౧. నకులపితువగ్గో

౧. నకులపితుసుత్తవణ్ణనా

౧. ఖన్ధియవగ్గస్స పఠమే భగ్గేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. సుసుమారగిరేతి సుసుమారగిరనగరే. తస్మిం కిర మాపియమానే సుసుమారో సద్దమకాసి, తేనస్స ‘‘సుసుమారగిర’’న్త్వేవ నామం అకంసు. భేసకళావనేతి భేసకళాయ నామ యక్ఖినియా అధివుత్థత్తా ఏవంలద్ధనామే వనే. తదేవ మిగగణస్స అభయత్థాయ దిన్నత్తా మిగదాయోతి వుచ్చతి. భగవా తస్మిం జనపదే తం నగరం నిస్సాయ తస్మిం వనసణ్డే విహరతి. నకులపితాతి నకులస్స నామ దారకస్స పితా.

జిణ్ణోతి జరాజిణ్ణో. వుడ్ఢోతి వయోవుడ్ఢో. మహల్లకోతి జాతిమహల్లకో. అద్ధగతోతి తియద్ధగతో. వయోఅనుప్పత్తోతి తేసు తీసు అద్ధేసు పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తో. ఆతురకాయోతి గిలానకాయో. ఇదఞ్హి సరీరం సువణ్ణవణ్ణమ్పి నిచ్చపగ్ఘరణట్ఠేన ఆతురంయేవ నామ. విసేసేన పనస్స జరాతురతా బ్యాధాతురతా మరణాతురతాతి తిస్సో ఆతురతా హోన్తి. తాసు కిఞ్చాపి ఏసో మహల్లకత్తా జరాతురోవ, అభిణ్హరోగతాయ పనస్స బ్యాధాతురతా ఇధ అధిప్పేతా. అభిక్ఖణాతఙ్కోతి అభిణ్హరోగో నిరన్తరరోగో. అనిచ్చదస్సావీతి తాయ ఆతురతాయ ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే ఆగన్తుం అసక్కోన్తో కదాచిదేవ దట్ఠుం లభామి, న సబ్బకాలన్తి అత్థో. మనోభావనీయానన్తి మనవడ్ఢకానం. యేసు హి దిట్ఠేసు కుసలవసేన చిత్తం వడ్ఢతి, తే సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో మహాథేరా మనోభావనీయా నామ. అనుసాసతూతి పునప్పునం సాసతు. పురిమఞ్హి వచనం ఓవాదో నామ, అపరాపరం అనుసాసనీ నామ. ఓతిణ్ణే వా వత్థుస్మిం వచనం ఓవాదో నామ, అనోతిణ్ణే తన్తివసేన వా పవేణివసేన వా వుత్తం అనుసాసనీ నామ. అపిచ ఓవాదోతి వా అనుసాసనీతి వా అత్థతో ఏకమేవ, బ్యఞ్జనమత్తమేవ నానం.

ఆతురో హాయన్తి ఆతురో హి అయం, సువణ్ణవణ్ణో పియఙ్గుసామోపి సమానో నిచ్చపగ్ఘరణట్ఠేన ఆతురోయేవ. అణ్డభూతోతి అణ్డం వియ భూతో దుబ్బలో. యథా కుక్కుటణ్డం వా మయూరణ్డం వా గేణ్డుకం వియ గహేత్వా ఖిపన్తేన వా పహరన్తేన వా న సక్కా కీళితుం, తావదేవ భిజ్జతి, ఏవమయమ్పి కాయో కణ్టకేపి ఖాణుకేపి పక్ఖలితస్స భిజ్జతీతి అణ్డం వియ భూతోతి అణ్డభూతో. పరియోనద్ధోతి సుఖుమేన ఛవిమత్తేన పరియోనద్ధో. అణ్డఞ్హి సారతచేన పరియోనద్ధం, తేన డంసమకసాదయో నిలీయిత్వాపి ఛవిం ఛిన్దిత్వా యూసం పగ్ఘరాపేతుం న సక్కోన్తి. ఇమస్మిం పన ఛవిం ఛిన్దిత్వా యం ఇచ్ఛన్తి, తం కరోన్తి. ఏవం సుఖుమాయ ఛవియా పరియోనద్ధో. కిమఞ్ఞత్ర బాల్యాతి బాలభావతో అఞ్ఞం కిమత్థి? బాలోయేవ అయన్తి అత్థో. తస్మాతి యస్మా అయం కాయో ఏవరూపో, తస్మా.

