౩. ధాతుసంయుత్తం

౧. నానత్తవగ్గో

౧.ధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౫. ధాతుసంయుత్తస్స పఠమే నిస్సత్తట్ఠసుఞ్ఞతట్ఠసఙ్ఖాతేన సభావట్ఠేన ధాతూతి లద్ధనామానం ధమ్మానం నానాసభావో ధాతునానత్తం. చక్ఖుధాతూతిఆదీసు చక్ఖుపసాదో చక్ఖుధాతు, రూపారమ్మణం రూపధాతు, చక్ఖుపసాదవత్థుకం చిత్తం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. సోతపసాదో సోతధాతు, సద్దారమ్మణం సద్దధాతు, సోతపసాదవత్థుకం చిత్తం సోతవిఞ్ఞాణధాతు. ఘానపసాదో ఘానధాతు, గన్ధారమ్మణం గన్ధధాతు, ఘానపసాదవత్థుకం చిత్తం ఘానవిఞ్ఞాణధాతు. జివ్హాపసాదో జివ్హాధాతు, రసారమ్మణం రసధాతు, జివ్హాపసాదవత్థుకం చిత్తం జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు. కాయపసాదో కాయధాతు, ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ఫోట్ఠబ్బధాతు, కాయపసాదవత్థుకం చిత్తం కాయవిఞ్ఞాణధాతు. తిస్సో మనోధాతుయో మనోధాతు, వేదనాదయో తయో ఖన్ధా సుఖుమరూపాని నిబ్బానఞ్చ ధమ్మధాతు, సబ్బమ్పి మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి. ఏత్థ చ సోళస ధాతుయో కామావచరా, అవసానే ద్వే చతుభూమికాతి. పఠమం.

౨. ఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౬. దుతియే ఉప్పజ్జతి ఫస్సనానత్తన్తి నానాసభావో ఫస్సో ఉప్పజ్జతి. తత్థ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిసమ్పయుత్తా, మనోసమ్ఫస్సో మనోద్వారే పఠమజవనసమ్పయుత్తో, తస్మా. మనోధాతుం పటిచ్చాతి మనోద్వారావజ్జనం కిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతుం పటిచ్చ పఠమజవనసమ్ఫస్సో ఉప్పజ్జతీతి అయమేత్థ అత్థో. దుతియం.

౩. నోఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౭. తతియే నో మనోసమ్ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి మనోధాతూతి మనోద్వారే పఠమజవనసమ్పయుత్తం ఫస్సం పటిచ్చ ఆవజ్జనకిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతు నో ఉప్పజ్జతీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. తతియం.

౪. వేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౮. చతుత్థే చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనాతి సమ్పటిచ్ఛనమనోధాతుతో పట్ఠాయ సబ్బాపి తస్మిం ద్వారే వేదనా వత్తేయ్యుం, నిబ్బత్తిఫాసుకత్థం పన అనన్తరం సమ్పటిచ్ఛనవేదనమేవ గహేతుం వట్టతీతి వుత్తం. మనోసమ్ఫస్సం పటిచ్చాతి మనోద్వారే ఆవజ్జనసమ్ఫస్సం పటిచ్చ పఠమజవనవేదనా, పఠమజవనసమ్ఫస్సం పటిచ్చ దుతియజవనవేదనాతి అయమధిప్పాయో. చతుత్థం.

౫. దుతియవేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౯. పఞ్చమే తతియచతుత్థేసు వుత్తనయావ ఏకతో కత్వా దేసితాతి. ఇతి దుతియాదీసు చతూసు సుత్తేసు మనోధాతుం మనోధాతూతి అగహేత్వా మనోద్వారావజ్జనం మనోధాతూతి గహితం. సబ్బాని చేతాని తథా తథా కథితే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన దేసితాని. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. పఞ్చమం.

౬. బాహిరధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౦. ఛట్ఠే పన పఞ్చ ధాతుయో కామావచరా, ధమ్మధాతు చతుభూమికాతి. ఛట్ఠం.

౭. సఞ్ఞానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౧. సత్తమే రూపధాతూతి ఆపాథే పతితం అత్తనో వా పరస్స వా సాటకవేఠనాదివత్థుకం రూపారమ్మణం. రూపసఞ్ఞాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా. రూపసఙ్కప్పోతి సమ్పటిచ్ఛనాదీహి తీహి చిత్తేహి సమ్పయుత్తో సఙ్కప్పో. రూపచ్ఛన్దోతి రూపే ఛన్దికతట్ఠేన ఛన్దో. రూపపరిళాహోతి రూపే అనుడహనట్ఠేన పరిళాహో. రూపపరియేసనాతి పరిళాహే ఉప్పన్నే సన్దిట్ఠసమ్భత్తే గహేత్వా తస్స రూపస్స పటిలాభత్థాయ పరియేసనా. ఏత్థ చ సఞ్ఞాసఙ్కప్పఛన్దా ఏకజవనవారేపి నానాజవనవారేపి లబ్భన్తి, పరిళాహపరియేసనా పన నానాజవనవారేయేవ లబ్భన్తీతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ధాతునానత్తన్తి ఏత్థ చ ఏవం రూపాదినానాసభావం ధాతుం పటిచ్చ రూపసఞ్ఞాదినానాసభావసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతీతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సత్తమం.

౮. నోపరియేసనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౨. అట్ఠమే నో ధమ్మపరియేసనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ధమ్మపరిళాహోతి ఏవం ఆగతం పటిసేధమత్తమేవ నానం. అట్ఠమం.

౯. బాహిరఫస్సనానత్తసుత్తాదివణ్ణనా

౯౩-౯౪. నవమే ఉప్పజ్జతి రూపసఞ్ఞాతి వుత్తప్పకారే ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జతి సఞ్ఞా. రూపసఙ్కప్పోతి తస్మింయేవ ఆరమ్మణే తీహి చిత్తేహి సమ్పయుత్తసఙ్కప్పో. రూపసమ్ఫస్సోతి తదేవారమ్మణం ఫుసమానో ఫస్సో. వేదనాతి తదేవ ఆరమ్మణం అనుభవమానా వేదనా. ఛన్దాదయో వుత్తనయావ. రూపలాభోతి పరియేసిత్వా లద్ధం సహ తణ్హాయ ఆరమ్మణం ‘‘రూపలాభో’’తి వుత్తం. అయం తావ సబ్బసఙ్గాహికనయో ఏకస్మిం యేవారమ్మణే సబ్బధమ్మానం ఉప్పత్తివసేన వుత్తో. అపరో ఆగన్తుకారమ్మణమిస్సకో హోతి – రూపసఞ్ఞా రూపసఙ్కప్పో ఫస్సో వేదనాతి ఇమే తావ చత్తారో ధమ్మా ధువపరిభోగే నిబద్ధారమ్మణే హోన్తి. నిబద్ధారమ్మణఞ్హి ఇట్ఠం కన్తం మనాపం పియం యంకిఞ్చి వియ ఉపట్ఠాతి, ఆగన్తుకారమ్మణం పన యంకిఞ్చి సమానమ్పి ఖోభేత్వా తిట్ఠతి.

తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర అమచ్చపుత్తో గామియేహి పరివారితో గామమజ్ఝే ఠత్వా కమ్మం కరోతి. తస్మిఞ్చస్స సమయే ఉపాసికా నదిం గన్త్వా న్హత్వా అలఙ్కతపటియత్తా ధాతిగణపరివుతా గేహం గచ్ఛతి. సో దూరతో దిస్వా ‘‘ఆగన్తుకమాతుగామో భవిస్సతీ’’తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా ‘‘గచ్ఛ, భణే జానాహి, కా ఏసా’’తి పురిసం పేసేసి. సో గన్త్వా తం దిస్వా పచ్చాగతో, ‘‘కా ఏసా’’తి పుట్ఠో యథాసభావం ఆరోచేసి. ఏవం ఆగన్తుకారమ్మణం ఖోభేతి. తస్మిం ఉప్పన్నో ఛన్దో రూపఛన్దో నామ, తదేవ ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నో పరిళాహో రూపపరిళాహో నామ, సహాయే గణ్హిత్వా తస్స పరియేసనం రూపపరియేసనా నామ, పరియేసిత్వా లద్ధం సహ తణ్హాయ ఆరమ్మణం రూపలాభో నామ.

ఉరువల్లియవాసీ చూళతిస్సత్థేరో పనాహ – ‘‘కిఞ్చాపి భగవతా ఫస్సవేదనా పాళియా మజ్ఝే గహితా, పాళిం పన పరివట్టేత్వా వుత్తప్పకారే ఆరమ్మణే ఉప్పన్నా సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, తస్మింయేవ సఙ్కప్పో రూపసఙ్కప్పో తస్మిం ఛన్దో రూపచ్ఛన్దో, తస్మిం పరిళాహో రూపపరిళాహో, తస్మిం పరియేసనా రూపపరియేసనా, పరియేసిత్వా లద్ధం సహ తణ్హాయ ఆరమ్మణం రూపలాభో. ఏవం లద్ధారమ్మణే పన ఫుసనం ఫస్సో, అనుభవనం వేదనా. రూపసమ్ఫస్సో రూపసమ్ఫస్సజా వేదనాతి ఇదం ద్వయం లబ్భతీ’’తి. అపరమ్పి అవిభూతవారం నామ గణ్హన్తి. ఆరమ్మణఞ్హి సాణిపాకారేహి వా పరిక్ఖిత్తం తిణపణ్ణాదీహి వా పటిచ్ఛన్నం హోతి, తం ‘‘ఉపడ్ఢం దిట్ఠం మే ఆరమ్మణం, సుట్ఠు నం పస్సిస్సామీ’’తి ఓలోకయతో తస్మిం ఆరమ్మణే ఉప్పన్నా సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా నామ. తస్మింయేవ ఉప్పన్నా సఙ్కప్పాదయో రూపసఙ్కప్పాదయో నామాతి వేదితబ్బా. ఏత్థాపి చ సఞ్ఞాసఙ్కప్పఫస్సవేదనాఛన్దా ఏకజవనవారేపి నానాజవనవారేపి లబ్భన్తి, పరిళాహపరియేసనాలాభా నానాజవనవారేయేవాతి. దసమం ఉత్తానమేవాతి. నవమదసమాని.

