతం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ.
యం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఏతం నిస్సరణప్పహానం నామ. సబ్బమ్పి చేతం పహానం యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయట్ఠేన వినయో, తస్మా ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. తంతంపహానవతో వా తస్స తస్స వినయస్స సమ్భవతోపేతం ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం పహానవినయోపి పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.
ఏవమయం సఙ్ఖేపతో దువిధో, భేదతో చ దసవిధో వినయో భిన్నసంవరత్తా పహాతబ్బస్స చ అప్పహీనత్తా యస్మా ఏతస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స నత్థి, తస్మా అభావతో తస్స అయం ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతీతి. ఏస నయో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థాపి. నిన్నానాకరణఞ్హి ఏతం అత్థతో. యథాహ –
‘‘యేవ తే అరియా, తేవ తే సప్పురిసా. యేవ తే సప్పురిసా, తేవ తే అరియా. యో ఏవ సో అరియానం ధమ్మో, సో ఏవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో. యో ఏవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో, సో ఏవ సో అరియానం ధమ్మో. యేవ తే అరియవినయా, తేవ తే సప్పురిసవినయా. యేవ తే సప్పురిసవినయా, తేవ తే అరియవినయా. అరియేతి వా సప్పురిసేతి వా, అరియధమ్మేతి వా సప్పురిసధమ్మేతి వా, అరియవినయేతి వా సప్పురిసవినయేతి వా ఏసేసే ఏకే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవా’’తి.
రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, ‘‘యం రూపం, సో అహం, యో అహం, తం రూప’’న్తి రూపఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి నామ తేలప్పదీపస్స ఝాయతో యా అచ్చి, సో వణ్ణో. యో వణ్ణో, సా అచ్చీతి అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి, ఏవమేవ ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… అద్వయం సమనుపస్సతీతి ఏవం రూపం ‘‘అత్తా’’తి దిట్ఠిపస్సనాయ పస్సతి. రూపవన్తం వా అత్తానన్తి అరూపం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా ఛాయావన్తం రుక్ఖం వియ తం రూపవన్తం సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా పుప్ఫస్మిం గన్ధం వియ అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా కరణ్డకే మణిం వియ తం అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి. పరియుట్ఠట్ఠాయీతి పరియుట్ఠానాకారేన అభిభవనాకారేన ఠితో, ‘‘అహం రూపం, మమ రూప’’న్తి ఏవం తణ్హాదిట్ఠీహి గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గణ్హనకో నామ హోతీతి అత్థో. తస్స తం రూపన్తి తస్స తం ఏవం గహితం రూపం. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.
తత్థ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి సుద్ధరూపమేవ అత్తాతి కథితం. ‘‘రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం, వేదనం అత్తతో…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు అరూపం అత్తాతి కథితం. ‘‘వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తాన’’న్తి ఏవం చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన ద్వాదససు ఠానేసు రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో. తత్థ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా, అవసేసేసు సస్సతదిట్ఠీతి ఏవమేత్థ పన్నరస భవదిట్ఠియో పఞ్చ విభవదిట్ఠియో హోన్తి, తా సబ్బాపి మగ్గావరణా, న సగ్గావరణా, పఠమమగ్గవజ్ఝాతి వేదితబ్బా.
ఏవం ఖో, గహపతి, ఆతురకాయో చేవ హోతి ఆతురచిత్తో చాతి కాయో నామ బుద్ధానమ్పి ఆతురోయేవ. చిత్తం పన రాగదోసమోహానుగతం ఆతురం నామ, తం ఇధ దస్సితం. నో చ ఆతురచిత్తోతి ఇధ నిక్కిలేసతాయ చిత్తస్స అనాతురభావో దస్సితో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే లోకియమహాజనో ఆతురకాయో చేవ ఆతురచిత్తో చాతి దస్సితో, ఖీణాసవా ఆతురకాయా అనాతురచిత్తా, సత్త సేఖా నేవ ఆతురచిత్తా, న అనాతురచిత్తాతి వేదితబ్బా. భజమానా పన అనాతురచిత్తతంయేవ భజన్తీతి. పఠమం.
౨. దేవదహసుత్తవణ్ణనా
౨. దుతియే దేవదహన్తి దేవా వుచ్చన్తి రాజానో, తేసం మఙ్గలదహో, సయంజాతో వా సో దహోతి, తస్మా ‘‘దేవదహో’’తి వుత్తో. తస్స అవిదూరే నిగమో దేవదహన్త్వేవ నపుంసకలిఙ్గవసేన సఙ్ఖం గతో. పచ్ఛాభూమగమికాతి పచ్ఛాభూమం అపరదిసాయం నివిట్ఠం జనపదం గన్తుకామా. నివాసన్తి తేమాసం వస్సావాసం. అపలోకితోతి ఆపుచ్ఛితో. అపలోకేథాతి ఆపుచ్ఛథ. కస్మా థేరం ఆపుచ్ఛాపేతి? తే సభారే కాతుకామతాయ. యో హి ఏకవిహారే వసన్తోపి సన్తికం న గచ్ఛతి పక్కమన్తో అనాపుచ్ఛా పక్కమతి, అయం నిబ్భారో నామ. యో ఏకవిహారే వసన్తోపి ఆగన్త్వా పస్సతి, పక్కమన్తో ఆపుచ్ఛతి, అయం సభారో నామ. ఇమేపి భిక్ఖూ భగవా ‘‘ఏవమిమే సీలాదీహి వడ్ఢిస్సన్తీ’’తి సభారే కాతుకామో ఆపుచ్ఛాపేతి.
పణ్డితోతి ధాతుకోసల్లాదినా చతుబ్బిధేన పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. అనుగ్గాహకోతి ఆమిసానుగ్గహేన చ ధమ్మానుగ్గహేన చాతి ద్వీహిపి అనుగ్గహేహి అనుగ్గాహకో. థేరో కిర అఞ్ఞే భిక్ఖూ వియ పాతోవ పిణ్డాయ అగన్త్వా సబ్బభిక్ఖూసు గతేసు సకలం సఙ్ఘారామం అనువిచరన్తో అసమ్మట్ఠట్ఠానం సమ్మజ్జతి, అఛడ్డితం కచవరం ఛడ్డేతి, సఙ్ఘారామే దున్నిక్ఖిత్తాని మఞ్చపీఠదారుభణ్డమత్తికాభణ్డాని పటిసామేతి. కిం కారణా? ‘‘మా అఞ్ఞతిత్థియా విహారం పవిట్ఠా దిస్వా పరిభవం అకంసూ’’తి. తతో గిలానసాలం గన్త్వా గిలానే అస్సాసేత్వా ‘‘కేనత్థో’’తి పుచ్ఛిత్వా యేన అత్థో హోతి, తదత్థం తేసం దహరసామణేరే ఆదాయ భిక్ఖాచారవత్తేన వా సభాగట్ఠానే వా భేసజ్జం పరియేసిత్వా తేసం దత్వా, ‘‘గిలానుపట్ఠానం నామ బుద్ధపచ్చేకబుద్ధేహి వణ్ణితం, గచ్ఛథ సప్పురిసా అప్పమత్తా హోథా’’తి తే పేసేత్వా సయం పిణ్డాయ చరిత్వా ఉపట్ఠాకకులే వా భత్తకిచ్చం కత్వా విహారం గచ్ఛతి. ఇదం తావస్స నిబద్ధవాసట్ఠానే ఆచిణ్ణం.