తేనుపసఙ్కమీతి రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స ఉపట్ఠానం గన్త్వా అనన్తరం పరిణాయకరతనస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తో రాజపురిసో వియ, సద్ధమ్మచక్కవత్తిస్స భగవతో ఉపట్ఠానం గన్త్వా, అనన్తరం ధమ్మసేనాపతిస్స అపచితిం కాతుకామో యేనాయస్మా సారిపుత్తో, తేనుపసఙ్కమి. విప్పసన్నానీతి సుట్ఠు పసన్నాని. ఇన్ద్రియానీతి మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని. పరిసుద్ధోతి నిద్దోసో. పరియోదాతోతి తస్సేవ వేవచనం. నిరుపక్కిలేసతాయేవ హి ఏస పరియోదాతోతి వుత్తో, న సేతభావేన. ఏతస్స చ పరియోదాతతం దిస్వావ ఇన్ద్రియానం విప్పసన్నతం అఞ్ఞాసి. నయగ్గాహపఞ్ఞా కిరేసా థేరస్స.

కథఞ్హి నో సియాతి కేన కారణేన న లద్ధా భవిస్సతి? లద్ధాయేవాతి అత్థో. ఇమినా కిం దీపేతి? సత్థువిస్సాసికభావం. అయం కిర సత్థు దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ పితిపేమం, ఉపాసికా చస్స మాతిపేమం పటిలభతి. ఉభోపి ‘‘మమ పుత్తో’’తి సత్థారం వదన్తి. భవన్తరగతో హి నేసం సినేహో. సా కిర ఉపాసికా పఞ్చ జాతిసతాని తథాగతస్స మాతావ, సో చ, గహపతి, పితావ అహోసి. పున పఞ్చ జాతిసతాని ఉపాసికా మహామాతా, ఉపాసకో మహాపితా, తథా చూళామాతా చూళపితాతి. ఏవం సత్థా దియడ్ఢఅత్తభావసహస్సం తేసంయేవ హత్థే వడ్ఢితో. తేనేవ తే యం నేవ పుత్తస్స, న పితు సన్తికే కథేతుం సక్కా, తం సత్థు సన్తికే నిసిన్నా కథేన్తి. ఇమినాయేవ చ కారణేన భగవా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం ఉపాసకానం విస్సాసికానం యదిదం నకులపితా గహపతి, యదిదం నకులమాతా గహపతానీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౫౭) తే ఏతదగ్గే ఠపేసి. ఇతి సో ఇమం విస్సాసికభావం పకాసేన్తో కథఞ్హి నో సియాతి ఆహ. అమతేన అభిసిత్తోతి నస్సిధ అఞ్ఞం కిఞ్చి ఝానం వా విపస్సనా వా మగ్గో వా ఫలం వా ‘‘అమతాభిసేకో’’తి దట్ఠబ్బో, మధురధమ్మదేసనాయేవ పన ‘‘అమతాభిసేకో’’తి వేదితబ్బో. దూరతోపీతి తిరోరట్ఠాపి తిరోజనపదాపి.

అస్సుతవా పుథుజ్జనోతి ఇదం వుత్తత్థమేవ. అరియానం అదస్సావీతిఆదీసు అరియాతి ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే ఇరియనతో, సదేవకేన చ లోకేన అరణీయతో బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ వుచ్చన్తి. బుద్ధా ఏవ వా ఇధ అరియా. యథాహ – ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… తథాగతో అరియో’’తి వుచ్చతీతి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮). సప్పురిసానన్తి ఏత్థ పన పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ సప్పురిసాతి వేదితబ్బా. తే హి లోకుత్తరగుణయోగేన సోభనా పురిసాతి సప్పురిసా. సబ్బేవ వా ఏతే ద్వేధాపి వుత్తా. బుద్ధాపి హి అరియా చ సప్పురిసా చ, పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధసావకాపి. యథాహ –

‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో,

కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతి;

దుఖితస్స సక్కచ్చ కరోతి కిచ్చం,

తథావిధం సప్పురిసం వదన్తీ’’తి. (జా. ౨.౧౭.౭౮);

‘‘కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతీ’’తి ఏత్తావతా హి బుద్ధసావకో వుత్తో, కతఞ్ఞుతాదీహి పచ్చేకబుద్ధబుద్ధాతి. ఇదాని యో తేసం అరియానం అదస్సనసీలో, న చ దస్సనే సాధుకారీ, సో ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో. సో చ చక్ఖునా అదస్సావీ, ఞాణేన అదస్సావీతి దువిధో. తేసు ఞాణేన అదస్సావీ ఇధ అధిప్పేతో. మంసచక్ఖునా హి దిబ్బచక్ఖునా వా అరియా దిట్ఠాపి అదిట్ఠావ హోన్తి తేసం చక్ఖూనం వణ్ణమత్తగ్గహణతో న అరియభావగోచరతో. సోణసిఙ్గాలాదయోపి చక్ఖునా అరియే పస్సన్తి, న చేతే అరియానం దస్సావినో నామ.