నానత్తవగ్గో పఠమో.

౨. దుతియవగ్గో

౧. సత్తధాతుసుత్తవణ్ణనా

౯౫. దుతియవగ్గస్స పఠమే ఆభాధాతూతి ఆలోకధాతు. ఆలోకస్సపి ఆలోకకసిణే పరికమ్మం కత్వా ఉప్పన్నజ్ఝానస్సాపీతి సహారమ్మణస్స ఝానస్స ఏతం నామం. సుభధాతూతి సుభకసిణే ఉప్పన్నజ్ఝానవసేన సహారమ్మణజ్ఝానమేవ. ఆకాసానఞ్చాయతనమేవ ఆకాసానఞ్చాయతనధాతు. సఞ్ఞావేదయితనిరోధోవ సఞ్ఞావేదయితనిరోధధాతు. ఇతి భగవా అనుసన్ధికుసలస్స భిక్ఖునో తత్థ నిసీదిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛితుకామస్స ఓకాసం దేన్తో దేసనం నిట్ఠాపేసి.

అన్ధకారం పటిచ్చాతి అన్ధకారో హి ఆలోకేన పరిచ్ఛిన్నో, ఆలోకోపి అన్ధకారేన. అన్ధకారేన హి సో పాకటో హోతి. తస్మా ‘‘అన్ధకారం పటిచ్చ పఞ్ఞాయతీ’’తి ఆహ. అసుభం పటిచ్చాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అసుభఞ్హి సుభేన, సుభఞ్చ అసుభేన పరిచ్ఛిన్నం, అసుభే సతి సుభం పఞ్ఞాయతి, తస్మా ఏవమాహ. రూపం పటిచ్చాతి రూపావచరసమాపత్తిం పటిచ్చ. రూపావచరసమాపత్తియా హి సతి ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తి నామ హోతి రూపసమతిక్కమో వా, తస్మా ఏవమాహ. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనధాతుఆదీసుపి ఏసేవ నయో. నిరోధం పటిచ్చాతి చతున్నం ఖన్ధానం పటిసఙ్ఖాఅప్పవత్తిం పటిచ్చ. ఖన్ధనిరోధఞ్హి పటిచ్చ నిరోధసమాపత్తి నామ పఞ్ఞాయతి, న ఖన్ధపవత్తిం, తస్మా ఏవమాహ. ఏత్థ చ చతున్నం ఖన్ధానం నిరోధోవ నిరోధసమాపత్తీతి వేదితబ్బో.

కథం సమాపత్తి పత్తబ్బాతి కథం సమాపత్తియో కీదిసా సమాపత్తియో నామ హుత్వా పత్తబ్బాతి? సఞ్ఞాసమాపత్తి పత్తబ్బాతి సఞ్ఞాయ అత్థిభావేన సఞ్ఞాసమాపత్తియో సఞ్ఞాసమాపత్తియో నామ హుత్వా పత్తబ్బా. సఙ్ఖారావసేససమాపత్తి పత్తబ్బాతి సుఖుమసఙ్ఖారానం అవసిట్ఠతాయ సఙ్ఖారావసేససమాపత్తి నామ హుత్వా పత్తబ్బా. నిరోధసమాపత్తి పత్తబ్బాతి నిరోధోవ నిరోధసమాపత్తి నిరోధసమాపత్తి నామ హుత్వా పత్తబ్బాతి అత్థో. పఠమం.

౨. సనిదానసుత్తవణ్ణనా

౯౬. దుతియే సనిదానన్తి భావనపుంసకమేతం, సనిదానో సపచ్చయో హుత్వా ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. కామధాతుం, భిక్ఖవే, పటిచ్చాతి ఏత్థ కామవితక్కోపి కామధాతు కామావచరధమ్మాపి, విసేసతో సబ్బాకుసలమ్పి. యథాహ –

‘‘తత్థ కతమా కామధాతు? కామపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో సఙ్కప్పో అప్పనా బ్యప్పనా చేతసో అభినిరోపనా మిచ్ఛాసఙ్కప్పో, అయం వుచ్చతి కామధాతు. హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవే అన్తోకరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధధాతుఆయతనా రూపా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం, అయం వుచ్చతి కామధాతు. సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా కామధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౨).

ఏత్థ సబ్బసఙ్గాహికా అసమ్భిన్నాతి ద్వే కథా హోన్తి. కథం? కామధాతుగ్గహణేన హి బ్యాపాదధాతువిహింసాధాతుయో గహితా హోన్తీతి అయం సబ్బసఙ్గాహికా. తాసం పన ద్విన్నం ధాతూనం విసుం ఆగతత్తా సేసధమ్మా కామధాతూతి అయం అసమ్భిన్నకథా. అయమిధ గహేతబ్బా ఇమం కామధాతుం ఆరమ్మణవసేన వా సమ్పయోగవసేన వా పటిచ్చ కామసఞ్ఞా నామ ఉప్పజ్జతి. కామసఞ్ఞం పటిచ్చాతి కామసఞ్ఞం పన సమ్పయోగవసేన వా ఉపనిస్సయవసేన వా పటిచ్చ కామసఙ్కప్పో నామ ఉప్పజ్జతి. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. తీహి ఠానేహీతి తీహి కారణేహి. మిచ్ఛా పటిపజ్జతీతి అయాథావపటిపదం అనియ్యానికపటిపదం పటిపజ్జతి.

బ్యాపాదధాతుం, భిక్ఖవేతి ఏత్థ బ్యాపాదవితక్కోపి బ్యాపాదధాతు బ్యాపాదోపి. యథాహ –

‘‘తత్థ కతమా బ్యాపాదధాతు? బ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… అయం వుచ్చతి బ్యాపాదధాతు. దససు ఆఘాతవత్థూసు చిత్తస్స ఆఘాతో పటివిరోధో కోపో పకోపో…పే… అనత్తమనతా చిత్తస్స, అయం వుచ్చతి బ్యాపాదధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౨).

ఇమం బ్యాపాదధాతుం సహజాతపచ్చయాదివసేన పటిచ్చ బ్యాపాదసఞ్ఞా నామ ఉప్పజ్జతి. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

విహింసాధాతుం, భిక్ఖవేతి ఏత్థ విహింసావితక్కోపి విహింసాధాతు విహింసాపి. యథాహ –

‘‘తత్థ కతమా విహింసాధాతు? విహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… అయం వుచ్చతి విహింసాధాతు. ఇధేకచ్చో పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా రజ్జుయా వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా సత్తే విహేఠేతి. యా ఏవరూపా హేఠనా విహేఠనా హింసనా విహింసనా రోసనా పరూపఘాతో, అయం వుచ్చతి విహింసాధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౨).

ఇమం విహింసాధాతుం సహజాతపచ్చయాదివసేన పటిచ్చ విహింసాసఞ్ఞా నామ ఉప్పజ్జతి. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

తిణదాయేతి తిణగహనే అరఞ్ఞే. అనయబ్యసనన్తి అవుడ్ఢిం వినాసం. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ సుక్ఖతిణదాయో వియ ఆరమ్మణం దట్ఠబ్బం, తిణుక్కా వియ అకుసలసఞ్ఞా, తిణకట్ఠనిస్సితా పాణా వియ ఇమే సత్తా. యథా సుక్ఖతిణదాయే ఠపితం తిణుక్కం ఖిప్పం వాయమిత్వా అనిబ్బాపేన్తస్స తే పాణా అనయబ్యసనం పాపుణన్తి. ఏవమేవ యే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా ఉప్పన్నం అకుసలసఞ్ఞం విక్ఖమ్భనతదఙ్గసముచ్ఛేదప్పహానేహి నప్పజహన్తి, తే దుక్ఖం విహరన్తి.

విసమగతన్తి రాగవిసమాదీని అనుగతం అకుసలసఞ్ఞం. న ఖిప్పమేవ పజహతీతి విక్ఖమ్భనాదివసేన సీఘం నప్పజహతి. న వినోదేతీతి న నీహరతి. న బ్యన్తీకరోతీతి భఙ్గమత్తమ్పి అనవసేసేన్తో న విగతన్తం కరోతి. న అనభావం గమేతీతి న అనుఅభావం గమేతి. ఏవం సబ్బపదేసు న – కారో ఆహరితబ్బో. పాటికఙ్ఖాతి పాటికఙ్ఖితబ్బా ఇచ్ఛితబ్బా.

నేక్ఖమ్మధాతుం, భిక్ఖవేతి ఏత్థ నేక్ఖమ్మవితక్కోపి నేక్ఖమ్మధాతు సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా. యథాహ –

‘‘తత్థ కతమా నేక్ఖమ్మధాతు? నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… సమ్మాసఙ్కప్పో, అయం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౨).

