౧. నకులపితుసుత్తవణ్ణనా

౧. ఖన్ధియవగ్గస్స పఠమే భగ్గేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. సుసుమారగిరేతి సుసుమారగిరనగరే. తస్మిం కిర మాపియమానే సుసుమారో సద్దమకాసి, తేనస్స ‘‘సుసుమారగిర’’న్త్వేవ నామం అకంసు. భేసకళావనేతి భేసకళాయ నామ యక్ఖినియా అధివుత్థత్తా ఏవంలద్ధనామే వనే. తదేవ మిగగణస్స అభయత్థాయ దిన్నత్తా మిగదాయోతి వుచ్చతి. భగవా తస్మిం జనపదే తం నగరం నిస్సాయ తస్మిం వనసణ్డే విహరతి. నకులపితాతి నకులస్స నామ దారకస్స పితా.

జిణ్ణోతి జరాజిణ్ణో. వుడ్ఢోతి వయోవుడ్ఢో. మహల్లకోతి జాతిమహల్లకో. అద్ధగతోతి తియద్ధగతో. వయోఅనుప్పత్తోతి తేసు తీసు అద్ధేసు పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తో. ఆతురకాయోతి గిలానకాయో. ఇదఞ్హి సరీరం సువణ్ణవణ్ణమ్పి నిచ్చపగ్ఘరణట్ఠేన ఆతురంయేవ నామ. విసేసేన పనస్స జరాతురతా బ్యాధాతురతా మరణాతురతాతి తిస్సో ఆతురతా హోన్తి. తాసు కిఞ్చాపి ఏసో మహల్లకత్తా జరాతురోవ, అభిణ్హరోగతాయ పనస్స బ్యాధాతురతా ఇధ అధిప్పేతా. అభిక్ఖణాతఙ్కోతి అభిణ్హరోగో నిరన్తరరోగో. అనిచ్చదస్సావీతి తాయ ఆతురతాయ ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే ఆగన్తుం అసక్కోన్తో కదాచిదేవ దట్ఠుం లభామి, న సబ్బకాలన్తి అత్థో. మనోభావనీయానన్తి మనవడ్ఢకానం. యేసు హి దిట్ఠేసు కుసలవసేన చిత్తం వడ్ఢతి, తే సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో మహాథేరా మనోభావనీయా నామ. అనుసాసతూతి పునప్పునం సాసతు. పురిమఞ్హి వచనం ఓవాదో నామ, అపరాపరం అనుసాసనీ నామ. ఓతిణ్ణే వా వత్థుస్మిం వచనం ఓవాదో నామ, అనోతిణ్ణే తన్తివసేన వా పవేణివసేన వా వుత్తం అనుసాసనీ నామ. అపిచ ఓవాదోతి వా అనుసాసనీతి వా అత్థతో ఏకమేవ, బ్యఞ్జనమత్తమేవ నానం.

ఆతురో హాయన్తి ఆతురో హి అయం, సువణ్ణవణ్ణో పియఙ్గుసామోపి సమానో నిచ్చపగ్ఘరణట్ఠేన ఆతురోయేవ. అణ్డభూతోతి అణ్డం వియ భూతో దుబ్బలో. యథా కుక్కుటణ్డం వా మయూరణ్డం వా గేణ్డుకం వియ గహేత్వా ఖిపన్తేన వా పహరన్తేన వా న సక్కా కీళితుం, తావదేవ భిజ్జతి, ఏవమయమ్పి కాయో కణ్టకేపి ఖాణుకేపి పక్ఖలితస్స భిజ్జతీతి అణ్డం వియ భూతోతి అణ్డభూతో. పరియోనద్ధోతి సుఖుమేన ఛవిమత్తేన పరియోనద్ధో. అణ్డఞ్హి సారతచేన పరియోనద్ధం, తేన డంసమకసాదయో నిలీయిత్వాపి ఛవిం ఛిన్దిత్వా యూసం పగ్ఘరాపేతుం న సక్కోన్తి. ఇమస్మిం పన ఛవిం ఛిన్దిత్వా యం ఇచ్ఛన్తి, తం కరోన్తి. ఏవం సుఖుమాయ ఛవియా పరియోనద్ధో. కిమఞ్ఞత్ర బాల్యాతి బాలభావతో అఞ్ఞం కిమత్థి? బాలోయేవ అయన్తి అత్థో. తస్మాతి యస్మా అయం కాయో ఏవరూపో, తస్మా.