తత్రిదం వత్థు – చిత్తలపబ్బతవాసినో కిర ఖీణాసవత్థేరస్స ఉపట్ఠాకో వుడ్ఢపబ్బజితో ఏకదివసం థేరేన సద్ధిం పిణ్డాయ చరిత్వా, థేరస్స పత్తచీవరం గహేత్వా, పిట్ఠితో ఆగచ్ఛన్తో థేరం పుచ్ఛి – ‘‘అరియా నామ, భన్తే, కీదిసా’’తి? థేరో ఆహ – ‘‘ఇధేకచ్చో మహల్లకో అరియానం పత్తచీవరం గహేత్వా వత్తపటివత్తం కత్వా సహచరన్తోపి నేవ అరియే జానాతి, ఏవం దుజ్జానావుసో, అరియా’’తి. ఏవం వుత్తేపి సో నేవ అఞ్ఞాసి. తస్మా న చక్ఖునా దస్సనం దస్సనం, ఞాణేన దస్సనమేవ దస్సనం. యథాహ – ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన? యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతి. యో మం పస్సతి, సో ధమ్మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭). తస్మా చక్ఖునా పస్సన్తోపి ఞాణేన అరియేహి దిట్ఠం అనిచ్చాదిలక్ఖణం అపస్సన్తో, అరియాధిగతఞ్చ ధమ్మం అనధిగచ్ఛన్తో అరియకరధమ్మానం అరియభావస్స చ అదిట్ఠత్తా ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో.

అరియధమ్మస్స అకోవిదోతి, సతిపట్ఠానాదిభేదే అరియధమ్మే అకుసలో. అరియధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థ పన –

‘‘దువిధో వినయో నామ, ఏకమేకేత్థ పఞ్చధా;

అభావతో తస్స అయం, అవినీతోతి వుచ్చతి’’.

అయఞ్హి సంవరవినయో పహానవినయోతి దువిధో వినయో. ఏత్థ చ దువిధేపి వినయే ఏకమేకో వినయో పఞ్చధా భిజ్జతి. సంవరవినయోపి హి సీలసంవరో సతిసంవరో ఞాణసంవరో ఖన్తిసంవరో వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధో. పహానవినయోపి తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం సముచ్ఛేదప్పహానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధో.

తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) అయం సీలసంవరో. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి అయం (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా)

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి,

పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస.౪) –

అయం ఞాణసంవరో. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం ఖన్తిసంవరో. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం వీరియసంవరో. సబ్బోపి చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో ‘‘సంవరో’’ వినయనతో ‘‘వినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం తావ సంవరవినయో పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.

తథా యం నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనాఞాణేసు పటిపక్ఖభావతో దీపాలోకేనేవ తమస్స, తేన తేన విపస్సనాఞాణేన తస్స తస్స అనత్థస్స పహానం. సేయ్యథిదం – నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, తస్సేవ అపరభాగేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయే అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనాయ అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముచ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముచ్చితుకామతాయ. ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమేన ధమ్మట్ఠితియం నిబ్బానే చ పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగాహస్స పహానం, ఏతం తదఙ్గప్పహానం నామ.

యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తిభావనివారణతో ఘటప్పహారేనేవ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స, తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఏతం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా నయేన (ధ. స. ౨౭౭; విభ. ౬౨౮) వుత్తస్స సముదయపక్ఖికస్స కిలేసగణస్స అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన పహానం, ఇదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం, ఏతం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ.

యం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఏతం నిస్సరణప్పహానం నామ. సబ్బమ్పి చేతం పహానం యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయట్ఠేన వినయో, తస్మా ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. తంతంపహానవతో వా తస్స తస్స వినయస్స సమ్భవతోపేతం ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం పహానవినయోపి పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.

ఏవమయం సఙ్ఖేపతో దువిధో, భేదతో చ దసవిధో వినయో భిన్నసంవరత్తా పహాతబ్బస్స చ అప్పహీనత్తా యస్మా ఏతస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స నత్థి, తస్మా అభావతో తస్స అయం ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతీతి. ఏస నయో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థాపి. నిన్నానాకరణఞ్హి ఏతం అత్థతో. యథాహ –

‘‘యేవ తే అరియా, తేవ తే సప్పురిసా. యేవ తే సప్పురిసా, తేవ తే అరియా. యో ఏవ సో అరియానం ధమ్మో, సో ఏవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో. యో ఏవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో, సో ఏవ సో అరియానం ధమ్మో. యేవ తే అరియవినయా, తేవ తే సప్పురిసవినయా. యేవ తే సప్పురిసవినయా, తేవ తే అరియవినయా. అరియేతి వా సప్పురిసేతి వా, అరియధమ్మేతి వా సప్పురిసధమ్మేతి వా, అరియవినయేతి వా సప్పురిసవినయేతి వా ఏసేసే ఏకే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవా’’తి.

రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, ‘‘యం రూపం, సో అహం, యో అహం, తం రూప’’న్తి రూపఞ్చ అత్తఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. సేయ్యథాపి నామ తేలప్పదీపస్స ఝాయతో యా అచ్చి, సో వణ్ణో. యో వణ్ణో, సా అచ్చీతి అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి, ఏవమేవ ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి…పే… అద్వయం సమనుపస్సతీతి ఏవం రూపం ‘‘అత్తా’’తి దిట్ఠిపస్సనాయ పస్సతి. రూపవన్తం వా అత్తానన్తి అరూపం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా ఛాయావన్తం రుక్ఖం వియ తం రూపవన్తం సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా పుప్ఫస్మిం గన్ధం వియ అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా కరణ్డకే మణిం వియ తం అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి. పరియుట్ఠట్ఠాయీతి పరియుట్ఠానాకారేన అభిభవనాకారేన ఠితో, ‘‘అహం రూపం, మమ రూప’’న్తి ఏవం తణ్హాదిట్ఠీహి గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గణ్హనకో నామ హోతీతి అత్థో. తస్స తం రూపన్తి తస్స తం ఏవం గహితం రూపం. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి సుద్ధరూపమేవ అత్తాతి కథితం. ‘‘రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం, వేదనం అత్తతో…పే… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు అరూపం అత్తాతి కథితం. ‘‘వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తాన’’న్తి ఏవం చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన ద్వాదససు ఠానేసు రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో. తత్థ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా, అవసేసేసు సస్సతదిట్ఠీతి ఏవమేత్థ పన్నరస భవదిట్ఠియో పఞ్చ విభవదిట్ఠియో హోన్తి, తా సబ్బాపి మగ్గావరణా, న సగ్గావరణా, పఠమమగ్గవజ్ఝాతి వేదితబ్బా.

ఏవం ఖో, గహపతి, ఆతురకాయో చేవ హోతి ఆతురచిత్తో చాతి కాయో నామ బుద్ధానమ్పి ఆతురోయేవ. చిత్తం పన రాగదోసమోహానుగతం ఆతురం నామ, తం ఇధ దస్సితం. నో చ ఆతురచిత్తోతి ఇధ నిక్కిలేసతాయ చిత్తస్స అనాతురభావో దస్సితో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే లోకియమహాజనో ఆతురకాయో చేవ ఆతురచిత్తో చాతి దస్సితో, ఖీణాసవా ఆతురకాయా అనాతురచిత్తా, సత్త సేఖా నేవ ఆతురచిత్తా, న అనాతురచిత్తాతి వేదితబ్బా. భజమానా పన అనాతురచిత్తతంయేవ భజన్తీతి. పఠమం.

౨. దేవదహసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియే దేవదహన్తి దేవా వుచ్చన్తి రాజానో, తేసం మఙ్గలదహో, సయంజాతో వా సో దహోతి, తస్మా ‘‘దేవదహో’’తి వుత్తో. తస్స అవిదూరే నిగమో దేవదహన్త్వేవ నపుంసకలిఙ్గవసేన సఙ్ఖం గతో. పచ్ఛాభూమగమికాతి పచ్ఛాభూమం అపరదిసాయం నివిట్ఠం జనపదం గన్తుకామా. నివాసన్తి తేమాసం వస్సావాసం. అపలోకితోతి ఆపుచ్ఛితో. అపలోకేథాతి ఆపుచ్ఛథ. కస్మా థేరం ఆపుచ్ఛాపేతి? తే సభారే కాతుకామతాయ. యో హి ఏకవిహారే వసన్తోపి సన్తికం న గచ్ఛతి పక్కమన్తో అనాపుచ్ఛా పక్కమతి, అయం నిబ్భారో నామ. యో ఏకవిహారే వసన్తోపి ఆగన్త్వా పస్సతి, పక్కమన్తో ఆపుచ్ఛతి, అయం సభారో నామ. ఇమేపి భిక్ఖూ భగవా ‘‘ఏవమిమే సీలాదీహి వడ్ఢిస్సన్తీ’’తి సభారే కాతుకామో ఆపుచ్ఛాపేతి.

పణ్డితోతి ధాతుకోసల్లాదినా చతుబ్బిధేన పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. అనుగ్గాహకోతి ఆమిసానుగ్గహేన చ ధమ్మానుగ్గహేన చాతి ద్వీహిపి అనుగ్గహేహి అనుగ్గాహకో. థేరో కిర అఞ్ఞే భిక్ఖూ వియ పాతోవ పిణ్డాయ అగన్త్వా సబ్బభిక్ఖూసు గతేసు సకలం సఙ్ఘారామం అనువిచరన్తో అసమ్మట్ఠట్ఠానం సమ్మజ్జతి, అఛడ్డితం కచవరం ఛడ్డేతి, సఙ్ఘారామే దున్నిక్ఖిత్తాని మఞ్చపీఠదారుభణ్డమత్తికాభణ్డాని పటిసామేతి. కిం కారణా? ‘‘మా అఞ్ఞతిత్థియా విహారం పవిట్ఠా దిస్వా పరిభవం అకంసూ’’తి. తతో గిలానసాలం గన్త్వా గిలానే అస్సాసేత్వా ‘‘కేనత్థో’’తి పుచ్ఛిత్వా యేన అత్థో హోతి, తదత్థం తేసం దహరసామణేరే ఆదాయ భిక్ఖాచారవత్తేన వా సభాగట్ఠానే వా భేసజ్జం పరియేసిత్వా తేసం దత్వా, ‘‘గిలానుపట్ఠానం నామ బుద్ధపచ్చేకబుద్ధేహి వణ్ణితం, గచ్ఛథ సప్పురిసా అప్పమత్తా హోథా’’తి తే పేసేత్వా సయం పిణ్డాయ చరిత్వా ఉపట్ఠాకకులే వా భత్తకిచ్చం కత్వా విహారం గచ్ఛతి. ఇదం తావస్స నిబద్ధవాసట్ఠానే ఆచిణ్ణం.