ఇధాపి దువిధా కథా. నేక్ఖమ్మధాతుగ్గహణేన హి ఇతరాపి ద్వే ధాతుయో గహణం గచ్ఛన్తి కుసలధమ్మపరియాపన్నత్తా, అయం సబ్బసఙ్గాహికా. తా పన ధాతుయో విసుం దీపేతబ్బాతి తా ఠపేత్వా సేసా సబ్బకుసలా నేక్ఖమ్మధాతూతి అయం అసమ్భిన్నా. ఇమం నేక్ఖమ్మధాతుం సహజాతాదిపచ్చయవసేన పటిచ్చ నేక్ఖమ్మసఞ్ఞా నామ ఉప్పజ్జతి. సఞ్ఞాదీని పటిచ్చ వితక్కాదయో యథానురూపం.

అబ్యాపాదధాతుం, భిక్ఖవేతి ఏత్థ అబ్యాపాదవితక్కోపి అబ్యాపాదధాతు అబ్యాపాదోపి. యథాహ –

‘‘తత్థ కతమా అబ్యాపాదధాతు? అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో…పే… అయం వుచ్చతి అబ్యాపాదధాతు. యా సత్తేసు మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్తం మేత్తాచేతోవిముత్తి, అయం వుచ్చతి అబ్యాపాదధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౨).

ఇమం అబ్యాపాదధాతుం పటిచ్చ వుత్తనయేనేవ అబ్యాపాదసఞ్ఞా నామ ఉప్పజ్జతి.

అవిహింసాధాతుం, భిక్ఖవేతి ఏత్థాపి అవిహింసావితక్కోపి అవిహింసాధాతు కరుణాపి. యథాహ –

‘‘తత్థ కతమా అవిహింసాధాతు? అవిహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో…పే… అయం వుచ్చతి అవిహింసాధాతు. యా సత్తేసు కరుణా కరుణాయనా కరుణాయితత్తం కరుణాచేతోవిముత్తి, అయం వుచ్చతి అవిహింసాధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౨).

ఇమం అవిహింసాధాతుం పటిచ్చ వుత్తనయేనేవ అవిహింసాసఞ్ఞా నామ ఉప్పజ్జతి. సేసం సబ్బత్థ వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బం. దుతియం.

౩. గిఞ్జకావసథసుత్తవణ్ణనా

౯౭. తతియే ధాతుం, భిక్ఖవేతి ఇతో పట్ఠాయ అజ్ఝాసయం ధాతూతి దీపేతి. ఉప్పజ్జతి సఞ్ఞాతి అజ్ఝాసయం పటిచ్చ సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, వితక్కో ఉప్పజ్జతీతి. ఇధాపి ‘‘కచ్చానో పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతీ’’తి తస్స ఓకాసదానత్థం ఏత్తావతావ దేసనం నిట్ఠాపేసి. అసమ్మాసమ్బుద్ధేసూతి ఛసు సత్థారేసు. సమ్మాసమ్బుద్ధాతి మయమస్మ సమ్మాసమ్బుద్ధాతి. కిం పటిచ్చ పఞ్ఞాయతీతి కిస్మిం సతి హోతీతి? సత్థారానం ఉప్పన్నం దిట్ఠిం పుచ్ఛతి. అసమ్మాసమ్బుద్ధేసు తేసు సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏతేతి ఏవం ఉప్పన్నం తిత్థియసావకానమ్పి దిట్ఠిం పుచ్ఛతియేవ.

ఇదాని యస్మా తేసం అవిజ్జాధాతుం పటిచ్చ సా దిట్ఠి హోతి, అవిజ్జాధాతు చ నామ మహతీ ధాతు, తస్మా మహతిం ధాతుం పటిచ్చ తస్సా ఉప్పత్తిం దీపేన్తో మహతీ ఖో ఏసాతిఆదిమాహ. హీనం, కచ్చాన, ధాతుం పటిచ్చాతి హీనం అజ్ఝాసయం పటిచ్చ. పణిధీతి చిత్తట్ఠపనం. సా పనేసా ఇత్థిభావం వా మక్కటాదితిరచ్ఛానభావం వా పత్థేన్తస్స ఉప్పజ్జతి. హీనో పుగ్గలోతి యస్సేతే హీనా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, సబ్బో సో పుగ్గలోపి హీనో నామ. హీనా వాచాతి యా తస్స వాచా, సాపి హీనా. హీనం ఆచిక్ఖతీతి సో ఆచిక్ఖన్తోపి హీనమేవ ఆచిక్ఖతి, దేసేన్తోపి హీనమేవ దేసేతీతి సబ్బపదాని యోజేతబ్బాని. ఉపపత్తీతి ద్వే ఉపపత్తియో పటిలాభో చ నిబ్బత్తి చ. నిబ్బత్తి హీనకులాదివసేన వేదితబ్బా, పటిలాభో చిత్తుప్పాదక్ఖణే హీనత్తికవసేన. కథం? తస్స హి పఞ్చసు నీచకులేసు ఉప్పజ్జనతో హీనా నిబ్బత్తి, వేస్ససుద్దకులేసు ఉప్పజ్జనతో మజ్ఝిమా, ఖత్తియబ్రాహ్మణకులేసు ఉప్పజ్జనతో పణీతా. ద్వాదసాకుసలచిత్తుప్పాదానం పన పటిలాభతో హీనో పటిలాభో, తేభూమకధమ్మానం పటిలాభతో మజ్ఝిమో, నవలోకుత్తరధమ్మానం పటిలాభతో పణీతో. ఇమస్మిం పన ఠానే నిబ్బత్తియేవ అధిప్పేతాతి. తతియం.

౪. హీనాధిముత్తికసుత్తవణ్ణనా

౯౮. చతుత్థే సంసన్దన్తీతి ఏకతో హోన్తి. సమేన్తీతి సమాగచ్ఛన్తి, నిరన్తరా హోన్తి. హీనాధిముత్తికాతి హీనజ్ఝాసయా. కల్యాణాధిముత్తికాతి కల్యాణజ్ఝాసయా. చతుత్థం.

౫. చఙ్కమసుత్తవణ్ణనా

౯౯. పఞ్చమే పస్సథ నోతి పస్సథ ను. సబ్బే ఖో ఏతేతి సారిపుత్తత్థేరో భగవతా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం మహాపఞ్ఞానం యదిదం సారిపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౯) మహాపఞ్ఞేసు ఏతదగ్గే ఠపితో. ఇతి నం ‘‘ఖన్ధన్తరం ధాత్వన్తరం ఆయతనన్తరం సతిపట్ఠానబోధిపక్ఖియధమ్మన్తరం తిలక్ఖణాహతం గమ్భీరం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామా’’తి మహాపఞ్ఞావ పరివారేన్తి. సోపి తేసం పథవిం పత్థరేన్తో వియ సినేరుపాదతో వాలికం ఉద్ధరన్తో వియ చక్కవాళపబ్బతం భిన్దన్తో వియ సినేరుం ఉక్ఖిపన్తో వియ ఆకాసం విత్థారేన్తో వియ చన్దిమసూరియే ఉట్ఠాపేన్తో వియ చ పుచ్ఛితపుచ్ఛితం కథేతి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మహాపఞ్ఞా’’తి.

మహామోగ్గల్లానోపి భగవతా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇద్ధిమన్తానం యదిదం మహామోగ్గల్లానో’’తి ఇద్ధిమన్తేసు ఏతదగ్గే ఠపితో. ఇతి నం ‘‘పరికమ్మం ఆనిసంసం అధిట్ఠానం వికుబ్బనం పుచ్ఛిస్సామా’’తి ఇద్ధిమన్తోవ పరివారేన్తి. సోపి తేసం వుత్తనయేనేవ పుచ్ఛితపుచ్ఛితం కథేతి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మహిద్ధికా’’తి.

మహాకస్సపోపి భగవతా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ధుతవాదానం యదిదం మహాకస్సపో’’తి ధుతవాదేసు ఏతదగ్గే ఠపితో. ఇతి నం ‘‘ధుతఙ్గపరిహారం ఆనిసంసం సమోధానం అధిట్ఠానం భేదం పుచ్ఛిస్సామా’’తి ధుతవాదావ పరివారేన్తి. సోపి తేసం తథేవ పుచ్ఛితపుచ్ఛితం బ్యాకరోతి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ధుతవాదా’’తి.

అనురుద్ధత్థేరోపి భగవతా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం దిబ్బచక్ఖుకానం యదిదం అనురుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౨) దిబ్బచక్ఖుకేసు ఏతదగ్గే ఠపితో. ఇతి నం ‘‘దిబ్బచక్ఖుస్స పరికమ్మం ఆనిసంసం ఉపక్కిలేసం పుచ్ఛిస్సామా’’తి దిబ్బచక్ఖుకావ పరివారేన్తి. సోపి తేసం తథేవ పుచ్ఛితపుచ్ఛితం కథేతి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ దిబ్బచక్ఖుకా’’తి.

