నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

సంయుత్తనికాయే

నిదానవగ్గ-అట్ఠకథా

౧. నిదానసంయుత్తం

౧. బుద్ధవగ్గో

౧. పటిచ్చసముప్పాదసుత్తవణ్ణనా

౧. ఏవం మే సుతన్తి – నిదానవగ్గే పఠమం పటిచ్చసముప్పాదసుత్తం. తత్రాయం అనుపుబ్బపదవణ్ణనా – తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి, ఏత్థ తత్రాతి దేసకాలపరిదీపనం. తఞ్హి ‘‘యం సమయం విహరతి, తత్ర సమయే, యస్మిఞ్చ జేతవనే విహరతి, తత్ర జేతవనే’’తి దీపేతి. భాసితబ్బయుత్తే వా దేసకాలే దీపేతి. న హి భగవా అయుత్తే దేసే కాలే చ ధమ్మం భాసతి. ‘‘అకాలో ఖో తావ బాహియా’’తిఆది (ఉదా. ౧౦) చేత్థ సాధకం. ఖోతి పదపూరణమత్తే, అవధారణే ఆదికాలత్థే వా నిపాతో. భగవాతి లోకగరుదీపనం. భిక్ఖూతి కథాసవనయుత్తపుగ్గలవచనం. అపిచేత్థ ‘‘భిక్ఖకోతి భిక్ఖు, భిక్ఖాచరియం అజ్ఝూపగతోతి భిక్ఖూ’’తిఆదినా (పారా. ౪౫; విభ. ౫౧౦) నయేన వచనత్థో వేదితబ్బో. ఆమన్తేసీతి ఆలపి, అభాసి, సమ్బోధేసి, అయమేత్థ అత్థో. అఞ్ఞత్ర పన ఞాపనేపి హోతి. యథాహ – ‘‘ఆమన్తయామి వో, భిక్ఖవే, పటివేదయామి వో, భిక్ఖవే’’తి. పక్కోసనేపి. యథాహ – ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, మమ వచనేన సారిపుత్తం ఆమన్తేహీ’’తి (అ. ని. ౯.౧౧). భిక్ఖవోతి ఆమన్తనాకారదీపనం. తఞ్చ భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగసిద్ధత్తా వుత్తం. భిక్ఖనసీలతాగుణయుత్తోపి హి భిక్ఖు, భిక్ఖనధమ్మతాగుణయుత్తోపి భిక్ఖనే సాధుకారితాగుణయుత్తోపీతి సద్దవిదూ మఞ్ఞన్తి. తేన చ తేసం భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగసిద్ధేన వచనేన హీనాధికజనసేవితవుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతదీనభావనిగ్గహం కరోతి. ‘‘భిక్ఖవో’’తి ఇమినా చ కరుణావిప్ఫారసోమ్మహదయనయననిపాతపుబ్బఙ్గమేన వచనేన తే అత్తనో అభిముఖే కరోన్తో తేనేవ కథేతుకమ్యతాదీపకేన నేసం వచనేన సోతుకమ్యతం జనేతి, తేనేవ చ సమ్బోధనత్థేన సాధుకం మనసికారేపి నియోజేతి. సాధుకం మనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తి.

అపరేసుపి దేవమనుస్సేసు విజ్జమానేసు కస్మా భిక్ఖూయేవ ఆమన్తేసీతి చే? జేట్ఠసేట్ఠాసన్నసదాసన్నిహితభావతో. సబ్బపరిససాధారణా హి భగవతో ధమ్మదేసనా, పరిసాయ జేట్ఠా భిక్ఖూ పఠమం ఉప్పన్నత్తా, సేట్ఠా అనగారియభావం ఆదిం కత్వా సత్థుచరియానువిధాయకత్తా సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా చ, ఆసన్నా తత్థ నిసిన్నేసు సత్థుసన్తికత్తా, సదాసన్నిహితా సత్థుసన్తికావచరత్తాతి. అపిచ తే ధమ్మదేసనాయ భాజనం యథానుసిట్ఠం పటిపత్తిసబ్భావతో. విసేసతో చ ఏకచ్చే భిక్ఖూయేవ సన్ధాయ అయం దేసనాపీతి ఏవం ఆమన్తేసి.

కిమత్థం పన భగవా ధమ్మం దేసేన్తో పఠమం భిక్ఖూ ఆమన్తేసి, న ధమ్మమేవ దేసేసీతి? సతిజననత్థం. భిక్ఖూ అఞ్ఞం చిన్తేన్తాపి విక్ఖిత్తచిత్తాపి ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాపి కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తాపి నిసిన్నా హోన్తి. తే అనామన్తేత్వా ధమ్మే దేసియమానే ‘‘అయం దేసనా కింనిదానా కింపచ్చయా కతమాయ అట్ఠుప్పత్తియా దేసితా’’తి సల్లక్ఖేతుం అసక్కోన్తా దుగ్గహితం వా గణ్హేయ్యుం, న వా గణ్హేయ్యుం, తేన నేసం సతిజననత్థం భగవా పఠమం ఆమన్తేత్వా పచ్ఛా ధమ్మం దేసేతి.

భదన్తేతి గారవవచనమేతం, సత్థునో పటివచనదానం వా. అపిచేత్థ ‘‘భిక్ఖవో’’తి వదమానో భగవా భిక్ఖూ ఆలపతి. ‘‘భదన్తే’’తి వదమానా తే భగవన్తం పచ్చాలపన్తి. తథా హి ‘‘భిక్ఖవో’’తి భగవా ఆభాసతి, ‘‘భదన్తే’’తి పచ్చాభాసన్తి. ‘‘భిక్ఖవో’’తి పటివచనం దాపేతి, ‘‘భదన్తే’’తి పటివచనం దేన్తి. తే భిక్ఖూతి యే భగవా ఆమన్తేసి, తే. భగవతో పచ్చస్సోసున్తి భగవతో ఆమన్తనం పతిఅస్సోసుం, అభిముఖా హుత్వా సుణింసు సమ్పటిచ్ఛింసు పటిగ్గహేసున్తి అత్థో. భగవా ఏతదవోచాతి, భగవా ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం సకలసుత్తం అవోచ. ఏత్తావతా యం ఆయస్మతా ఆనన్దేన అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స బుద్ధానం దేసనాఞాణగమ్భీరభావసంసూచకస్స ఇమస్స సుత్తస్స సుఖావగాహణత్థం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసప్పటిమణ్డితం నిదానం భాసితం, తస్స అత్థవణ్ణనా సమత్తా.

ఇదాని పటిచ్చసముప్పాదం వోతిఆదినా నయేన భగవతా నిక్ఖిత్తస్స సుత్తస్స సంవణ్ణనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. సా పనేసా సుత్తవణ్ణనా యస్మా సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతి, తస్మా సుత్తనిక్ఖేపం తావ విచారేస్సామ. చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా – అత్తజ్ఝాసయో, పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసికో, అట్ఠుప్పత్తికోతి. తత్థ యాని సుత్తాని భగవా పరేహి అనజ్ఝిట్ఠో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేతి, సేయ్యథిదం – దసబలసుత్తన్తహారకో చన్దోపమ-వీణోపమ-సమ్మప్పధాన-ఇద్ధిపాద-ఇన్ద్రియబల-బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గ-సుత్తన్తహారకోతి ఏవమాదీని, తేసం అత్తజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.

యాని పన ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా. యంనూనాహం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౪.౧౨౧; మ. ని. ౩.౪౧౬) ఏవం పరేసం అజ్ఝాసయం ఖన్తిం నిజ్ఝానక్ఖమం మనం అభినీహారం బుజ్ఝనభావఞ్చ అపేక్ఖిత్వా పరజ్ఝాసయవసేన కథితాని, సేయ్యథిదం – చూళరాహులోవాదసుత్తం, మహారాహులోవాదసుత్తం, ధమ్మచక్కప్పవత్తనం, అనత్తలక్ఖణసుత్తం, ఆసీవిసోపమసుత్తం, ధాతువిభఙ్గసుత్తన్తి, ఏవమాదీని, తేసం పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.

భగవన్తం పన ఉపసఙ్కమిత్వా చతస్సో పరిసా చత్తారో వణ్ణా నాగా సుపణ్ణా గన్ధబ్బా అసురా యక్ఖా మహారాజానో తావతింసాదయో దేవా మహాబ్రహ్మాతి ఏవమాదయో ‘‘బోజ్ఝఙ్గా బోజ్ఝఙ్గాతి, భన్తే, వుచ్చన్తి – (సం. ని. ౫.౨౦౨) నీవరణా నీవరణాతి, భన్తే, వుచ్చన్తి – ఇమే ను ఖో, భన్తే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, కింసూధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౩) నయేన పఞ్హం పుచ్ఛన్తి. ఏవం పుట్ఠేన భగవతా యాని కథితాని బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తాదీని, యాని వా పనఞ్ఞానిపి దేవతాసంయుత్త, మారసంయుత్త, బ్రహ్మసంయుత్త, సక్కపఞ్హ, చూళవేదల్ల, మహావేదల్ల, సామఞ్ఞఫలఆళవక, సూచిలోమ, ఖరలోమసుత్తాదీని, తేసం పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో.

యాని పన తాని ఉప్పన్నం కారణం పటిచ్చ కథితాని, సేయ్యథిదం – ధమ్మదాయాదం. చూళసీహనాదసుత్తం పుత్తమంసూపమం దారుక్ఖన్ధూపమం అగ్గిక్ఖన్ధూపమం ఫేణపిణ్డూపమం పారిచ్ఛత్తకూపమన్తి ఏవమాదీని, తేసం అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో.

ఏవమేతేసు చతూసు నిక్ఖేపేసు ఇమస్స పటిచ్చసముప్పాదసుత్తస్స పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో. పరపుగ్గలజ్ఝాసయవసేన హిదం భగవతా నిక్ఖిత్తం. కతమేసం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేనాతి? ఉగ్ఘటితఞ్ఞూనం. చత్తారో హి పుగ్గలా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యో పదపరమోతి. తత్థ యస్స పుగ్గలస్స సహ ఉదాహటవేలాయ ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. యస్స పుగ్గలస్స సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థే విభజియమానే ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ. యస్స పుగ్గలస్స ఉద్దేసతో పరిపుచ్ఛతో యోనిసో మనసికరోతో, కల్యాణమిత్తే సేవతో, భజతో, పయిరుపాసతో, అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో నేయ్యో. యస్స పుగ్గలస్స బహుమ్పి సుణతో, బహుమ్పి ధారయతో, బహుమ్పి వాచయతో న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పదపరమో. ఇతి ఇమేసు చతూసు పుగ్గలేసు ఉగ్ఘటితఞ్ఞూపుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేన ఇదం సుత్తం నిక్ఖిత్తం.

తదా కిర పఞ్చసతా జనపదవాసికా భిక్ఖూ సబ్బేవ ఏకచరా ద్విచరా తిచరా చతుచరా పఞ్చచరా సభాగవుత్తినో ధుతఙ్గధరా ఆరద్ధవీరియా యుత్తయోగా విపస్సకా సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం పచ్చయాకారదేసనం పత్థయమానా సాయన్హసమయే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా, వన్దిత్వా, రత్తకమ్బలసాణియా పరిక్ఖిపమానా వియ దేసనం పచ్చాసీసమానా పరివారేత్వా నిసీదింసు. తేసం అజ్ఝాసయవసేన భగవా ఇదం సుత్తం ఆరభి. యథా హి ఛేకో చిత్తకారో అపరికమ్మకతభిత్తిం లభిత్వా, న ఆదితోవ రూపం సముట్ఠాపేసి, మహామత్తికలేపాదీహి పన భిత్తిపరికమ్మం తావ కత్వా, కతపరికమ్మాయ భిత్తియా రూపం సముట్ఠాపేతి, కతపరికమ్మం పన భిత్తిం లభిత్వా, భిత్తిపరికమ్మబ్యాపారం అకత్వా, రఙ్గజాతాని యోజేత్వా, వట్టికం వా తూలికం వా ఆదాయ రూపమేవ సముట్ఠాపేతి, ఏవమేవ భగవా అకతాభినివేసం ఆదికమ్మికకులపుత్తం లభిత్వా నాస్స ఆదితోవ అరహత్తపదట్ఠానం సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం విపస్సనాలక్ఖణం ఆచిక్ఖతి, సీలసమాధికమ్మస్సకతాదిట్ఠిసమ్పదాయ పన యోజేన్తో పుబ్బభాగపటిపదం తావ ఆచిక్ఖతి. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘తస్మాతిహ త్వం, భిక్ఖు, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా. యతో ఖో తే, భిక్ఖు, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం భవిస్సతి దిట్ఠి చ ఉజుకా. తతో త్వం, భిక్ఖు, సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ చత్తారో సతిపట్ఠానే తివిధేన భావేయ్యాసి. కతమే చత్తారో? ఇధ త్వం, భిక్ఖు, అజ్ఝత్తం వా కాయే కాయానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. బహిద్ధా వా కాయే…పే… అజ్ఝత్తబహిద్ధా వా కాయే…పే… ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం. యతో ఖో త్వం, భిక్ఖు, సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానే ఏవం తివిధేన భావేస్ససి, తతో తుయ్హం, భిక్ఖు, యా రత్తి వా దివసో వా ఆగమిస్సతి, వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు, నో పరిహానీ’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯).

ఏవం ఆదికమ్మికకులపుత్తస్స సీలకథాయ పరికమ్మం కథేత్వా, అరహత్తపదట్ఠానం సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం విపస్సనాలక్ఖణం ఆచిక్ఖతి.

పరిసుద్ధసీలం పన ఆరద్ధవీరియం యుత్తయోగం విపస్సకం లభిత్వా, నాస్స పుబ్బభాగపటిపదం ఆచిక్ఖతి, ఉజుకమేవ పన అరహత్తపదట్ఠానం సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం విపస్సనాలక్ఖణం ఆచిక్ఖతి. ఇమే పఞ్చసతా భిక్ఖూ పుబ్బభాగపటిపదం పరిసోధేత్వా ఠితా సుధన్తసువణ్ణసదిసా సుపరిమజ్జితమణిక్ఖన్ధసన్నిభా, ఏకో లోకుత్తరమగ్గోవ నేసం అనాగతో. ఇతి తస్సాగమనత్థాయ సత్థా తేసం అజ్ఝాసయం అపేక్ఖమానో ఇదం సుత్తం ఆరభి.

తత్థ పటిచ్చసముప్పాదన్తి పచ్చయాకారం. పచ్చయాకారో హి అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిచ్చ సహితే ధమ్మే ఉప్పాదేతి. తస్మా పటిచ్చసముప్పాదోతి వుచ్చతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గతో గహేతబ్బో.

వోతి అయం వో-సద్దో పచ్చత్త-ఉపయోగకరణ-సమ్పదాన-సామివచన-పదపూరణేసు దిస్సతి. ‘‘కచ్చి పన వో అనురుద్ధా సమగ్గా సమ్మోదమానా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౨౬; మహావ. ౪౬౬) హి పచ్చత్తే దిస్సతి. ‘‘గచ్ఛథ, భిక్ఖవే, పణామేమి వో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౫౭) ఉపయోగే. ‘‘న వో మమ సన్తికే వత్థబ్బ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౫౭) కరణే. ‘‘వనపత్థపరియాయం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౯౦) సమ్పదానే. ‘‘సబ్బేసం వో, సారిపుత్త, సుభాసిత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౪౫) సామివచనే. ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౫) పదపూరణమత్తే. ఇధ పనాయం సమ్పదానే దట్ఠబ్బో. భిక్ఖవేతి పతిస్సవేన అభిముఖీభూతానం పున ఆలపనం. దేసేస్సామీతి దేసనాపటిజాననం. తం సుణాథాతి తం పటిచ్చసముప్పాదం తం దేసనం మయా వుచ్చమానం సుణాథ.