భగవతి పన చారికం చరమానే ‘‘అహం అగ్గసావకో’’తి ఉపాహనం ఆరుయ్హ ఛత్తం గహేత్వా పురతో పురతో న గచ్ఛతి. యే పన తత్థ మహల్లకా వా ఆబాధికా వా అతిదహరా వా, తేసం రుజ్జనట్ఠానాని తేలేన మక్ఖాపేత్వా పత్తచీవరం అత్తనో దహరసామణేరేహి గాహాపేత్వా తందివసం వా దుతియదివసం వా తే గణ్హిత్వావ గచ్ఛతి. ఏకదివసఞ్హి తఞ్ఞేవ ఆయస్మన్తం అతివికాలే సమ్పత్తత్తా సేనాసనం అలభిత్వా, చీవరకుటియం నిసిన్నం దిస్వా, సత్థా పునదివసే భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా, హత్థివానరతిత్తిరవత్థుం కథేత్వా, ‘‘యథావుడ్ఢం సేనాసనం దాతబ్బ’’న్తి సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసి. ఏవం తావేస ఆమిసానుగ్గహేన అనుగ్గణ్హాతి. ఓవదన్తో పనేస సతవారమ్పి సహస్సవారమ్పి తావ ఓవదతి, యావ సో పుగ్గలో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాతి, అథ నం విస్సజ్జేత్వా అఞ్ఞం ఓవదతి. ఇమినా నయేన ఓవదతో చస్స ఓవాదే ఠత్వా అరహత్తం పత్తా గణనపథం అతిక్కన్తా. ఏవం ధమ్మానుగ్గహేన అనుగ్గణ్హాతి.

పచ్చస్సోసున్తి తే భిక్ఖూ ‘‘అమ్హాకం నేవ ఉపజ్ఝాయో, న ఆచరియో న సన్దిట్ఠసమ్భత్తో. కిం తస్స సన్తికే కరిస్సామా’’తి? తుణ్హీభావం అనాపజ్జిత్వా ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛింసు. ఏళగలాగుమ్బేతి గచ్ఛమణ్డపకే. సో కిర ఏళగలాగుమ్బో ధువసలిలట్ఠానే జాతో. అథేత్థ చతూహి పాదేహి మణ్డపం కత్వా తస్స ఉపరి తం గుమ్బం ఆరోపేసుం, సో తం మణ్డపం ఛాదేసి. అథస్స హేట్ఠా ఇట్ఠకాహి పరిచినిత్వా వాలికం ఓకిరిత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపయింసు. సీతలం దివాట్ఠానం ఉదకవాతో వాయతి. థేరో తస్మిం నిసీది. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఏళగలాగుమ్బే’’తి.

నానావేరజ్జగతన్తి ఏకస్స రఞ్ఞో రజ్జతో నానావిధం రజ్జగతం. విరజ్జన్తి అఞ్ఞం రజ్జం. యథా హి సదేసతో అఞ్ఞో విదేసో, ఏవం నివుత్థరజ్జతో అఞ్ఞం రజ్జం విరజ్జం నామ, తం వేరజ్జన్తి వుత్తం. ఖత్తియపణ్డితాతి బిమ్బిసారకోసలరాజాదయో పణ్డితరాజానో. బ్రాహ్మణపణ్డితాతి చఙ్కీతారుక్ఖాదయో పణ్డితబ్రాహ్మణా. గహపతిపణ్డితాతి చిత్తసుదత్తాదయో పణ్డితగహపతయో. సమణపణ్డితాతి సభియపిలోతికాదయో పణ్డితపరిబ్బాజకా. వీమంసకాతి అత్థగవేసినో. కింవాదీతి కిం అత్తనో దస్సనం వదతి, కిం లద్ధికోతి అత్థో. కిమక్ఖాయీతి కిం సావకానం ఓవాదానుసాసనిం ఆచిక్ఖతి? ధమ్మస్స చానుధమ్మన్తి భగవతా వుత్తబ్యాకరణస్స అనుబ్యాకరణం. సహధమ్మికోతి సకారణో. వాదానువాదోతి భగవతా వుత్తవాదస్స అనువాదో. ‘‘వాదానుపాతో’’తిపి పాఠో, సత్థు వాదస్స అనుపాతో అనుపతనం, అనుగమనన్తి అత్థో. ఇమినాపి వాదం అనుగతో వాదోయేవ దీపితో హోతి.