భగవతి పన చారికం చరమానే ‘‘అహం అగ్గసావకో’’తి ఉపాహనం ఆరుయ్హ ఛత్తం గహేత్వా పురతో పురతో న గచ్ఛతి. యే పన తత్థ మహల్లకా వా ఆబాధికా వా అతిదహరా వా, తేసం రుజ్జనట్ఠానాని తేలేన మక్ఖాపేత్వా పత్తచీవరం అత్తనో దహరసామణేరేహి గాహాపేత్వా తందివసం వా దుతియదివసం వా తే గణ్హిత్వావ గచ్ఛతి. ఏకదివసఞ్హి తఞ్ఞేవ ఆయస్మన్తం అతివికాలే సమ్పత్తత్తా సేనాసనం అలభిత్వా, చీవరకుటియం నిసిన్నం దిస్వా, సత్థా పునదివసే భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా, హత్థివానరతిత్తిరవత్థుం కథేత్వా, ‘‘యథావుడ్ఢం సేనాసనం దాతబ్బ’’న్తి సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసి. ఏవం తావేస ఆమిసానుగ్గహేన అనుగ్గణ్హాతి. ఓవదన్తో పనేస సతవారమ్పి సహస్సవారమ్పి తావ ఓవదతి, యావ సో పుగ్గలో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాతి, అథ నం విస్సజ్జేత్వా అఞ్ఞం ఓవదతి. ఇమినా నయేన ఓవదతో చస్స ఓవాదే ఠత్వా అరహత్తం పత్తా గణనపథం అతిక్కన్తా. ఏవం ధమ్మానుగ్గహేన అనుగ్గణ్హాతి.
పచ్చస్సోసున్తి తే భిక్ఖూ ‘‘అమ్హాకం నేవ ఉపజ్ఝాయో, న ఆచరియో న సన్దిట్ఠసమ్భత్తో. కిం తస్స సన్తికే కరిస్సామా’’తి? తుణ్హీభావం అనాపజ్జిత్వా ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛింసు. ఏళగలాగుమ్బేతి గచ్ఛమణ్డపకే. సో కిర ఏళగలాగుమ్బో ధువసలిలట్ఠానే జాతో. అథేత్థ చతూహి పాదేహి మణ్డపం కత్వా తస్స ఉపరి తం గుమ్బం ఆరోపేసుం, సో తం మణ్డపం ఛాదేసి. అథస్స హేట్ఠా ఇట్ఠకాహి పరిచినిత్వా వాలికం ఓకిరిత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపయింసు. సీతలం దివాట్ఠానం ఉదకవాతో వాయతి. థేరో తస్మిం నిసీది. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఏళగలాగుమ్బే’’తి.
నానావేరజ్జగతన్తి ఏకస్స రఞ్ఞో రజ్జతో నానావిధం రజ్జగతం. విరజ్జన్తి అఞ్ఞం రజ్జం. యథా హి సదేసతో అఞ్ఞో విదేసో, ఏవం నివుత్థరజ్జతో అఞ్ఞం రజ్జం విరజ్జం నామ, తం వేరజ్జన్తి వుత్తం. ఖత్తియపణ్డితాతి బిమ్బిసారకోసలరాజాదయో పణ్డితరాజానో. బ్రాహ్మణపణ్డితాతి చఙ్కీతారుక్ఖాదయో పణ్డితబ్రాహ్మణా. గహపతిపణ్డితాతి చిత్తసుదత్తాదయో పణ్డితగహపతయో. సమణపణ్డితాతి సభియపిలోతికాదయో పణ్డితపరిబ్బాజకా. వీమంసకాతి అత్థగవేసినో. కింవాదీతి కిం అత్తనో దస్సనం వదతి, కిం లద్ధికోతి అత్థో. కిమక్ఖాయీతి కిం సావకానం ఓవాదానుసాసనిం ఆచిక్ఖతి? ధమ్మస్స చానుధమ్మన్తి భగవతా వుత్తబ్యాకరణస్స అనుబ్యాకరణం. సహధమ్మికోతి సకారణో. వాదానువాదోతి భగవతా వుత్తవాదస్స అనువాదో. ‘‘వాదానుపాతో’’తిపి పాఠో, సత్థు వాదస్స అనుపాతో అనుపతనం, అనుగమనన్తి అత్థో. ఇమినాపి వాదం అనుగతో వాదోయేవ దీపితో హోతి.
అవిగతరాగస్సాతిఆదీసు తణ్హావసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. తణ్హా హి రజ్జనతో రాగో, ఛన్దియనతో ఛన్దో, పియాయనట్ఠేన పేమం, పివితుకామట్ఠేన పిపాసా, అనుదహనట్ఠేన పరిళాహోతి వుచ్చతి. అకుసలే చావుసో, ధమ్మేతిఆది కస్మా ఆరద్ధం? పఞ్చసు ఖన్ధేసు అవీతరాగస్స ఆదీనవం, వీతరాగస్స చ ఆనిసంసం దస్సేతుం. తత్ర అవిఘాతోతి నిద్దుక్ఖో. అనుపాయాసోతి నిరుపతాపో. అపరిళాహోతి నిద్దాహో. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. దుతియం.
౩. హాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా
౩. తతియే అవన్తీసూతి అవన్తిదక్ఖిణాపథసఙ్ఖాతే అవన్తిరట్ఠే. కురరఘరేతి ఏవంనామకే నగరే. పపాతేతి ఏకతో పపాతే. తస్స కిర పబ్బతస్స ఏకం పస్సం ఛిన్దిత్వా పాతితం వియ అహోసి. ‘‘పవత్తే’’తిపి పాఠో, నానాతిత్థియానం లద్ధిపవత్తట్ఠానేతి అత్థో. ఇతి థేరో తస్మిం రట్ఠే తం నగరం నిస్సాయ తస్మిం పబ్బతే విహరతి. హాలిద్దికానీతి ఏవంనామకో. అట్ఠకవగ్గియే మాగణ్డియపఞ్హేతి అట్ఠకవగ్గికమ్హి మాగణ్డియపఞ్హో నామ అత్థి, తస్మిం పఞ్హే. రూపధాతూతి రూపక్ఖన్ధో అధిప్పేతో. రూపధాతురాగవినిబద్ధన్తి రూపధాతుమ్హి రాగేన వినిబద్ధం. విఞ్ఞాణన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణం. ఓకసారీతి గేహసారీ ఆలయసారీ.
కస్మా పనేత్థ ‘‘విఞ్ఞాణధాతు ఖో, గహపతీ’’తి న వుత్తన్తి? సమ్మోహవిఘాతత్థం. ‘‘ఓకో’’తి హి అత్థతో పచ్చయో వుచ్చతి, పురేజాతఞ్చ కమ్మవిఞ్ఞాణం పచ్ఛాజాతస్స కమ్మవిఞ్ఞాణస్సపి విపాకవిఞ్ఞాణస్సపి విపాకవిఞ్ఞాణఞ్చ విపాకవిఞ్ఞాణస్సపి కమ్మవిఞ్ఞాణస్సపి పచ్చయో హోతి, తస్మా ‘‘కతరం ను ఖో ఇధ విఞ్ఞాణ’’న్తి? సమ్మోహో భవేయ్య, తస్స విఘాతత్థం తం అగహేత్వా అసమ్భిన్నావ దేసనా కతా. అపిచ ఆరమ్మణవసేన చతస్సో అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణట్ఠితియో వుత్తాతి తా దస్సేతుమ్పి ఇధ విఞ్ఞాణం న గహితం.
ఉపయుపాదానాతి తణ్హూపయదిట్ఠూపయవసేన ద్వే ఉపయా, కాముపాదానాదీని చత్తారి ఉపాదానాని చ. చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయాతి అకుసలచిత్తస్స అధిట్ఠానభూతా చేవ అభినివేసభూతా చ అనుసయభూతా చ. తథాగతస్సాతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. సబ్బేసమ్పి హి ఖీణాసవానం ఏతే పహీనావ, సత్థు పన ఖీణాసవభావో లోకే అతిపాకటోతి ఉపరిమకోటియా ఏవం వుత్తం. విఞ్ఞాణధాతుయాతి ఇధ విఞ్ఞాణం కస్మా గహితం? కిలేసప్పహానదస్సనత్థం. కిలేసా హి న కేవలం చతూసుయేవ ఖన్ధేసు పహీనా పహీయన్తి, పఞ్చసుపి పహీయన్తియేవాతి కిలేసప్పహానదస్సనత్థం గహితం. ఏవం ఖో, గహపతి, అనోకసారీ హోతీతి ఏవం కమ్మవిఞ్ఞాణేన ఓకం అసరన్తేన అనోకసారీ నామ హోతి.
రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధాతి రూపమేవ కిలేసానం పచ్చయట్ఠేన నిమిత్తం, ఆరమ్మణకిరియసఙ్ఖాతనివాసనట్ఠానట్ఠేన నికేతన్తి రూపనిమిత్తనికేతం. విసారో చ వినిబన్ధో చ విసారవినిబన్ధా. ఉభయేనపి హి కిలేసానం పత్థటభావో చ వినిబన్ధనభావో చ వుత్తో, రూపనిమిత్తనికేతే విసారవినిబన్ధాతి రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా, తస్మా రూపనిమిత్తనికేతమ్హి ఉప్పన్నేన కిలేసవిసారేన చేవ కిలేసబన్ధనేన చాతి అత్థో. నికేతసారీతి వుచ్చతీతి ఆరమ్మణకరణవసేన నివాసనట్ఠానం సారీతి వుచ్చతి. పహీనాతి తే రూపనిమిత్తనికేతకిలేసవిసారవినిబన్ధా పహీనా.
కస్మా పనేత్థ పఞ్చక్ఖన్ధా ‘‘ఓకా’’తి వుత్తా, ఛ ఆరమ్మణాని ‘‘నికేత’’న్తి? ఛన్దరాగస్స బలవదుబ్బలతాయ. సమానేపి హి ఏతేసం ఆలయట్ఠేన విసయభావే ఓకోతి నిచ్చనివాసనట్ఠానగేహమేవ వుచ్చతి, నికేతన్తి ‘‘అజ్జ అసుకట్ఠానే కీళిస్సామా’’తి కతసఙ్కేతట్ఠానం నివాసట్ఠానం ఉయ్యానాది. తత్థ యథా పుత్తదారధనధఞ్ఞపుణ్ణగేహే ఛన్దరాగో బలవా హోతి, ఏవం అజ్ఝత్తికేసు ఖన్ధేసు. యథా పన ఉయ్యానట్ఠానాదీసు తతో దుబ్బలతరో హోతి, ఏవం బాహిరేసు ఛసు ఆరమ్మణేసూతి ఛన్దరాగస్స బలవదుబ్బలతాయ ఏవం దేసనా కతాతి వేదితబ్బో.
సుఖితేసు సుఖితోతి ఉపట్ఠాకేసు ధనధఞ్ఞలాభాదివసేన సుఖితేసు ‘‘ఇదానాహం మనాపం భోజనం లభిస్సామీ’’తి గేహసితసుఖేన సుఖితో హోతి, తేహి పత్తసమ్పత్తిం అనుభవమానో వియ చరతి. దుక్ఖితేసు దుక్ఖితోతి తేసం కేనచిదేవ కారణేన దుక్ఖే ఉప్పన్నే సయం ద్విగుణేన దుక్ఖేన దుక్ఖితో హోతి. కిచ్చకరణీయేసూతి కిచ్చసఙ్ఖాతేసు కరణీయేసు. తేసు యోగం ఆపజ్జతీతి ఉపయోగం సయం తేసం కిచ్చానం కత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. కామేసూతి వత్థుకామేసు. ఏవం ఖో, గహపతి, కామేహి అరిత్తో హోతీతి ఏవం కిలేసకామేహి అరిత్తో హోతి అన్తో కామానం భావేన అతుచ్ఛో. సుక్కపక్ఖో తేసం అభావేన రిత్తో తుచ్ఛోతి వేదితబ్బో.
పురక్ఖరానోతి వట్టం పురతో కురుమానో. ఏవంరూపో సియన్తిఆదీసు దీఘరస్సకాళోదాతాదీసు రూపేసు ‘‘ఏవంరూపో నామ భవేయ్య’’న్తి పత్థేతి. సుఖాదీసు వేదనాసు ఏవంవేదనో నామ; నీలసఞ్ఞాదీసు సఞ్ఞాసు ఏవం సఞ్ఞో నామ; పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీసు సఙ్ఖారేసు ఏవంసఙ్ఖారో నామ; చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు విఞ్ఞాణేసు ‘‘ఏవం విఞ్ఞాణో నామ భవేయ్య’’న్తి పత్థేతి.
అపురక్ఖరానోతి వట్టం పురతో అకురుమానో. సహితం మే, అసహితం తేతి తుయ్హం వచనం అసహితం అసిలిట్ఠం, మయ్హం సహితం సిలిట్ఠం మధురపానసదిసం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తుయ్హం దీఘేన కాలేన పరిచితం సుప్పగుణం, తం మమ వాదం ఆగమ్మ సబ్బం ఖణేన విపరావత్తం నివత్తం. ఆరోపితో తే వాదోతి తుయ్హం దోసో మయా ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి తం తం ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా ఉత్తరి పరియేసన్తో ఇమస్స వాదస్స మోక్ఖాయ చర ఆహిణ్డాహి. నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీతి అథ సయమేవ పహోసి, ఇధేవ నిబ్బేఠేహీతి. తతియం.
౪. దుతియహాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా
౪. చతుత్థే సక్కపఞ్హేతి చూళసక్కపఞ్హే, మహాసక్కపఞ్హేపేతం వుత్తమేవ. తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తాతి తణ్హాసఙ్ఖయే నిబ్బానే తదారమ్మణాయ ఫలవిముత్తియా విముత్తా. అచ్చన్తనిట్ఠాతి అన్తం అతిక్కన్తనిట్ఠా సతతనిట్ఠా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. చతుత్థం.
౫. సమాధిసుత్తవణ్ణనా
౫. పఞ్చమే సమాధిన్తి ఇదం భగవా తే భిక్ఖూ చిత్తేకగ్గతాయ పరిహాయన్తే దిస్వా, ‘‘చిత్తేకగ్గతం లభన్తానం ఇమేసం కమ్మట్ఠానం ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఆహ. అభినన్దతీతి పత్థేతి. అభివదతీతి తాయ అభినన్దనాయ ‘‘అహో పియం ఇట్ఠం కన్తం మనాప’’న్తి వదతి. వాచం అభినన్దన్తోపి చ తం ఆరమ్మణం నిస్సాయ ఏవం లోభం ఉప్పాదేన్తో అభివదతియేవ నామ. అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతీతి గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గణ్హాతి. యా రూపే నన్దీతి యా సా రూపే బలవపత్థనాసఙ్ఖాతా నన్దీ. తదుపాదానన్తి తం గహణట్ఠేన ఉపాదానం. నాభినన్దతీతి న పత్థేతి. నాభివదతీతి పత్థనావసేన న ‘‘ఇట్ఠం కన్త’’న్తి వదతి. విపస్సనాచిత్తేన చేతసా ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖ’’న్తి వచీభేదం కరోన్తోపి నాభివదతియేవ. పఞ్చమం.
౬. పటిసల్లాణసుత్తవణ్ణనా
౬. ఛట్ఠే పటిసల్లాణేతి ఇదం భగవా తే భిక్ఖూ కాయవివేకేన పరిహాయన్తే దిస్వా ‘‘కాయవివేకం లభన్తానం ఇమేసం కమ్మట్ఠానం ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఆహ. ఛట్ఠం.
౭. ఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా
౭. సత్తమే ఉపాదాపరితస్సనన్తి గహణేన ఉప్పన్నం పరితస్సనం. అనుపాదాఅపరితస్సనన్తి అగ్గహణేన అపరితస్సనం. రూపవిపరిణామానుపరివత్తివిఞ్ఞాణం హోతీతి ‘‘మమ రూపం విపరిణత’’న్తి వా ‘‘అహు వత మేతం, దాని వత మే నత్థీ’’తి వా ఆదినా నయేన కమ్మవిఞ్ఞాణం రూపస్స భేదానుపరివత్తి హోతి. విపరిణామానుపరివత్తిజాతి విపరిణామస్స అనుపరివత్తితో విపరిణామారమ్మణచిత్తతో జాతా. పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదాతి తణ్హాపరితస్సనా చ అకుసలధమ్మసముప్పాదా చ. చిత్తన్తి కుసలచిత్తం. పరియాదాయ తిట్ఠన్తీతి పరియాదియిత్వా తిట్ఠన్తి. ఉత్తాసవాతి సఉత్తాసో. విఘాతవాతి సవిఘాతో సదుక్ఖో. అపేక్ఖవాతి సాలయో. ఉపాదాయ చ పరితస్సతీతి గణ్హిత్వా పరితస్సకో నామ హోతి. న రూపవిపరిణామానుపరివత్తీతి ఖీణాసవస్స కమ్మవిఞ్ఞాణమేవ నత్థి, తస్మా రూపభేదానుపరివత్తి న హోతీతి వత్తుం వట్టతి. సత్తమం.