సాధుకం మనసి కరోథాతి ఏత్థ పన సాధుకం సాధూతి ఏకత్థమేతం. అయఞ్చ సాధుసద్దో ఆయాచన-సమ్పటిచ్ఛన-సమ్పహంసన-సున్దర-దళ్హీకమ్మాదీసు దిస్సతి. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౨౫౭; సం. ని. ౪.౬౫; ౫.౩౮౧) హి ఆయాచనే దిస్సతి. ‘‘సాధు, భన్తేతి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౮౬) సమ్పటిచ్ఛనే. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్తా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౪౯) సమ్పహంసనే.

‘‘సాధు ధమ్మరుచీ రాజా, సాధు పఞ్ఞాణవా నరో;

సాధు మిత్తానమద్దుబ్భో, పాపస్స అకరణం సుఖ’’న్తి. –

ఆదీసు (జా. ౨.౧౮.౧౦౧) సున్దరే. ‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, సాధుకం సుణాహీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౧౯౨) సాధుకసద్దోయేవ దళ్హీకమ్మే ఆణత్తియన్తిపి వుచ్చతి. ఇధ పనాయం ఏత్థేవ దళ్హీకమ్మే ఆణత్తియా చ అత్థో వేదితబ్బో, సున్దరత్థేపి వట్టతి. దళ్హీకరణత్థేన హి ‘‘దళ్హం ఇమం ధమ్మం సుణాథ, సుగ్గహితం గణ్హన్తా’’, ఆణత్తిఅత్థేన ‘‘మమ ఆణత్తియా సుణాథ’’ సున్దరత్థేన ‘‘సున్దరమిమం భద్దకం ధమ్మం సుణాథా’’తి ఏతం దీపితం హోతి. మనసి కరోథాతి ఆవజ్జేథ. సమన్నాహరథాతి అత్థో. అవిక్ఖిత్తచిత్తా హుత్వా నిసామేథ, చిత్తే కరోథాతి అధిప్పాయో.

ఇదానేత్థ తం సుణాథాతి సోతిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణమేతం. సాధుకం మనసి కరోథాతి మనసికారే దళ్హీకమ్మనియోజనేన మనిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణం. పురిమఞ్చేత్థ బ్యఞ్జనవిపల్లాసగాహనివారణం, పచ్ఛిమం అత్థవిపల్లాసగాహనివారణం. పురిమేన చ ధమ్మస్సవనే నియోజేతి, పచ్ఛిమేన సుతానం ధమ్మానం ధారణూపపరిక్ఖాసు. పురిమేన చ ‘‘సబ్యఞ్జనో అయం ధమ్మో, తస్మా సవనీయో’’తి దీపేతి, పచ్ఛిమేన ‘‘సాత్థో, తస్మా మనసి కాతబ్బో’’తి. సాధుకపదం వా ఉభయపదేహి యోజేత్వా, ‘‘యస్మా అయం ధమ్మో ధమ్మగమ్భీరో చ దేసనాగమ్భీరో చ, తస్మా సుణాథ సాధుకం. యస్మా అత్థగమ్భీరో చ పటివేధగమ్భీరో చ, తస్మా సాధుకం మనసి కరోథా’’తి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. భాసిస్సామీతి దేసేస్సామి. ‘‘తం సుణాథా’’తి ఏత్థ పటిఞ్ఞాతం దేసనం సంఖిత్తతోవ న దేసేస్సామి, అపిచ ఖో విత్థారతోపి నం భాసిస్సామీతి వుత్తం హోతి. సఙ్ఖేపవిత్థారవాచకాని హి ఏతాని పదాని. యథాహ వఙ్గీసత్థేరో –

‘‘సంఖిత్తేనపి దేసేతి, విత్థారేనపి భాసతి;

సాళికాయివ నిగ్ఘోసో, పటిభానం ఉదీరయీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౧౪; థేరగా. ౧౨౪౧);

ఏవం వుత్తే ఉస్సాహజాతా హుత్వా ఏవం, భన్తేతి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసుం సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛింసు, పటిగ్గహేసున్తి వుత్తం హోతి.

అథ నేసం భగవా ఏతదవోచ – ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో’’తిఆదిం సకలం సుత్తం అవోచ. తత్థ కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. పఞ్చవిధా హి పుచ్ఛా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి, తాసం ఇదం నానత్తం –

కతమా అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛా (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨)? పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం. తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభూతాయ విభావనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా.

కతమా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం. సో అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా.

కతమా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా? పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి విమతిపక్ఖన్దో ద్వేళ్హకజాతో – ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి, సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా.

కతమా అనుమతిపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం అనుమతియా పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి, అనిచ్చం, భన్తే. యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వాతి, దుక్ఖం, భన్తే. యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం – ‘‘ఏతం మమ ఏసోహమస్మి ఏసో మే అత్తా’’తి, నో హేతం భన్తేతి (సం. ని. ౩.౭౯). అయం అనుమతిపుచ్ఛా.

కతమా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం కథేతుకమ్యతాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో’’తి? అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి.

తత్థ బుద్ధానం పురిమా తిస్సో పుచ్ఛా నత్థి. కస్మా? బుద్ధానఞ్హి తీసు అద్ధాసు కిఞ్చి సఙ్ఖతం అద్ధావిముత్తం వా అసఙ్ఖతం అదిట్ఠం అజోతితం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం నామ నత్థి. తేన నేసం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా నత్థి. యం పన భగవతా అత్తనో ఞాణేన పటివిద్ధం, తస్స అఞ్ఞేన సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా సద్ధిం సంసన్దనకిచ్చం నత్థి. తేనస్స దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా నత్థి. యస్మా పనేస అకథంకథీ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో సబ్బధమ్మేసు విహతసంసయో. తేనస్స విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా నత్థి. ఇతరా పన ద్వే పుచ్ఛా భగవతో అత్థి. తాసు అయం కథేతుకమ్యతా పుచ్ఛాతి వేదితబ్బా.

ఇదాని తావ పుచ్ఛాయ పుట్ఠం పచ్చయాకారం విభజన్తో అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారాతిఆదిమాహ. ఏత్థ చ యథా నామ ‘‘పితరం కథేస్సామీ’’తి ఆరద్ధో ‘‘తిస్సస్స పితా సోణస్స పితా’’తి పఠమతరం పుత్తమ్పి కథేతి, ఏవమేవ భగవా పచ్చయం కథేతుం ఆరద్ధో ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా నయేన సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయే అవిజ్జాదిధమ్మే కథేన్తో పచ్చయుప్పన్నమ్పి కథేసి. ఆహారవగ్గస్స పన పరియోసానే ‘‘పటిచ్చసముప్పాదఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి పటిచ్చసముప్పన్నే చ ధమ్మే’’తి (సం. ని. ౨.౨౦) ఉభయం ఆరభిత్వా ఉభయమ్పి కథేసి. ఇదాని అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదీసు పన అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో. తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారేన పన సబ్బాకారసమ్పన్నా అనులోమపటిచ్చసముప్పాదకథా విసుద్ధిమగ్గే కథితా, తస్మా సా తత్థ కథితవసేనేవ గహేతబ్బా.

పటిలోమకథాయం పన అవిజ్జాయ త్వేవాతి అవిజ్జాయ తు ఏవ. అసేసవిరాగనిరోధాతి విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేన అసేసనిరోధా. సఙ్ఖారనిరోధోతి సఙ్ఖారానం అనుప్పాదనిరోధో హోతి. ఏవంనిరోధానం పన సఙ్ఖారానం నిరోధా విఞ్ఞాణాదీనఞ్చ నిరోధా నామరూపాదీని నిరుద్ధానియేవ హోన్తీతి దస్సేతుం సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధోతిఆదీని వత్వా, ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీతి ఆహ. తత్థ కేవలస్సాతి సకలస్స, సుద్ధస్స వా, సత్తవిరహితస్సాతి అత్థో. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి దుక్ఖరాసిస్స. నిరోధో హోతీతి అనుప్పాదో హోతి. ఇతి భగవా అనులోమతో ద్వాదసహి పదేహి వట్టకథం కథేత్వా తమేవ వట్టం వినివట్టేత్వా పటిలోమతో ద్వాదసహి పదేహి వివట్టం కథేన్తో అరహత్తేన దేసనాయ కూటం గణ్హి. దేసనాపరియోసానే తే పఞ్చసతా ఆరద్ధవిపస్సకా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూపుగ్గలా సూరియరస్మిసమ్ఫుట్ఠాని పరిపాకగతాని పదుమాని వియ సచ్చాని బుజ్ఝిత్వా అరహత్తఫలే పతిట్ఠహింసు.

ఇదమవోచ భగవాతి ఇదం వట్టవివట్టవసేన సకలసుత్తం భగవా అవోచ. అత్తమనా తే భిక్ఖూతి తుట్ఠచిత్తా తే పఞ్చసతా ఖీణాసవా భిక్ఖూ. భగవతో భాసితం అభినన్దున్తి కరవీకరుతమఞ్జునా కణ్ణసుఖేన పణ్డితజనహదయానం అమతాభిసేకసదిసేన బ్రహ్మస్సరేన భాసతో భగవతో వచనం అభినన్దింసు, అనుమోదింసు చేవ సమ్పటిచ్ఛింసు చాతి అత్థో. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘సుభాసితం సులపితం, సాధు సాధూతి తాదినో;

అనుమోదమానా సిరసా, సమ్పటిచ్ఛింసు భిక్ఖవో’’తి.

పఠమపటిచ్చసముప్పాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియేపి వుత్తనయేనేవ సుత్తనిక్ఖేపో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – పఠమం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూపుగ్గలానం వసేన సఙ్ఖేపతో దస్సితం, ఇదం విపఞ్చితఞ్ఞూనం వసేన విత్థారతోతి. ఇమస్మిఞ్చ పన సుత్తే చతస్సో వల్లిహారకపురిసూపమా వత్తబ్బా, తా విసుద్ధిమగ్గే వుత్తా ఏవ. యథా హి వల్లిహారకో పురిసో వల్లియా అగ్గం దిస్వా తదనుసారేన మూలం పరియేసన్తో తం దిస్వా వల్లిం మూలే ఛేత్వా ఆదాయ కమ్మే ఉపనేయ్య, ఏవం భగవా విత్థారదేసనం దేసేన్తో పటిచ్చసముప్పాదస్స అగ్గభూతా జరామరణా పట్ఠాయ యావ మూలభూతం అవిజ్జాపదం, తావ దేసనం ఆహరిత్వా పున వట్టవివట్టం దేసేన్తో నిట్ఠపేసి.

తత్రాయం జరామరణాదీనం విత్థారదేసనాయ అత్థనిచ్ఛయో – జరామరణనిద్దేసే తావ తేసం తేసన్తి అయం సఙ్ఖేపతో అనేకేసం సత్తానం సాధారణనిద్దేసోతి విఞ్ఞాతబ్బో. యా దేవదత్తస్స జరా, యా సోమదత్తస్సాతి ఏవఞ్హి దివసమ్పి కథేన్తస్స నేవ సత్తా పరియాదానం గచ్ఛన్తి. ఇమేహి పన ద్వీహి పదేహి న కోచి సత్తో అపరియాదిన్నో హోతి. తస్మా వుత్తం, ‘‘అయం సఙ్ఖేపతో అనేకేసం సత్తానం సాధారణనిద్దేసో’’తి. తమ్హి తమ్హీతి అయం గతిజాతివసేన అనేకేసం సత్తనికాయానం సాధారణనిద్దేసో. సత్తనికాయేతి సాధారణనిద్దేసేన నిద్దిట్ఠస్స సరూపనిదస్సనం. జరా జీరణతాతిఆదీసు పన జరాతి సభావనిద్దేసో. జీరణతాతి ఆకారనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తిఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా, పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసా. అయఞ్హి జరాతి ఇమినా పదేన సభావతో దీపితా, తేనస్సాయం సభావనిద్దేసో. జీరణతాతి ఇమినా ఆకారతో, తేనస్సాయం ఆకారనిద్దేసో. ఖణ్డిచ్చన్తి ఇమినా కాలాతిక్కమే దన్తనఖానం ఖణ్డితభావకరణకిచ్చతో. పాలిచ్చన్తి ఇమినా కేసలోమానం పలితభావకరణకిచ్చతో. వలిత్తచతాతి ఇమినా మంసం మిలాపేత్వా తచవలిభావకరణకిచ్చతో దీపితా. తేనస్సా ఇమే ఖణ్డిచ్చన్తిఆదయో తయో కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసా. తేహి ఇమేసం వికారానం దస్సనవసేన పాకటీభూతా పాకటజరా దస్సితా. యథేవ హి ఉదకస్స వా వాతస్స వా అగ్గినో వా తిణరుక్ఖాదీనం సంభగ్గపలిభగ్గతాయ వా ఝామతాయ వా గతమగ్గో పాకటో హోతి, న చ సో గతమగ్గో తానేవ ఉదకాదీని, ఏవమేవ జరాయ దన్తాదీసు ఖణ్డిచ్చాదివసేన గతమగ్గో పాకటో, చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వాపి గయ్హతి న చ ఖణ్డిచ్చాదీనేవ జరా. న హి జరా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా హోతి.

ఆయునో సంహాని ఇన్ద్రియానం పరిపాకోతి ఇమేహి పన పదేహి కాలాతిక్కమేయేవ అభిబ్యత్తాయ ఆయుక్ఖయ-చక్ఖాదిఇన్ద్రియ-పరిపాకసఞ్ఞితాయ పకతియా దీపితా. తేనస్సిమే పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసాతి వేదితబ్బా. తత్థ యస్మా జరం పత్తస్స ఆయు హాయతి, తస్మా జరా ‘‘ఆయునో సంహానీ’’తి ఫలూపచారేన వుత్తా. యస్మా చ దహరకాలే సుప్పసన్నాని సుఖుమమ్పి అత్తనో విసయం సుఖేనేవ గణ్హనసమత్థాని చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని జరం పత్తస్స పరిపక్కాని ఆలుళితాని అవిసదాని, ఓళారికమ్పి అత్తనో విసయం గహేతుం అసమత్థాని హోన్తి, తస్మా ‘‘ఇన్ద్రియానం పరిపాకో’’తి ఫలూపచారేనేవ వుత్తా.

సా పనాయం ఏవం నిద్దిట్ఠా సబ్బాపి జరా పాకటా పటిచ్ఛన్నాతి దువిధా హోతి. తత్థ దన్తాదీసు ఖణ్డాదిభావదస్సనతో రూపధమ్మేసు జరా పాకటజరా నామ, అరూపధమ్మేసు పన జరా తాదిసస్స వికారస్స అదస్సనతో పటిచ్ఛన్నజరా నామ. తత్థ య్వాయం ఖణ్డాదిభావో దిస్సతి, సో తాదిసానం దన్తాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా వణ్ణోయేవ, తం చక్ఖునా దిస్వా మనోద్వారేన చిన్తేత్వా ‘‘ఇమే దన్తా జరాయ పహటా’’తి జరం జానాతి ఉదకట్ఠానే బద్ధాని గోసీసాదీని ఓలోకేత్వా హేట్ఠా ఉదకస్స అత్థిభావం జాననం వియ. పున అవీచి సవీచీతి ఏవమ్పి దువిధా హోతి. తత్థ మణి-కనక-రజత-పవాళచన్దసూరియాదీనం వియ మన్దదసకాదీసు పాణీనం వియ చ పుప్ఫఫలపల్లవాదీసు చ అపాణీనం వియ అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం దువిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా అవీచిజరా నామ, నిరన్తరజరాతి అత్థో. తతో అఞ్ఞేసు పన యథావుత్తేసు అన్తరన్తరా వణ్ణవిసేసాదీనం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా జరా సవీచిజరా నామాతి వేదితబ్బా.