అవిగతరాగస్సాతిఆదీసు తణ్హావసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. తణ్హా హి రజ్జనతో రాగో, ఛన్దియనతో ఛన్దో, పియాయనట్ఠేన పేమం, పివితుకామట్ఠేన పిపాసా, అనుదహనట్ఠేన పరిళాహోతి వుచ్చతి. అకుసలే చావుసో, ధమ్మేతిఆది కస్మా ఆరద్ధం? పఞ్చసు ఖన్ధేసు అవీతరాగస్స ఆదీనవం, వీతరాగస్స చ ఆనిసంసం దస్సేతుం. తత్ర అవిఘాతోతి నిద్దుక్ఖో. అనుపాయాసోతి నిరుపతాపో. అపరిళాహోతి నిద్దాహో. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. దుతియం.

౩. హాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా

౩. తతియే అవన్తీసూతి అవన్తిదక్ఖిణాపథసఙ్ఖాతే అవన్తిరట్ఠే. కురరఘరేతి ఏవంనామకే నగరే. పపాతేతి ఏకతో పపాతే. తస్స కిర పబ్బతస్స ఏకం పస్సం ఛిన్దిత్వా పాతితం వియ అహోసి. ‘‘పవత్తే’’తిపి పాఠో, నానాతిత్థియానం లద్ధిపవత్తట్ఠానేతి అత్థో. ఇతి థేరో తస్మిం రట్ఠే తం నగరం నిస్సాయ తస్మిం పబ్బతే విహరతి. హాలిద్దికానీతి ఏవంనామకో. అట్ఠకవగ్గియే మాగణ్డియపఞ్హేతి అట్ఠకవగ్గికమ్హి మాగణ్డియపఞ్హో నామ అత్థి, తస్మిం పఞ్హే. రూపధాతూతి రూపక్ఖన్ధో అధిప్పేతో. రూపధాతురాగవినిబద్ధన్తి రూపధాతుమ్హి రాగేన వినిబద్ధం. విఞ్ఞాణన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణం. ఓకసారీతి గేహసారీ ఆలయసారీ.

కస్మా పనేత్థ ‘‘విఞ్ఞాణధాతు ఖో, గహపతీ’’తి న వుత్తన్తి? సమ్మోహవిఘాతత్థం. ‘‘ఓకో’’తి హి అత్థతో పచ్చయో వుచ్చతి, పురేజాతఞ్చ కమ్మవిఞ్ఞాణం పచ్ఛాజాతస్స కమ్మవిఞ్ఞాణస్సపి విపాకవిఞ్ఞాణస్సపి విపాకవిఞ్ఞాణఞ్చ విపాకవిఞ్ఞాణస్సపి కమ్మవిఞ్ఞాణస్సపి పచ్చయో హోతి, తస్మా ‘‘కతరం ను ఖో ఇధ విఞ్ఞాణ’’న్తి? సమ్మోహో భవేయ్య, తస్స విఘాతత్థం తం అగహేత్వా అసమ్భిన్నావ దేసనా కతా. అపిచ ఆరమ్మణవసేన చతస్సో అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణట్ఠితియో వుత్తాతి తా దస్సేతుమ్పి ఇధ విఞ్ఞాణం న గహితం.

ఉపయుపాదానాతి తణ్హూపయదిట్ఠూపయవసేన ద్వే ఉపయా, కాముపాదానాదీని చత్తారి ఉపాదానాని చ. చేతసో అధిట్ఠానాభినివేసానుసయాతి అకుసలచిత్తస్స అధిట్ఠానభూతా చేవ అభినివేసభూతా చ అనుసయభూతా చ. తథాగతస్సాతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. సబ్బేసమ్పి హి ఖీణాసవానం ఏతే పహీనావ, సత్థు పన ఖీణాసవభావో లోకే అతిపాకటోతి ఉపరిమకోటియా ఏవం వుత్తం. విఞ్ఞాణధాతుయాతి ఇధ విఞ్ఞాణం కస్మా గహితం? కిలేసప్పహానదస్సనత్థం. కిలేసా హి న కేవలం చతూసుయేవ ఖన్ధేసు పహీనా పహీయన్తి, పఞ్చసుపి పహీయన్తియేవాతి కిలేసప్పహానదస్సనత్థం గహితం. ఏవం ఖో, గహపతి, అనోకసారీ హోతీతి ఏవం కమ్మవిఞ్ఞాణేన ఓకం అసరన్తేన అనోకసారీ నామ హోతి.

రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధాతి రూపమేవ కిలేసానం పచ్చయట్ఠేన నిమిత్తం, ఆరమ్మణకిరియసఙ్ఖాతనివాసనట్ఠానట్ఠేన నికేతన్తి రూపనిమిత్తనికేతం. విసారో చ వినిబన్ధో చ విసారవినిబన్ధా. ఉభయేనపి హి కిలేసానం పత్థటభావో చ వినిబన్ధనభావో చ వుత్తో, రూపనిమిత్తనికేతే విసారవినిబన్ధాతి రూపనిమిత్తనికేతవిసారవినిబన్ధా, తస్మా రూపనిమిత్తనికేతమ్హి ఉప్పన్నేన కిలేసవిసారేన చేవ కిలేసబన్ధనేన చాతి అత్థో. నికేతసారీతి వుచ్చతీతి ఆరమ్మణకరణవసేన నివాసనట్ఠానం సారీతి వుచ్చతి. పహీనాతి తే రూపనిమిత్తనికేతకిలేసవిసారవినిబన్ధా పహీనా.

కస్మా పనేత్థ పఞ్చక్ఖన్ధా ‘‘ఓకా’’తి వుత్తా, ఛ ఆరమ్మణాని ‘‘నికేత’’న్తి? ఛన్దరాగస్స బలవదుబ్బలతాయ. సమానేపి హి ఏతేసం ఆలయట్ఠేన విసయభావే ఓకోతి నిచ్చనివాసనట్ఠానగేహమేవ వుచ్చతి, నికేతన్తి ‘‘అజ్జ అసుకట్ఠానే కీళిస్సామా’’తి కతసఙ్కేతట్ఠానం నివాసట్ఠానం ఉయ్యానాది. తత్థ యథా పుత్తదారధనధఞ్ఞపుణ్ణగేహే ఛన్దరాగో బలవా హోతి, ఏవం అజ్ఝత్తికేసు ఖన్ధేసు. యథా పన ఉయ్యానట్ఠానాదీసు తతో దుబ్బలతరో హోతి, ఏవం బాహిరేసు ఛసు ఆరమ్మణేసూతి ఛన్దరాగస్స బలవదుబ్బలతాయ ఏవం దేసనా కతాతి వేదితబ్బో.

సుఖితేసు సుఖితోతి ఉపట్ఠాకేసు ధనధఞ్ఞలాభాదివసేన సుఖితేసు ‘‘ఇదానాహం మనాపం భోజనం లభిస్సామీ’’తి గేహసితసుఖేన సుఖితో హోతి, తేహి పత్తసమ్పత్తిం అనుభవమానో వియ చరతి. దుక్ఖితేసు దుక్ఖితోతి తేసం కేనచిదేవ కారణేన దుక్ఖే ఉప్పన్నే సయం ద్విగుణేన దుక్ఖేన దుక్ఖితో హోతి. కిచ్చకరణీయేసూతి కిచ్చసఙ్ఖాతేసు కరణీయేసు. తేసు యోగం ఆపజ్జతీతి ఉపయోగం సయం తేసం కిచ్చానం కత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. కామేసూతి వత్థుకామేసు. ఏవం ఖో, గహపతి, కామేహి అరిత్తో హోతీతి ఏవం కిలేసకామేహి అరిత్తో హోతి అన్తో కామానం భావేన అతుచ్ఛో. సుక్కపక్ఖో తేసం అభావేన రిత్తో తుచ్ఛోతి వేదితబ్బో.

పురక్ఖరానోతి వట్టం పురతో కురుమానో. ఏవంరూపో సియన్తిఆదీసు దీఘరస్సకాళోదాతాదీసు రూపేసు ‘‘ఏవంరూపో నామ భవేయ్య’’న్తి పత్థేతి. సుఖాదీసు వేదనాసు ఏవంవేదనో నామ; నీలసఞ్ఞాదీసు సఞ్ఞాసు ఏవం సఞ్ఞో నామ; పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీసు సఙ్ఖారేసు ఏవంసఙ్ఖారో నామ; చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు విఞ్ఞాణేసు ‘‘ఏవం విఞ్ఞాణో నామ భవేయ్య’’న్తి పత్థేతి.

అపురక్ఖరానోతి వట్టం పురతో అకురుమానో. సహితం మే, అసహితం తేతి తుయ్హం వచనం అసహితం అసిలిట్ఠం, మయ్హం సహితం సిలిట్ఠం మధురపానసదిసం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తుయ్హం దీఘేన కాలేన పరిచితం సుప్పగుణం, తం మమ వాదం ఆగమ్మ సబ్బం ఖణేన విపరావత్తం నివత్తం. ఆరోపితో తే వాదోతి తుయ్హం దోసో మయా ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి తం తం ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా ఉత్తరి పరియేసన్తో ఇమస్స వాదస్స మోక్ఖాయ చర ఆహిణ్డాహి. నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీతి అథ సయమేవ పహోసి, ఇధేవ నిబ్బేఠేహీతి. తతియం.