౮. దుతియఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా
౮. అట్ఠమే తణ్హామానదిట్ఠివసేన దేసనా కతా. ఇతి పటిపాటియా చతూసు సుత్తేసు వట్టవివట్టమేవ కథితం. అట్ఠమం.
౯. కాలత్తయఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా
౯. నవమే కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్సాతి పచ్చుప్పన్నమ్హి కథావ కా, అనిచ్చమేవ తం. తే కిర భిక్ఖూ అతీతానాగతం అనిచ్చన్తి సల్లక్ఖేత్వా పచ్చుప్పన్నే కిలమింసు, అథ నేసం ఇతో అతీతానాగతేపి ‘‘పచ్చుప్పన్నం అనిచ్చ’’న్తి వుచ్చమానే బుజ్ఝిస్సన్తీతి అజ్ఝాసయం విదిత్వా సత్థా పుగ్గలజ్ఝాసయేన ఇమం దేసనం దేసేసి. నవమం.
౧౦-౧౧. కాలత్తయదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా
౧౦-౧౧. దసమేకాదసమాని దుక్ఖం అనత్తాతి పదేహి విసేసేత్వా తథారూపేనేవ పుగ్గలజ్ఝాసయేన కథితానీతి. దసమేకాదసమాని.
నకులపితువగ్గో పఠమో.
౨. అనిచ్చవగ్గో
౧-౧౦. అనిచ్చసుత్తాదివణ్ణనా
౧౨-౨౧. అనిచ్చవగ్గే పరియోసానసుత్తం పుచ్ఛావసికం, సేసాని తథా తథా బుజ్ఝనకానఞ్చ వసేన దేసితానీతి. పఠమాదీని.
అనిచ్చవగ్గో దుతియో.
౩. భారవగ్గో
౧. భారసుత్తవణ్ణనా
౨౨. భారవగ్గస్స పఠమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధాతిస్స వచనీయన్తి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఇతి అస్స వచనీయం, ఏవం వత్తబ్బం భవేయ్యాతి అత్థో. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భారోతి యే ఇమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, అయం భారోతి వుచ్చతి. కేనట్ఠేనాతి? పరిహారభారియట్ఠేన. ఏతేసఞ్హి ఠాపనగమననిసీదాపననిపజ్జాపనన్హాపనమణ్డనఖాదాపనభుఞ్జాపనాదిపరిహారో భారియోతి పరిహారభారియట్ఠేన భారోతి వుచ్చతి. ఏవంనామోతి తిస్సో దత్తోతిఆదినామో. ఏవంగోత్తోతి కణ్హాయనో వచ్ఛాయనోతిఆదిగోత్తో. ఇతి వోహారమత్తసిద్ధం పుగ్గలం ‘‘భారహారో’’తి కత్వా దస్సేతి. పుగ్గలో హి పటిసన్ధిక్ఖణేయేవ ఖన్ధభారం ఉక్ఖిపిత్వా దసపి వస్సాని వీసతిపి వస్ససతమ్పీతి యావజీవం ఇమం ఖన్ధభారం న్హాపేన్తో భోజేన్తో ముదుసమ్ఫస్సమఞ్చపీఠేసు నిసీదాపేన్తో నిపజ్జాపేన్తో పరిహరిత్వా చుతిక్ఖణే ఛడ్డేత్వా పున పటిసన్ధిక్ఖణే అపరం ఖన్ధభారం ఆదియతి, తస్మా భారహారోతి జాతో.
పోనోభవికాతి పునబ్భవనిబ్బత్తికా. నన్దీరాగసహగతాతి నన్దిరాగేన సహ ఏకత్తమేవ గతా. తబ్భావసహగతఞ్హి ఇధ అధిప్పేతం. తత్ర తత్రాభినన్దినీతి ఉపపత్తిట్ఠానే వా రూపాదీసు వా ఆరమ్మణేసు తత్థ తత్థ అభినన్దనసీలావ. కామతణ్హాదీసు పఞ్చకామగుణికో రాగో కామతణ్హా నామ, రూపారూపభవరాగో ఝాననికన్తి సస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగోతి అయం భవతణ్హా నామ, ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో విభవతణ్హా నామ. భారాదానన్తి భారగహణం. తణ్హాయ హి ఏస భారం ఆదియతి. అసేసవిరాగనిరోధోతిఆది సబ్బం నిబ్బానస్సేవ వేవచనం. తఞ్హి ఆగమ్మ తణ్హా అసేసతో విరజ్జతి నిరుజ్ఝతి చజియతి పటినిస్సజ్జియతి విముచ్చతి, నత్థి చేత్థ కామాలయో వా దిట్ఠాలయో వాతి నిబ్బానం ఏతాని నామాని లభతి. సమూలం తణ్హన్తి తణ్హాయ అవిజ్జా మూలం నామ. అబ్బుయ్హాతి అరహత్తమగ్గేన తం సమూలకం ఉద్ధరిత్వా. నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతోతి నిత్తణ్హో పరినిబ్బుతో నామాతి వత్తుం వట్టతీతి. పఠమం.
౨. పరిఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా
౨౩. దుతియే పరిఞ్ఞేయ్యేతి పరిజానితబ్బే, సమతిక్కమితబ్బేతి అత్థో. పరిఞ్ఞన్తి అచ్చన్తపరిఞ్ఞం, సమతిక్కమన్తి అత్థో. రాగక్ఖయోతిఆది నిబ్బానస్స నామం. తఞ్హి అచ్చన్తపరిఞ్ఞా నామ. దుతియం.
౩. అభిజానసుత్తవణ్ణనా
౨౪. తతియే అభిజానన్తి అభిజానన్తో. ఇమినా ఞాతపరిఞ్ఞా కథితా, దుతియపదేన తీరణపరిఞ్ఞా, తతియచతుత్థేహి పహానపరిఞ్ఞాతి ఇమస్మిం సుత్తే తిస్సో పరిఞ్ఞా కథితాతి. తతియం.
౪-౯. ఛన్దరాగసుత్తాదివణ్ణనా
౨౫-౩౦. చతుత్థాదీని ధాతుసంయుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. పటిపాటియా పనేత్థ పఞ్చమఛట్ఠసత్తమేసు చత్తారి సచ్చాని కథితాని, అట్ఠమనవమేసు వట్టవివట్టం. చతుత్థాదీని.
౧౦. అఘమూలసుత్తవణ్ణనా
౩౧. దసమే అఘన్తి దుక్ఖం. ఏవమేత్థ దుక్ఖలక్ఖణమేవ కథితం. దసమం.
౧౧. పభఙ్గుసుత్తవణ్ణనా
౩౨. ఏకాదసమే పభఙ్గున్తి పభిజ్జనసభావం. ఏవమిధ అనిచ్చలక్ఖణమేవ కథితన్తి. ఏకాదసమం.
భారవగ్గో తతియో.
౪. నతుమ్హాకవగ్గో
౧. నతుమ్హాకసుత్తవణ్ణనా
౩౩. నతుమ్హాకవగ్గస్స పఠమే పజహథాతి ఛన్దరాగప్పహానేన పజహథ. తిణాదీసు తిణం నామ అన్తోఫేగ్గు బహిసారం తాలనాళికేరాది. కట్ఠం నామ అన్తోసారం బహిఫేగ్గు ఖదిరసాలసాకపనసాది. సాఖా నామ రుక్ఖస్స బాహా వియ నిక్ఖన్తా. పలాసం నామ తాలనాళికేరపణ్ణాది. పఠమం.
౨. దుతియనతుమ్హాకసుత్తవణ్ణనా
౩౪. దుతియం వినా ఉపమాయ బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన వుత్తం. దుతియం.