ఇతో పరం తేసం తేసన్తిఆది వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. చుతి చవనతాతిఆదీసు పన చుతీతి చవనకవసేన వుచ్చతి, ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధసామఞ్ఞవచనమేతం. చవనతాతి భావవచనేన లక్ఖణనిదస్సనం. భేదోతి చుతిక్ఖన్ధానం భఙ్గుప్పత్తిపరిదీపనం. అన్తరధానన్తి ఘటస్సేవ భిన్నస్స భిన్నానం చుతిక్ఖన్ధానం యేన కేనచి పరియాయేన ఠానాభావపరిదీపనం. మచ్చు మరణన్తి మచ్చుసఙ్ఖాతం మరణం, తేన సముచ్ఛేదమరణాదీని నిసేధేతి. కాలో నామ అన్తకో, తస్స కిరియా కాలకిరియా. ఏవం తేన లోకసమ్ముతియా మరణం దీపేతి.

ఇదాని పరమత్థేన దీపేతుం ఖన్ధానం భేదోతిఆదిమాహ. పరమత్థేన హి ఖన్ధాయేవ భిజ్జన్తి, న సత్తో నామ కోచి మరతి. ఖన్ధేసు పన భిజ్జమానేసు సత్తో మరతి, భిన్నేసు మతోతి వోహారో హోతి. ఏత్థ చ చతుపఞ్చవోకారవసేన ఖన్ధానం భేదో, ఏకవోకారవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో. చతువోకారవసేన చ ఖన్ధానం భేదో, సేసద్వయవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో వేదితబ్బో. కస్మా? భవద్వయేపి రూపకాయసఙ్ఖాతస్స కళేవరస్స సబ్భావతో. అథ వా యస్మా చాతుమహారాజికాదీసు ఖన్ధా భిజ్జన్తేవ, న కిఞ్చి నిక్ఖిపతి, తస్మా తేసం వసేన ఖన్ధానం భేదో, మనుస్సాదీసు కళేవరస్స నిక్ఖేపో. ఏత్థ చ కళేవరస్స నిక్ఖేపకారణతో మరణం ‘‘కళేవరస్స నిక్ఖేపో’’తి వుత్తన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఇతి అయఞ్చ జరా ఇదఞ్చ మరణం, ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవేతి ఇదం ఉభయమ్పి ఏకతో కత్వా జరామరణన్తి కథీయతి.

జాతినిద్దేసే జాతి సఞ్జాతీతిఆదీసు జాయనట్ఠేన జాతి, సా అపరిపుణ్ణాయతనవసేన యుత్తా. సఞ్జాయనట్ఠేన సఞ్జాతి, సా పరిపుణ్ణాయతనవసేన యుత్తా. ఓక్కమనట్ఠేన ఓక్కన్తి, సా అణ్డజజలాబుజవసేన యుత్తా. తే హి అణ్డకోసఞ్చ వత్థికోసఞ్చ ఓక్కమన్తా పవిసన్తా వియ పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. అభినిబ్బత్తనట్ఠేన అభినిబ్బత్తి, సా సంసేదజఓపపాతికవసేన యుత్తా. తే హి పాకటాయేవ హుత్వా నిబ్బత్తన్తి. అయం తావ వోహారదేసనా.

ఇదాని పరమత్థదేసనా హోతి. ఖన్ధాయేవ హి పరమత్థతో పాతుభవన్తి, న సత్తో. తత్థ చ ఖన్ధానన్తి ఏకవోకారభవే ఏకస్స, చతువోకారభవే చతున్నం, పఞ్చవోకారభవే పఞ్చన్నమ్పి గహణం వేదితబ్బం. పాతుభావోతి ఉప్పత్తి. ఆయతనానన్తి ఏత్థ తత్ర తత్ర ఉప్పజ్జమానాయతనవసేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. పటిలాభోతి సన్తతియం పాతుభావోయేవ. పాతుభవన్తానేవ హి తాని పటిలద్ధాని నామ హోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, జాతీతి ఇమినా పదేన వోహారతో పరమత్థతో చ దేసితాయ జాతియా నిగమనం కరోతీతి.

భవనిద్దేసే కామభవోతి కమ్మభవో చ ఉపపత్తిభవో చ. తత్థ కమ్మభవో నామ కామభవూపగకమ్మమేవ. తఞ్హి తత్థ ఉపపత్తిభవస్స కారణత్తా ‘‘సుఖో బుద్ధానం ఉప్పాదో (ధ. ప. ౧౯౪) దుక్ఖో పాపస్స ఉచ్చయో’’తిఆదీని (ధ. ప. ౧౧౭) వియ ఫలవోహారేన భవోతి వుత్తం. ఉపపత్తిభవో నామ తేన కమ్మేన నిబ్బత్తం ఉపాదిణ్ణక్ఖన్ధపఞ్చకం. తఞ్హి తత్థ భవతీతి కత్వా భవోతి వుత్తం. సబ్బథాపి ఇదం కమ్మఞ్చ ఉపపత్తిఞ్చ ఉభయమ్పేతమిధ ‘‘కామభవో’’తి వుత్తం. ఏస నయో రూపారూపభవేసూతి.

ఉపాదాననిద్దేసే కాముపాదానన్తిఆదీసు వత్థుకామం ఉపాదియన్తి ఏతేన, సయం వా తం ఉపాదియతీతి కాముపాదానం, కామో చ సో ఉపాదానఞ్చాతి కాముపాదానం. ఉపాదానన్తి దళ్హగ్గహణం వుచ్చతి. దళ్హత్థో హి ఏత్థ ఉపసద్దో ఉపాయాసఉపకట్ఠాదీసు వియ. పఞ్చకామగుణికరాగస్సేతం అధివచనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పనేతం, ‘‘తత్థ కతమం కాముపాదానం? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో’’తి (ధ. స. ౧౨౨౦; విభ. ౯౩౮) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

తథా దిట్ఠి చ సా ఉపాదానఞ్చాతి దిట్ఠుపాదానం. అథ వా దిట్ఠిం ఉపాదియతి, ఉపాదియన్తి వా ఏతేన దిట్ఠిన్తి దిట్ఠుపాదానం. ఉపాదియతి హి పురిమదిట్ఠిం ఉత్తరదిట్ఠి, ఉపాదియన్తి చ తాయ దిట్ఠిం. యథాహ – ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తిఆది (మ. ని. ౩.౨౭). సీలబ్బతుపాదానఅత్తవాదుపాదానవజ్జస్స సబ్బదిట్ఠిగతస్సేతం అధివచనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం, ‘‘తత్థ కతమం దిట్ఠుపాదానం? నత్థి దిన్న’’న్తి (ధ. స. ౧౨౨౧) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

తథా సీలబ్బతముపాదియన్తి ఏతేన, సయం వా తం ఉపాదియతి, సీలబ్బతఞ్చ తం ఉపాదానఞ్చాతి వా సీలబ్బతుపాదానం. గోసీలగోవతాదీని హి ‘‘ఏవం సుద్ధీ’’తి (ధ. స. ౧౨౨౨; విభ. ౯౩౮) అభినివేసతో సయమేవ ఉపాదానానీతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం, ‘‘తత్థ కతమం సీలబ్బతుపాదానం? ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణానం సీలేన సుద్ధీ’’తి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఇదాని వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, ఉపాదియన్తి ఏతేనాతి ఉపాదానం, కిం వదన్తి ఉపాదియన్తి వా? అత్తానం. అత్తనో వాదుపాదానం అత్తవాదుపాదానం. అత్తవాదమత్తమేవ వా అత్తాతి ఉపాదియన్తి ఏతేనాతి అత్తవాదుపాదానం. వీసతివత్థుకాయ సక్కాయదిట్ఠియా ఏతం అధివచనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం, ‘‘తత్థ కతమం అత్తవాదుపాదానం? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ’’తి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

తణ్హానిద్దేసే రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హాతి ఏతం చక్ఖుద్వారాదీసు జవనవీథియా పవత్తాయ తణ్హాయ ‘‘సేట్ఠిపుత్తో బ్రాహ్మణపుత్తో’’తి ఏవమాదీసు పితితో నామం వియ పితిసదిసారమ్మణతో నామం. ఏత్థ చ రూపారమ్మణా తణ్హా, రూపే తణ్హాతి రూపతణ్హా. సా కామరాగభావేన రూపం అస్సాదేన్తీ పవత్తమానా కామతణ్హా, సస్సతదిట్ఠిసహగతరాగభావేన ‘‘రూపం నిచ్చం ధువం సస్సత’’న్తి ఏవం అస్సాదేన్తీ పవత్తమానా భవతణ్హా, ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతరాగభావేన ‘‘రూపం ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి పేచ్చ న భవతీ’’తి ఏవం అస్సాదేన్తీ పవత్తమానా విభవతణ్హాతి రూపతణ్హా ఏవం తివిధా హోతి. యథా చ రూపతణ్హా, తథా సద్దతణ్హాదయోపీతి ఏవం తాని అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని హోన్తి. తాని అజ్ఝత్తరూపాదీసు అట్ఠారస, బహిద్ధారూపాదీసు అట్ఠారసాతి ఛత్తింస. ఇతి అతీతాని ఛత్తింస, అనాగతాని ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నాని ఛత్తింసాతి ఏవం అట్ఠసతం తణ్హావిచరితాని హోన్తి. ‘‘అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ అస్మీతి హోతి, ఇత్థస్మీతి హోతీ’’తి (విభ. ౯౭౩) వా ఏవమాదీని అజ్ఝత్తికరూపాదినిస్సితాని అట్ఠారస, ‘‘బాహిరస్స ఉపాదాయ ఇమినా అస్మీతి హోతి, ఇమినా ఇత్థస్మీతి హోతీ’’తి (విభ. ౯౭౫) వా ఏవమాదీని బాహిరరూపాదినిస్సితాని అట్ఠారసాతి ఛత్తింస, ఇతి అతీతాని ఛత్తింస, అనాగతాని ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నాని ఛత్తింసాతి ఏవమ్పి అట్ఠసతం తణ్హావిచరితాని హోన్తి. పున సఙ్గహే కరియమానే రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఛళేవ తణ్హాకాయా తిస్సోయేవ కామతణ్హాదయో హోన్తీతి. ఏవం –

‘‘నిద్దేసత్థేన నిద్దేస, విత్థారా విత్థారస్స చ;

పున సఙ్గహతో తణ్హా, విఞ్ఞాతబ్బా విభావినా’’తి.

వేదనానిద్దేసే వేదనాకాయాతి వేదనాసమూహా. చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా…పే… మనోసమ్ఫస్సజావేదనాతి ఏతం ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజావేదనా అత్థి కుసలా, అత్థి అకుసలా, అత్థి అబ్యాకతా’’తి ఏవం విభఙ్గే (విభ. ౩౪) ఆగతత్తా చక్ఖుద్వారాదీసు పవత్తానం కుసలాకుసలాబ్యాకతవేదనానం ‘‘సారిపుత్తో మన్తాణిపుత్తో’’తి ఏవమాదీసు మాతితో నామం వియ మాతిసదిసతో వత్థుతో నామం. వచనత్థో పనేత్థ – చక్ఖుసమ్ఫస్సహేతు జాతా వేదనా చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనాతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. అయం తావేత్థ సబ్బసఙ్గాహికా కథా. విపాకవసేన పన చక్ఖుద్వారే ద్వే చక్ఖువిఞ్ఞాణాని, ద్వే మనోధాతుయో, తిస్సో మనోవిఞ్ఞాణధాతుయోతి ఏతాహి సమ్పయుత్తవసేన వేదనా వేదితబ్బా. ఏసేవ నయో సోతద్వారాదీసు. మనోద్వారే మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పయుత్తావ.

ఫస్సనిద్దేసే చక్ఖుసమ్ఫస్సోతి చక్ఖుమ్హి సమ్ఫస్సో. ఏస నయో సబ్బత్థ. చక్ఖుసమ్ఫస్సో…పే… కాయసమ్ఫస్సోతి ఏత్తావతా చ కుసలాకుసలవిపాకా పఞ్చవత్థుకా దస ఫస్సా వుత్తా హోన్తి. మనోసమ్ఫస్సోతి ఇమినా సేసబావీసతిలోకియవిపాకమనసమ్పయుత్తా ఫస్సా.

సళాయతననిద్దేసే చక్ఖాయతనన్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గే ఖన్ధనిద్దేసే చేవ ఆయతననిద్దేసే చ వుత్తమేవ.

నామరూపనిద్దేసే నమనలక్ఖణం నామం. రుప్పనలక్ఖణం రూపం. విభజనే పనస్స వేదనాతి వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాతి సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, చేతనా ఫస్సో మనసికారోతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో వేదితబ్బో. కామఞ్చ అఞ్ఞేపి సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహితా ధమ్మా సన్తి, ఇమే పన తయో సబ్బదుబ్బలేసుపి చిత్తేసు సన్తి, తస్మా ఏతేసంయేవ వసేనేత్థ సఙ్ఖారక్ఖన్ధో దస్సితో. చత్తారో చ మహాభూతాతి ఏత్థ చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. మహాభూతాతి పథవీఆపతేజవాయానమేతం అధివచనం. యేన పన కారణేన తాని మహాభూతానీతి వుచ్చన్తి, యో చేత్థ అఞ్ఞో వినిచ్ఛయనయో, సో సబ్బో విసుద్ధిమగ్గే రూపక్ఖన్ధనిద్దేసే వుత్తో. చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయాతి ఏత్థ పన చతున్నన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం, చత్తారి మహాభూతానీతి వుత్తం హోతి. ఉపాదాయాతి ఉపాదియిత్వా, గహేత్వాతి అత్థో. నిస్సాయాతిపి ఏకే. ‘‘వత్తమాన’’న్తి అయఞ్చేత్థ పాఠసేసో. సమూహత్థే వా ఏతం సామివచనం, చతున్నం మహాభూతానం సమూహం ఉపాదాయ వత్తమానం రూపన్తి ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏవం సబ్బథాపి యాని చ చత్తారి పథవీఆదీని మహాభూతాని, యఞ్చ చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వత్తమానం చక్ఖాయతనాదిభేదేన అభిధమ్మపాళియమేవ వుత్తం తేవీసతివిధం రూపం, తం సబ్బమ్పి రూపన్తి వేదితబ్బం.

విఞ్ఞాణనిద్దేసే చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి చక్ఖుమ్హి విఞ్ఞాణం, చక్ఖుతో వా జాతం విఞ్ఞాణన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. ఏవం సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని. ఇతరం పన మనోయేవ విఞ్ఞాణన్తి మనోవిఞ్ఞాణం. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జితతేభూమకవిపాకచిత్తస్సేతం అధివచనం.

సఙ్ఖారనిద్దేసే అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణో సఙ్ఖారో. విభజనే పనస్స కాయసఙ్ఖారోతి కాయతో పవత్తసఙ్ఖారో. కాయద్వారే చోపనవసేన పవత్తానం కామావచరకుసలతో అట్ఠన్నం, అకుసలతో ద్వాదసన్నన్తి వీసతియా కాయసఞ్చేతనానమేతం అధివచనం. వచీసఙ్ఖారోతి వచనతో పవత్తసఙ్ఖారో, వచీద్వారే వచనభేదవసేన పవత్తానం వీసతియా ఏవ వచీసఞ్చేతనానమేతం అధివచనం. చిత్తసఙ్ఖారోతి చిత్తతో పవత్తసఙ్ఖారో, కాయవచీద్వారే చోపనం అకత్వా రహో నిసీదిత్వా చిన్తేన్తస్స పవత్తానం లోకియకుసలాకుసలవసేన ఏకూనతింసమనోసఞ్చేతనానమేతం అధివచనం.

అవిజ్జానిద్దేసే దుక్ఖే అఞ్ఞాణన్తి దుక్ఖసచ్చే అఞ్ఞాణం, మోహస్సేతం అధివచనం. ఏస నయో దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణన్తిఆదీసు. తత్థ చతూహి కారణేహి దుక్ఖే అఞ్ఞాణం వేదితబ్బం అన్తోగధతో వత్థుతో ఆరమ్మణతో పటిచ్ఛాదనతో చ. తథా హి తం దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నత్తా దుక్ఖే అన్తోగధం, దుక్ఖసచ్చఞ్చస్స నిస్సయపచ్చయభావేన వత్థు, ఆరమ్మణపచ్చయభావేన ఆరమ్మణం, దుక్ఖసచ్చం ఏతం పటిచ్ఛాదేతి తస్స యాథావలక్ఖణపటివేధనివారణేన ఞాణప్పవత్తియా చేత్థ అప్పదానేన.

దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం తీహి కారణేహి వేదితబ్బం వత్థుతో ఆరమ్మణతో పటిచ్ఛాదనతో చ. నిరోధే పటిపదాయ చ అఞ్ఞాణం ఏకేనేవ కారణేన వేదితబ్బం పటిచ్ఛాదనతో. నిరోధపటిపదానఞ్హి పటిచ్ఛాదకమేవ అఞ్ఞాణం తేసం యాథావలక్ఖణపటివేధనివారణేన తేసు చ ఞాణప్పవత్తియా అప్పదానేన. న పన తం తత్థ అన్తోగధం తస్మిం సచ్చద్వయే అపరియాపన్నత్తా, న తస్స తం సచ్చద్వయం వత్థు అసహజాతత్తా, నారమ్మణం, తదారబ్భ అప్పవత్తనతో. పచ్ఛిమఞ్హి సచ్చద్వయం గమ్భీరత్తా దుద్దసం, న తత్థ అన్ధభూతం అఞ్ఞాణం పవత్తతి. పురిమం పన వచనీయత్తేన సభావలక్ఖణస్స దుద్దసత్తా గమ్భీరం, తత్థ విపల్లాసగాహవసేన పవత్తతి.

అపిచ ‘‘దుక్ఖే’’తి ఏత్తావతా సఙ్గహతో వత్థుతో ఆరమ్మణతో కిచ్చతో చ అవిజ్జా దీపితా. ‘‘దుక్ఖసముదయే’’తి ఏత్తావతా వత్థుతో ఆరమ్మణతో కిచ్చతో చ. ‘‘దుక్ఖనిరోధే దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయా’’తి ఏత్తావతా కిచ్చతో. అవిసేసతో పన ‘‘అఞ్ఞాణ’’న్తి ఏతేన సభావతో నిద్దిట్ఠాతి ఞాతబ్బా.

ఇతి ఖో, భిక్ఖవేతి ఏవం ఖో, భిక్ఖవే. నిరోధో హోతీతి అనుప్పాదో హోతి. అపిచేత్థ సబ్బేహేవ తేహి నిరోధపదేహి నిబ్బానం దేసితం. నిబ్బానఞ్హి ఆగమ్మ తే తే ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా తం తేసం తేసం నిరోధోతి వుచ్చతి. ఇతి భగవా ఇమస్మిం సుత్తే ద్వాదసహి పదేహి వట్టవివట్టం దేసేన్తో అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం నిట్ఠపేసి. దేసనాపరియోసానే వుత్తనయేనేవ పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసూతి.

విభఙ్గసుత్తం దుతియం.

౩. పటిపదాసుత్తవణ్ణనా

౩. తతియే మిచ్ఛాపటిపదన్తి అయం తావ అనియ్యానికపటిపదా. నను చ అవిజ్జాపచ్చయా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారోపి అత్థి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారోపి, సో కథం మిచ్ఛాపటిపదా హోతీతి. వట్టసీసత్తా. యఞ్హి కిఞ్చి భవత్తయసఙ్ఖాతం వట్టం పత్థేత్వా పవత్తితం, అన్తమసో పఞ్చాభిఞ్ఞా అట్ఠ వా పన సమాపత్తియో, సబ్బం తం వట్టపక్ఖియం వట్టసీసన్తి వట్టసీసత్తా మిచ్ఛాపటిపదావ హోతి. యం పన కిఞ్చి వివట్టం నిబ్బానం పత్థేత్వా పవత్తితం, అన్తమసో ఉళుఙ్కయాగుమత్తదానమ్పి పణ్ణముట్ఠిదానమత్తమ్పి, సబ్బం తం వివట్టపక్ఖియం వివట్టనిస్సితం, వివట్టపక్ఖికత్తా సమ్మాపటిపదావ హోతి. అప్పమత్తకమ్పి హి పణ్ణముట్ఠిమత్తదానకుసలం వా హోతు మహన్తం వేలామదానాదికుసలం వా, సచే వట్టసమ్పత్తిం పత్థేత్వా వట్టనిస్సితవసేన మిచ్ఛా ఠపితం హోతి, వట్టమేవ ఆహరితుం సక్కోతి, నో వివట్టం. ‘‘ఇదం మే దానం ఆసవక్ఖయావహం హోతూ’’తి ఏవం పన వివట్టం పత్థేన్తేన వివట్టవసేన సమ్మా ఠపితం అరహత్తమ్పి పచ్చేకబోధిఞాణమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి దాతుం సక్కోతియేవ, న అరహత్తం అప్పత్వా పరియోసానం గచ్ఛతి. ఇతి అనులోమవసేన మిచ్ఛాపటిపదా, పటిలోమవసేన సమ్మాపటిపదా దేసితాతి వేదితబ్బా. నను చేత్థ పటిపదా పుచ్ఛితా, నిబ్బానం భాజితం, నియ్యాతనేపి పటిపదావ నియ్యాతితా. న చ నిబ్బానస్స పటిపదాతి నామం, సవిపస్సనానం పన చతున్నం మగ్గానమేతం నామం, తస్మా పుచ్ఛానియ్యాతనేహి పదభాజనం న సమేతీతి. నో న సమేతి, కస్మా? ఫలేన పటిపదాయ దస్సితత్తా. ఫలేన హేత్థ పటిపదా దస్సితా. ‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తి ఏతం నిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం యస్సా పటిపదాయ ఫలం, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సమ్మాపటిపదాతి అయమేత్థ అత్థో. ఇమస్మిఞ్చ అత్థే అసేసవిరాగనిరోధాతి ఏత్థ విరాగో నిరోధస్సేవ వేవచనం, అసేసవిరాగా అసేసనిరోధాతి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. యేన వా విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేన అసేసనిరోధో హోతి, తం దస్సేతుం ఏతం పదభాజనం వుత్తం. ఏవఞ్హి సతి సానుభావా పటిపదా విభత్తా హోతి. ఇతి ఇమస్మిమ్పి సుత్తే వట్టవివట్టమేవ కథితన్తి. తతియం.

౪. విపస్సీసుత్తవణ్ణనా

౪. చతుత్థే విపస్సిస్సాతి తస్స కిర బోధిసత్తస్స యథా లోకియమనుస్సానం కిఞ్చిదేవ పస్సన్తానం పరిత్తకమ్మాభినిబ్బత్తస్స కమ్మజపసాదస్స దుబ్బలత్తా అక్ఖీని విప్ఫన్దన్తి, న ఏవం విప్ఫన్దింసు. బలవకమ్మనిబ్బత్తస్స పన కమ్మజపసాదస్స బలవత్తా అవిప్ఫన్దన్తేహి అనిమిసేహి ఏవ అక్ఖీహి పస్సి సేయ్యథాపి దేవా తావతింసా. తేన వుత్తం – ‘‘అనిమిసన్తో కుమారో పేక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స కుమారస్స ‘విపస్సీ విపస్సీ’త్వేవ సమఞ్ఞా ఉదపాదీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦). అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – అన్తరన్తరా నిమిసజనితన్ధకారవిరహేన విసుద్ధం పస్సతి, వివటేహి వా అక్ఖీహి పస్సతీతి విపస్సీ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి పచ్ఛిమభవికానం సబ్బబోధిసత్తానం బలవకమ్మనిబ్బత్తస్స కమ్మజపసాదస్స బలవత్తా అక్ఖీని న విప్ఫన్దన్తి, సో పన బోధిసత్తో ఏతేనేవ నామం లభి.

అపిచ విచేయ్య విచేయ్య పస్సతీతి విపస్సీ, విచినిత్వా విచినిత్వా పస్సతీతి అత్థో. ఏకదివసం కిర వినిచ్ఛయట్ఠానే నిసీదిత్వా అత్థే అనుసాసన్తస్స రఞ్ఞో అలఙ్కతపటియత్తం మహాపురిసం ఆహరిత్వా అఙ్కే ఠపయింసు. తస్స తం అఙ్కే కత్వా పలాళయమానస్సేవ అమచ్చా సామికం అస్సామికం అకంసు. బోధిసత్తో అనత్తమనసద్దం నిచ్ఛారేసి. రాజా ‘‘కిమేతం ఉపధారేథా’’తి ఆహ. ఉపధారయమానా అఞ్ఞం అదిస్వా ‘‘అట్టస్స దుబ్బినిచ్ఛితత్తా ఏవం కతం భవిస్సతీ’’తి పున సామికమేవ సామికం కత్వా ‘‘ఞత్వా ను ఖో కుమారో ఏవం కరోతీ’’తి? వీమంసన్తా పున సామికం అస్సామికమకంసు. పున బోధిసత్తో తథేవ సద్దం నిచ్ఛారేసి. అథ రాజా ‘‘జానాతి మహాపురిసో’’తి తతో పట్ఠాయ అప్పమత్తో అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘విచేయ్య విచేయ్య కుమారో అత్థే పనాయతి ఞాయేనాతి ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సిస్స కుమారస్స భియ్యోసోమత్తాయ ‘విపస్సీ విపస్సీ’త్వేవ సమఞ్ఞా ఉదపాదీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౧).

భగవతోతి భాగ్యసమ్పన్నస్స. అరహతోతి రాగాదిఅరీనం హతత్తా, సంసారచక్కస్స వా అరానం హతత్తా, పచ్చయానం వా అరహత్తా అరహాతి ఏవం గుణతో ఉప్పన్ననామధేయ్యస్స. సమ్మాసమ్బుద్ధస్సాతి సమ్మా నయేన హేతునా సామం పచ్చత్తపురిసకారేన చత్తారి సచ్చాని బుద్ధస్స. పుబ్బేవ సమ్బోధాతి సమ్బోధో వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం, తతో పుబ్బేవ. బోధిసత్తస్సేవ సతోతి ఏత్థ బోధీతి ఞాణం, బోధిమా సత్తో బోధిసత్తో, ఞాణవా పఞ్ఞవా పణ్డితోతి అత్థో. పురిమబుద్ధానఞ్హి పాదమూలే అభినీహారతో పట్ఠాయ పణ్డితోవ సో సత్తో, న అన్ధబాలోతి బోధిసత్తో. యథా వా ఉదకతో ఉగ్గన్త్వా ఠితం పరిపాకగతం పదుమం సూరియరస్మిసమ్ఫస్సేన అవస్సం బుజ్ఝిస్సతీతి బుజ్ఝనకపదుమన్తి వుచ్చతి, ఏవం బుద్ధానం సన్తికే బ్యాకరణస్స లద్ధత్తా అవస్సం అనన్తరాయేన పారమియో పూరేత్వా బుజ్ఝిస్సతీతి బుజ్ఝనకసత్తోతిపి బోధిసత్తో. యా చ ఏసా చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతా బోధి, తం పత్థయమానో పవత్తతీతి బోధియం సత్తో ఆసత్తోతిపి బోధిసత్తో. ఏవం గుణతో ఉప్పన్ననామవసేన బోధిసత్తస్సేవ సతో. కిచ్ఛన్తి దుక్ఖం. ఆపన్నోతి అనుప్పత్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – అహో అయం సత్తలోకో దుక్ఖం అనుప్పత్తోతి. చవతి చ ఉపపజ్జతి చాతి ఇదం అపరాపరం చుతిపటిసన్ధివసేన వుత్తం. నిస్సరణన్తి నిబ్బానం. తఞ్హి జరామరణదుక్ఖతో నిస్సటత్తా తస్స నిస్సరణన్తి వుచ్చతి. కుదాస్సు నామాతి కతరస్మిం ను ఖో కాలే.

యోనిసో మనసికారాతి ఉపాయమనసికారేన పథమనసికారేన. అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయోతి పఞ్ఞాయ సద్ధిం జరామరణకారణస్స అభిసమయో సమవాయో సమాయోగో అహోసి, ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఇదం తేన దిట్ఠన్తి అత్థో. అథ వా యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయాతి యోనిసో మనసికారేన చ పఞ్ఞాయ చ అభిసమయో అహు. ‘‘జాతియా ఖో సతి జరామరణ’’న్తి, ఏవం జరామరణకారణస్స పటివేధో అహోసీతి అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ.

ఇతి హిదన్తి ఏవమిదం. సముదయో సముదయోతి ఏకాదససు ఠానేసు సఙ్ఖారాదీనం సముదయం సమ్పిణ్డేత్వా నిద్దిసతి. పుబ్బే అననుస్సుతేసూతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారానం సముదయో హోతీ’’తి. ఏవం ఇతో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు, చతూసు వా అరియసచ్చధమ్మేసు. చక్ఖున్తిఆదీని ఞాణవేవచనానేవ. ఞాణమేవ హేత్థ దస్సనట్ఠేన చక్ఖు, ఞాతట్ఠేన ఞాణం, పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా, పటివేధనట్ఠేన విజ్జా, ఓభాసనట్ఠేన ఆలోకోతి వుత్తం. తం పనేతం చతూసు సచ్చేసు లోకియలోకుత్తరమిస్సకం నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. నిరోధవారేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. చతుత్థం.

౫-౧౦. సిఖీసుత్తాదివణ్ణనా

౫-౧౦. పఞ్చమాదీసు సిఖిస్స, భిక్ఖవేతిఆదీనం పదానం ‘‘సిఖిస్సపి, భిక్ఖవే’’తి న ఏవం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో. కస్మా? ఏకాసనే అదేసితత్తా. నానాఠానేసు హి ఏతాని దేసితాని, అత్థో పన సబ్బత్థ సదిసోయేవ. సబ్బబోధిసత్తానఞ్హి బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నానం న అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా ఆచిక్ఖతి – ‘‘అతీతే బోధిసత్తా పచ్చయాకారం సమ్మసిత్వా బుద్ధా జాతా’’తి. యథా పన పఠమకప్పికకాలే దేవే వుట్ఠే ఉదకస్స గతమగ్గేనేవ అపరాపరం వుట్ఠిఉదకం గచ్ఛతి, ఏవం తేహి తేహి పురిమబుద్ధేహి గతమగ్గేనేవ పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా గచ్ఛన్తి. సబ్బబోధిసత్తా హి ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠాయ పచ్చయాకారే ఞాణం ఓతారేత్వా తం అనులోమపటిలోమం సమ్మసిత్వా బుద్ధా హోన్తీతి పటిపాటియా సత్తసు సుత్తేసు బుద్ధవిపస్సనా నామ కథితాతి.

బుద్ధవగ్గో పఠమో.

౨. ఆహారవగ్గో

౧. ఆహారసుత్తవణ్ణనా

౧౧. ఆహారవగ్గస్స పఠమే ఆహారాతి పచ్చయా. పచ్చయా హి ఆహరన్తి అత్తనో ఫలం, తస్మా ఆహారాతి వుచ్చన్తి. భూతానం వా సత్తానన్తిఆదీసు భూతాతి జాతా నిబ్బత్తా. సమ్భవేసినోతి యే సమ్భవం జాతిం నిబ్బత్తిం ఏసన్తి గవేసన్తి. తత్థ చతూసు యోనీసు అణ్డజజలాబుజా సత్తా యావ అణ్డకోసం వత్థికోసఞ్చ న భిన్దన్తి, తావ సమ్భవేసినో నామ, అణ్డకోసం వత్థికోసఞ్చ భిన్దిత్వా బహి నిక్ఖన్తా భూతా నామ. సంసేదజా ఓపపాతికా చ పఠమచిత్తక్ఖణే సమ్భవేసినో నామ, దుతియచిత్తక్ఖణతో పభుతి భూతా నామ. యేన వా ఇరియాపథేన జాయన్తి, యావ తతో అఞ్ఞం న పాపుణన్తి, తావ సమ్భవేసినో నామ, తతో పరం భూతా నామ. అథ వా భూతాతి జాతా అభినిబ్బత్తా, యే భూతా అభినిబ్బత్తాయేవ, న పున భవిస్సన్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి, తేసం ఖీణాసవానం ఏతం అధివచనం. సమ్భవమేసన్తీతి సమ్భవేసినో. అప్పహీనభవసంయోజనత్తా ఆయతిమ్పి సమ్భవం ఏసన్తానం సేక్ఖపుథుజ్జనానమేతం అధివచనం. ఏవం సబ్బథాపి ఇమేహి ద్వీహి పదేహి సబ్బసత్తే పరియాదియతి. వాసద్దో చేత్థ సమ్పిణ్డనత్థో, తస్మా భూతానఞ్చ సమ్భవేసీనఞ్చాతి అయమత్థో వేదితబ్బో.