పుణ్ణత్థేరోపి భగవతా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ధమ్మకథికానం యదిదం పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౬) ధమ్మకథికేసు ఏతదగ్గే ఠపితో. ఇతి నం ‘‘ధమ్మకథాయ సఙ్ఖేపవిత్థారగమ్భీరుత్తానవిచిత్రకథాదీసు తం తం ఆకారం పుచ్ఛిస్సామా’’తి ధమ్మకథికావ పరివారేన్తి. సోపి తేసం ‘‘ఆవుసో, ధమ్మకథికేన నామ ఆదితో పరిసం వణ్ణేతుం వట్టతి, మజ్ఝే సుఞ్ఞతం పకాసేతుం, అన్తే చతుసచ్చవసేన కూటం గణ్హితు’’న్తి ఏవం తం తం ధమ్మకథానయం ఆచిక్ఖతి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ ధమ్మకథికా’’తి.

ఉపాలిత్థేరోపి భగవతా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం వినయధరానం యదిదం ఉపాలీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౨౮) వినయధరేసు ఏతదగ్గే ఠపితో. ఇతి నం ‘‘గరుకలహుకం సతేకిచ్ఛఅతేకిచ్ఛం ఆపత్తానాపత్తిం పుచ్ఛిస్సామా’’తి వినయధరావ పరివారేన్తి. సోపి తేసం పుచ్ఛితపుచ్ఛితం తథేవ కథేతి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ వినయధరా’’తి.

ఆనన్దత్థేరోపి భగవతా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం బహుస్సుతానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౨౩) బహుస్సుతేసు ఏతదగ్గే ఠపితో. ఇతి నం ‘‘దసవిధం బ్యఞ్జనబుద్ధిం అట్ఠుప్పత్తిం అనుసన్ధిం పుబ్బాపరం పుచ్ఛిస్సామా’’తి బహుస్సుతావ పరివారేన్తి. సోపి తేసం ‘‘ఇదం ఏవం వత్తబ్బం, ఇదం ఏవం గహేతబ్బ’’న్తి సబ్బం కథేతి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ బహుస్సుతా’’తి.

దేవదత్తో పన పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో, తేన నం ‘‘కులసఙ్గణ్హనపరిహారం నానప్పకారకం కోహఞ్ఞతం పుచ్ఛిస్సామా’’తి పాపిచ్ఛావ పరివారేన్తి. సోపి తేసం తం తం నియామం ఆచిక్ఖతి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ పాపిచ్ఛా’’తి.

కస్మా పనేతే అవిదూరే చఙ్కమింసూతి. ‘‘దేవదత్తో సత్థరి పదుట్ఠచిత్తో అనత్థమ్పి కాతుం ఉపక్కమేయ్యా’’తి ఆరక్ఖగ్గహణత్థం. అథ దేవదత్తో కస్మా చఙ్కమీతి? ‘‘అకారకో అయం, యది కారకో భవేయ్య, న ఇధ ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి అత్తనో కతదోసపటిచ్ఛాదనత్థం. కిం పన దేవదత్తో భగవతో అనత్థం కాతుం సమత్థో, భగవతో వా ఆరక్ఖకిచ్చం అత్థీతి? నత్థి. తేన వుత్తం ‘‘అట్ఠానమేతం, ఆనన్ద, అనవకాసో, యం తథాగతో పరూపక్కమేన పరినిబ్బాయేయ్యా’’తి (చూళవ. ౩౪౧). భిక్ఖూ పన సత్థరి గారవేన ఆగతా. తేనేవ భగవా ఏవం వత్వా ‘‘విస్సజ్జేహి, ఆనన్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘ’’న్తి విస్సజ్జాపేసి. పఞ్చమం.

౬. సగాథాసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦. ఛట్ఠే గూథో గూథేన సంసన్దతి సమేతీతి సముద్దన్తరే జనపదన్తరే చక్కవాళన్తరే ఠితోపి వణ్ణేనపి గన్ధేనపి రసేనపి నానత్తం అనుపగచ్ఛన్తో సంసన్దతి సమేతి, ఏకసదిసోవ హోతి నిరన్తరో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన అనిట్ఠఉపమా హీనజ్ఝాసయానం హీనఅజ్ఝాసయస్స సరిక్ఖభావదస్సనత్థం ఆహటా, ఖీరాదివిసిట్ఠోపమా కల్యాణజ్ఝాసయానం అజ్ఝాసయస్స సరిక్ఖభావదస్సనత్థం.

సంసగ్గాతి దస్సనసవనసంసగ్గాదివత్థుకేన తణ్హాస్నేహేన. వనథో జాతోతి కిలేసవనం జాతం. అసంసగ్గేన ఛిజ్జతీతి ఏకతో ఠాననిసజ్జాదీని అకరోన్తస్స అసంసగ్గేన అదస్సనేన ఛిజ్జతి. సాధుజీవీతి పరిసుద్ధజీవితం జీవమానో. సహావసేతి సహవాసం వసేయ్య. ఛట్ఠం.

౭. అస్సద్ధసంసన్దనసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧. సత్తమే అస్సద్ధా అస్సద్ధేహీతిఆదీసు బుద్ధే వా ధమ్మే వా సఙ్ఘే వా సద్ధావిరహితా నిరోజా నిరసా పుగ్గలా సముద్దస్స ఓరిమతీరే ఠితా పారిమతీరేపి ఠితేహి అస్సద్ధేహి సద్ధిం తాయ అస్సద్ధతాయ ఏకసదిసా నిరన్తరా హోన్తి. తథా అహిరికా భిన్నమరియాదా అలజ్జిపుగ్గలా అహిరికేహి, అనోత్తప్పినో పాపకిరియాయ అభాయమానా అనోత్తప్పీహి, అప్పస్సుతా సుతవిరహితా అప్పస్సుతేహి, కుసీతా ఆలసియపుగ్గలా కుసీతేహి, ముట్ఠస్సతినో భత్తనిక్ఖిత్తకాకమంసనిక్ఖిత్తసిఙ్గాలసదిసా ముట్ఠస్సతీహి, దుప్పఞ్ఞా ఖన్ధాదిపరిచ్ఛేదికాయ పఞ్ఞాయ అభావేన నిప్పఞ్ఞా తాదిసేహేవ దుప్పఞ్ఞేహి, సద్ధాసమ్పన్నా చేతియవన్దనాదికిచ్చపసుతా సద్ధేహి, హిరిమనా లజ్జిపుగ్గలా హిరిమనేహి, ఓత్తప్పినో పాపభీరుకా ఓత్తప్పీహి, బహుస్సుతా సుతధరా ఆగమధరా తన్తిపాలకా వంసానురక్ఖకా బహుస్సుతేహి, ఆరద్ధవీరియా పరిపుణ్ణపరక్కమా ఆరద్ధవీరియేహి, ఉపట్ఠితస్సతీ సబ్బకిచ్చపరిగ్గాహికాయ సతియా సమన్నాగతా ఉపట్ఠితస్సతీహి, పఞ్ఞవన్తో మహాపఞ్ఞేహి వజిరూపమఞాణేహి పఞ్ఞవన్తేహి సద్ధిం దూరే ఠితాపి తాయ పఞ్ఞాసమ్పత్తియా సంసన్దన్తి సమేన్తి. సత్తమం.

౮-౧౨. అస్సద్ధమూలకసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౨-౧౦౬. అట్ఠమాదీని తేయేవ అస్సద్ధాదిధమ్మే తికవసేన కత్వా దేసితాని. తత్థ అట్ఠమే అస్సద్ధాదిమూలకా కణ్హపక్ఖసుక్కపక్ఖవసేన పఞ్చ తికా వుత్తా, నవమే అహిరికమూలకా చత్తారో. దసమే అనోత్తప్పమూలకా తయో, ఏకాదసమే అప్పస్సుతమూలకా ద్వే, ద్వాదసమే కుసీతమూలకో ఏకో తికో వుత్తోతి సబ్బేపి పఞ్చసు సుత్తన్తేసు పన్నరస తికా హోన్తి. పన్నరస చేతే సుత్తన్తాతిపి వదన్తి. అయం తికపేయ్యాలో నామ. అట్ఠమాదీని.

దుతియో వగ్గో.

౩. కమ్మపథవగ్గో

౧-౨. అసమాహితసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౭-౧౦౮. ఇతో పరేసు పఠమం అస్సద్ధాదిపఞ్చకవసేన వుత్తం, తథా దుతియం. పఠమే పన అసమాహితపదం చతుత్థం, దుతియే దుస్సీలపదం. ఏవం వుచ్చమానే బుజ్ఝనకపుగ్గలానం అజ్ఝాసయేన హి ఏతాని వుత్తాని. ఏత్థ అసమాహితాతి ఉపచారప్పనాసమాధిరహితా. దుస్సీలాతి నిస్సీలా. పఠమదుతియాని.

౩-౫. పఞ్చసిక్ఖాపదసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౯-౧౧౧. తతియం పఞ్చకమ్మపథవసేన బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన వుత్తం, చతుత్థం సత్తకమ్మపథవసేన, పఞ్చమం దసకమ్మపథవసేన. తత్థ తతియే సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠాయినోతి సురామేరయసఙ్ఖాతం మజ్జం యాయ పమాదచేతనాయ పివన్తి, సా ‘‘సురామేరయమజ్జప్పమాదో’’తి వుచ్చతి, తస్మిం తిట్ఠన్తీతి సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠాయినో. అయం తావేత్థ అసాధారణపదస్స అత్థో.