తేనుపసఙ్కమీతి రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స ఉపట్ఠానం గన్త్వా అనన్తరం పరిణాయకరతనస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తో రాజపురిసో వియ, సద్ధమ్మచక్కవత్తిస్స భగవతో ఉపట్ఠానం గన్త్వా, అనన్తరం ధమ్మసేనాపతిస్స అపచితిం కాతుకామో యేనాయస్మా సారిపుత్తో, తేనుపసఙ్కమి. విప్పసన్నానీతి సుట్ఠు పసన్నాని. ఇన్ద్రియానీతి మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని. పరిసుద్ధోతి నిద్దోసో. పరియోదాతోతి తస్సేవ వేవచనం. నిరుపక్కిలేసతాయేవ హి ఏస పరియోదాతోతి వుత్తో, న సేతభావేన. ఏతస్స చ పరియోదాతతం దిస్వావ ఇన్ద్రియానం విప్పసన్నతం అఞ్ఞాసి. నయగ్గాహపఞ్ఞా కిరేసా థేరస్స.

కథఞ్హి నో సియాతి కేన కారణేన న లద్ధా భవిస్సతి? లద్ధాయేవాతి అత్థో. ఇమినా కిం దీపేతి? సత్థువిస్సాసికభావం. అయం కిర సత్థు దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ పితిపేమం, ఉపాసికా చస్స మాతిపేమం పటిలభతి. ఉభోపి ‘‘మమ పుత్తో’’తి సత్థారం వదన్తి. భవన్తరగతో హి నేసం సినేహో. సా కిర ఉపాసికా పఞ్చ జాతిసతాని తథాగతస్స మాతావ, సో చ, గహపతి, పితావ అహోసి. పున పఞ్చ జాతిసతాని ఉపాసికా మహామాతా, ఉపాసకో మహాపితా, తథా చూళామాతా చూళపితాతి. ఏవం సత్థా దియడ్ఢఅత్తభావసహస్సం తేసంయేవ హత్థే వడ్ఢితో. తేనేవ తే యం నేవ పుత్తస్స, న పితు సన్తికే కథేతుం సక్కా, తం సత్థు సన్తికే నిసిన్నా కథేన్తి. ఇమినాయేవ చ కారణేన భగవా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం ఉపాసకానం విస్సాసికానం యదిదం నకులపితా గహపతి, యదిదం నకులమాతా గహపతానీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౫౭) తే ఏతదగ్గే ఠపేసి. ఇతి సో ఇమం విస్సాసికభావం పకాసేన్తో కథఞ్హి నో సియాతి ఆహ. అమతేన అభిసిత్తోతి నస్సిధ అఞ్ఞం కిఞ్చి ఝానం వా విపస్సనా వా మగ్గో వా ఫలం వా ‘‘అమతాభిసేకో’’తి దట్ఠబ్బో, మధురధమ్మదేసనాయేవ పన ‘‘అమతాభిసేకో’’తి వేదితబ్బో. దూరతోపీతి తిరోరట్ఠాపి తిరోజనపదాపి.

అస్సుతవా పుథుజ్జనోతి ఇదం వుత్తత్థమేవ. అరియానం అదస్సావీతిఆదీసు అరియాతి ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే ఇరియనతో, సదేవకేన చ లోకేన అరణీయతో బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ వుచ్చన్తి. బుద్ధా ఏవ వా ఇధ అరియా. యథాహ – ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… తథాగతో అరియో’’తి వుచ్చతీతి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮). సప్పురిసానన్తి ఏత్థ పన పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ సప్పురిసాతి వేదితబ్బా. తే హి లోకుత్తరగుణయోగేన సోభనా పురిసాతి సప్పురిసా. సబ్బేవ వా ఏతే ద్వేధాపి వుత్తా. బుద్ధాపి హి అరియా చ సప్పురిసా చ, పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధసావకాపి. యథాహ –

‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో,

కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతి;

దుఖితస్స సక్కచ్చ కరోతి కిచ్చం,

తథావిధం సప్పురిసం వదన్తీ’’తి. (జా. ౨.౧౭.౭౮);