ఠితియాతి ఠితత్థం. అనుగ్గహాయాతి అనుగ్గహత్థం. వచనభేదోయేవ చేస, అత్థో పన ద్విన్నమ్పి పదానం ఏకోయేవ. అథ వా ఠితియాతి తస్స తస్స సత్తస్స ఉప్పన్నధమ్మానం అనుప్పబన్ధవసేన అవిచ్ఛేదాయ. అనుగ్గహాయాతి అనుప్పన్నానం ఉప్పాదాయ. ఉభోపి చేతాని ‘‘భూతానం వా ఠితియా చేవ అనుగ్గహాయ చ, సమ్భవేసీనం వా ఠితియా చేవ అనుగ్గహాయ చా’’తి ఏవం ఉభయత్థ దట్ఠబ్బానీతి.

కబళీకారో ఆహారోతి కబళం కత్వా అజ్ఝోహరితబ్బకో ఆహారో, ఓదనకుమ్మాసాదివత్థుకాయ ఓజాయేతం అధివచనం. ఓళారికో వా సుఖుమో వాతి వత్థుఓళారికతాయ ఓళారికో, సుఖుమతాయ సుఖుమో. సభావేన పన సుఖుమరూపపరియాపన్నత్తా కబళీకారో ఆహారో సుఖుమోవ హోతి. సాపి చస్స వత్థుతో ఓళారికతా సుఖుమతా చ ఉపాదాయుపాదాయ వేదితబ్బా. కుమ్భీలానఞ్హి ఆహారం ఉపాదాయ మోరానం ఆహారో సుఖుమో. కుమ్భీలా కిర పాసాణే గిలన్తి, తే చ నేసం కుచ్ఛిప్పత్తా విలీయన్తి. మోరా సప్పవిచ్ఛికాదిపాణే ఖాదన్తి. మోరానం పన ఆహారం ఉపాదాయ తరచ్ఛానం ఆహారో సుఖుమో. తే కిర తివస్సఛడ్డితాని విసాణాని చేవ అట్ఠీని చ ఖాదన్తి, తాని చ నేసం ఖేళేన తేమితమత్తానేవ కన్దమూలం వియ ముదుకాని హోన్తి. తరచ్ఛానం ఆహారం ఉపాదాయ హత్థీనం ఆహారో సుఖుమో. తే హి నానారుక్ఖసాఖాదయో ఖాదన్తి. హత్థీనం ఆహారతో గవయగోకణ్ణమిగాదీనం ఆహారో సుఖుమో. తే కిర నిస్సారాని నానారుక్ఖపణ్ణాదీని ఖాదన్తి. తేసమ్పి ఆహారతో గున్నం ఆహారో సుఖుమో. తే అల్లసుక్ఖతిణాని ఖాదన్తి. తేసం ఆహారతో ససానం ఆహారో సుఖుమో. ససానం ఆహారతో సకుణానం ఆహారో సుఖుమో. సకుణానం ఆహారతో పచ్చన్తవాసీనం ఆహారో సుఖుమో. పచ్చన్తవాసీనం ఆహారతో గామభోజకానం ఆహారో సుఖుమో. గామభోజకానం ఆహారతో రాజరాజమహామత్తానం ఆహారో సుఖుమో. తేసమ్పి ఆహారతో చక్కవత్తినో ఆహారో సుఖుమో. చక్కవత్తినో ఆహారతో భుమ్మానం దేవానం ఆహారో సుఖుమో. భుమ్మానం దేవానం ఆహారతో చాతుమహారాజికానం. ఏవం యావ పరనిమ్మితవసవత్తీనం ఆహారా విత్థారేతబ్బా. తేసం పనాహారో సుఖుమోత్వేవ నిట్ఠం పత్తో.

ఏత్థ చ ఓళారికే వత్థుస్మిం ఓజా పరిత్తా హోతి దుబ్బలా, సుఖుమే బలవతీ. తథా హి ఏకపత్తపూరమ్పి యాగుం పీతో ముహుత్తేనేవ జిఘచ్ఛితో హోతి యంకిఞ్చిదేవ ఖాదితుకామో, సప్పిం పన పసతమత్తం పివిత్వా దివసం అభోత్తుకామో హోతి. తత్థ వత్థు కమ్మజతేజసఙ్ఖాతం పరిస్సయం వినోదేతి, న పన సక్కోతి పాలేతుం. ఓజా పన పాలేతి, న సక్కోతి పరిస్సయం వినోదేతుం. ద్వే పన ఏకతో హుత్వా పరిస్సయఞ్చేవ వినోదేన్తి పాలేన్తి చాతి.

ఫస్సో దుతియోతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాది ఛబ్బిధోపి ఫస్సో ఏతేసు చతూసు ఆహారేసు దుతియో ఆహారోతి వేదితబ్బో. దేసనానయో ఏవ చేస, తస్మా ఇమినా నామ కారణేన దుతియో తతియో చాతి ఇదమేత్థ న గవేసితబ్బం. మనోసఞ్చేతనాతి చేతనావ వుచ్చతి. విఞ్ఞాణన్తి చిత్తం. ఇతి భగవా ఇమస్మిం ఠానే ఉపాదిణ్ణకఅనుపాదిణ్ణకవసేన ఏకరాసిం కత్వా చత్తారో ఆహారే దస్సేసి. కబళీకారాహారో హి ఉపాదిణ్ణకోపి అత్థి అనుపాదిణ్ణకోపి, తథా ఫస్సాదయో. తత్థ సప్పాదీహి గిలితానం మణ్డూకాదీనం వసేన ఉపాదిణ్ణకకబళీకారాహారో దట్ఠబ్బో. మణ్డూకాదయో హి సప్పాదీహి గిలితా అన్తోకుచ్ఛిగతాపి కిఞ్చి కాలం జీవన్తియేవ. తే యావ ఉపాదిణ్ణకపక్ఖే తిట్ఠన్తి, తావ ఆహారత్థం న సాధేన్తి. భిజ్జిత్వా పన అనుపాదిణ్ణకపక్ఖే ఠితా సాధేన్తి. తదాపి ఉపాదిణ్ణకాహారోతి వుచ్చన్తీతి. ఇదం పన ఆచరియానం న రుచ్చతీతి అట్ఠకథాయమేవ పటిక్ఖిపిత్వా ఇదం వుత్తం – ఇమేసం సత్తానం ఖాదన్తానమ్పి అఖాదన్తానమ్పి భుఞ్జన్తానమ్పి అభుఞ్జన్తానమ్పి పటిసన్ధిచిత్తేనేవ సహజాతా కమ్మజా ఓజా నామ అత్థి, సా యావపి సత్తమా దివసా పాలేతి, అయమేవ ఉపాదిణ్ణకకబళీకారాహారోతి వేదితబ్బో. తేభూమకవిపాకవసేన పన ఉపాదిణ్ణకఫస్సాదయో వేదితబ్బా, తేభూమకకుసలాకుసలకిరియవసేన అనుపాదిణ్ణకా. లోకుత్తరా పన రుళ్హీవసేన కథితాతి.

ఏత్థాహ – ‘‘యది పచ్చయట్ఠో ఆహారట్ఠో, అథ కస్మా అఞ్ఞేసుపి సత్తానం పచ్చయేసు విజ్జమానేసు ఇమేయేవ చత్తారో వుత్తా’’తి? వుచ్చతే – అజ్ఝత్తికసన్తతియా విసేసపచ్చయత్తా. విసేసపచ్చయో హి కబళీకారాహారభక్ఖానం సత్తానం రూపకాయస్స కబళీకారో ఆహారో, నామకాయే వేదనాయ ఫస్సో, విఞ్ఞాణస్స మనోసఞ్చేతనా, నామరూపస్స విఞ్ఞాణం. యథాహ – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతి, అనాహారో నో తిట్ఠతి (సం. ని. ౫.౧౮౩), తథా ఫస్సపచ్చయా వేదనా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి (సం. ని. ౨.౧; విభ. ౨౨౫).

కో పనేత్థ ఆహారో కిం ఆహరతీతి? కబళీకారాహారో ఓజట్ఠమకరూపాని ఆహరతి ఫస్సాహారో తిస్సో వేదనా, మనోసఞ్చేతనాహారో తయో భవే, విఞ్ఞాణాహారో పటిసన్ధినామరూపన్తి.

కథం? కబళీకారాహారో తావ ముఖే ఠపితమత్తేయేవ అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి, దన్తవిచుణ్ణితం పన అజ్ఝోహరియమానం ఏకేకం సిత్థం అట్ఠట్ఠరూపాని సముట్ఠాపేతియేవ. ఏవం కబళీకారాహారో ఓజట్ఠమకరూపాని ఆహరతి. ఫస్సాహారో పన సుఖవేదనీయో ఫస్సో ఉప్పజ్జమానోయేవ సుఖం వేదనం ఆహరతి, దుక్ఖవేదనీయో దుక్ఖం, అదుక్ఖమసుఖవేదనీయో అదుక్ఖమసుఖన్తి ఏవం సబ్బథాపి ఫస్సాహారో తిస్సో వేదనా ఆహరతి.

మనోసఞ్చేతనాహారో కామభవూపగం కమ్మం కామభవం ఆహరతి, రూపారూపభవూపగాని తం తం భవం. ఏవం సబ్బథాపి మనోసఞ్చేతనాహారో తయో భవే ఆహరతి. విఞ్ఞాణాహారో పన యే చ పటిసన్ధిక్ఖణే తంసమ్పయుత్తకా తయో ఖన్ధా, యాని చ తిసన్తతివసేన తింస రూపాని ఉప్పజ్జన్తి, సహజాతాదిపచ్చయనయేన తాని ఆహరతీతి వుచ్చతి. ఏవం విఞ్ఞాణాహారో పటిసన్ధినామరూపం ఆహరతీతి. ఏత్థ చ ‘‘మనోసఞ్చేతనా తయో భవే ఆహరతీ’’తి సాసవకుసలాకుసలచేతనావ వుత్తా. ‘‘విఞ్ఞాణం పటిసన్ధినామరూపం ఆహరతీ’’తి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమేవ వుత్తం. అవిసేసేన పన తంసమ్పయుత్తతంసముట్ఠానధమ్మానం ఆహరణతోపేతే ‘‘ఆహారా’’తి వేదితబ్బా.

ఏతేసు చతూసు ఆహారేసు కబళీకారాహారో ఉపత్థమ్భేన్తో ఆహారకిచ్చం సాధేతి, ఫస్సో ఫుసన్తోయేవ మనోసఞ్చేతనా ఆయూహమానావ, విఞ్ఞాణం విజానన్తమేవ. కథం? కబళీకారాహారో హి ఉపత్థమ్భేన్తోయేవ కాయట్ఠపనేన సత్తానం ఠితియా హోతి. కమ్మజనితోపి హి అయం కాయో కబళీకారాహారేన ఉపత్థద్ధో దసపి వస్సాని వస్ససతమ్పి యావ ఆయుపరిమాణా తిట్ఠతి. యథా కిం? యథా మాతుయా జనితోపి దారకో ధాతియా థఞ్ఞాదీని పాయేత్వా పోసియమానో చిరం తిట్ఠతి, యథా చ ఉపత్థమ్భేన ఉపత్థమ్భితం గేహం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యథా, మహారాజ, గేహే పపతన్తే అఞ్ఞేన దారునా ఉపత్థమ్భితం సన్తం ఏవ తం గేహం న పతతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతీ’’తి.

ఏవం కబళీకారో ఆహారో ఉపత్థమ్భేన్తో ఆహారకిచ్చం సాధేతి.

ఏవం సాధేన్తోపి చ కబళీకారో ఆహారో ద్విన్నం రూపసన్తతీనం పచ్చయో హోతి ఆహారసముట్ఠానస్స చ ఉపాదిణ్ణకస్స చ. కమ్మజానం అనుపాలకో హుత్వా పచ్చయో హోతి, ఆహారసముట్ఠానానం జనకో హుత్వాతి. ఫస్సో పన సుఖాదివత్థుభూతం ఆరమ్మణం ఫుసన్తోయేవ సుఖాదివేదనాపవత్తనేన సత్తానం ఠితియా హోతి. మనోసఞ్చేతనా కుసలాకుసలకమ్మవసేన ఆయూహమానాయేవ భవమూలనిప్ఫాదనతో సత్తానం ఠితియా హోతి. విఞ్ఞాణం విజానన్తమేవ నామరూపప్పవత్తనేన సత్తానం ఠితియా హోతీతి.

ఏవం ఉపత్థమ్భనాదివసేన ఆహారకిచ్చం సాధయమానేసు పనేతేసు చత్తారి భయాని దట్ఠబ్బాని. సేయ్యథిదం – కబళీకారాహారే నికన్తియేవ భయం, ఫస్సే ఉపగమనమేవ, మనోసఞ్చేతనాయ ఆయూహనమేవ, విఞ్ఞాణే అభినిపాతోయేవ భయన్తి. కిం కారణా? కబళీకారాహారే హి నికన్తిం కత్వా సీతాదీనం పురక్ఖతా సత్తా ఆహారత్థాయ ముద్దాగణనాదికమ్మాని కరోన్తా అనప్పకం దుక్ఖం నిగచ్ఛన్తి. ఏకచ్చే చ ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వాపి వేజ్జకమ్మాదికాయ అనేసనాయ ఆహారం పరియేసన్తా దిట్ఠేవ ధమ్మే గారయ్హా హోన్తి, సమ్పరాయేపి, ‘‘తస్స సఙ్ఘాటిపి ఆదిత్తా సమ్పజ్జలితా’’తిఆదినా లక్ఖణసంయుత్తే (సం. ని. ౨.౨౧౮) వుత్తనయేన సమణపేతా హోన్తి. ఇమినా తావ కారణేన కబళీకారే ఆహారే నికన్తి ఏవ భయన్తి వేదితబ్బా.

ఫస్సం ఉపగచ్ఛన్తాపి ఫస్సస్సాదినో పరేసం రక్ఖితగోపితేసు దారాదీసు భణ్డేసు అపరజ్ఝన్తి, తే సహ భణ్డేన భణ్డసామికా గహేత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం వా ఛిన్దిత్వా సఙ్కారకూటే ఛడ్డేన్తి, రఞ్ఞో వా నియ్యాదేన్తి. తతో తే రాజా వివిధా కమ్మకారణా కారాపేతి. కాయస్స చ భేదా దుగ్గతి తేసం పాటికఙ్ఖా హోతి. ఇతి ఫస్సస్సాదమూలకం దిట్ఠధమ్మికమ్పి సమ్పరాయికమ్పి భయం సబ్బమాగతమేవ హోతి. ఇమినా కారణేన ఫస్సాహారే ఉపగమనమేవ భయన్తి వేదితబ్బం.

కుసలాకుసలకమ్మాయూహనే పన తమ్మూలకం తీసు భవేసు భయం సబ్బం ఆగతమేవ హోతి. ఇమినా కారణేన మనోసఞ్చేతనాహారే ఆయూహనమేవ భయన్తి వేదితబ్బం.

పటిసన్ధివిఞ్ఞాణఞ్చ యస్మిం యస్మిం ఠానే అభినిపతతి, తస్మిం తస్మిం ఠానే పటిసన్ధినామరూపం గహేత్వావ నిబ్బత్తతి. తస్మిఞ్చ నిబ్బత్తే సబ్బభయాని నిబ్బత్తానియేవ హోన్తి తమ్మూలకత్తాతి ఇమినా కారణేన విఞ్ఞాణాహారే అభినిపాతోయేవ భయన్తి వేదితబ్బోతి.

