౪. అనమతగ్గసంయుత్తం

౧. పఠమవగ్గో

౧. తిణకట్ఠసుత్తవణ్ణనా

౧౨౪. అనమతగ్గసంయుత్తస్స పఠమే అనమతగ్గోతి అను అమతగ్గో, వస్ససతం వస్ససహస్సం ఞాణేన అనుగన్త్వాపి అమతగ్గో అవిదితగ్గో, నాస్స సక్కా ఇతో వా ఏత్తో వా అగ్గం జానితుం, అపరిచ్ఛిన్నపుబ్బాపరకోటికోతి అత్థో. సంసారోతి ఖన్ధాదీనం అవిచ్ఛిన్నప్పవత్తా పటిపాటి. పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతీతి పురిమమరియాదా న దిస్సతి. యదగ్గేన చస్స పురిమా కోటి న పఞ్ఞాయతి, పచ్ఛిమాపి తదగ్గేనేవ న పఞ్ఞాయతి, వేమజ్ఝేయేవ పన సత్తా సంసరన్తి. పరియాదానం గచ్ఛేయ్యాతి ఇదం ఉపమాయ ఖుద్దకత్తా వుత్తం. బాహిరసమయస్మిఞ్హి అత్థో పరిత్తో హోతి, ఉపమా మహతీ. ‘‘హత్థీ వియ అయం గోణో, గోణో వియ సూకరో, సముద్దో వియ తళాక’’న్తి హి వుత్తే న తేసం తాదిసం పమాణం హోతి. బుద్ధసమయే పన ఉపమా పరిత్తా, అత్థో మహా. పాళియఞ్హి ఏకో జమ్బుదీపో గహితో, ఏవరూపానం పన జమ్బుదీపానం సతేపి సహస్సేపి సతసహస్సేపి తిణాదీని తేన ఉపక్కమేన పరియాదానం గచ్ఛేయ్యుం, న త్వేవ పురిసస్స మాతు మాతరోతి. దుక్ఖం పచ్చనుభూతన్తి తుమ్హేహి దుక్ఖం అనుభూతం. తిబ్బన్తి తస్సేవ వేవచనం. బ్యసనన్తి ఞాతిబ్యసనాదిఅనేకవిధం. కటసీతి సుసానం, పథవీయేవ వా. సా హి పునప్పునం మరన్తేహి సరీరనిక్ఖేపేన వడ్ఢితా. అలమేవాతి యుత్తమేవ. పఠమం.

౨. పథవీసుత్తవణ్ణనా

౧౨౫. దుతియే మహాపథవిన్తి చక్కవాళపరియన్తం మహాపథవిం. నిక్ఖిపేయ్యాతి తం పథవిం భిన్దిత్వా వుత్తప్పమాణం గుళికం కరిత్వా ఏకమన్తం ఠపేయ్య. దుతియం.

౩. అస్సుసుత్తవణ్ణనా

౧౨౬. తతియే కన్దన్తానన్తి ససద్దం రుదమానానం. పస్సన్నన్తి సన్దితం పవత్తం. చతూసు మహాసముద్దేసూతి సినేరురస్మీహి పరిచ్ఛిన్నేసు చతూసు మహాసముద్దేసు. సినేరుస్స హి పాచీనపస్సం రజతమయం, దక్ఖిణపస్సం మణిమయం, పచ్ఛిమపస్సం ఫలికమయం, ఉత్తరపస్సం సువణ్ణమయం. పుబ్బదక్ఖిణపస్సేహి నిక్ఖన్తా రజతమణిరస్మియో ఏకతో హుత్వా మహాసముద్దపిట్ఠేన గన్త్వా చక్కవాళపబ్బతం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి, దక్ఖిణపచ్ఛిమపస్సేహి నిక్ఖన్తా మణిఫలికరస్మియో, పచ్ఛిముత్తరపస్సేహి నిక్ఖన్తా ఫలికసువణ్ణరస్మియో, ఉత్తరపాచీనపస్సేహి నిక్ఖన్తా సువణ్ణరజతరస్మియో ఏకతో హుత్వా మహాసముద్దపిట్ఠేన గన్త్వా చక్కవాళపబ్బతం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి. తాసం రస్మీనం అన్తరేసు చత్తారో మహాసముద్దా హోన్తి. తే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చతూసు మహాసముద్దేసూ’’తి. ఞాతిబ్యసనన్తిఆదీసు బ్యసనన్తి విఅసనం, వినాసోతి అత్థో. ఞాతీనం బ్యసనం ఞాతిబ్యసనం, భోగానం బ్యసనం భోగబ్యసనం. రోగో పన సయమేవ ఆరోగ్యం వియసతి వినాసేతీతి బ్యసనం, రోగోవ బ్యసనం రోగబ్యసనం. తతియం.