౩. అఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా
౩౫. తతియే రూపఞ్చే, భన్తే, అనుసేతీతి యది రూపం అనుసేతి. తేన సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి కామరాగాదీసు యేన అనుసయేన తం రూపం అనుసేతి, తేనేవ అనుసయేన ‘‘రత్తో దుట్ఠో మూళ్హో’’తి పణ్ణత్తిం గచ్ఛతి. న తేన సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి తేన అభూతేన అనుసయేన ‘‘రత్తో దుట్ఠో మూళ్హో’’తి సఙ్ఖం న గచ్ఛతీతి. తతియం.
౪. దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా
౩౬. చతుత్థే తం అనుమీయతీతి తం అనుసయితం రూపం మరన్తేన అనుసయేన అనుమరతి. న హి ఆరమ్మణే భిజ్జమానే తదారమ్మణా ధమ్మా తిట్ఠన్తి. యం అనుమీయతీతి యం రూపం యేన అనుసయేన అనుమరతి. తేన సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి తేన అనుసయేన ‘‘రత్తో దుట్ఠో మూళ్హో’’తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. అథ వా యన్తి కరణవచనమేతం, యేన అనుసయేన అనుమీయతి, తేన ‘‘రత్తో దుట్ఠో మూళ్హో’’తి సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి అత్థో. చతుత్థం.
౫-౬. ఆనన్దసుత్తాదివణ్ణనా
౩౭-౩౮. పఞ్చమే ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీతి ధరమానస్స జీవమానస్స జరా పఞ్ఞాయతి. ఠితీతి హి జీవితిన్ద్రియసఙ్ఖాతాయ అనుపాలనాయ నామం. అఞ్ఞథత్తన్తి జరాయ. తేనాహు పోరాణా –
‘‘ఉప్పాదో జాతి అక్ఖాతో, భఙ్గో వుత్తో వయోతి చ;
అఞ్ఞథత్తం జరా వుత్తా, ఠితీ చ అనుపాలనా’’తి.
ఏవం ఏకేకస్స ఖన్ధస్స ఉప్పాదజరాభఙ్గసఙ్ఖాతాని తీణి లక్ఖణాని హోన్తి యాని సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణానీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౭).
తత్థ సఙ్ఖతం నామ పచ్చయనిబ్బత్తో యో కోచి సఙ్ఖారో. సఙ్ఖారో చ న లక్ఖణం, లక్ఖణం న సఙ్ఖారో, న చ సఙ్ఖారేన వినా లక్ఖణం పఞ్ఞాపేతుం సక్కా, నాపి లక్ఖణం వినా సఙ్ఖారో, లక్ఖణేన పన సఙ్ఖారో పాకటో హోతి. యథా హి న చ గావీయేవ లక్ఖణం, లక్ఖణమేవ న గావీ, నాపి గావిం ముఞ్చిత్వా లక్ఖణం పఞ్ఞాపేతుం సక్కా, నాపి లక్ఖణం ముఞ్చిత్వా గావిం, లక్ఖణేన పన గావీ పాకటా హోతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.
తత్థ సఙ్ఖారానం ఉప్పాదక్ఖణే సఙ్ఖారోపి ఉప్పాదలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతి. ‘‘ఉప్పాదోపీ’’తి వుత్తే సఙ్ఖారోపి జరాలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతి. భఙ్గక్ఖణే సఙ్ఖారోపి తంలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతి. అపరే పన వదన్తి ‘‘అరూపధమ్మానం జరాఖణో నామ న సక్కా పఞ్ఞాపేతుం, సమ్మాసమ్బుద్ధో చ ‘వేదనాయ ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితాయ అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’తి వదన్తో అరూపధమ్మానమ్పి తీణి లక్ఖణాని పఞ్ఞాపేతి, తాని అత్థిక్ఖణం ఉపాదాయ లబ్భన్తీ’’తి వత్వా –
‘‘అత్థితా సబ్బధమ్మానం, ఠితి నామ పవుచ్చతి;
తస్సేవ భేదో మరణం, సబ్బదా సబ్బపాణిన’’న్తి. –
ఇమాయ ఆచరియగాథాయ తమత్థం సాధేన్తి. అథ వా సన్తతివసేన ఠానం ఠితీతి వేదితబ్బన్తి చ వదన్తి. యస్మా పన సుత్తే అయం విసేసో నత్థి, తస్మా ఆచరియమతియా సుత్తం అపటిబాహేత్వా సుత్తమేవ పమాణం కత్తబ్బం. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ. పఞ్చమఛట్ఠాని.
౭-౧౦. అనుధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా
౩౯-౪౨. సత్తమే ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నస్సాతి నవన్నం లోకుత్తరధమ్మానం అనులోమధమ్మం పుబ్బభాగపటిపదం పటిపన్నస్స. అయమనుధమ్మోతి అయం అనులోమధమ్మో హోతి. నిబ్బిదాబహులోతి ఉక్కణ్ఠనబహులో హుత్వా. పరిజానాతీతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానాతి. పరిముచ్చతీతి మగ్గక్ఖణే ఉప్పన్నాయ పహానపరిఞ్ఞాయ పరిముచ్చతి. ఏవం ఇమస్మిం సుత్తే మగ్గోవ కథితో హోతి, తథా ఇతో పరేసు తీసు. ఇధ పన అనుపస్సనా అనియమితా, తేసు నియమితా. తస్మా ఇధాపి సా తత్థ నియమితవసేనేవ నియమేతబ్బా. న హి సక్కా తీసు అఞ్ఞతరం అనుపస్సనం వినా నిబ్బిన్దితుం పరిజానితుం వాతి. సత్తమాదీని.
నతుమ్హాకవగ్గో చతుత్థో.
౫. అత్తదీపవగ్గో
౧. అత్తదీపసుత్తవణ్ణనా
౪౩. అత్తదీపవగ్గస్స పఠమే అత్తదీపాతి అత్తానం దీపం తాణం లేణం గతిం పరాయణం పతిట్ఠం కత్వా విహరథాతి అత్థో. అత్తసరణాతి ఇదం తస్సేవ వేవచనం. అనఞ్ఞసరణాతి ఇదం అఞ్ఞస్స సరణపటిక్ఖేపవచనం. న హి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స సరణం హోతి అఞ్ఞస్స వాయామేన అఞ్ఞస్స అసిజ్ఝనతో, వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘అత్తా హి అత్తనో నాథో,
కో హి నాథో పరో సియా’’తి. (ధ. ప. ౧౬౦);
తేనాహ ‘‘అనఞ్ఞసరణా’’తి. కో పనేత్థ అత్తా నామ? లోకియలోకుత్తరో ధమ్మో. తేనేవాహ – ‘‘ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా’’తి. యోనీతి కారణం – ‘‘యోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౨౭) వియ. కింపహోతికాతి కింపభుతికా, కుతో పభవన్తీతి అత్థో? రూపస్స త్వేవాతి ఇదం తేసంయేవ సోకాదీనం పహానదస్సనత్థం ఆరద్ధం. న పరితస్సతీతి న గణ్హాతి న గహతి. తదఙ్గనిబ్బుతోతి తేన విపస్సనఙ్గేన కిలేసానం నిబ్బుతత్తా తదఙ్గనిబ్బుతో. ఇమస్మిం సుత్తే విపస్సనావ కథితా. పఠమం.
౨. పటిపదాసుత్తవణ్ణనా
౪౪. దుతియే దుక్ఖసముదయగామినీ సమనుపస్సనాతి యస్మా సక్కాయో దుక్ఖం, తస్స చ సముదయగామినీ పటిపదా నామ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఏవం దిట్ఠిసమనుపస్సనా వుత్తా, తస్మా దుక్ఖసముదయగామినీ సమనుపస్సనాతి అయమేత్థ అత్థో హోతి. దుక్ఖనిరోధగామినీ సమనుపస్సనాతి ఏత్థ సహ విపస్సనాయ చతుమగ్గఞాణం ‘‘సమనుపస్సనా’’తి వుత్తం. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం. దుతియం.