కింనిదానాతిఆదీసు నిదానాదీని సబ్బానేవ కారణవేవచనాని. కారణఞ్హి యస్మా ఫలం నిదేతి, ‘‘హన్ద నం గణ్హథా’’తి అప్పేతి వియ, తస్మా నిదానన్తి వుచ్చతి. యస్మా తం తతో సముదేతి జాయతి పభవతి, తస్మా సముదయో జాతి పభవోతి వుచ్చతి. అయం పనేత్థ పదత్థో – కింనిదానం ఏతేసన్తి కింనిదానా. కో సముదయో ఏతేసన్తి కింసముదయా. కా జాతి ఏతేసన్తి కింజాతికా. కో పభవో ఏతేసన్తి కింపభవా. యస్మా పన తేసం తణ్హా యథావుత్తేన అత్థేన నిదానఞ్చేవ సముదయో చ జాతి చ పభవో చ, తస్మా ‘‘తణ్హానిదానా’’తిఆదిమాహ. ఏవం సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ ఇమే చత్తారో ఆహారా తణ్హానిదానాతి పటిసన్ధిం ఆదిం కత్వా అత్తభావసఙ్ఖాతానం ఆహారానం పురిమతణ్హానం వసేన నిదానం వేదితబ్బం. కథం? పటిసన్ధిక్ఖణే తావ పరిపుణ్ణాయతనానం సత్తానం సత్తసన్తతివసేన, సేసానం తతో ఊనఊనసన్తతివసేన ఉప్పన్నరూపబ్భన్తరం జాతా ఓజా అత్థి, అయం తణ్హానిదానో ఉపాదిణ్ణకకబళీకారాహారో. పటిసన్ధిచిత్తసమ్పయుత్తా పన ఫస్సచేతనా సయఞ్చ చిత్తం విఞ్ఞాణన్తి ఇమే తణ్హానిదానా ఉపాదిణ్ణక-ఫస్సమనోసఞ్చేతనా-విఞ్ఞాణాహారాతి ఏవం తావ పురిమతణ్హానిదానా పటిసన్ధికా ఆహారా. యథా చ పటిసన్ధికా, ఏవం తతో పరం పఠమభవఙ్గచిత్తక్ఖణాదినిబ్బత్తాపి వేదితబ్బా.

యస్మా పన భగవా న కేవలం ఆహారానమేవ నిదానం జానాతి, ఆహారనిదానభూతాయ తణ్హాయపి, తణ్హాయ నిదానానం వేదనాదీనమ్పి నిదానం జానాతియేవ, తస్మా తణ్హా చాయం, భిక్ఖవే, కింనిదానాతిఆదినా నయేన వట్టం దస్సేత్వా వివట్టం దస్సేసి. ఇమస్మిఞ్చ పన ఠానే భగవా అతీతాభిముఖం దేసనం కత్వా అతీతేన వట్టం దస్సేతి. కథం? ఆహారవసేన హి అయం అత్తభావో గహితో.

తణ్హాతి ఇమస్సత్తభావస్స జనకం కమ్మం, వేదనాఫస్ససళాయతననామరూపవిఞ్ఞాణాని యస్మిం అత్తభావే ఠత్వా కమ్మం ఆయూహితం, తం దస్సేతుం వుత్తాని, అవిజ్జాసఙ్ఖారా తస్సత్తభావస్స జనకం కమ్మం. ఇతి ద్వీసు ఠానేసు అత్తభావో, ద్వీసు తస్స జనకం కమ్మన్తి సఙ్ఖేపేన కమ్మఞ్చేవ కమ్మవిపాకఞ్చాతి, ద్వేపి ధమ్మే దస్సేన్తేన అతీతాభిముఖం దేసనం కత్వా అతీతేన వట్టం దస్సితం.

తత్రాయం దేసనా అనాగతస్స అదస్సితత్తా అపరిపుణ్ణాతి న దట్ఠబ్బా. నయతో పన పరిపుణ్ణాత్వేవ దట్ఠబ్బా. యథా హి చక్ఖుమా పురిసో ఉదకపిట్ఠే నిపన్నం సుంసుమారం దిస్వా తస్స పరభాగం ఓలోకేన్తో గీవం పస్సేయ్య, ఓరతో పిట్ఠిం, పరియోసానే నఙ్గుట్ఠమూలం, హేట్ఠా కుచ్ఛిం ఓలోకేన్తో పన ఉదకగతం అగ్గనఙ్గుట్ఠఞ్చేవ చత్తారో చ హత్థపాదే న పస్సేయ్య, సో న ఏత్తావతా ‘‘అపరిపుణ్ణో సుంసుమారో’’తి గణ్హాతి, నయతో పన పరిపుణ్ణోత్వేవ గణ్హాతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

ఉదకపిట్ఠే నిపన్నసుంసుమారో వియ హి తేభూమకవట్టం. తీరే ఠితో చక్ఖుమా పురిసో వియ యోగావచరో. తేన పురిసేన ఉదకపిట్ఠే సుంసుమారస్స దిట్ఠకాలో వియ యోగినా ఆహారవసేన ఇమస్సత్తభావస్స దిట్ఠకాలో. పరతో గీవాయ దిట్ఠకాలో వియ ఇమస్సత్తభావస్స జనికాయ తణ్హాయ దిట్ఠకాలో. పిట్ఠియా దిట్ఠకాలో వియ యస్మిం అత్తభావే తణ్హాసఙ్ఖాతం కమ్మం కతం, వేదనాదివసేన తస్స దిట్ఠకాలో. నఙ్గుట్ఠమూలస్స దిట్ఠకాలో వియ తస్సత్తభావస్స జనకానం అవిజ్జాసఙ్ఖారానం దిట్ఠకాలో. హేట్ఠా కుచ్ఛిం ఓలోకేన్తస్స పన అగ్గనఙ్గుట్ఠఞ్చేవ చత్తారో చ హత్థపాదే అదిస్వాపి ‘‘అపరిపుణ్ణో సుంసుమారో’’తి అగహేత్వా నయతో పరిపుణ్ణోత్వేవ గహణం వియ యత్థ యత్థ పచ్చయవట్టం పాళియం న ఆగతం, తత్థ తత్థ ‘‘దేసనా అపరిపుణ్ణా’’తి అగహేత్వా నయతో పరిపుణ్ణాత్వేవ గహణం వేదితబ్బం. తత్థ చ ఆహారతణ్హానం అన్తరే ఏకో సన్ధి, తణ్హావేదనానం అన్తరే ఏకో, విఞ్ఞాణసఙ్ఖారానం అన్తరే ఏకోతి ఏవం తిసన్ధిచతుసఙ్ఖేపమేవ వట్టం దస్సితన్తి. పఠమం.

౨. మోళియఫగ్గునసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయాతి ఇమస్మింయేవ ఠానే భగవా దేసనం నిట్ఠాపేసి. కస్మా? దిట్ఠిగతికస్స నిసిన్నత్తా. తస్సఞ్హి పరిసతి మోళియఫగ్గునో నామ భిక్ఖు దిట్ఠిగతికో నిసిన్నో. అథ సత్థా చిన్తేసి – ‘‘అయం ఉట్ఠహిత్వా మం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతి, అథస్సాహం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి పుచ్ఛాయ ఓకాసదానత్థం దేసనం నిట్ఠాపేసి. మోళియఫగ్గునోతి మోళీతి చూళా వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘ఛేత్వాన మోళిం వరగన్ధవాసితం

వేహాయసం ఉక్ఖిపి సక్యపుఙ్గవో;

రతనచఙ్కోటవరేన వాసవో,

సహస్సనేత్తో సిరసా పటిగ్గహీ’’తి.

సా తస్స గిహికాలే మహన్తా అహోసి. తేనస్స ‘‘మోళియఫగ్గునో’’తి సఙ్ఖా ఉదపాది. పబ్బజితమ్పి నం తేనేవ నామేన సఞ్జానన్తి. ఏతదవోచాతి దేసనానుసన్ధిం ఘటేన్తో ఏతం ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారం ఆహారేతీ’’తి వచనం అవోచ. తస్సత్థో – భన్తే, కో నామ సో, యో ఏతం విఞ్ఞాణాహారం ఖాదతి వా భుఞ్జతి వాతి?

కస్మా పనాయం ఇతరే తయో ఆహారే అపుచ్ఛిత్వా ఇమమేవ పుచ్ఛతీతి? జానామీతి లద్ధియా. సో హి మహన్తే పిణ్డే కత్వావ కబళీకారాహారం భుఞ్జన్తే పస్సతి, తేనస్స తం జానామీతి లద్ధి. తిత్తిరవట్టకమోరకుక్కుటాదయో పన మాతుసమ్ఫస్సేన యాపేన్తే దిస్వా ‘‘ఏతే ఫస్సాహారేన యాపేన్తీ’’తి తస్స లద్ధి. కచ్ఛపా పన అత్తనో ఉతుసమయే మహాసముద్దతో నిక్ఖమిత్వా సముద్దతీరే వాలికన్తరే అణ్డాని ఠపేత్వా వాలికాయ పటిచ్ఛాదేత్వా మహాసముద్దమేవ ఓతరన్తి. తాని మాతుఅనుస్సరణవసేన న పూతీని హోన్తి. తాని మనోసఞ్చేతనాహారేన యాపేన్తీతి తస్స లద్ధి. కిఞ్చాపి థేరస్స అయం లద్ధి, న పన ఏతాయ లద్ధియా ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛతి. దిట్ఠిగతికో హి ఉమ్మత్తకసదిసో. యథా ఉమ్మత్తకో పచ్ఛిం గహేత్వా అన్తరవీథిం ఓతిణ్ణో గోమయమ్పి పాసాణమ్పి గూథమ్పి ఖజ్జఖణ్డమ్పి తం తం మనాపమ్పి అమనాపమ్పి గహేత్వా పచ్ఛియం పక్ఖిపతి. ఏవమేవ దిట్ఠిగతికో యుత్తమ్పి అయుత్తమ్పి పుచ్ఛతి. సో ‘‘కస్మా ఇమం పుచ్ఛసీ’’తి న నిగ్గహేతబ్బో, పుచ్ఛితపుచ్ఛితట్ఠానే పన గహణమేవ నిసేధేతబ్బం. తేనేవ నం భగవా ‘‘కస్మా ఏవం పుచ్ఛసీ’’తి అవత్వా గహితగాహమేవ తస్స మోచేతుం నో కల్లో పఞ్హోతిఆదిమాహ.

తత్థ నో కల్లోతి అయుత్తో. ఆహారేతీతి అహం న వదామీతి అహం కోచి సత్తో వా పుగ్గలో వా ఆహారేతీతి న వదామి. ఆహారేతీతి చాహం వదేయ్యన్తి యది అహం ఆహారేతీతి వదేయ్యం. తత్రస్స కల్లో పఞ్హోతి తస్మిం మయా ఏవం వుత్తే అయం పఞ్హో యుత్తో భవేయ్య. కిస్స ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారోతి, భన్తే, అయం విఞ్ఞాణాహారో కతమస్స ధమ్మస్స పచ్చయోతి అత్థో. తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణన్తి తస్మిం ఏవం పుచ్ఛితే పఞ్హే ఇమం వేయ్యాకరణం యుత్తం ‘‘విఞ్ఞాణాహారో ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా పచ్చయో’’తి. ఏత్థ చ విఞ్ఞాణాహారోతి పటిసన్ధిచిత్తం. ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి తేనేవ విఞ్ఞాణేన సహుప్పన్ననామరూపం. తస్మిం భూతే సతి సళాయతనన్తి తస్మిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తిసఙ్ఖాతే నామరూపే జాతే సతి సళాయతనం హోతీతి అత్థో.

సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి ఇధాపి భగవా ఉత్తరి పఞ్హస్స ఓకాసం దేన్తో దేసనం నిట్ఠాపేసి. దిట్ఠిగతికో హి నవపుచ్ఛం ఉప్పాదేతుం న సక్కోతి, నిద్దిట్ఠం నిద్దిట్ఠంయేవ పన గణ్హిత్వా పుచ్ఛతి, తేనస్స భగవా ఓకాసం అదాసి. అత్థో పనస్స సబ్బపదేసు వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బో. ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, భవతీ’’తి కస్మా న పుచ్ఛతి? దిట్ఠిగతికస్స హి సత్తో నామ భూతో నిబ్బత్తోయేవాతి లద్ధి, తస్మా అత్తనో లద్ధివిరుద్ధం ఇదన్తి న పుచ్ఛతి. అపిచ ఇదప్పచ్చయా ఇదం ఇదప్పచ్చయా ఇదన్తి బహూసు ఠానేసు కథితత్తా సఞ్ఞత్తిం ఉపగతో, తేనాపి న పుచ్ఛతి. సత్థాపి ‘‘ఇమస్స బహుం పుచ్ఛన్తస్సాపి తిత్తి నత్థి, తుచ్ఛపుచ్ఛమేవ పుచ్ఛతీ’’తి ఇతో పట్ఠాయ దేసనం ఏకాబద్ధం కత్వా దేసేసి. ఛన్నం త్వేవాతి యతో పట్ఠాయ దేసనారుళ్హం, తమేవ గహేత్వా దేసనం వివట్టేన్తో ఏవమాహ. ఇమస్మిం పన సుత్తే విఞ్ఞాణనామరూపానం అన్తరే ఏకో సన్ధి, వేదనాతణ్హానం అన్తరే ఏకో, భవజాతీనం అన్తరే ఏకోతి. దుతియం.

౩. సమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే సమణా వా బ్రాహ్మణా వాతి సచ్చాని పటివిజ్ఝితుం అసమత్థా బాహిరకసమణబ్రాహ్మణా. జరామరణం నప్పజానన్తీతిఆదీసు జరామరణం న జానన్తి దుక్ఖసచ్చవసేన, జరామరణసముదయం న జానన్తి సహ తణ్హాయ జాతి జరామరణస్స సముదయోతి సముదయసచ్చవసేన, జరామరణనిరోధం న జానన్తి నిరోధసచ్చవసేన, పటిపదం న జానన్తి మగ్గసచ్చవసేన. జాతిం న జానన్తి దుక్ఖసచ్చవసేన, జాతిసముదయం న జానన్తి సహ తణ్హాయ భవో జాతిసముదయోతి సముదయసచ్చవసేన. ఏవం సహ తణ్హాయ సముదయం యోజేత్వా సబ్బపదేసు చతుసచ్చవసేన అత్థో వేదితబ్బో. సామఞ్ఞత్థం వా బ్రహ్మఞ్ఞత్థం వాతి ఏత్థ అరియమగ్గో సామఞ్ఞఞ్చేవ బ్రహ్మఞ్ఞఞ్చ. ఉభయత్థాపి పన అత్థో నామ అరియఫలం వేదితబ్బం. ఇతి భగవా ఇమస్మిం సుత్తే ఏకాదససు ఠానేసు చత్తారి సచ్చాని కథేసీతి. తతియం.

౪. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే ఇమే ధమ్మే కతమే ధమ్మేతి ఏత్తకం పపఞ్చం కత్వా కథితం, దేసనం పటివిజ్ఝితుం సమత్థానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయేన ఇమే ధమ్మే నప్పజానన్తీతిఆది వుత్తం. సేసం పురిమసదిసమేవ. చతుత్థం.