పఞ్చమే పాణం అతిపాతేన్తీతి పాణాతిపాతినో, పాణఘాతికాతి అత్థో. అదిన్నం ఆదియన్తీతి అదిన్నాదాయినో, పరస్సహారినోతి అత్థో. వత్థుకామేసు కిలేసకామేన మిచ్ఛా చరన్తీతి కామేసుమిచ్ఛాచారినో. ముసా వదన్తీతి ముసావాదినో, పరేసం అత్థభఞ్జకం తుచ్ఛం అలికం వాచం భాసితారోతి అత్థో. పిసుణా వాచా ఏతేసన్తి పిసుణవాచా. మమ్మచ్ఛేదికా ఫరుసా వాచా ఏతేసన్తి ఫరుసవాచా. సమ్ఫం నిరత్థకం వచనం పలపన్తీతి సమ్ఫప్పలాపినో. అభిజ్ఝాయన్తీతి అభిజ్ఝాలునో, పరభణ్డే లుబ్భనసీలాతి అత్థో. బ్యాపన్నం పూతిభూతం చిత్తమేతేసన్తి బ్యాపన్నచిత్తా. మిచ్ఛా పాపికా విఞ్ఞుగరహితా ఏతేసం దిట్ఠీతి మిచ్ఛాదిట్ఠికా, కమ్మపథపరియాపన్నాయ ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదివత్థుకాయ మిచ్ఛత్తపరియాపన్నాయ అనియ్యానికదిట్ఠియా సమన్నాగతాతి అత్థో. సమ్మా సోభనా విఞ్ఞుపసత్థా ఏతేసం దిట్ఠీతి సమ్మాదిట్ఠికా, కమ్మపథపరియాపన్నాయ ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాయ కమ్మస్సకతదిట్ఠియా సమ్మత్తపరియాపన్నాయ మగ్గదిట్ఠియా చ సమన్నాగతాతి అత్థో. ఇదం తావేత్థ అనుత్తానానం పదానం పదవణ్ణనామత్తం.

యో పన తేసం పాణాతిపాతో అదిన్నాదానం కామేసుమిచ్ఛాచారో ముసావాదో పిసుణవాచా ఫరుసవాచా సమ్ఫప్పలాపో అభిజ్ఝా బ్యాపాదో మిచ్ఛాదిట్ఠీతి కణ్హపక్ఖే దసవిధో అత్థో హోతి. తత్థ పాణస్స అతిపాతో పాణాతిపాతో, పాణవధో పాణఘాతోతి వుత్తం హోతి. పాణోతి చేత్థ వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. తస్మిం పన పాణే పాణసఞ్ఞినో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా వధకచేతనా పాణాతిపాతో. సో గుణవిరహితేసు తిరచ్ఛానగతాదీసు పాణేసు ఖుద్దకే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాసరీరే మహాసావజ్జో. కస్మా? పయోగమహన్తతాయ, పయోగసమత్తేపి వత్థుమహన్తతాయ. గుణవన్తేసు మనుస్సాదీసు అప్పగుణే అప్పసావజ్జో, మహాగుణే మహాసావజ్జో. సరీరగుణానం పన సమభావే సతి కిలేసానం ఉపక్కమానఞ్చ ముదుతాయ అప్పసావజ్జో, తిబ్బతాయ మహాసావజ్జోతి వేదితబ్బో.

తస్స పఞ్చ సమ్భారా హోన్తి – పాణో, పాణసఞ్ఞితా, వధకచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన మరణన్తి. ఛ పయోగా సాహత్థికో, ఆణత్తికో, నిస్సగ్గియో, థావరో, విజ్జామయో, ఇద్ధిమయోతి. ఇమస్మిం పనత్థే విత్థారియమానే అతిప్పపఞ్చో హోతి, తస్మా తం న విత్థారయామ, అఞ్ఞఞ్చ ఏవరూపం. అత్థికేహి పన సమన్తపాసాదికం వినయట్ఠకథం (పారా. అట్ఠ. ౧౭౨) ఓలోకేత్వా గహేతబ్బో.

అదిన్నస్స ఆదానం అదిన్నాదానం, పరస్సహరణం థేయ్యం చోరికాతి వుత్తం హోతి. తత్థ అదిన్నన్తి పరపరిగ్గహితం, యత్థ పరో యథాకామకారితం ఆపజ్జన్తో అదణ్డారహో అనుపవజ్జో హోతి. తస్మిం పన పరపరిగ్గహితే పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో తదాదాయకఉపక్కమసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా అదిన్నాదానం. తం హీనే పరసన్తకే అప్పసావజ్జం, పణీతే మహాసావజ్జం. కస్మా? వత్థుపణీతతాయ. వత్థుసమత్తే సతి గుణాధికానం సన్తకే వత్థుస్మిం మహాసావజ్జం, తం తం గుణాధికం ఉపాదాయ తతో తతో హీనగుణస్స సన్తకే వత్థుస్మిం అప్పసావజ్జం.

తస్స పఞ్చ సమ్భారా హోన్తి – పరపరిగ్గహితం, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా, థేయ్యచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన హరణన్తి. ఛ పయోగా సాహత్థికాదయోవ. తే చ ఖో యథానురూపం థేయ్యావహారో, పసయ్హావహారో, పటిచ్ఛన్నావహారో, పరికప్పావహారో, కుసావహారోతి ఇమేసం అవహారానం వసేన పవత్తాతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం (పారా. అట్ఠ. ౯౨) వుత్తో.

కామేసుమిచ్ఛాచారోతి ఏత్థ పన కామేసూతి మేథునసమాచారేసు. మిచ్ఛాచారోతి ఏకన్తనిన్దితో లామకాచారో. లక్ఖణతో పన అసద్ధమ్మాధిప్పాయేన కాయద్వారప్పవత్తా అగమనీయట్ఠానవీతిక్కమచేతనా కామేసుమిచ్ఛాచారో. తత్థ అగమనీయట్ఠానం నామ పురిసానం తావ మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సారక్ఖా సపరిదణ్డాతి మాతురక్ఖితాదయో దస, ధనక్కీతా ఛన్దవాసినీ భోగవాసినీ పటవాసినీ ఓదపత్తకినీ ఓభతచుమ్బటా దాసీ చ భరియా చ కమ్మకారీ చ భరియా చ ధజాహటా ముహుత్తికాతి ఏతా ధనక్కీతాదయో దసాతి వీసతి ఇత్థియో. ఇత్థీసు పన ద్విన్నం సారక్ఖసపరిదణ్డానం, దసన్నఞ్చ ధనక్కీతాదీనన్తి ద్వాదసన్నం ఇత్థీనం అఞ్ఞే పురిసా. ఇదం అగమనీయట్ఠానం నామ. సో పనేస మిచ్ఛాచారో సీలాదిగుణరహితే అగమనీయట్ఠానే అప్పసావజ్జో, సీలాదిగుణసమ్పన్నే మహాసావజ్జో. తస్స చత్తారో సమ్భారా – అగమనీయవత్థు, తస్మిం సేవనచిత్తం, సేవనప్పయోగో, మగ్గేనమగ్గపటిపత్తిఅధివాసనన్తి. ఏకో పయోగో సాహత్థికో ఏవ.

ముసాతి విసంవాదనపురేక్ఖారస్స అత్థభఞ్జనకో వచీపయోగో కాయప్పయోగో వా, విసంవాదనాధిప్పాయేన పనస్స పరవిసంవాదనకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా, ముసావాదో. అపరో నయో – ముసాతి అభూతం అతచ్ఛం వత్థు. వాదోతి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపనం. లక్ఖణతో పన అతథం వత్థుం తథతో పరం విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథావిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. సో యమత్థం భఞ్జతి, తస్స అప్పతాయ అప్పసావజ్జో, మహన్తతాయ మహాసావజ్జో. అపి చ గహట్ఠానం అత్తనో సన్తకం అదాతుకామతాయ నత్థీతిఆదినయప్పవత్తో అప్పసావజ్జో, సక్ఖినా హుత్వా అత్థభఞ్జనత్థం వుత్తో మహాసావజ్జో. పబ్బజితానం అప్పకమ్పి తేలం వా సప్పిం వా లభిత్వా హసాధిప్పాయేన ‘‘అజ్జ గామే తేలం నదీ మఞ్ఞే సన్దతీ’’తి పూరణకథానయేన పవత్తో అప్పసావజ్జో, అదిట్ఠంయేవ పన ‘‘దిట్ఠ’’న్తిఆదినా నయేన వదన్తానం మహాసావజ్జో. తస్స చత్తారో సమ్భారా హోన్తి – అతథం వత్థు, విసంవాదనచిత్తం, తజ్జో వాయామో, పరస్స తదత్థవిజాననన్తి. ఏకో పయోగో సాహత్థికోవ. సో కాయేన వా కాయపటిబద్ధేన వా వాచాయ వా పరవిసంవాదకకిరియాకరణే దట్ఠబ్బో. తాయ చే కిరియాయ పరో తమత్థం జానాతి, అయం కిరియాసముట్ఠాపికచేతనాక్ఖణేయేవ ముసావాదకమ్మునా బజ్ఝతి.

పిసుణవాచాతిఆదీసు యాయ వాచాయ, యస్స తం వాచం భాసతి, తస్స హదయే అత్తనో పియభావం, పరస్స చ సుఞ్ఞభావం కరోతి, సా పిసుణవాచా. యాయ పన అత్తానమ్పి పరమ్పి ఫరుసం కరోతి, యా వాచా సయమ్పి ఫరుసా, నేవ కణ్ణసుఖా న హదయఙ్గమా, అయం ఫరుసవాచా. యేన పన సమ్ఫం పలపతి నిరత్థకం, సో సమ్ఫప్పలాపో. తేసం మూలభూతా చేతనాపి పిసుణవాచాదినామమేవ లభతి. సా ఏవ చ ఇధ అధిప్పేతాతి.