౪. ఖీరసుత్తవణ్ణనా

౧౨౭. చతుత్థే మాతుథఞ్ఞన్తి ఏకనామికాయ మనుస్సమాతు ఖీరం. ఇమేసఞ్హి సత్తానం గణ్డుప్పాదకిపిల్లికాదీసు వా మచ్ఛకచ్ఛపాదీసు వా పక్ఖిజాతేసు వా నిబ్బత్తకాలే మాతుఖీరమేవ నత్థి, అజపసుమహింసాదీసు నిబ్బత్తకాలే ఖీరం అత్థి, తథా మనుస్సేసు. తత్థ అజాదికాలే చ మనుస్సేసు చాపి ‘‘దేవీ సుమనా తిస్సా’’తి ఏవం నానానామికానం కుచ్ఛియం నిబ్బత్తకాలే అగ్గహేత్వా తిస్సాతి ఏకనామికాయ ఏవ మాతు కుచ్ఛియం నిబ్బత్తకాలే పీతం థఞ్ఞం చతూసు మహాసముద్దేసు ఉదకతో బహుతరన్తి వేదితబ్బం. చతుత్థం.

౫. పబ్బతసుత్తవణ్ణనా

౧౨౮. పఞ్చమే సక్కా పన, భన్తేతి సో కిర భిక్ఖు చిన్తేసి – ‘‘సత్థా అనమతగ్గస్స సంసారస్స దీఘతమత్తా ‘న సుకరం న సుకర’న్తి కథేతియేవ, కథం నచ్ఛిన్దతి, సక్కా ను ఖో ఉపమం కారాపేతు’’న్తి. తస్మా ఏవమాహ. కాసికేనాతి తయో కప్పాసంసూ ఏకతో గహేత్వా కన్తితసుత్తమయేన అతిసుఖుమవత్థేన. తేన పన పరిమట్ఠే కిత్తకం ఖీయేయ్యాతి. సాసపమత్తం. పఞ్చమం.

౬. సాసపసుత్తవణ్ణనా

౧౨౯. ఛట్ఠే ఆయసం నగరన్తి ఆయసేన పాకారేన పరిక్ఖిత్తం నగరం, న పన అన్తో ఆయసేహి ఏకభూమికాదిపాసాదేహి ఆకిణ్ణన్తి దట్ఠబ్బం. ఛట్ఠం.

౭. సావకసుత్తవణ్ణనా

౧౩౦. సత్తమే అనుస్సరేయ్యున్తి ఏకేన కప్పసతసహస్సే అనుస్సరితే అపరో తస్స ఠితట్ఠానతో అఞ్ఞం సతసహస్సం, అఞ్ఞోపి అఞ్ఞన్తి ఏవం చత్తారోపి చత్తారిసతసహస్సాని అనుస్సరేయ్యుం. సత్తమం.

౮-౯. గఙ్గాసుత్తాదివణ్ణనా

౧౩౧-౧౩౨. అట్ఠమే యా ఏతస్మిం అన్తరే వాలికాతి యా ఏతస్మిం ఆయామతో పఞ్చయోజనసతికే అన్తరే వాలికా. నవమే వత్తబ్బం నత్థి. అట్ఠమనవమాని.

౧౦. పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా

౧౩౩. దసమే అట్ఠికఙ్కలోతిఆదీని తీణిపి రాసివేవచనానేవ. ఇమేసం పన సత్తానం సఅట్ఠికాలతో అనట్ఠికాలోవ బహుతరో. గణ్డుప్పాదకాదిపాణభూతానఞ్హి ఏతేసం అట్ఠిమేవ నత్థి, మచ్ఛకచ్ఛపాదిభూతానం పన అట్ఠిమేవ బహుతరం, తస్మా అనట్ఠికాలఞ్చ బహుఅట్ఠికాలఞ్చ అగ్గహేత్వా సమట్ఠికాలోవ గహేతబ్బో. ఉత్తరో గిజ్ఝకూటస్సాతి గిజ్ఝకూటస్స ఉత్తరపస్సే ఠితో. మగధానం గిరిబ్బజేతి మగధరట్ఠస్స గిరిబ్బజే, గిరిపరిక్ఖేపే ఠితోతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి. దసమం.

పఠమో వగ్గో.

౨. దుతియవగ్గో

౧. దుగ్గతసుత్తవణ్ణనా

౧౩౪. దుతియవగ్గస్స పఠమే దుగ్గతన్తి దలిద్దం కపణం. దురూపేతన్తి దుస్సణ్ఠానేహి హత్థపాదేహి ఉపేతం. పఠమం.

౨. సుఖితసుత్తవణ్ణనా

౧౩౫. దుతియే సుఖితన్తి సుఖసమప్పితం మహద్ధనం మహాభోగం. సుసజ్జితన్తి అలఙ్కతపటియత్తం హత్థిక్ఖన్ధగతం మహాపరివారం. దుతియం.