౩. అనిచ్చసుత్తవణ్ణనా
౪౫. తతియే సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బన్తి సహ విపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం. విరజ్జతి విముచ్చతీతి మగ్గక్ఖణే విరజ్జతి, ఫలక్ఖణే విముచ్చతి. అనుపాదాయ ఆసవేహీతి అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధేహి ఆసవేహి అగహేత్వా ఇతి విముచ్చతి. రూపధాతుయాతిఆది పచ్చవేక్ఖణదస్సనత్థం వుత్తం. సహ ఫలేన పచ్చవేక్ఖణదస్సనత్థన్తిపి వదన్తియేవ. ఠితన్తి ఉపరి కత్తబ్బకిచ్చాభావేన ఠితం. ఠితత్తా సన్తుస్సితన్తి పత్తబ్బం పత్తభావేన సన్తుట్ఠం. పచ్చత్తంయేవ పరినిబ్బాయతీతి సయమేవ పరినిబ్బాయతి. తతియం.
౪. దుతియఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా
౪౬. చతుత్థే పుబ్బన్తానుదిట్ఠియోతి పుబ్బన్తం అనుగతా అట్ఠారస దిట్ఠియో న హోన్తి. అపరన్తానుదిట్ఠియోతి అపరన్తం అనుగతా చతుచత్తాలీస దిట్ఠియో న హోన్తి. థామసో పరామాసోతి దిట్ఠిథామసో చేవ దిట్ఠిపరామాసో చ న హోతి. ఏత్తావతా పఠమమగ్గో దస్సితో. ఇదాని సహ విపస్సనాయ తయో మగ్గే చ ఫలాని చ దస్సేతుం రూపస్మిన్తిఆది ఆరద్ధం. అథ వా దిట్ఠియో నామ విపస్సనాయ ఏవ పహీనా, ఇదం పన ఉపరి సహ విపస్సనాయ చత్తారో మగ్గే దస్సేతుం ఆరద్ధం. చతుత్థం.
౫. సమనుపస్సనాసుత్తవణ్ణనా
౪౭. పఞ్చమే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే సమనుపస్సన్తి ఏతేసం వా అఞ్ఞతరన్తి పరిపుణ్ణగాహవసేన పఞ్చక్ఖన్ధే సమనుపస్సన్తి, అపరిపుణ్ణగాహవసేన ఏతేసం అఞ్ఞతరం. ఇతి అయఞ్చేవ సమనుపస్సనాతి ఇతి అయఞ్చ దిట్ఠిసమనుపస్సనా. అస్మీతి చస్స అవిగతం హోతీతి యస్స అయం సమనుపస్సనా అత్థి, తస్మిం అస్మీతి తణ్హామానదిట్ఠిసఙ్ఖాతం పపఞ్చత్తయం అవిగతమేవ హోతి. పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అవక్కన్తి హోతీతి తస్మిం కిలేసజాతే సతి కమ్మకిలేసపచ్చయానం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం నిబ్బత్తి హోతి.
అత్థి, భిక్ఖవే, మనోతి ఇదం కమ్మమనం సన్ధాయ వుత్తం. ధమ్మాతి ఆరమ్మణం. అవిజ్జాధాతూతి జవనక్ఖణే అవిజ్జా. అవిజ్జాసమ్ఫస్సజేనాతి అవిజ్జాసమ్పయుత్తఫస్సతో జాతేన. అపిచ మనోతి భవఙ్గక్ఖణే విపాకమనోధాతు, ఆవజ్జనక్ఖణే కిరియమనోధాతు. ధమ్మాదయో వుత్తప్పకారావ. అస్మీతిపిస్స హోతీతి తణ్హామానదిట్ఠివసేన అస్మీతి ఏవమ్పిస్స హోతి. ఇతో పరేసు అయమహమస్మీతి రూపాదీసు కిఞ్చిదేవ ధమ్మం గహేత్వా ‘‘అయం అహమస్మీ’’తి అత్తదిట్ఠివసేన వుత్తం. భవిస్సన్తి సస్సతదిట్ఠివసేన. న భవిస్సన్తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠివసేన. రూపీ భవిస్సన్తిఆదీని సబ్బాని సస్సతమేవ భజన్తి. అథేత్థాతి అథ తేనేవాకారేన ఠితేసు ఏతేసు ఇన్ద్రియేసు. అవిజ్జా పహీయతీతి చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణభూతా అవిజ్జా పహీయతి. విజ్జా ఉప్పజ్జతీతి అరహత్తమగ్గవిజ్జా ఉప్పజ్జతి. ఏవమేత్థ అస్మీతి తణ్హామానదిట్ఠియో. కమ్మస్స పఞ్చన్నఞ్చ ఇన్ద్రియానం అన్తరే ఏకో సన్ధి, విపాకమనం పఞ్చిన్ద్రియపక్ఖికం కత్వా పఞ్చన్నఞ్చ ఇన్ద్రియానం కమ్మస్స చ అన్తరే ఏకో సన్ధీతి. ఇతి తయో పపఞ్చా అతీతో అద్ధా, ఇన్ద్రియాదీని పచ్చుప్పన్నో అద్ధా, తత్థ కమ్మమనం ఆదిం కత్వా అనాగతస్స పచ్చయో దస్సితోతి. పఞ్చమం.
౬. ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా
౪౮. ఛట్ఠే రూపక్ఖన్ధో కామావచరో, చత్తారో ఖన్ధా చతుభూమకా. సాసవన్తి ఆసవానం ఆరమ్మణభావేన పచ్చయభూతం. ఉపాదానియన్తి తథేవ చ ఉపాదానానం పచ్చయభూతం. వచనత్థో పనేత్థ – ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తేహి సహ ఆసవేహీతి సాసవం. ఉపాదాతబ్బన్తి ఉపాదానియం. ఇధాపి రూపక్ఖన్ధో కామావచరో, అవసేసా తేభూమకా విపస్సనాచారవసేన వుత్తా. ఏవమేత్థ రూపం రాసట్ఠేన ఖన్ధేసు పవిట్ఠం, సాసవరాసట్ఠేన ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. వేదనాదయో సాసవాపి అత్థి, అనాసవాపి అత్థి. తే రాసట్ఠేన సబ్బేపి ఖన్ధేసు పవిట్ఠా, తేభూమకా పనేత్థ సాసవట్ఠేన ఉపాదానక్ఖన్ధేసు పవిట్ఠాతి. ఛట్ఠం.
౭-౮. సోణసుత్తాదివణ్ణనా
౪౯-౫౦. సత్తమే సేయ్యోహమస్మీతి విసిట్ఠో ఉత్తమో అహమస్మి. కిమఞ్ఞత్ర యథాభూతస్స అదస్సనాతి యథాభూతస్స అదస్సనతో అఞ్ఞం కిం భవేయ్య? అదస్సనం అఞ్ఞాణమేవ భవేయ్యాతి అత్థో. ఇదానిస్స తే పరివట్టం వజిరభేదదేసనం ఆరభన్తో తం కిం మఞ్ఞసి సోణోతిఆదిమాహ. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ. సత్తమఅట్ఠమాని.
౯-౧౦. నన్దిక్ఖయసుత్తాదివణ్ణనా
౫౧-౫౨. నవమదసమేసు నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో, రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయోతి ఇదం నన్దీతి వా రాగోతి వా ఇమేసం అత్థతో నిన్నానాకరణతాయ వుత్తం. నిబ్బిదానుపస్సనాయ వా నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం పజహతి, విరాగానుపస్సనాయ విరజ్జన్తో రాగం పజహతి. ఏత్తావతా విపస్సనం నిట్ఠపేత్వా ‘‘రాగక్ఖయా నన్దిక్ఖయో’’తి ఇధ మగ్గం దస్సేత్వా ‘‘నన్దిరాగక్ఖయా చిత్తం విముత్త’’న్తి ఫలం దస్సితన్తి. నవమదసమాని.
అత్తదీపవగ్గో పఞ్చమో.
మూలపణ్ణాసకో సమత్తో.