తత్థ సంకిలిట్ఠచిత్తస్స పరేసం వా భేదాయ, అత్తనో పియకమ్యతాయ వా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పిసుణవాచా. సా యస్స భేదం కరోతి, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా. తస్సా చత్తారో సమ్భారా – భిన్దితబ్బో పరో, ఇతి ఇమే నానా భవిస్సన్తి, వినా భవిస్సన్తీతి భేదపురేక్ఖారతా, ఇతి అహం పియో భవిస్సామి విస్సాసికోతి పియకమ్యతా వా, తజ్జో వాయామో, తస్స తదత్థవిజాననన్తి.

పరస్స మమ్మచ్ఛేదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా ఏకన్తఫరుసచేతనా ఫరుసవాచా. తస్సా ఆవిభావత్థమిదం వత్థు – ఏకో కిర దారకో మాతు వచనం అనాదియిత్వా అరఞ్ఞం గచ్ఛతి. మాతా తం నివత్తేతుం అసక్కోన్తీ, ‘‘చణ్డా తం మహింసీ అనుబన్ధతూ’’తి అక్కోసి. అథస్స తథేవ అరఞ్ఞే మహింసీ ఉట్ఠాసి. దారకో, ‘‘యం మమ మాతా ముఖేన కథేసి, తం మా హోతు, యం చిత్తేన చిన్తేసి, తం హోతూ’’తి సచ్చకిరియం అకాసి. మహింసీ తత్థేవ బద్ధా వియ అట్ఠాసి. ఏవం మమ్మచ్ఛేదకోపి పయోగో చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసవాచా న హోతి. మాతాపితరో హి కదాచి పుత్తకే ఏవం వదన్తి – ‘‘చోరా వో ఖణ్డాఖణ్డికం కరోన్తూ’’తి, ఉప్పలపత్తమ్పి చ నేసం ఉపరి పతన్తం న ఇచ్ఛన్తి. ఆచరియుపజ్ఝాయా చ కదాచి నిస్సితకే ఏవం వదన్తి – ‘‘కిం ఇమే అహిరికా అనోత్తప్పినో చరన్తి, నిద్ధమథ నే’’తి. అథ చ నేసం ఆగమాధిగమసమ్పత్తిం ఇచ్ఛన్తి. యథా చ చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసవాచా న హోతి, ఏవం వచనసణ్హతాయ అఫరుసవాచాపి న హోతి. న హి మారాపేతుకామస్స ‘‘ఇమం సుఖం సయాపేథా’’తి వచనం అఫరుసవాచా హోతి. చిత్తఫరుసతాయ పనేసా ఫరుసవాచావ. సా యం సన్ధాయ పవత్తితా, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా. తస్సా తయో సమ్భారా – అక్కోసితబ్బో పరో, కుపితచిత్తం, అక్కోసనాతి.

అనత్థవిఞ్ఞాపికా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా అకుసలచేతనా సమ్ఫప్పలాపో. సో ఆసేవనమన్దతాయ అప్పసావజ్జో, ఆసేవనమహన్తతాయ మహాసావజ్జో. తస్స ద్వే సమ్భారా – భారతయుద్ధ-సీతాహరణాది-నిరత్థకకథా-పురేక్ఖారతా, తథారూపీకథాకథనఞ్చాతి.

అభిజ్ఝాయతీతి అభిజ్ఝా. పరభణ్డాభిముఖీ హుత్వా తన్నిన్నతాయ పవత్తతీతి అత్థో. సా ‘‘అహో వతిదం మమస్సా’’తి ఏవం పరభణ్డాభిజ్ఝాయనలక్ఖణా అదిన్నాదానం వియ అప్పసావజ్జా మహాసావజ్జా చ. తస్సా ద్వే సమ్భారా పరభణ్డం అత్తనో పరిణామనఞ్చ. పరభణ్డవత్థుకే హి లోభే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి, యావ న ‘‘అహో వతిదం మమస్సా’’తి అత్తనో పరిణామేతీతి.

హితసుఖం బ్యాపాదయతీతి, బ్యాపాదో. సో పరవినాసాయ మనోపదోసలక్ఖణో. ఫరుసవాచా వియ అప్పసావజ్జో మహాసావజ్జో చ. తస్స ద్వే సమ్భారా పరసత్తో చ, తస్స చ వినాసచిన్తా. పరసత్తవత్థుకే హి కోధే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి, యావ న ‘‘అహో వతాయం ఉచ్ఛిజ్జేయ్య వినస్సేయ్యా’’తి తస్స వినాసం చిన్తేతి.

యథాభుచ్చగహణాభావేన మిచ్ఛా పస్సతీతి మిచ్ఛాదిట్ఠి. సా ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన విపరీతదస్సనలక్ఖణా సమ్ఫప్పలాపో వియ అప్పసావజ్జా మహాసావజ్జా చ. అపి చ అనియతా అప్పసావజ్జా, నియతా మహాసావజ్జా. తస్సా ద్వే సమ్భారా – వత్థునో చ గహితాకారవిపరీతతా యథా చ నం గణ్హాతి, తథాభావేన తస్సా ఉపట్ఠానన్తి.

ఇమేసం పన దసన్నం అకుసలకమ్మపథానం ధమ్మతో కోట్ఠాసతో ఆరమ్మణతో వేదనాతో మూలతోతి పఞ్చహాకారేహి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్థ ధమ్మతోతి ఏతేసు హి పటిపాటియా సత్త చేతనాధమ్మావ హోన్తి, అభిజ్ఝాదయో తిస్సో చేతనాసమ్పయుత్తా. కోట్ఠాసతోతి పటిపాటియా సత్త, మిచ్ఛాదిట్ఠి చాతి ఇమే అట్ఠ కమ్మపథా ఏవ హోన్తి, నో మూలాని, అభిజ్ఝాబ్యాపాదా కమ్మపథా చేవ మూలాని చ. అభిజ్ఝా హి మూలం పత్వా లోభో అకుసలమూలం హోతి, బ్యాపాదో దోసో అకుసలమూలం.

ఆరమ్మణతోతి పాణాతిపాతో జీవితిన్ద్రియారమ్మణతో సఙ్ఖారారమ్మణో హోతి, అదిన్నాదానం సత్తారమ్మణం వా సఙ్ఖారారమ్మణం వా, మిచ్ఛాచారో ఫోట్ఠబ్బవసేన సఙ్ఖారారమ్మణోవ, సత్తారమ్మణోతిపి ఏకే. ముసావాదో సత్తారమ్మణో వా సఙ్ఖారారమ్మణో వా, తథా పిసుణవాచా. ఫరుసవాచా సత్తారమ్మణావ. సమ్ఫప్పలాపో దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతవసేన సత్తారమ్మణో వా సఙ్ఖారారమ్మణో వా, తథా అభిజ్ఝా. బ్యాపాదో సత్తారమ్మణోవ. మిచ్ఛాదిట్ఠి తేభూమకధమ్మవసేన సఙ్ఖారారమ్మణా.

వేదనాతోతి పాణాతిపాతో దుక్ఖవేదనో హోతి. కిఞ్చాపి హి రాజానో చోరం దిస్వా హసమానాపి ‘‘గచ్ఛథ నం ఘాతేథా’’తి వదన్తి, సన్నిట్ఠాపకచేతనా పన నేసం దుక్ఖసమ్పయుత్తావ హోతి. అదిన్నాదానం తివేదనం, మిచ్ఛాచారో సుఖమజ్ఝత్తవసేన ద్వివేదనో, సన్నిట్ఠాపకచిత్తే పన మజ్ఝత్తవేదనో న హోతి. ముసావాదో తివేదనో, తథా పిసుణవాచా ఫరుసవాచా దుక్ఖవేదనా, సమ్ఫప్పలాపో తివేదనో, అభిజ్ఝా సుఖమజ్ఝత్తవసేన ద్వివేదనా, తథా మిచ్ఛాదిట్ఠి. బ్యాపాదో దుక్ఖవేదనో.

మూలతోతి పాణాతిపాతో దోసమోహవసేన ద్విమూలకో హోతి, అదిన్నాదానం దోసమోహవసేన వా లోభమోహవసేన వా, మిచ్ఛాచారో లోభమోహవసేన. ముసావాదో దోసమోహవసేన వా లోభమోహవసేన వా, తథా పిసుణవాచా సమ్ఫప్పలాపో చ. ఫరుసవాచా దోసమోహవసేన, అభిజ్ఝా మోహవసేన ఏకమూలా, తథా బ్యాపాదో. మిచ్ఛాదిట్ఠి లోభమోహవసేన ద్విమూలాతి.

