౪. చతుత్థవగ్గో

౧. చతుధాతుసుత్తవణ్ణనా

౧౧౪. చతుత్థవగ్గస్స పఠమే పథవీధాతూతి పతిట్ఠాధాతు. ఆపోధాతూతి ఆబన్ధనధాతు. తేజోధాతూతి పరిపాచనధాతు. వాయోధాతూతి విత్థమ్భనధాతు. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పన వీసతికోట్ఠాసాదివసేన ఏతా కథేతబ్బా. పఠమం.

౨. పుబ్బేసమ్బోధసుత్తవణ్ణనా

౧౧౫. దుతియే అయం పథవీధాతుయా అస్సాదోతి అయం పథవీధాతునిస్సయో అస్సాదో. స్వాయం కాయం అబ్భున్నామేత్వా ఉదరం పసారేత్వా, ‘‘ఇధ మే అఙ్గులం పవేసితుం వాయమథా’’తి వా హత్థం పసారేత్వా, ‘‘ఇమం నామేతుం వాయమథా’’తి వా వదతి, ఏవం పవత్తానం వసేన వేదితబ్బో. అనిచ్చాతిఆదీసు హుత్వా అభావాకారేన అనిచ్చా, పటిపీళనాకారేన దుక్ఖా, సభావవిగమాకారేన విపరిణామధమ్మా. అయం పథవీధాతుయా ఆదీనవోతి యేన ఆకారేన సా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయమాకారో పథవీధాతుయా ఆదీనవోతి అత్థో. ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానన్తి నిబ్బానం ఆగమ్మ పథవీధాతుయా ఛన్దరాగో వినీయతి చేవ పహీయతి చ, తస్మా నిబ్బానమస్సా నిస్సరణం.

అయం ఆపోధాతుయా అస్సాదోతి అయం ఆపోధాతునిస్సయో అస్సాదో. స్వాయం అఞ్ఞం ఆపోధాతుయా ఉపద్దుతం దిస్వా, ‘‘కిం అయం నిపన్నకాలతో పట్ఠాయ పస్సావట్ఠానాభిముఖో నిక్ఖమతి చేవ పవిసతి చ, అప్పమత్తకమ్పిస్స కమ్మం కరోన్తస్స సేదతిన్తం వత్థం పీళేతబ్బతాకారం పాపుణాతి, అనుమోదనమత్తమ్పి కథేన్తస్స తాలవణ్టం గణ్హితబ్బం హోతి, మయం పన సాయం నిపన్నా పాతోవ ఉట్ఠహామ, మాసపుణ్ణఘటో వియ నో సరీరం, మహాకమ్మం కరోన్తానం సేదమత్తమ్పి నో న ఉప్పజ్జతి, అసనిసద్దేన వియ ధమ్మం కథేన్తానం సరీరే ఉసుమాకారమత్తమ్పి నో నత్థీ’’తి ఏవం పవత్తానం వసేన వేదితబ్బో.

అయం తేజోధాతుయా అస్సాదోతి అయం తేజోధాతునిస్సయో అస్సాదో. స్వాయం సీతగహణికే దిస్వా, ‘‘కిం ఇమే కిఞ్చిదేవ యాగుభత్తఖజ్జమత్తం అజ్ఝోహరిత్వా థద్ధకుచ్ఛినో నిసీదిత్వా సబ్బరత్తిం అఙ్గారకటాహం పరియేసన్తి, ఫుసితమత్తేసుపి సరీరే పతితేసు అఙ్గారకటాహం ఓత్థరిత్వా పారుపిత్వావ నిపజ్జన్తి? మయం పన అతిథద్ధమ్పి మంసం వా పూవం వా ఖాదామ, కుచ్ఛిపూరం భత్తం భుఞ్జామ, తావదేవ నో సబ్బం ఫేణపిణ్డో వియ విలీయతి, సత్తాహవద్దలికాయ వత్తమానాయ సరీరే సీతానుదహనమత్తమ్పి నో నత్థీ’’తి ఏవం పవత్తానం వసేన వేదితబ్బో.