౪. దుతియహాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా

౪. చతుత్థే సక్కపఞ్హేతి చూళసక్కపఞ్హే, మహాసక్కపఞ్హేపేతం వుత్తమేవ. తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తాతి తణ్హాసఙ్ఖయే నిబ్బానే తదారమ్మణాయ ఫలవిముత్తియా విముత్తా. అచ్చన్తనిట్ఠాతి అన్తం అతిక్కన్తనిట్ఠా సతతనిట్ఠా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. చతుత్థం.

౫. సమాధిసుత్తవణ్ణనా

౫. పఞ్చమే సమాధిన్తి ఇదం భగవా తే భిక్ఖూ చిత్తేకగ్గతాయ పరిహాయన్తే దిస్వా, ‘‘చిత్తేకగ్గతం లభన్తానం ఇమేసం కమ్మట్ఠానం ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఆహ. అభినన్దతీతి పత్థేతి. అభివదతీతి తాయ అభినన్దనాయ ‘‘అహో పియం ఇట్ఠం కన్తం మనాప’’న్తి వదతి. వాచం అభినన్దన్తోపి చ తం ఆరమ్మణం నిస్సాయ ఏవం లోభం ఉప్పాదేన్తో అభివదతియేవ నామ. అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతీతి గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గణ్హాతి. యా రూపే నన్దీతి యా సా రూపే బలవపత్థనాసఙ్ఖాతా నన్దీ. తదుపాదానన్తి తం గహణట్ఠేన ఉపాదానం. నాభినన్దతీతి న పత్థేతి. నాభివదతీతి పత్థనావసేన న ‘‘ఇట్ఠం కన్త’’న్తి వదతి. విపస్సనాచిత్తేన చేతసా ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖ’’న్తి వచీభేదం కరోన్తోపి నాభివదతియేవ. పఞ్చమం.

౬. పటిసల్లాణసుత్తవణ్ణనా

౬. ఛట్ఠే పటిసల్లాణేతి ఇదం భగవా తే భిక్ఖూ కాయవివేకేన పరిహాయన్తే దిస్వా ‘‘కాయవివేకం లభన్తానం ఇమేసం కమ్మట్ఠానం ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఆహ. ఛట్ఠం.

౭. ఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే ఉపాదాపరితస్సనన్తి గహణేన ఉప్పన్నం పరితస్సనం. అనుపాదాఅపరితస్సనన్తి అగ్గహణేన అపరితస్సనం. రూపవిపరిణామానుపరివత్తివిఞ్ఞాణం హోతీతి ‘‘మమ రూపం విపరిణత’’న్తి వా ‘‘అహు వత మేతం, దాని వత మే నత్థీ’’తి వా ఆదినా నయేన కమ్మవిఞ్ఞాణం రూపస్స భేదానుపరివత్తి హోతి. విపరిణామానుపరివత్తిజాతి విపరిణామస్స అనుపరివత్తితో విపరిణామారమ్మణచిత్తతో జాతా. పరితస్సనా ధమ్మసముప్పాదాతి తణ్హాపరితస్సనా చ అకుసలధమ్మసముప్పాదా చ. చిత్తన్తి కుసలచిత్తం. పరియాదాయ తిట్ఠన్తీతి పరియాదియిత్వా తిట్ఠన్తి. ఉత్తాసవాతి సఉత్తాసో. విఘాతవాతి సవిఘాతో సదుక్ఖో. అపేక్ఖవాతి సాలయో. ఉపాదాయ చ పరితస్సతీతి గణ్హిత్వా పరితస్సకో నామ హోతి. న రూపవిపరిణామానుపరివత్తీతి ఖీణాసవస్స కమ్మవిఞ్ఞాణమేవ నత్థి, తస్మా రూపభేదానుపరివత్తి న హోతీతి వత్తుం వట్టతి. సత్తమం.

౮. దుతియఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే తణ్హామానదిట్ఠివసేన దేసనా కతా. ఇతి పటిపాటియా చతూసు సుత్తేసు వట్టవివట్టమేవ కథితం. అట్ఠమం.

౯. కాలత్తయఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే కో పన వాదో పచ్చుప్పన్నస్సాతి పచ్చుప్పన్నమ్హి కథావ కా, అనిచ్చమేవ తం. తే కిర భిక్ఖూ అతీతానాగతం అనిచ్చన్తి సల్లక్ఖేత్వా పచ్చుప్పన్నే కిలమింసు, అథ నేసం ఇతో అతీతానాగతేపి ‘‘పచ్చుప్పన్నం అనిచ్చ’’న్తి వుచ్చమానే బుజ్ఝిస్సన్తీతి అజ్ఝాసయం విదిత్వా సత్థా పుగ్గలజ్ఝాసయేన ఇమం దేసనం దేసేసి. నవమం.

౧౦-౧౧. కాలత్తయదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦-౧౧. దసమేకాదసమాని దుక్ఖం అనత్తాతి పదేహి విసేసేత్వా తథారూపేనేవ పుగ్గలజ్ఝాసయేన కథితానీతి. దసమేకాదసమాని.

నకులపితువగ్గో పఠమో.