౬. ఉపయవగ్గో
౧. ఉపయసుత్తవణ్ణనా
౫౩. ఉపయవగ్గస్స పఠమే ఉపయోతి తణ్హామానదిట్ఠివసేన పఞ్చక్ఖన్ధే ఉపగతో. విఞ్ఞాణన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణం. ఆపజ్జేయ్యాతి కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాయ వుద్ధిఆదీని ఆపజ్జేయ్య. విఞ్ఞాణుపయన్తి పదస్స అగ్గహణే కారణం వుత్తమేవ. వోచ్ఛిజ్జతారమ్మణన్తి పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాయ అభావేన ఆరమ్మణం వోచ్ఛిజ్జతి. పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్సాతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స పతిట్ఠా న హోతి. తదప్పతిట్ఠితన్తి తం అప్పతిట్ఠితం. అనభిసఙ్ఖచ్చ విముత్తన్తి పటిసన్ధిం అనభిసఙ్ఖరిత్వా విముత్తం. పఠమం.
౨. బీజసుత్తవణ్ణనా
౫౪. దుతియే బీజజాతానీతి బీజాని. మూలబీజన్తి వచం వచత్తం హలిద్దం సిఙ్గివేరన్తి ఏవమాది. ఖన్ధబీజన్తి అస్సత్థో నిగ్రోధోతి ఏవమాది. ఫలుబీజన్తి ఉచ్ఛు వేళు నళోతి ఏవమాది. అగ్గబీజన్తి అజ్జుకం ఫణిజ్జకన్తి ఏవమాది. బీజబీజన్తి సాలివీహిఆది పుబ్బణ్ణఞ్చేవ ముగ్గమాసాది అపరణ్ణఞ్చ. అఖణ్డానీతి అభిన్నాని. భిన్నకాలతో పట్ఠాయ బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. అపూతికానీతి ఉదకతేమనేన అపూతికాని. పూతిబీజఞ్హి బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. అవాతాతపహతానీతి వాతేన చ ఆతపేన చ న హతాని, నిరోజతం న పాపితాని. నిరోజఞ్హి కసటం బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. సారాదానీతి గహితసారాని పతిట్ఠితసారాని. నిస్సారఞ్హి బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. సుఖసయితానీతి చత్తారో మాసే కోట్ఠే పక్ఖిత్తనియామేనేవ సుఖం సయితాని. పథవీతి హేట్ఠా పతిట్ఠానపథవీ. ఆపోతి ఉపరిస్నేహనఆపో. చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియోతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణభూతా రూపాదయో చత్తారో ఖన్ధా. తే హి ఆరమ్మణవసేన పతిట్ఠాభూతత్తా పథవీధాతుసదిసా. నన్దిరాగో సినేహనట్ఠేన ఆపోధాతుసదిసో. విఞ్ఞాణం సాహారన్తి సప్పచ్చయం కమ్మవిఞ్ఞాణం. తఞ్హి బీజం వియ పథవియం ఆరమ్మణపథవియం విరుహతి. దుతియం.
౩. ఉదానసుత్తవణ్ణనా
౫౫. తతియే ఉదానం ఉదానేసీతి బలవసోమనస్ససముట్ఠానం ఉదానం ఉదాహరి. కిం నిస్సాయ పనేస భగవతో ఉప్పన్నోతి. సాసనస్స నియ్యానికభావం. కథం? ఏవం కిరస్స అహోసి, ‘‘తయోమే ఉపనిస్సయా – దానూపనిస్సయో సీలూపనిస్సయో భావనూపనిస్సయో చా’’తి. తేసు దానసీలూపనిస్సయా దుబ్బలా, భావనూపనిస్సయో బలవా. దానసీలూపనిస్సయా హి తయో మగ్గే చ ఫలాని చ పాపేన్తి, భావనూపనిస్సయో అరహత్తం పాపేతి. ఇతి దుబ్బలూపనిస్సయే పతిట్ఠితో భిక్ఖు ఘటేన్తో వాయమన్తో పఞ్చోరమ్భాగియాని బన్ధనాని ఛేత్వా తీణి మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేతి, ‘‘అహో సాసనం నియ్యానిక’’న్తి ఆవజ్జేన్తస్స అయం ఉదపాది.
తత్థ ‘‘దుబ్బలూపనిస్సయే ఠత్వా ఘటమానో తీణి మగ్గఫలాని పాపుణాతీ’’తి ఇమస్సత్థస్సావిభావనత్థం మిలకత్థేరస్స వత్థు వేదితబ్బం – సో కిర గిహికాలే పాణాతిపాతకమ్మేన జీవికం కప్పేన్తో అరఞ్ఞే పాససతఞ్చేవ అదూహలసతఞ్చ యోజేసి. అథేకదివసం అఙ్గారపక్కమంసం ఖాదిత్వా పాసట్ఠానేసు విచరన్తో పిపాసాభిభూతో ఏకస్స అరఞ్ఞవాసిత్థేరస్స విహారం గన్త్వా థేరస్స చఙ్కమన్తస్స అవిదూరే ఠితం పానీయఘటం వివరి, హత్థతేమనమత్తమ్పి ఉదకం నాద్దస. సో కుజ్ఝిత్వా ఆహ – ‘‘భిక్ఖు, భిక్ఖు తుమ్హే గహపతికేహి దిన్నం భుఞ్జిత్వా భుఞ్జిత్వా సుపథ, పానీయఘటే అఞ్జలిమత్తమ్పి ఉదకం న ఠపేథ, న యుత్తమేత’’న్తి. థేరో ‘‘మయా పానీయఘటో పూరేత్వా ఠపితో, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి? గన్త్వా ఓలోకేన్తో పరిపుణ్ణఘటం దిస్వా పానీయసఙ్ఖం పూరేత్వా అదాసి. సో ద్వత్తిసఙ్ఖపూరం పివిత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఏవం పూరితఘటో నామ మమ కమ్మం ఆగమ్మ తత్తకపాలో వియ జాతో. కిం ను ఖో అనాగతే అత్తభావే భవిస్సతీ’’తి? సంవిగ్గచిత్తో ధనుం ఛడ్డేత్వా, ‘‘పబ్బాజేథ మం, భన్తే’’తి ఆహ. థేరో తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా తం పబ్బాజేసి.