౩. తింసమత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౩౬. తతియే పావేయ్యకాతి పావేయ్యదేసవాసినో. సబ్బే ఆరఞ్ఞికాతిఆదీసు ధుతఙ్గసమాదానవసేన తేసం ఆరఞ్ఞికాదిభావో వేదితబ్బో. సబ్బే ససంయోజనాతి సబ్బే సబన్ధనా, కేచి సోతాపన్నా, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో. తేసు హి పుథుజ్జనో వా ఖీణాసవో వా నత్థి. గున్నన్తిఆదీసు సేతకాళాదివణ్ణేసు ఏకేకవణ్ణకాలోవ గహేతబ్బో. పారిపన్థకాతి పరిపన్థే తిట్ఠనకా పన్థఘాతచోరా. పారదారికాతి పరదారచారిత్తం ఆపజ్జనకా. తతియం.

౪-౯. మాతుసుత్తాదివణ్ణనా

౧౩౭-౧౪౨. చతుత్థాదీసు లిఙ్గనియమేన చేవ చక్కవాళనియమేన చ అత్థో వేదితబ్బో. పురిసానఞ్హి మాతుగామకాలో, మాతుగామానఞ్చ పురిసకాలోతి ఏవమేత్థ లిఙ్గనియమో. ఇమమ్హా చక్కవాళా సత్తా పరచక్కవాళం, పరచక్కవాళా చ ఇమం చక్కవాళం సంసరన్తి. తేసు ఇమస్మిం చక్కవాళే మాతుగామకాలే మాతుభూతఞ్ఞేవ దస్సేన్తో యో నమాతాభూతపుబ్బోతి ఆహ. యో నపితాభూతపుబ్బోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. చతుత్థాదీని.

౧౦. వేపుల్లపబ్బతసుత్తవణ్ణనా

౧౪౩. దసమే భూతపుబ్బన్తి అతీతకాలే ఏకం అపదానం ఆహరిత్వా దస్సేతి. సమఞ్ఞా ఉదపాదీతి పఞ్ఞత్తి అహోసి. చతూహేన ఆరోహన్తీతి ఇదం థామమజ్ఝిమే సన్ధాయ వుత్తం. అగ్గన్తి ఉత్తమం. భద్దయుగన్తి సున్దరయుగలం. తీహేన ఆరోహన్తీతి ఏత్తావతా కిర ద్విన్నం బుద్ధానం అన్తరే యోజనం పథవీ ఉస్సన్నా, సో పబ్బతో తియోజనుబ్బేధో జాతో.

అప్పం వా భియ్యోతి వస్ససతతో ఉత్తరిం అప్పం దస వా వీసం వా వస్సాని. పున వస్ససతమేవ జీవనకో నామ నత్థి, ఉత్తమకోటియా పన సట్ఠి వా అసీతి వా వస్సాని జీవన్తి. వస్ససతం పన అప్పత్వా పఞ్చవస్సదసవస్సాదికాలే మీయమానావ బహుకా. ఏత్థ చ కకుసన్ధో భగవా చత్తాలీసవస్ససహస్సాయుకకాలే, కోణాగమనో తింసవస్ససహస్సాయుకకాలే నిబ్బత్తోతి ఇదం అనుపుబ్బేన పరిహీనసదిసం కతం, న పన ఏవం పరిహీనం, వడ్ఢిత్వా వడ్ఢిత్వా పరిహీనన్తి వేదితబ్బం. కథం? కకుసన్ధో తావ భగవా ఇమస్మింయేవ కప్పే చత్తాలీసవస్ససహస్సాయుకకాలే నిబ్బత్తో ఆయుప్పమాణం పఞ్చ కోట్ఠాసే కత్వా చత్తారో ఠత్వా పఞ్చమే విజ్జమానేయేవ పరినిబ్బుతో. తం ఆయు పరిహాయమానం దసవస్సకాలం పత్వా పున వడ్ఢమానం అసఙ్ఖేయ్యం హుత్వా తతో పరిహాయమానం తింసవస్ససహస్సాయుకకాలే ఠితం, తదా కోణాగమనో నిబ్బత్తో. తస్మిమ్పి తథేవ పరినిబ్బుతే తం ఆయు దసవస్సకాలం పత్వా పున వడ్ఢమానం అసఙ్ఖేయ్యం హుత్వా పరిహాయిత్వా వీసవస్ససహస్సకాలే ఠితం, తదా కస్సపో భగవా నిబ్బత్తో. తస్మిమ్పి తథేవ పరినిబ్బుతే తం ఆయు దసవస్సకాలం పత్వా పున వడ్ఢమానం అసఙ్ఖేయ్యం హుత్వా పరిహాయిత్వా వస్ససతకాలం పత్తం, అథ అమ్హాకం సమ్మాసమ్బుద్ధో నిబ్బత్తో. ఏవం అనుపుబ్బేన పరిహాయిత్వా వడ్ఢిత్వా వడ్ఢిత్వా పరిహీనన్తి వేదితబ్బం. తత్థ చ యం ఆయుపరిమాణేసు మన్దేసు బుద్ధా నిబ్బత్తన్తి, తేసమ్పి తదేవ ఆయుపరిమాణం హోతీతి. దసమం.

దుతియో వగ్గో.

అనమతగ్గసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.