‘‘కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతీ’’తి ఏత్తావతా హి బుద్ధసావకో వుత్తో, కతఞ్ఞుతాదీహి పచ్చేకబుద్ధబుద్ధాతి. ఇదాని యో తేసం అరియానం అదస్సనసీలో, న చ దస్సనే సాధుకారీ, సో ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో. సో చ చక్ఖునా అదస్సావీ, ఞాణేన అదస్సావీతి దువిధో. తేసు ఞాణేన అదస్సావీ ఇధ అధిప్పేతో. మంసచక్ఖునా హి దిబ్బచక్ఖునా వా అరియా దిట్ఠాపి అదిట్ఠావ హోన్తి తేసం చక్ఖూనం వణ్ణమత్తగ్గహణతో న అరియభావగోచరతో. సోణసిఙ్గాలాదయోపి చక్ఖునా అరియే పస్సన్తి, న చేతే అరియానం దస్సావినో నామ.

తత్రిదం వత్థు – చిత్తలపబ్బతవాసినో కిర ఖీణాసవత్థేరస్స ఉపట్ఠాకో వుడ్ఢపబ్బజితో ఏకదివసం థేరేన సద్ధిం పిణ్డాయ చరిత్వా, థేరస్స పత్తచీవరం గహేత్వా, పిట్ఠితో ఆగచ్ఛన్తో థేరం పుచ్ఛి – ‘‘అరియా నామ, భన్తే, కీదిసా’’తి? థేరో ఆహ – ‘‘ఇధేకచ్చో మహల్లకో అరియానం పత్తచీవరం గహేత్వా వత్తపటివత్తం కత్వా సహచరన్తోపి నేవ అరియే జానాతి, ఏవం దుజ్జానావుసో, అరియా’’తి. ఏవం వుత్తేపి సో నేవ అఞ్ఞాసి. తస్మా న చక్ఖునా దస్సనం దస్సనం, ఞాణేన దస్సనమేవ దస్సనం. యథాహ – ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన? యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతి. యో మం పస్సతి, సో ధమ్మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭). తస్మా చక్ఖునా పస్సన్తోపి ఞాణేన అరియేహి దిట్ఠం అనిచ్చాదిలక్ఖణం అపస్సన్తో, అరియాధిగతఞ్చ ధమ్మం అనధిగచ్ఛన్తో అరియకరధమ్మానం అరియభావస్స చ అదిట్ఠత్తా ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో.

అరియధమ్మస్స అకోవిదోతి, సతిపట్ఠానాదిభేదే అరియధమ్మే అకుసలో. అరియధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థ పన –

‘‘దువిధో వినయో నామ, ఏకమేకేత్థ పఞ్చధా;

అభావతో తస్స అయం, అవినీతోతి వుచ్చతి’’.

అయఞ్హి సంవరవినయో పహానవినయోతి దువిధో వినయో. ఏత్థ చ దువిధేపి వినయే ఏకమేకో వినయో పఞ్చధా భిజ్జతి. సంవరవినయోపి హి సీలసంవరో సతిసంవరో ఞాణసంవరో ఖన్తిసంవరో వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధో. పహానవినయోపి తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం సముచ్ఛేదప్పహానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధో.

తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) అయం సీలసంవరో. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి అయం (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా)

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి,

పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస.౪) –

అయం ఞాణసంవరో. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం ఖన్తిసంవరో. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం వీరియసంవరో. సబ్బోపి చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో ‘‘సంవరో’’ వినయనతో ‘‘వినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం తావ సంవరవినయో పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.

తథా యం నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనాఞాణేసు పటిపక్ఖభావతో దీపాలోకేనేవ తమస్స, తేన తేన విపస్సనాఞాణేన తస్స తస్స అనత్థస్స పహానం. సేయ్యథిదం – నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, తస్సేవ అపరభాగేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయే అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనాయ అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముచ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముచ్చితుకామతాయ. ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమేన ధమ్మట్ఠితియం నిబ్బానే చ పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగాహస్స పహానం, ఏతం తదఙ్గప్పహానం నామ.

యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తిభావనివారణతో ఘటప్పహారేనేవ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స, తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఏతం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా నయేన (ధ. స. ౨౭౭; విభ. ౬౨౮) వుత్తస్స సముదయపక్ఖికస్స కిలేసగణస్స అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన పహానం, ఇదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం, ఏతం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ.