పాణాతిపాతా పటివిరతాతిఆదీసు పాణాతిపాతాదయో వుత్తత్థా ఏవ. యాయ పన విరతియా ఏతే పటివిరతా నామ హోన్తి, సా భేదతో తివిధా హోతి సమ్పత్తవిరతి సమాదానవిరతి సముచ్ఛేదవిరతీతి. తత్థ అసమాదిన్నసిక్ఖాపదానం అత్తనో జాతివయబాహుసచ్చాదీని పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘అయుత్తం అమ్హాకం ఏవరూపం కాతు’’న్తి సమ్పత్తం వత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పజ్జమానా విరతి సమ్పత్తవిరతీతి వేదితబ్బా సీహళదీపే చక్కనఉపాసకస్స వియ. తస్స కిర దహరకాలేయేవ మాతు రోగో ఉప్పజ్జి. వేజ్జేన చ ‘‘అల్లససకమంసం లద్ధుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. తతో చక్కనస్స భాతా ‘‘గచ్ఛ తాత ఖేత్తం ఆహిణ్డాహీ’’తి చక్కనం పేసేసి. సో తత్థ గతో. తస్మిఞ్చ సమయే ఏకో ససో తరుణసస్సం ఖాదితుం ఆగతో హోతి. సో తం దిస్వా వేగేన ధావన్తో వల్లియా బద్ధో ‘‘కిరి కిరీ’’తి సద్దమకాసి. చక్కనో తేన సద్దేన గన్త్వా తం గహేత్వా చిన్తేసి ‘‘మాతు భేసజ్జం కరోమీ’’తి. పున చిన్తేసి – ‘‘న మేతం పతిరూపం, య్వాహం మాతు జీవితకారణా పరం జీవితా వోరోపేయ్య’’న్తి. అథ నం ‘‘గచ్ఛ అరఞ్ఞే ససేహి సద్ధిం తిణోదకం పరిభుఞ్జా’’తి ముఞ్చి. భాతరా చ ‘‘కిం తాత ససో లద్ధో’’తి? పుచ్ఛితో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. తతో నం భాతా పరిభాసి. సో మాతు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘యతోహం జాతో, నాభిజానామి సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేతా’’తి సచ్చం వత్వా అట్ఠాసి, తావదేవ చస్స మాతా అరోగా అహోసి.

సమాదిన్నసిక్ఖాపదానం పన సిక్ఖాపదసమాదానే చ తతుత్తరి చ అత్తనో జీవితం పరిచ్చజిత్వా వత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పజ్జమానా విరతి సమాదానవిరతీతి వేదితబ్బా, ఉత్తరవడ్ఢమానపబ్బతవాసీఉపాసకస్స వియ. సో కిర అమ్బరియవిహారవాసీపిఙ్గలబుద్ధరక్ఖితత్థేరస్స సన్తికే సిక్ఖాపదాని గహేత్వా ఖేత్తం కసతి. అథస్స గోణో నట్ఠో, సో తం గవేసన్తో ఉత్తరవడ్ఢమానపబ్బతం ఆరుహి, తత్ర నం మహాసప్పో అగ్గహేసి. సో చిన్తేసి – ‘‘ఇమాయ తిఖిణాయ వాసియా సీసం ఛిన్దామీ’’తి. పున చిన్తేసి – ‘‘న మేతం పతిరూపం, య్వాహం భావనీయస్స గరునో సన్తికే సిక్ఖాపదం గహేత్వా భిన్దేయ్య’’న్తి. ఏవం యావతతియం చిన్తేత్వా – ‘‘జీవితం పరిచ్చజామి, న సిక్ఖాపద’’న్తి అంసే ఠపితం తిఖిణదణ్డవాసిం అరఞ్ఞే ఛడ్డేసి. తావదేవ మహావాళో నం ముఞ్చిత్వా అగమాసీతి.

అరియమగ్గసమ్పయుత్తా పన విరతి సముచ్ఛేదవిరతీతి వేదితబ్బా, యస్సా ఉప్పత్తితో పభుతి పాణం ఘాతేస్సామీతి అరియపుగ్గలానం చిత్తమ్పి న ఉప్పజ్జతీతి.

యథా చ అకుసలానం, ఏవం ఇమేసమ్పి కుసలకమ్మపథానం ధమ్మతో కోట్ఠాసతో ఆరమ్మణతో వేదనాతో మూలతోతి పఞ్చహాకారేహి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్థ ధమ్మతోతి ఏతేసు హి పటిపాటియా సత్త చేతనాపి వట్టన్తి విరతియోపి, అన్తే తయో చేతనాసమ్పయుత్తావ.

కోట్ఠాసతోతి పటిపాటియా సత్త కమ్మపథా ఏవ, న మూలాని, అన్తే తయో కమ్మపథా చేవ మూలాని చ. అనభిజ్ఝా హి మూలం పత్వా అలోభో కుసలమూలం హోతి, అబ్యాపాదో అదోసో కుసలమూలం, సమ్మాదిట్ఠి అమోహో కుసలమూలం.

ఆరమ్మణతోతి పాణాతిపాతాదీనం. ఆరమ్మణానేవ ఏతేసం ఆరమ్మణాని. వీతిక్కమితబ్బవత్థుతోయేవ హి విరతి నామ హోతి. యథా పన నిబ్బానారమ్మణో అరియమగ్గో కిలేసే పజహతి, ఏవం జీవితిన్ద్రియాదిఆరమ్మణాపేతే కమ్మపథా పాణాతిపాతాదీని దుస్సీల్యాని పజహన్తీతి వేదితబ్బా.

వేదనాతోతి సబ్బే సుఖవేదనా వా హోన్తి మజ్ఝత్తవేదనా వా. కుసలం పత్వా హి దుక్ఖవేదనా నామ నత్థి.

మూలతోతి పటిపాటియా సత్త ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అలోభఅదోసఅమోహవసేన తిమూలా హోన్తి, ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స ద్విమూలా. అనభిజ్ఝా ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స ద్విమూలా హోతి, ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన ఏకమూలా. అలోభో పన అత్తనావ అత్తనో మూలం న హోతి. అబ్యాపాదేపి ఏసేవ నయో. సమ్మాదిట్ఠి అలోభఅదోసవసేన ద్విమూలావాతి. తతియాదీని.

౬. అట్ఠఙ్గికసుత్తవణ్ణనా

౧౧౨. ఛట్ఠం అట్ఠమగ్గఙ్గవసేన బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన వుత్తం. ఛట్ఠం.

౭. దసఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౧౧౩. సత్తమం దసమిచ్ఛత్తసమ్మత్తవసేన. తత్థ మిచ్ఛాఞాణినోతి మిచ్ఛాపచ్చవేక్ఖణేన సమన్నాగతాతి అత్థో. మిచ్ఛావిముత్తినోతి అనియ్యానికవిముత్తినో కుసలవిముత్తీతి గహేత్వా ఠితా. సమ్మాఞాణినోతి సమ్మాపచ్చవేక్ఖణా. సమ్మావిముత్తినోతి నియ్యానికాయ ఫలవిముత్తియా సమన్నాగతాతి. సత్తమం.

కమ్మపథవగ్గో తతియో.

౪. చతుత్థవగ్గో

౧. చతుధాతుసుత్తవణ్ణనా

౧౧౪. చతుత్థవగ్గస్స పఠమే పథవీధాతూతి పతిట్ఠాధాతు. ఆపోధాతూతి ఆబన్ధనధాతు. తేజోధాతూతి పరిపాచనధాతు. వాయోధాతూతి విత్థమ్భనధాతు. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పన వీసతికోట్ఠాసాదివసేన ఏతా కథేతబ్బా. పఠమం.

౨. పుబ్బేసమ్బోధసుత్తవణ్ణనా

౧౧౫. దుతియే అయం పథవీధాతుయా అస్సాదోతి అయం పథవీధాతునిస్సయో అస్సాదో. స్వాయం కాయం అబ్భున్నామేత్వా ఉదరం పసారేత్వా, ‘‘ఇధ మే అఙ్గులం పవేసితుం వాయమథా’’తి వా హత్థం పసారేత్వా, ‘‘ఇమం నామేతుం వాయమథా’’తి వా వదతి, ఏవం పవత్తానం వసేన వేదితబ్బో. అనిచ్చాతిఆదీసు హుత్వా అభావాకారేన అనిచ్చా, పటిపీళనాకారేన దుక్ఖా, సభావవిగమాకారేన విపరిణామధమ్మా. అయం పథవీధాతుయా ఆదీనవోతి యేన ఆకారేన సా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయమాకారో పథవీధాతుయా ఆదీనవోతి అత్థో. ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానన్తి నిబ్బానం ఆగమ్మ పథవీధాతుయా ఛన్దరాగో వినీయతి చేవ పహీయతి చ, తస్మా నిబ్బానమస్సా నిస్సరణం.

అయం ఆపోధాతుయా అస్సాదోతి అయం ఆపోధాతునిస్సయో అస్సాదో. స్వాయం అఞ్ఞం ఆపోధాతుయా ఉపద్దుతం దిస్వా, ‘‘కిం అయం నిపన్నకాలతో పట్ఠాయ పస్సావట్ఠానాభిముఖో నిక్ఖమతి చేవ పవిసతి చ, అప్పమత్తకమ్పిస్స కమ్మం కరోన్తస్స సేదతిన్తం వత్థం పీళేతబ్బతాకారం పాపుణాతి, అనుమోదనమత్తమ్పి కథేన్తస్స తాలవణ్టం గణ్హితబ్బం హోతి, మయం పన సాయం నిపన్నా పాతోవ ఉట్ఠహామ, మాసపుణ్ణఘటో వియ నో సరీరం, మహాకమ్మం కరోన్తానం సేదమత్తమ్పి నో న ఉప్పజ్జతి, అసనిసద్దేన వియ ధమ్మం కథేన్తానం సరీరే ఉసుమాకారమత్తమ్పి నో నత్థీ’’తి ఏవం పవత్తానం వసేన వేదితబ్బో.