౫. కచ్చానగోత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠీతి యం పణ్డితా దేవమనుస్సా తేసు తేసు ఠానేసు సమ్మాదస్సనం వదన్తి, సబ్బమ్పి తం ద్వీహి పదేహి సఙ్ఖిపిత్వా పుచ్ఛతి. ద్వయనిస్సితోతి ద్వే కోట్ఠాసే నిస్సితో. యేభుయ్యేనాతి ఇమినా ఠపేత్వా అరియపుగ్గలే సేసమహాజనం దస్సేతి. అత్థితన్తి సస్సతం. నత్థితన్తి ఉచ్ఛేదం. లోకసముదయన్తి లోకో నామ సఙ్ఖారలోకో, తస్స నిబ్బత్తి. సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతోతి సమ్మాపఞ్ఞా నామ సవిపస్సనా మగ్గపఞ్ఞా, తాయ పస్సన్తస్సాతి అత్థో. యా లోకే నత్థితాతి సఙ్ఖారలోకే నిబ్బత్తేసు ధమ్మేసు పఞ్ఞాయన్తేస్వేవ యా నత్థీతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి ఉప్పజ్జేయ్య, సా న హోతీతి అత్థో. లోకనిరోధన్తి సఙ్ఖారానం భఙ్గం. యా లోకే అత్థితాతి సఙ్ఖారలోకే భిజ్జమానేసు ధమ్మేసు పఞ్ఞాయన్తేస్వేవ యా అత్థీతి సస్సతదిట్ఠి ఉప్పజ్జేయ్య, సా న హోతీతి అత్థో.

అపిచ లోకసముదయన్తి అనులోమపచ్చయాకారం. లోకనిరోధన్తి పటిలోమపచ్చయాకారం. లోకనిస్సయే పస్సన్తస్సాపి హి పచ్చయానం అనుచ్ఛేదేన పచ్చయుప్పన్నస్స అనుచ్ఛేదం పస్సతో యా నత్థీతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి ఉప్పజ్జేయ్య, సా న హోతి. పచ్చయనిరోధం పస్సన్తస్సాపి పచ్చయనిరోధేన పచ్చయుప్పన్ననిరోధం పస్సతో యా అత్థీతి సస్సతదిట్ఠి ఉప్పజ్జేయ్య, సా న హోతీతి అయమ్పేత్థ అత్థో.

ఉపయుపాదానాభినివేసవినిబన్ధోతి ఉపయేహి చ ఉపాదానేహి చ అభినివేసేహి చ వినిబన్ధో. తత్థ ఉపయాతి ద్వే ఉపయా తణ్హుపయో చ దిట్ఠుపయో చ. ఉపాదానాదీసుపి ఏసేవ నయో. తణ్హాదిట్ఠియో హి యస్మా అహం మమన్తిఆదీహి ఆకారేహి తేభూమకధమ్మే ఉపేన్తి ఉపగచ్ఛన్తి, తస్మా ఉపయాతి వుచ్చన్తి. యస్మా పన తే ధమ్మే ఉపాదియన్తి చేవ అభినివిసన్తి చ, తస్మా ఉపాదానాతి చ అభినివేసాతి చ వుచ్చన్తి. తాహి చాయం లోకో వినిబన్ధో. తేనాహ ‘‘ఉపయుపాదానాభినివేసవినిబన్ధో’’తి.

తఞ్చాయన్తి తఞ్చ ఉపయుపాదానం అయం అరియసావకో. చేతసో అధిట్ఠానన్తి చిత్తస్స పతిట్ఠానభూతం. అభినివేసానుసయన్తి అభినివేసభూతఞ్చ అనుసయభూతఞ్చ. తణ్హాదిట్ఠీసు హి అకుసలచిత్తం పతిట్ఠాతి, తా చ తస్మిం అభినివిసన్తి చేవ అనుసేన్తి చ, తస్మా తదుభయం చేతసో అధిట్ఠానం అభినివేసానుసయన్తి చ ఆహ. న ఉపేతీతి న ఉపగచ్ఛతి. న ఉపాదియతీతి న గణ్హాతి. నాధిట్ఠాతీతి న అధిట్ఠాతి, కిన్తి? అత్తా మేతి. దుక్ఖమేవాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధమత్తమేవ. న కఙ్ఖతీతి ‘‘దుక్ఖమేవ ఉప్పజ్జతి, దుక్ఖం నిరుజ్ఝతి, న అఞ్ఞో ఏత్థ సత్తో నామ అత్థీ’’తి కఙ్ఖం న కరోతి. న విచికిచ్ఛతీతి న విచికిచ్ఛం ఉప్పాదేతి.

అపరప్పచ్చయాతి న పరప్పచ్చయేన, అఞ్ఞస్స అపత్తియాయేత్వా అత్తపచ్చక్ఖఞాణమేవస్స ఏత్థ హోతీతి. ఏత్తావతా ఖో, కచ్చాన, సమ్మాదిట్ఠి హోతీతి ఏవం సత్తసఞ్ఞాయ పహీనత్తా ఏత్తకేన సమ్మాదస్సనం నామ హోతీతి మిస్సకసమ్మాదిట్ఠిం ఆహ. అయమేకో అన్తోతి ఏస ఏకో నికూటన్తో లామకన్తో పఠమకం సస్సతం. అయం దుతియోతి ఏస దుతియో సబ్బం నత్థీతి ఉప్పజ్జనకదిట్ఠిసఙ్ఖాతో నికూటన్తో లామకన్తో దుతియకో ఉచ్ఛేదోతి అత్థో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి. పఞ్చమం.

౬. ధమ్మకథికసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే నిబ్బిదాయాతి నిబ్బిన్దనత్థాయ. విరాగాయాతి విరజ్జనత్థాయ. నిరోధాయాతి నిరుజ్ఝనత్థాయ. పటిపన్నో హోతీతి ఏత్థ సీలతో పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గా పటిపన్నోతి వేదితబ్బో. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నోతి లోకుత్తరస్స నిబ్బానధమ్మస్స అనుధమ్మభూతం పటిపదం పటిపన్నో. అనుధమ్మభూతన్తి అనురూపసభావభూతం. నిబ్బిదా విరాగా నిరోధాతి నిబ్బిదాయ చేవ విరాగేన చ నిరోధేన చ. అనుపాదా విముత్తోతి చతూహి ఉపాదానేహి కిఞ్చి ధమ్మం అనుపాదియిత్వా విముత్తో. దిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తోతి దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బానప్పత్తో. అలం వచనాయాతి, ఏవం వత్తబ్బతం అరహతి, యుత్తో అనుచ్ఛవికోతి అత్థో. ఏవమేత్థ ఏకేన నయేన ధమ్మకథికస్స పుచ్ఛా కథితా, ద్వీహి తం విసేసేత్వా సేక్ఖాసేక్ఖభూమియో నిద్దిట్ఠాతి. ఛట్ఠం.

౭. అచేలకస్సపసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే అచేలో కస్సపోతి లిఙ్గేన అచేలో నిచ్చేలో, నామేన కస్సపో. దూరతోవాతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన పరివుతం ఆగచ్ఛన్తం దూరతో ఏవ అద్దస. కిఞ్చిదేవ దేసన్తి కిఞ్చిదేవ కారణం. ఓకాసన్తి పఞ్హబ్యాకరణస్స ఖణం కాలం. అన్తరఘరన్తి ‘‘న పల్లత్థికాయ అన్తరఘరే నిసీదిస్సామీ’’తి ఏత్థ అన్తోనివేసనం అన్తరఘరం. ‘‘ఓక్ఖిత్తచక్ఖు అన్తరఘరే గమిస్సామీ’’తి ఏత్థ ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ అన్తోగామో. ఇధాపి అయమేవ అధిప్పేతో. యదాకఙ్ఖసీతి యం ఇచ్ఛసి.

కస్మా పన భగవా కథేతుకామో యావతతియం పటిక్ఖిపీతి? గారవజననత్థం. దిట్ఠిగతికా హి ఖిప్పం కథియమానే గారవం న కరోన్తి, ‘‘సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమితుమ్పి పుచ్ఛితుమ్పి సుకరం, పుచ్ఛితమత్తేయేవ కథేతీ’’తి వచనమ్పి న సద్దహన్తి. ద్వే తయో వారే పటిక్ఖిత్తే పన గారవం కరోన్తి, ‘‘సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమితుమ్పి పఞ్హం పుచ్ఛితుమ్పి దుక్కర’’న్తి యావతతియం యాచితే కథియమానం సుస్సూసన్తి సద్దహన్తి. ఇతి భగవా ‘‘అయం సుస్సూసిస్సతి సద్దహిస్సతీ’’తి యావతతియం యాచాపేత్వా కథేసి. అపిచ యథా భిసక్కో తేలం వా ఫాణితం వా పచన్తో ముదుపాకఖరపాకానం పాకకాలం ఆగమయమానో పాకకాలం అనతిక్కమిత్వావ ఓతారేతి. ఏవం భగవా సత్తానం ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానో ‘‘ఏత్తకేన కాలేన ఇమస్స ఞాణం పరిపాకం గమిస్సతీ’’తి ఞత్వావ యావతతియం యాచాపేసి.

మా హేవం, కస్సపాతి, కస్సప, మా ఏవం భణి. సయంకతం దుక్ఖన్తి హి వత్తుం న వట్టతి, అత్తా నామ కోచి దుక్ఖస్స కారకో నత్థీతి దీపేతి. పరతోపి ఏసేవ నయో. అధిచ్చసముప్పన్నన్తి అకారణేన యదిచ్ఛాయ ఉప్పన్నం. ఇతి పుట్ఠో సమానోతి కస్మా ఏవమాహ? ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అయం ‘సయంకతం దుక్ఖ’న్తిఆదినా పుట్ఠో ‘మా హేవ’న్తి వదతి, ‘నత్థీ’తి పుట్ఠో ‘అత్థీ’తి వదతి. ‘భవం గోతమో దుక్ఖం న జానాతి న పస్సతీ’తి పుట్ఠో ‘జానామి ఖ్వాహ’న్తి వదతి. కిఞ్చి ను ఖో మయా విరజ్ఝిత్వా పుచ్ఛితో’’తి మూలతో పట్ఠాయ అత్తనో పుచ్ఛమేవ సోధేన్తో ఏవమాహ. ఆచిక్ఖతు చ మే, భన్తే, భగవాతి ఇధ సత్థరి సఞ్జాతగారవో ‘‘భవ’’న్తి అవత్వా ‘‘భగవా’’తి వదతి.

సో కరోతీతిఆది, ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పటిసేధనత్థం వుత్తం. ఏత్థ చ సతోతి ఇదం భుమ్మత్థే సామివచనం, తస్మా ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో – సో కరోతి సో పటిసంవేదయతీతి ఖో, కస్సప, ఆదిమ్హియేవ ఏవం సతి పచ్ఛా సయంకతం దుక్ఖన్తి అయం లద్ధి హోతి. ఏత్థ చ దుక్ఖన్తి వట్టదుక్ఖం అధిప్పేతం. ఇతి వదన్తి ఏతస్స పురిమేన ఆదిసద్దేన అనన్తరేన చ సస్సతసద్దేన సమ్బన్ధో హోతి. ‘‘దీపేతి గణ్హాతీ’’తి అయం పనేత్థ పాఠసేసో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – ఇతి ఏవం వదన్తో ఆదితోవ సస్సతం దీపేతి, సస్సతం గణ్హాతి. కస్మా? తస్స హి తం దస్సనం ఏతం పరేతి, కారకఞ్చ వేదకఞ్చ ఏకమేవ గణ్హన్తం ఏతం సస్సతం ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో.

అఞ్ఞో కరోతీతిఆది పన ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పటిసేధనత్థం వుత్తం. ‘‘ఆదితో సతో’’తి ఇదం పన ఇధాపి ఆహరితబ్బం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – అఞ్ఞో కరోతి అఞ్ఞో పటిసంవేదియతీతి ఖో పన, కస్సప, ఆదిమ్హియేవ ఏవం సతి, పచ్ఛా ‘‘కారకో ఇధేవ ఉచ్ఛిజ్జతి, తేన కతం అఞ్ఞో పటిసంవేదియతీ’’తి ఏవం ఉప్పన్నాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా సద్ధిం సమ్పయుత్తాయ వేదనాయ అభితున్నస్స విద్ధస్స సతో ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి అయం లద్ధి హోతీతి. ఇతి వదన్తిఆది వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. తత్రాయం యోజనా – ఏవఞ్చ వదన్తో ఆదితోవ ఉచ్ఛేదం దీపేతి, ఉచ్ఛేదం గణ్హాతి. కస్మా? తస్స హి తం దస్సనం ఏతం పరేతి, ఏతం ఉచ్ఛేదం ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో.

ఏతే తేతి యే సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతే ఉభో అన్తే (అనుపగమ్మ తథాగతో ధమ్మం దేసేతి, ఏతే తే, కస్సప, ఉభో అన్తే) అనుపగమ్మ పహాయ అనల్లీయిత్వా మజ్ఝేన తథాగతో ధమ్మం దేసేతి, మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో దేసేతీతి అత్థో. కతరం ధమ్మన్తి చే? యదిదం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి. ఏత్థ హి కారణతో ఫలం, కారణనిరోధేన చస్స నిరోధో దీపితో, న కోచి కారకో వా వేదకో వా నిద్దిట్ఠో. ఏత్తావతా సేసపఞ్హా పటిసేధితా హోన్తి. ఉభో అన్తే అనుపగమ్మాతి ఇమినా హి తతియపఞ్హో పటిక్ఖిత్తో. అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఇమినా అధిచ్చసముప్పన్నతా చేవ అజాననఞ్చ పటిక్ఖిత్తన్తి వేదితబ్బం.

లభేయ్యన్తి ఇదం సో భగవతో సన్తికే భిక్ఖుభావం పత్థయమానో ఆహ. అథ భగవా యోనేన ఖన్ధకే తిత్థియపరివాసో (మహావ. ౮౬) పఞ్ఞత్తో, యం అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో సామణేరభూమియం ఠితో ‘‘అహం, భన్తే, ఇత్థన్నామో అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖామి ఉపసమ్పదం. స్వాహం, భన్తే, సఙ్ఘం చత్తారో మాసే పరివాసం యాచామీ’’తిఆదినా నయేన సమాదియిత్వా పరివసతి, తం సన్ధాయ యో ఖో, కస్సప, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బోతిఆదిమాహ. తత్థ పబ్బజ్జన్తి వచనసిలిట్ఠతావసేన వుత్తం. అపరివసిత్వాయేవ హి పబ్బజ్జం లభతి. ఉపసమ్పదత్థికేన పన నాతికాలేన గామప్పవేసనాదీని అట్ఠ వత్తాని పూరేన్తేన పరివసితబ్బం. ఆరద్ధచిత్తాతి అట్ఠవత్తపూరణేన తుట్ఠచిత్తా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేస తిత్థియపరివాసో సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ పబ్బజ్జక్ఖన్ధకవణ్ణనాయం (మహావ. అట్ఠ. ౮౬) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

అపిచ మయాతి అయమేత్థ పాఠో, అఞ్ఞత్థ పన ‘‘అపిచ మేత్థా’’తి. పుగ్గలవేమత్తతా విదితాతి పుగ్గలనానత్తం విదితం. ‘‘అయం పుగ్గలో పరివాసారహో, అయం న పరివాసారహో’’తి ఇదం మయ్హం పాకటన్తి దస్సేతి. తతో కస్సపో చిన్తేసి – ‘‘అహో అచ్ఛరియం బుద్ధసాసనం, యత్థ ఏవం ఘంసిత్వా కోట్టేత్వా యుత్తమేవ గణ్హన్తి, అయుత్తం ఛడ్డేన్తీ’’తి. తతో సుట్ఠుతరం పబ్బజ్జాయ సఞ్జాతుస్సాహో సచే, భన్తేతిఆదిమాహ. అథ భగవా తస్స తిబ్బచ్ఛన్దతం విదిత్వా ‘‘న కస్సపో పరివాసం అరహతీ’’తి అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘గచ్ఛ, భిక్ఖు, కస్సపం నహాపేత్వా పబ్బాజేత్వా ఆనేహీ’’తి. సో తథా కత్వా తం పబ్బాజేత్వా భగవతో సన్తికం అగమాసి. భగవా గణే నిసీదిత్వా ఉపసమ్పాదేసి. తేన వుత్తం అలత్థ ఖో అచేలో కస్సపో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పదన్తి. అచిరూపసమ్పన్నోతిఆది సేసం బ్రాహ్మణసంయుత్తే (సం. ని. ౧.౧౮౭) వుత్తమేవాతి. సత్తమం.