యం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఏతం నిస్సరణప్పహానం నామ. సబ్బమ్పి చేతం పహానం యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయట్ఠేన వినయో, తస్మా ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. తంతంపహానవతో వా తస్స తస్స వినయస్స సమ్భవతోపేతం ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం పహానవినయోపి పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.

ఏవమయం సఙ్ఖేపతో దువిధో, భేదతో చ దసవిధో వినయో భిన్నసంవరత్తా పహాతబ్బస్స చ అప్పహీనత్తా యస్మా ఏతస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స నత్థి, తస్మా అభావతో తస్స అయం ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతీతి. ఏస నయో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థాపి. నిన్నానాకరణఞ్హి ఏతం అత్థతో. యథాహ –

‘‘యేవ తే అరియా, తేవ తే సప్పురిసా. యేవ తే సప్పురిసా, తేవ తే అరియా. యో ఏవ సో అరియానం ధమ్మో, సో ఏవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో. యో ఏవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో, సో ఏవ సో అరియానం ధమ్మో. యేవ తే అరియవినయా, తేవ తే సప్పురిసవినయా. యేవ తే సప్పురిసవినయా, తేవ తే అరియవినయా. అరియేతి వా సప్పురిసేతి వా, అరియధమ్మేతి వా సప్పురిసధమ్మేతి వా, అరియవినయేతి వా సప్పురిసవినయేతి వా ఏసేసే ఏకే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవా’’తి.

రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, ‘‘యం రూపం, సో అహం, యో అహం, తం రూప’’న్తి రూపఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి నామ తేలప్పదీపస్స ఝాయతో యా అచ్చి, సో వణ్ణో. యో వణ్ణో, సా అచ్చీతి అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి, ఏవమేవ ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… అద్వయం సమనుపస్సతీతి ఏవం రూపం ‘‘అత్తా’’తి దిట్ఠిపస్సనాయ పస్సతి. రూపవన్తం వా అత్తానన్తి అరూపం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా ఛాయావన్తం రుక్ఖం వియ తం రూపవన్తం సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా పుప్ఫస్మిం గన్ధం వియ అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా కరణ్డకే మణిం వియ తం అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి. పరియుట్ఠట్ఠాయీతి పరియుట్ఠానాకారేన అభిభవనాకారేన ఠితో, ‘‘అహం రూపం, మమ రూప’’న్తి ఏవం తణ్హాదిట్ఠీహి గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గణ్హనకో నామ హోతీతి అత్థో. తస్స తం రూపన్తి తస్స తం ఏవం గహితం రూపం. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి సుద్ధరూపమేవ అత్తాతి కథితం. ‘‘రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం, వేదనం అత్తతో…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు అరూపం అత్తాతి కథితం. ‘‘వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తాన’’న్తి ఏవం చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన ద్వాదససు ఠానేసు రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో. తత్థ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా, అవసేసేసు సస్సతదిట్ఠీతి ఏవమేత్థ పన్నరస భవదిట్ఠియో పఞ్చ విభవదిట్ఠియో హోన్తి, తా సబ్బాపి మగ్గావరణా, న సగ్గావరణా, పఠమమగ్గవజ్ఝాతి వేదితబ్బా.

ఏవం ఖో, గహపతి, ఆతురకాయో చేవ హోతి ఆతురచిత్తో చాతి కాయో నామ బుద్ధానమ్పి ఆతురోయేవ. చిత్తం పన రాగదోసమోహానుగతం ఆతురం నామ, తం ఇధ దస్సితం. నో చ ఆతురచిత్తోతి ఇధ నిక్కిలేసతాయ చిత్తస్స అనాతురభావో దస్సితో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే లోకియమహాజనో ఆతురకాయో చేవ ఆతురచిత్తో చాతి దస్సితో, ఖీణాసవా ఆతురకాయా అనాతురచిత్తా, సత్త సేఖా నేవ ఆతురచిత్తా, న అనాతురచిత్తాతి వేదితబ్బా. భజమానా పన అనాతురచిత్తతంయేవ భజన్తీతి. పఠమం.