అయం వాయోధాతుయా అస్సాదోతి అయం వాయోధాతునిస్సయో అస్సాదో. స్వాయం అఞ్ఞే వాతభీరుకే దిస్వా, ‘‘ఇమేసం అప్పమత్తకమ్పి కమ్మం కరోన్తానం అనుమోదనమత్తమ్పి కథేన్తానం సరీరం వాతో విజ్ఝతి, గావుతమత్తమ్పి అద్ధానం గతానం హత్థపాదా సీదన్తి, పిట్ఠి రుజ్జతి, కుచ్ఛివాతసీసవాతకణ్ణవాతాదీహి నిచ్చుపద్దుతా తేలఫాణితాదీని వాతభేసజ్జానేవ కరోన్తా అతినామేన్తి, అమ్హాకం పన మహాకమ్మం కరోన్తానమ్పి తియామరత్తిం ధమ్మం కథేన్తానమ్పి ఏకదివసేనేవ దస యోజనాని గచ్ఛన్తానమ్పి హత్థపాదసంసీదనమత్తం వా పిట్ఠిరుజ్జనమత్తం వా న హోతీ’’తి, ఏవం పవత్తానం వసేన వేదితబ్బో. ఏవం పవత్తా హి ఏతా ధాతుయో అస్సాదేన్తి నామ.

అబ్భఞ్ఞాసిన్తి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన అఞ్ఞాసిం. అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిన్తి ఉత్తరవిరహితం సబ్బసేట్ఠం సమ్మా సామఞ్చ బోధిం, అథ వా పసత్థం సున్దరఞ్చ బోధిం. బోధీతి రుక్ఖోపి మగ్గోపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి నిబ్బానమ్పి. ‘‘బోధిరుక్ఖమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధో’’తి (మహావ. ౧; ఉదా. ౧) చ ‘‘అన్తరా చ బోధిం అన్తరా చ గయ’’న్తి (మహావ. ౧౧; మ.ని. ౧.౨౮౫) చ ఆగతట్ఠానేసు హి రుక్ఖో బోధీతి వుచ్చతి. ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తి (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧) ఆగతట్ఠానే మగ్గో. ‘‘పప్పోతి బోధిం వరభూరిమేధసో’’తి (దీ. ని. ౩.౨౧౭) ఆగతట్ఠానే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. ‘‘పత్వాన బోధిం అమతం అసఙ్ఖత’’న్తి ఆగతట్ఠానే నిబ్బానం. ఇధ పన భగవతో అరహత్తమగ్గో అధిప్పేతో.

సావకానం అరహత్తమగ్గో అనుత్తరా బోధి హోతి, న హోతీతి? న హోతి. కస్మా? అసబ్బగుణదాయకత్తా. తేసఞ్హి కస్సచి అరహత్తమగ్గో అరహత్తఫలమేవ దేతి, కస్సచి తిస్సో విజ్జా, కస్సచి ఛ అభిఞ్ఞా, కస్సచి చతస్సో పటిసమ్భిదా, కస్సచి సావకపారమీఞాణం. పచ్చేకబుద్ధానమ్పి పచ్చేకబోధిఞాణమేవ దేతి. బుద్ధానం పన సబ్బగుణసమ్పత్తిం దేతి అభిసేకో వియ రఞ్ఞో సబ్బలోకిస్సరియభావం. తస్మా అఞ్ఞస్స కస్సచిపి అనుత్తరా బోధి న హోతి.

అభిసమ్బుద్ధోతి పచ్చఞ్ఞాసిన్తి ‘‘అభిసమ్బుద్ధో అహం పత్తో పటివిజ్ఝిత్వా ఠితో’’తి ఏవం పటిజానిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాదీతి అధిగతగుణదస్సనసమత్థం పచ్చవేక్ఖణఞాణఞ్చ మే ఉదపాది. అకుప్పా మే విముత్తీతి ‘‘అయం మయ్హం అరహత్తఫలవిముత్తి అకుప్పా’’తి ఏవం ఞాణం ఉదపాది. తత్థ ద్వీహాకారేహి అకుప్పతా వేదితబ్బా కారణతో చ ఆరమ్మణతో చ. సా హి చతూహి మగ్గేహి సముచ్ఛిన్నకిలేసానం పున అనివత్తనతాయ కారణతోపి అకుప్పా, అకుప్పధమ్మం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తతాయ ఆరమ్మణతోపి అకుప్పా. అన్తిమాతి పచ్ఛిమా. నత్థి దాని పునబ్భవోతి ఇదాని పున అఞ్ఞో భవో నామ నత్థీతి.