తస్స సమణధమ్మం కరోన్తస్స బహూనం మిగసూకరానం మారితట్ఠానం పాసఅదూహలానఞ్చ యోజితట్ఠానం ఉపట్ఠాతి. తం అనుస్సరతో సరీరే దాహో ఉప్పజ్జతి, కూటగోణో వియ కమ్మట్ఠానమ్పి వీథిం న పటిపజ్జతి. సో ‘‘కిం కరిస్సామి భిక్ఖుభావేనా’’తి? అనభిరతియా పీళితో థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘న సక్కోమి, భన్తే, సమణధమ్మం కాతు’’న్తి. అథ నం థేరో ‘‘హత్థకమ్మం కరోహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి వత్వా ఉదుమ్బరాదయో అల్లరుక్ఖే ఛిన్దిత్వా మహన్తం రాసిం కత్వా, ‘‘ఇదాని కిం కరోమీ’’తి పుచ్ఛి? ఝాపేహి నన్తి. సో చతూసు దిసాసు అగ్గిం దత్వా ఝాపేతుం అసక్కోన్తో, ‘‘భన్తే, న సక్కోమీ’’తి ఆహ. థేరో ‘‘తేన హి అపేహీ’’తి పథవిం ద్విధా కత్వా అవీచితో ఖజ్జోపనకమత్తం అగ్గిం నీహరిత్వా తత్థ పక్ఖిపి. సో తావ మహన్తం రాసిం సుక్ఖపణ్ణం వియ ఖణేన ఝాపేసి. అథస్స థేరో అవీచిం దస్సేత్వా, ‘‘సచే విబ్భమిస్ససి, ఏత్థ పచ్చిస్ససీ’’తి సంవేగం జనేసి. సో అవీచిదస్సనతో పట్ఠాయ పవేధమానో ‘‘నియ్యానికం, భన్తే, బుద్ధసాసన’’న్తి పుచ్ఛి, ఆమావుసోతి. భన్తే, బుద్ధసాసనస్స నియ్యానికత్తే సతి మిలకో అత్తమోక్ఖం కరిస్సతి, మా చిన్తయిత్థాతి. తతో పట్ఠాయ సమణధమ్మం కరోతి ఘటేతి, తస్స వత్తపటివత్తం పూరేతి, నిద్దాయ బాధయమానాయ తిన్తం పలాలం సీసే ఠపేత్వా పాదే సోణ్డియం ఓతారేత్వా నిసీదతి. సో ఏకదివసం పానీయం పరిస్సావేత్వా ఘటం ఊరుమ్హి ఠపేత్వా ఉదకమణికానం పచ్ఛేదం ఆగమయమానో అట్ఠాసి. అథ ఖో థేరో సామణేరస్స ఇమం ఉద్దేసం దేతి –
‘‘ఉట్ఠానవతో సతీమతో,
సుచికమ్మస్స నిసమ్మకారినో;
సఞ్ఞతస్స ధమ్మజీవినో,
అప్పమత్తస్స యసోభివడ్ఢతీ’’తి. (ధ. ప. ౨౪);
సో చతుప్పదికమ్పి తం గాథం అత్తనియేవ ఉపనేసి – ‘‘ఉట్ఠానవతా నామ మాదిసేన భవితబ్బం. సతిమతాపి మాదిసేనేవ…పే… అప్పమత్తేనపి మాదిసేనేవ భవితబ్బ’’న్తి. ఏవం తం గాథం అత్తని ఉపనేత్వా తస్మింయేవ పదవారే ఠితో పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని ఛిన్దిత్వా అనాగామిఫలే పతిట్ఠాయ హట్ఠతుట్ఠో –
‘‘అల్లం పలాలపుఞ్జాహం, సీసేనాదాయ చఙ్కమిం;
పత్తోస్మి తతియం ఠానం, ఏత్థ మే నత్థి సంసయో’’తి. –
ఇమం ఉదానగాథం ఆహ. ఏవం దుబ్బలూపనిస్సయే ఠితో ఘటేన్తో వాయమన్తో పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని ఛిన్దిత్వా తీణి మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేతి. తేనాహ భగవా – ‘‘నో చస్సం, నో చ మే సియా, నాభవిస్స, న మే భవిస్సతీతి ఏవం అధిముచ్చమానో భిక్ఖు ఛిన్దేయ్య ఓరమ్భాగియాని సంయోజనానీ’’తి.
తత్థ నో చస్సం, నో చ మే సియాతి సచే అహం న భవేయ్యం, మమ పరిక్ఖారోపి న భవేయ్య. సచే వా పన మే అతీతే కమ్మాభిసఙ్ఖారో నాభవిస్స, ఇదం మే ఏతరహి ఖన్ధపఞ్చకం న భవేయ్య. నాభవిస్స, న మే భవిస్సతీతి ఇదాని పన తథా పరక్కమిస్సామి, యథా మే ఆయతిం ఖన్ధాభినిబ్బత్తకో కమ్మసఙ్ఖారో న భవిస్సతి, తస్మిం అసతి ఆయతిం పటిసన్ధి నామ న మే భవిస్సతి. ఏవం అధిముచ్చమానోతి ఏవం అధిముచ్చన్తో భిక్ఖు దుబ్బలూపనిస్సయే ఠితో పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని ఛిన్దేయ్య. ఏవం వుత్తేతి ఏవం సాసనస్స నియ్యానికభావం ఆవజ్జేన్తేన భగవతా ఇమస్మిం ఉదానే వుత్తే. రూపం విభవిస్సతీతి రూపం భిజ్జిస్సతి. రూపస్స విభవాతి విభవదస్సనేన సహవిపస్సనేన. సహవిపస్సనకా హి చత్తారో మగ్గా రూపాదీనం విభవదస్సనం నామ. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఏవం అధిముచ్చమానో, భన్తే, భిక్ఖు ఛిన్దేయ్యాతి, భన్తే, ఏవం అధిముచ్చమానో భిక్ఖు ఛిన్దేయ్యేవ పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని. కస్మా న ఛిన్దిస్సతీతి?
ఇదాని ఉపరి మగ్గఫలం పుచ్ఛన్తో కథం పన, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ అనన్తరాతి ద్వే అనన్తరాని ఆసన్నానన్తరఞ్చ దూరానన్తరఞ్చ. విపస్సనా మగ్గస్స ఆసన్నానన్తరం నామ, ఫలస్స దూరానన్తరం నామ. తం సన్ధాయ ‘‘కథం పన, భన్తే, జానతో కథం పస్సతో విపస్సనానన్తరా ‘ఆసవానం ఖయో’తి సఙ్ఖం గతం అరహత్తఫలం హోతీ’’తి పుచ్ఛతి. అతసితాయేతి అతసితబ్బే అభాయితబ్బే ఠానమ్హి. తాసం ఆపజ్జతీతి భయం ఆపజ్జతి. తాసో హేసోతి యా ఏసా ‘‘నో చస్సం, నో చ మే సియా’’తి ఏవం పవత్తా దుబ్బలవిపస్సనా, సా యస్మా అత్తసినేహం పరియాదాతుం న సక్కోతి, తస్మా అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స తాసో నామ హోతి. సో హి ‘‘ఇదానాహం ఉచ్ఛిజ్జిస్సామి, న దాని కిఞ్చి భవిస్సామీ’’తి అత్తానం పపాతే పతన్తం వియ పస్సతి అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో వియ. లోహపాసాదస్స కిర హేట్ఠా తిపిటకచూళనాగత్థేరో తిలక్ఖణాహతం ధమ్మం పరివత్తేతి. అథ అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స ఏకమన్తే ఠత్వా ధమ్మం సుణన్తస్స సఙ్ఖారా సుఞ్ఞతో ఉపట్ఠహింసు. సో పపాతే పతన్తో వియ హుత్వా వివటద్వారేన తతో పలాయిత్వా గేహం పవిసిత్వా, పుత్తం ఉరే సయాపేత్వా, ‘‘తాత, సక్యసమయం ఆవజ్జేన్తో మనమ్హి నట్ఠో’’తి ఆహ. న హేసో భిక్ఖు తాసోతి ఏసా ఏవం పవత్తా బలవవిపస్సనా సుతవతో అరియసావకస్స న తాసో నామ హోతి. న హి తస్స ఏవం హోతి ‘‘అహం ఉచ్ఛిజ్జిస్సామీ’’తి వా ‘‘వినస్సిస్సామీ’’తి వాతి. ఏవం పన హోతి ‘‘సఙ్ఖారావ ఉప్పజ్జన్తి, సఙ్ఖారావ నిరుజ్ఝన్తీ’’తి. తతియం.
౪. ఉపాదానపరిపవత్తసుత్తవణ్ణనా
౫౬. చతుత్థే చతుపరివట్టన్తి ఏకేకస్మిం ఖన్ధే చతున్నం పరివట్టనవసేన. రూపం అబ్భఞ్ఞాసిన్తి రూపం దుక్ఖసచ్చన్తి అభిఞ్ఞాసిం. ఏవం సబ్బపదేసు చతుసచ్చవసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఆహారసముదయాతి ఏత్థ సచ్ఛన్దరాగో కబళీకారాహారో ఆహారో నామ. పటిపన్నాతి సీలతో పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గా పటిపన్నా హోన్తి. గాధన్తీతి పతిట్ఠహన్తి. ఏత్తావతా సేక్ఖభూమిం కథేత్వా ఇదాని అసేక్ఖభూమిం కథేన్తో యే చ ఖో కేచి, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. సువిముత్తాతి అరహత్తఫలవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తా. కేవలినోతి సకలినో కతసబ్బకిచ్చా. వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయాతి యేన తే అవసిట్ఠేన వట్టేన పఞ్ఞాపేయ్యుం, తం నేసం వట్టం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ. అథ వా వట్టన్తి కారణం, పఞ్ఞాపనాయ కారణం నత్థీతి. ఏత్తావతా అసేక్ఖభూమివారో కథితో. చతుత్థం.