అయం తేజోధాతుయా అస్సాదోతి అయం తేజోధాతునిస్సయో అస్సాదో. స్వాయం సీతగహణికే దిస్వా, ‘‘కిం ఇమే కిఞ్చిదేవ యాగుభత్తఖజ్జమత్తం అజ్ఝోహరిత్వా థద్ధకుచ్ఛినో నిసీదిత్వా సబ్బరత్తిం అఙ్గారకటాహం పరియేసన్తి, ఫుసితమత్తేసుపి సరీరే పతితేసు అఙ్గారకటాహం ఓత్థరిత్వా పారుపిత్వావ నిపజ్జన్తి? మయం పన అతిథద్ధమ్పి మంసం వా పూవం వా ఖాదామ, కుచ్ఛిపూరం భత్తం భుఞ్జామ, తావదేవ నో సబ్బం ఫేణపిణ్డో వియ విలీయతి, సత్తాహవద్దలికాయ వత్తమానాయ సరీరే సీతానుదహనమత్తమ్పి నో నత్థీ’’తి ఏవం పవత్తానం వసేన వేదితబ్బో.

అయం వాయోధాతుయా అస్సాదోతి అయం వాయోధాతునిస్సయో అస్సాదో. స్వాయం అఞ్ఞే వాతభీరుకే దిస్వా, ‘‘ఇమేసం అప్పమత్తకమ్పి కమ్మం కరోన్తానం అనుమోదనమత్తమ్పి కథేన్తానం సరీరం వాతో విజ్ఝతి, గావుతమత్తమ్పి అద్ధానం గతానం హత్థపాదా సీదన్తి, పిట్ఠి రుజ్జతి, కుచ్ఛివాతసీసవాతకణ్ణవాతాదీహి నిచ్చుపద్దుతా తేలఫాణితాదీని వాతభేసజ్జానేవ కరోన్తా అతినామేన్తి, అమ్హాకం పన మహాకమ్మం కరోన్తానమ్పి తియామరత్తిం ధమ్మం కథేన్తానమ్పి ఏకదివసేనేవ దస యోజనాని గచ్ఛన్తానమ్పి హత్థపాదసంసీదనమత్తం వా పిట్ఠిరుజ్జనమత్తం వా న హోతీ’’తి, ఏవం పవత్తానం వసేన వేదితబ్బో. ఏవం పవత్తా హి ఏతా ధాతుయో అస్సాదేన్తి నామ.

అబ్భఞ్ఞాసిన్తి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన అఞ్ఞాసిం. అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిన్తి ఉత్తరవిరహితం సబ్బసేట్ఠం సమ్మా సామఞ్చ బోధిం, అథ వా పసత్థం సున్దరఞ్చ బోధిం. బోధీతి రుక్ఖోపి మగ్గోపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి నిబ్బానమ్పి. ‘‘బోధిరుక్ఖమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధో’’తి (మహావ. ౧; ఉదా. ౧) చ ‘‘అన్తరా చ బోధిం అన్తరా చ గయ’’న్తి (మహావ. ౧౧; మ.ని. ౧.౨౮౫) చ ఆగతట్ఠానేసు హి రుక్ఖో బోధీతి వుచ్చతి. ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తి (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧) ఆగతట్ఠానే మగ్గో. ‘‘పప్పోతి బోధిం వరభూరిమేధసో’’తి (దీ. ని. ౩.౨౧౭) ఆగతట్ఠానే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. ‘‘పత్వాన బోధిం అమతం అసఙ్ఖత’’న్తి ఆగతట్ఠానే నిబ్బానం. ఇధ పన భగవతో అరహత్తమగ్గో అధిప్పేతో.

సావకానం అరహత్తమగ్గో అనుత్తరా బోధి హోతి, న హోతీతి? న హోతి. కస్మా? అసబ్బగుణదాయకత్తా. తేసఞ్హి కస్సచి అరహత్తమగ్గో అరహత్తఫలమేవ దేతి, కస్సచి తిస్సో విజ్జా, కస్సచి ఛ అభిఞ్ఞా, కస్సచి చతస్సో పటిసమ్భిదా, కస్సచి సావకపారమీఞాణం. పచ్చేకబుద్ధానమ్పి పచ్చేకబోధిఞాణమేవ దేతి. బుద్ధానం పన సబ్బగుణసమ్పత్తిం దేతి అభిసేకో వియ రఞ్ఞో సబ్బలోకిస్సరియభావం. తస్మా అఞ్ఞస్స కస్సచిపి అనుత్తరా బోధి న హోతి.

అభిసమ్బుద్ధోతి పచ్చఞ్ఞాసిన్తి ‘‘అభిసమ్బుద్ధో అహం పత్తో పటివిజ్ఝిత్వా ఠితో’’తి ఏవం పటిజానిం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాదీతి అధిగతగుణదస్సనసమత్థం పచ్చవేక్ఖణఞాణఞ్చ మే ఉదపాది. అకుప్పా మే విముత్తీతి ‘‘అయం మయ్హం అరహత్తఫలవిముత్తి అకుప్పా’’తి ఏవం ఞాణం ఉదపాది. తత్థ ద్వీహాకారేహి అకుప్పతా వేదితబ్బా కారణతో చ ఆరమ్మణతో చ. సా హి చతూహి మగ్గేహి సముచ్ఛిన్నకిలేసానం పున అనివత్తనతాయ కారణతోపి అకుప్పా, అకుప్పధమ్మం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తతాయ ఆరమ్మణతోపి అకుప్పా. అన్తిమాతి పచ్ఛిమా. నత్థి దాని పునబ్భవోతి ఇదాని పున అఞ్ఞో భవో నామ నత్థీతి.

ఇమస్మిం సుత్తే చత్తారి సచ్చాని కథితాని. కథం? చతూసు హి ధాతూసు అస్సాదో సముదయసచ్చం, ఆదీనవో దుక్ఖసచ్చం, నిస్సరణం నిరోధసచ్చం, నిరోధప్పజాననో మగ్గో మగ్గసచ్చం. విత్థారవసేనపి కథేతుం వట్టతియేవ. ఏత్థ హి యం పథవీధాతుం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం పథవీధాతుయా అస్సాదోతి పహానపటివేధో సముదయసచ్చం. యా పథవీధాతు అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం పథవీధాతుయా, ఆదీనవోతి పరిఞ్ఞాపటివేధో దుక్ఖసచ్చం. యో పథవీధాతుయా ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం పథవీధాతుయా నిస్సరణన్తి సచ్ఛికిరియాపటివేధో నిరోధసచ్చం. యా ఇమేసు తీసు ఠానేసు దిట్ఠి సఙ్కప్పో వాచా కమ్మన్తో ఆజీవో వాయామో సతి సమాధి, అయం భావనాపటివేధో మగ్గసచ్చన్తి. దుతియం.

౩. అచరింసుత్తవణ్ణనా

౧౧౬. తతియే అచరిన్తి ఞాణచారేన అచరిం, అనుభవనచారేనాతి అత్థో. యావతాతి యత్తకో. తతియం.

౪. నోచేదంసుత్తవణ్ణనా

౧౧౭. చతుత్థే నిస్సటాతిఆదీని ఆదితో వుత్తపటిసేధేన యోజేత్వా ‘‘న నిస్సటా, న విసంయుత్తా, న విప్పముత్తా, న విమరియాదికతేన చేతసా విహరింసూ’’తి ఏవం వేదితబ్బాని. దుతియనయే విమరియాదికతేనాతి నిమ్మరియాదికతేన. తత్థ దువిధా మరియాదా కిలేసమరియాదా వట్టమరియాదాతి. తత్థ చ యస్స ఉపడ్ఢా కిలేసా పహీనా, ఉపడ్ఢా అప్పహీనా, వట్టం వా పన ఉపడ్ఢం పహీనం, ఉపడ్ఢం అప్పహీనం, తస్స చిత్తం పహీనకిలేసే వా వట్టం వా సన్ధాయ విమరియాదికతం, అప్పహీనకిలేసే వా వట్టం వా సన్ధాయ న విమరియాదికతం. ఇధ పన ఉభయస్సాపి పహీనత్తా ‘‘విమరియాదికతేన చేతసా’’తి వుత్తం, మరియాదం అకత్వా ఠితేన అతిక్కన్తమరియాదేన చేతసాతి అత్థో. ఇతి తీసుపి ఇమేసు సుత్తేసు చతుసచ్చమేవ కథితం. చతుత్థం.

౫. ఏకన్తదుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౧౧౮. పఞ్చమే ఏకన్తదుక్ఖాతి అతిక్కమిత్వా ఠితస్స తత్తకారో వియ ఏకన్తేనేవ దుక్ఖా. దుక్ఖానుపతితాతి దుక్ఖేన అనుపతితా. దుక్ఖావక్కన్తాతి దుక్ఖేన ఓక్కన్తా ఓతిణ్ణా. సుఖాతి సుఖవేదనాయ పచ్చయభూతా. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం సుత్తే దుక్ఖలక్ఖణం కథితం. పఞ్చమం.

౬-౧౦. అభినన్దసుత్తాదివణ్ణనా

౧౧౯-౧౨౩. ఛట్ఠసత్తమేసు వివట్టం, అవసానే తీసు చతుసచ్చమేవాతి. ఛట్ఠాదీని.

చతుత్థో వగ్గో.

ధాతుసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.