ఇమస్మిం సుత్తే చత్తారి సచ్చాని కథితాని. కథం? చతూసు హి ధాతూసు అస్సాదో సముదయసచ్చం, ఆదీనవో దుక్ఖసచ్చం, నిస్సరణం నిరోధసచ్చం, నిరోధప్పజాననో మగ్గో మగ్గసచ్చం. విత్థారవసేనపి కథేతుం వట్టతియేవ. ఏత్థ హి యం పథవీధాతుం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం పథవీధాతుయా అస్సాదోతి పహానపటివేధో సముదయసచ్చం. యా పథవీధాతు అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం పథవీధాతుయా, ఆదీనవోతి పరిఞ్ఞాపటివేధో దుక్ఖసచ్చం. యో పథవీధాతుయా ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం పథవీధాతుయా నిస్సరణన్తి సచ్ఛికిరియాపటివేధో నిరోధసచ్చం. యా ఇమేసు తీసు ఠానేసు దిట్ఠి సఙ్కప్పో వాచా కమ్మన్తో ఆజీవో వాయామో సతి సమాధి, అయం భావనాపటివేధో మగ్గసచ్చన్తి. దుతియం.

౩. అచరింసుత్తవణ్ణనా

౧౧౬. తతియే అచరిన్తి ఞాణచారేన అచరిం, అనుభవనచారేనాతి అత్థో. యావతాతి యత్తకో. తతియం.

౪. నోచేదంసుత్తవణ్ణనా

౧౧౭. చతుత్థే నిస్సటాతిఆదీని ఆదితో వుత్తపటిసేధేన యోజేత్వా ‘‘న నిస్సటా, న విసంయుత్తా, న విప్పముత్తా, న విమరియాదికతేన చేతసా విహరింసూ’’తి ఏవం వేదితబ్బాని. దుతియనయే విమరియాదికతేనాతి నిమ్మరియాదికతేన. తత్థ దువిధా మరియాదా కిలేసమరియాదా వట్టమరియాదాతి. తత్థ చ యస్స ఉపడ్ఢా కిలేసా పహీనా, ఉపడ్ఢా అప్పహీనా, వట్టం వా పన ఉపడ్ఢం పహీనం, ఉపడ్ఢం అప్పహీనం, తస్స చిత్తం పహీనకిలేసే వా వట్టం వా సన్ధాయ విమరియాదికతం, అప్పహీనకిలేసే వా వట్టం వా సన్ధాయ న విమరియాదికతం. ఇధ పన ఉభయస్సాపి పహీనత్తా ‘‘విమరియాదికతేన చేతసా’’తి వుత్తం, మరియాదం అకత్వా ఠితేన అతిక్కన్తమరియాదేన చేతసాతి అత్థో. ఇతి తీసుపి ఇమేసు సుత్తేసు చతుసచ్చమేవ కథితం. చతుత్థం.

౫. ఏకన్తదుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౧౧౮. పఞ్చమే ఏకన్తదుక్ఖాతి అతిక్కమిత్వా ఠితస్స తత్తకారో వియ ఏకన్తేనేవ దుక్ఖా. దుక్ఖానుపతితాతి దుక్ఖేన అనుపతితా. దుక్ఖావక్కన్తాతి దుక్ఖేన ఓక్కన్తా ఓతిణ్ణా. సుఖాతి సుఖవేదనాయ పచ్చయభూతా. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం సుత్తే దుక్ఖలక్ఖణం కథితం. పఞ్చమం.

౬-౧౦. అభినన్దసుత్తాదివణ్ణనా

౧౧౯-౧౨౩. ఛట్ఠసత్తమేసు వివట్టం, అవసానే తీసు చతుసచ్చమేవాతి. ఛట్ఠాదీని.

చతుత్థో వగ్గో.

ధాతుసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.