౮. తిమ్బరుకసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే సా వేదనాతిఆది ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా నిసేధనత్థం వుత్తం. ఏత్థాపి సతోతి భుమ్మత్థేయేవ సామివచనం. తత్రాయం అత్థదీపనా – ‘‘సా వేదనా, సో వేదియతీ’’తి ఖో, తిమ్బరుక, ఆదిమ్హియేవ ఏవం సతి ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి అయం లద్ధి హోతి. ఏవఞ్హి సతి వేదనాయ ఏవ వేదనా కతా హోతి. ఏవఞ్చ వదన్తో ఇమిస్సా వేదనాయ పుబ్బేపి అత్థితం అనుజానాతి, సస్సతం దీపేతి సస్సతం గణ్హాతి. కస్మా? తస్స హి తం దస్సనం ఏతం పరేతి, ఏతం సస్సతం ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో. పురిమఞ్హి అత్థం సన్ధాయేవేతం భగవతా వుత్తం భవిస్సతి, తస్మా అట్ఠకథాయం తం యోజేత్వావస్స అత్థో దీపితో. ఏవమ్పాహం న వదామీతి అహం ‘‘సా వేదనా, సో వేదియతీ’’తి ఏవమ్పి న వదామి. ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి ఏవమ్పి న వదామీతి అత్థో.

అఞ్ఞా వేదనాతిఆది ‘‘పరంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పటిసేధనత్థం వుత్తం. ఇధాపి అయం అత్థయోజనా –‘‘అఞ్ఞా వేదనా అఞ్ఞో వేదియతీ’’తి ఖో, తిమ్బరుక, ఆదిమ్హియేవ ఏవం సతి పచ్ఛా యా పురిమపక్ఖే కారకవేదనా, సా ఉచ్ఛిన్నా. తాయ పన కతం అఞ్ఞో వేదియతీతి ఏవం ఉప్పన్నాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా సద్ధిం సమ్పయుత్తాయ వేదనాయ అభితున్నస్స సతో ‘‘పరంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి అయం లద్ధి హోతి. ఏవఞ్చ వదన్తో కారకో ఉచ్ఛిన్నో, అఞ్ఞేన పటిసన్ధి గహితాతి ఉచ్ఛేదం దీపేతి, ఉచ్ఛేదం గణ్హాతి. కస్మా? తస్స హి తం దస్సనం ఏతం పరేతి, ఏతం ఉచ్ఛేదం ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో. ఇధాపి హి ఇమాని పదాని అట్ఠకథాయం ఆహరిత్వా యోజితానేవ. ఇమస్మిం సుత్తే వేదనాసుఖదుక్ఖం కథితం. తఞ్చ ఖో విపాకసుఖదుక్ఖమేవ వట్టతీతి వుత్తం. అట్ఠమం.

౯. బాలపణ్డితసుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే అవిజ్జానీవరణస్సాతి అవిజ్జాయ నివారితస్స. ఏవమయం కాయో సముదాగతోతి ఏవం అవిజ్జాయ నివారితత్తా తణ్హాయ చ సమ్పయుత్తత్తాయేవ అయం కాయో నిబ్బత్తో. అయఞ్చేవ కాయోతి అయఞ్చస్స అత్తనో సవిఞ్ఞాణకో కాయో. బహిద్ధా చ నామరూపన్తి బహిద్ధా చ పరేసం సవిఞ్ఞాణకో కాయో. అత్తనో చ పరస్స చ పఞ్చహి ఖన్ధేహి ఛహి ఆయతనేహి చాపి అయం అత్థో దీపేతబ్బోవ. ఇత్థేతం ద్వయన్తి ఏవమేతం ద్వయం. ద్వయం పటిచ్చ ఫస్సోతి అఞ్ఞత్థ చక్ఖురూపాదీని ద్వయాని పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో వుత్తా, ఇధ పన అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని. మహాద్వయం నామ కిరేతం. సళేవాయతనానీతి సళేవ ఫస్సాయతనాని ఫస్సకారణాని. యేహి ఫుట్ఠోతి యేహి కారణభూతేహి ఆయతనేహి ఉప్పన్నేన ఫస్సేన ఫుట్ఠో. అఞ్ఞతరేనాతి ఏత్థ పరిపుణ్ణవసేన అఞ్ఞతరతా వేదితబ్బా. తత్రాతి తస్మిం బాలపణ్డితానం కాయనిబ్బత్తనాదిమ్హి. కో అధిప్పయాసోతి కో అధికపయోగో.

భగవంమూలకాతి భగవా మూలం ఏతేసన్తి భగవంమూలకా. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమే, భన్తే, అమ్హాకం ధమ్మా పుబ్బే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధేన ఉప్పాదితా, తస్మిం పరినిబ్బుతే ఏకం బుద్ధన్తరం అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఇమే ధమ్మే ఉప్పాదేతుం సమత్థో నామ నాహోసి, భగవతా పన నో ఇమే ధమ్మా ఉప్పాదితా. భగవన్తఞ్హి నిస్సాయ మయం ఇమే ధమ్మే ఆజానామ పటివిజ్ఝామాతి ఏవం భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మాతి. భగవంనేత్తికాతి భగవా హి ధమ్మానం నేతా వినేతా అనునేతా, యథాసభావతో పాటియేక్కం పాటియేక్కం నామం గహేత్వా దస్సేతాతి ధమ్మా భగవంనేత్తికా నామ హోన్తి. భగవంపటిసరణాతి చతుభూమకధమ్మా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛమానా భగవతి పటిసరన్తి నామాతి భగవంపటిసరణా. పటిసరన్తీతి సమోసరన్తి. అపిచ మహాబోధిమణ్డే నిసిన్నస్స భగవతో పటివేధవసేన ఫస్సో ఆగచ్ఛతి ‘‘అహం భగవా కిన్నామో’’తి? త్వం ఫుసనట్ఠేన ఫస్సో నామ. వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం ఆగచ్ఛతి ‘‘అహం భగవా కిన్నామ’’న్తి, త్వం విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణం నామాతి ఏవం చతుభూమకధమ్మానం యథాసభావతో పాటియేక్కం పాటియేక్కం నామం గణ్హన్తో భగవా ధమ్మే పటిసరతీతి భగవంపటిసరణా. భగవన్తంయేవ పటిభాతూతి భగవతోవ ఏతస్స భాసితస్స అత్థో ఉపట్ఠాతు, తుమ్హేయేవ నో కథేత్వా దేథాతి అత్థో.

సా చేవ అవిజ్జాతి ఏత్థ కిఞ్చాపి సా అవిజ్జా చ తణ్హా చ కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢిత్వా నిరుద్ధా, యథా పన అజ్జాపి యం హియ్యో భేసజ్జం పీతం, తదేవ భోజనం భుఞ్జాతి సరిక్ఖకత్తేన తదేవాతి వుచ్చతి, ఏవమిధాపి సా చేవ అవిజ్జా సా చ తణ్హాతి ఇదమ్పి సరిక్ఖకత్తేన వుత్తం. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. దుక్ఖక్ఖయాయాతి వట్టదుక్ఖస్స ఖయత్థాయ. కాయూపగో హోతీతి అఞ్ఞం పటిసన్ధికాయం ఉపగన్తా హోతి. యదిదం బ్రహ్మచరియవాసోతి యో అయం మగ్గబ్రహ్మచరియవాసో, అయం బాలతో పణ్డితస్స విసేసోతి దస్సేతి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే సబ్బోపి సపటిసన్ధికో పుథుజ్జనో ‘‘బాలో’’తి, అప్పటిసన్ధికో ఖీణాసవో ‘‘పణ్డితో’’తి వుత్తో. సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో పన ‘‘పణ్డితా’’తి వా ‘‘బాలా’’తి వా న వత్తబ్బా, భజమానా పన పణ్డితపక్ఖం భజన్తి. నవమం.

౧౦. పచ్చయసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే పటిచ్చసముప్పాదఞ్చ వో భిక్ఖవే, దేసేస్సామి పటిచ్చసముప్పన్నే చ ధమ్మేతి సత్థా ఇమస్మిం సుత్తే పచ్చయే చ పచ్చయనిబ్బత్తే చ సభావధమ్మే దేసేస్సామీతి ఉభయం ఆరభి. ఉప్పాదా వా తథాగతానన్తి తథాగతానం ఉప్పాదేపి, బుద్ధేసు ఉప్పన్నేసు అనుప్పన్నేసుపి జాతిపచ్చయా జరామరణం, జాతియేవ జరామరణస్స పచ్చయో. ఠితావ సా ధాతూతి ఠితోవ సో పచ్చయసభావో, న కదాచి జాతి జరామరణస్స పచ్చయో న హోతి. ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతాతి ఇమేహిపి ద్వీహి పచ్చయమేవ కథేతి. పచ్చయేన హి పచ్చయుప్పన్నా ధమ్మా తిట్ఠన్తి, తస్మా పచ్చయోవ ‘‘ధమ్మట్ఠితతా’’తి వుచ్చతి. పచ్చయో ధమ్మే నియమేతి, తస్మా ‘‘ధమ్మనియామతా’’తి వుచ్చతి. ఇదప్పచ్చయతాతి ఇమేసం జరామరణాదీనం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, ఇదప్పచ్చయావ ఇదప్పచ్చయతా. తన్తి తం పచ్చయం. అభిసమ్బుజ్ఝతీతి ఞాణేన అభిసమ్బుజ్ఝతి. అభిసమేతీతి ఞాణేన అభిసమాగచ్ఛతి. ఆచిక్ఖతీతి కథేతి. దేసేతీతి దస్సేతి. పఞ్ఞాపేతీతి జానాపేతి. పట్ఠపేతీతి ఞాణముఖే ఠపేతి. వివరతీతి వివరిత్వా దస్సేతి. విభజతీతి విభాగతో దస్సేతి. ఉత్తానీకరోతీతి పాకటం కరోతి. పస్సథాతి చాహాతి పస్సథ ఇతి చ వదతి. కిన్తి? జాతిపచ్చయా, భిక్ఖవే, జరామరణన్తిఆది.

ఇతి ఖో, భిక్ఖవేతి ఏవం ఖో, భిక్ఖవే. యా తత్రాతి యా తేసు ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తిఆదీసు. తథతాతిఆదీని పచ్చయాకారస్సేవ వేవచనాని. సో తేహి తేహి పచ్చయేహి అనూనాధికేహేవ తస్స తస్స ధమ్మస్స సమ్భవతో తథతాతి, సామగ్గిం ఉపగతేసు పచ్చయేసు ముహుత్తమ్పి తతో నిబ్బత్తానం ధమ్మానం అసమ్భవాభావతో అవితథతాతి, అఞ్ఞధమ్మపచ్చయేహి అఞ్ఞధమ్మానుప్పత్తితో అనఞ్ఞథతాతి, జరామరణాదీనం పచ్చయతో వా పచ్చయసమూహతో వా ఇదప్పచ్చయతాతి వుత్తో. తత్రాయం వచనత్థో – ఇమేసం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా, ఇదప్పచ్చయానం వా సమూహో ఇదప్పచ్చయతా. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో వేదితబ్బం.

అనిచ్చన్తి హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చం. ఏత్థ చ అనిచ్చన్తి న జరామరణం అనిచ్చం, అనిచ్చసభావానం పన ఖన్ధానం జరామరణత్తా అనిచ్చం నామ జాతం. సఙ్ఖతాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సఙ్ఖతన్తి పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతం. పటిచ్చసముప్పన్నన్తి పచ్చయే నిస్సాయ ఉప్పన్నం. ఖయధమ్మన్తి ఖయసభావం. వయధమ్మన్తి విగచ్ఛనకసభావం. విరాగధమ్మన్తి విరజ్జనకసభావం. నిరోధధమ్మన్తి నిరుజ్ఝనకసభావం. జాతియాపి వుత్తనయేనేవ అనిచ్చతా వేదితబ్బా. జనకపచ్చయానం వా కిచ్చానుభావక్ఖణే దిట్ఠత్తా ఏకేన పరియాయేనేత్థ అనిచ్చాతిఆదీని యుజ్జన్తియేవ. భవాదయో అనిచ్చాదిసభావాయేవ.

సమ్మప్పఞ్ఞాయాతి సవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ. పుబ్బన్తన్తి పురిమం అతీతన్తి అత్థో. అహోసిం ను ఖోతిఆదీసు ‘‘అహోసిం ను ఖో నను ఖో’’తి సస్సతాకారఞ్చ అధిచ్చసముప్పత్తిఆకారఞ్చ నిస్సాయ అతీతే అత్తనో విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. కిం కారణన్తి న వత్తబ్బం, ఉమ్మత్తకో వియ బాలపుథుజ్జనో యథా వా తథా వా పవత్తతి. కిం ను ఖో అహోసిన్తి జాతిలిఙ్గుపపత్తియో నిస్సాయ ‘‘ఖత్తియో ను ఖో అహోసిం, బ్రాహ్మణవేస్ససుద్దగహట్ఠపబ్బజితదేవమనుస్సానం అఞ్ఞతరో’’తి కఙ్ఖతి. కథం ను ఖోతి సణ్ఠానాకారం నిస్సాయ ‘‘దీఘో ను ఖో అహోసిం రస్సఓదాతకణ్హపమాణికఅప్పమాణికాదీనం అఞ్ఞతరో’’తి కఙ్ఖతి. కేచి పన ‘‘ఇస్సరనిమ్మానాదీని నిస్సాయ ‘కేన ను ఖో కారణేన అహోసి’న్తి హేతుతో కఙ్ఖతీ’’తి వదన్తి. కిం హుత్వా కిం అహోసిన్తి జాతిఆదీని నిస్సాయ ‘‘ఖత్తియో హుత్వా ను ఖో బ్రాహ్మణో అహోసిం…పే… దేవో హుత్వా మనుస్సో’’తి అత్తనో పరమ్పరం కఙ్ఖతి. సబ్బత్థేవ పన అద్ధానన్తి కాలాధివచనమేతం. అపరన్తన్తి అనాగతం అన్తం. భవిస్సామి ను ఖో నను ఖోతి సస్సతాకారఞ్చ ఉచ్ఛేదాకారఞ్చ నిస్సాయ అనాగతే అత్తనో విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ.

ఏతరహి వా పచ్చుప్పన్నం అద్ధానన్తి ఇదాని వా పటిసన్ధిమాదిం కత్వా చుతిపరియన్తం సబ్బమ్పి వత్తమానకాలం గహేత్వా. అజ్ఝత్తం కథంకథీ భవిస్సతీతి అత్తనో ఖన్ధేసు విచికిచ్ఛీ భవిస్సతి. అహం ను ఖోస్మీతి అత్తనో అత్థిభావం కఙ్ఖతి. యుత్తం పనేతన్తి? యుత్తం అయుత్తన్తి కా ఏత్థ చిన్తా. అపిచేత్థ ఇదం వత్థుమ్పి ఉదాహరన్తి – చూళమాతాయ కిర పుత్తో ముణ్డో, మహామాతాయ పుత్తో అముణ్డో, తం పుత్తం ముణ్డేసుం, సో ఉట్ఠాయ ‘‘అహం ను ఖో చూళమాతాయ పుత్తో’’తి చిన్తేసి. ఏవం అహం ను ఖోస్మీతి కఙ్ఖా హోతి. నో ను ఖోస్మీతి అత్తనో నత్థిభావం కఙ్ఖతి. తత్రాపి ఇదం వత్థు – ఏకో కిర మచ్ఛే గణ్హన్తో ఉదకే చిరట్ఠానేన సీతిభూతం అత్తనో ఊరుం మచ్ఛోతి చిన్తేత్వా పహరి. అపరో సుసానపస్సే ఖేత్తం రక్ఖన్తో భీతో సఙ్కుటితో సయి, సో పటిబుజ్ఝిత్వా అత్తనో జణ్ణుకాని ద్వే యక్ఖాతి చిన్తేత్వా పహరి. ఏవం నో ను ఖోస్మీతి కఙ్ఖతి.