౧. నానత్తవగ్గో

౧.ధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౫. ధాతుసంయుత్తస్స పఠమే నిస్సత్తట్ఠసుఞ్ఞతట్ఠసఙ్ఖాతేన సభావట్ఠేన ధాతూతి లద్ధనామానం ధమ్మానం నానాసభావో ధాతునానత్తం. చక్ఖుధాతూతిఆదీసు చక్ఖుపసాదో చక్ఖుధాతు, రూపారమ్మణం రూపధాతు, చక్ఖుపసాదవత్థుకం చిత్తం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. సోతపసాదో సోతధాతు, సద్దారమ్మణం సద్దధాతు, సోతపసాదవత్థుకం చిత్తం సోతవిఞ్ఞాణధాతు. ఘానపసాదో ఘానధాతు, గన్ధారమ్మణం గన్ధధాతు, ఘానపసాదవత్థుకం చిత్తం ఘానవిఞ్ఞాణధాతు. జివ్హాపసాదో జివ్హాధాతు, రసారమ్మణం రసధాతు, జివ్హాపసాదవత్థుకం చిత్తం జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు. కాయపసాదో కాయధాతు, ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ఫోట్ఠబ్బధాతు, కాయపసాదవత్థుకం చిత్తం కాయవిఞ్ఞాణధాతు. తిస్సో మనోధాతుయో మనోధాతు, వేదనాదయో తయో ఖన్ధా సుఖుమరూపాని నిబ్బానఞ్చ ధమ్మధాతు, సబ్బమ్పి మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి. ఏత్థ చ సోళస ధాతుయో కామావచరా, అవసానే ద్వే చతుభూమికాతి. పఠమం.

౨. ఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౬. దుతియే ఉప్పజ్జతి ఫస్సనానత్తన్తి నానాసభావో ఫస్సో ఉప్పజ్జతి. తత్థ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిసమ్పయుత్తా, మనోసమ్ఫస్సో మనోద్వారే పఠమజవనసమ్పయుత్తో, తస్మా. మనోధాతుం పటిచ్చాతి మనోద్వారావజ్జనం కిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతుం పటిచ్చ పఠమజవనసమ్ఫస్సో ఉప్పజ్జతీతి అయమేత్థ అత్థో. దుతియం.

౩. నోఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౭. తతియే నో మనోసమ్ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి మనోధాతూతి మనోద్వారే పఠమజవనసమ్పయుత్తం ఫస్సం పటిచ్చ ఆవజ్జనకిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతు నో ఉప్పజ్జతీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. తతియం.

౪. వేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౮. చతుత్థే చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనాతి సమ్పటిచ్ఛనమనోధాతుతో పట్ఠాయ సబ్బాపి తస్మిం ద్వారే వేదనా వత్తేయ్యుం, నిబ్బత్తిఫాసుకత్థం పన అనన్తరం సమ్పటిచ్ఛనవేదనమేవ గహేతుం వట్టతీతి వుత్తం. మనోసమ్ఫస్సం పటిచ్చాతి మనోద్వారే ఆవజ్జనసమ్ఫస్సం పటిచ్చ పఠమజవనవేదనా, పఠమజవనసమ్ఫస్సం పటిచ్చ దుతియజవనవేదనాతి అయమధిప్పాయో. చతుత్థం.

౫. దుతియవేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౯. పఞ్చమే తతియచతుత్థేసు వుత్తనయావ ఏకతో కత్వా దేసితాతి. ఇతి దుతియాదీసు చతూసు సుత్తేసు మనోధాతుం మనోధాతూతి అగహేత్వా మనోద్వారావజ్జనం మనోధాతూతి గహితం. సబ్బాని చేతాని తథా తథా కథితే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన దేసితాని. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. పఞ్చమం.

౬. బాహిరధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౦. ఛట్ఠే పన పఞ్చ ధాతుయో కామావచరా, ధమ్మధాతు చతుభూమికాతి. ఛట్ఠం.

౭. సఞ్ఞానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౧. సత్తమే రూపధాతూతి ఆపాథే పతితం అత్తనో వా పరస్స వా సాటకవేఠనాదివత్థుకం రూపారమ్మణం. రూపసఞ్ఞాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా. రూపసఙ్కప్పోతి సమ్పటిచ్ఛనాదీహి తీహి చిత్తేహి సమ్పయుత్తో సఙ్కప్పో. రూపచ్ఛన్దోతి రూపే ఛన్దికతట్ఠేన ఛన్దో. రూపపరిళాహోతి రూపే అనుడహనట్ఠేన పరిళాహో. రూపపరియేసనాతి పరిళాహే ఉప్పన్నే సన్దిట్ఠసమ్భత్తే గహేత్వా తస్స రూపస్స పటిలాభత్థాయ పరియేసనా. ఏత్థ చ సఞ్ఞాసఙ్కప్పఛన్దా ఏకజవనవారేపి నానాజవనవారేపి లబ్భన్తి, పరిళాహపరియేసనా పన నానాజవనవారేయేవ లబ్భన్తీతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ధాతునానత్తన్తి ఏత్థ చ ఏవం రూపాదినానాసభావం ధాతుం పటిచ్చ రూపసఞ్ఞాదినానాసభావసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతీతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సత్తమం.

౮. నోపరియేసనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౨. అట్ఠమే నో ధమ్మపరియేసనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ధమ్మపరిళాహోతి ఏవం ఆగతం పటిసేధమత్తమేవ నానం. అట్ఠమం.

౯. బాహిరఫస్సనానత్తసుత్తాదివణ్ణనా

౯౩-౯౪. నవమే ఉప్పజ్జతి రూపసఞ్ఞాతి వుత్తప్పకారే ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జతి సఞ్ఞా. రూపసఙ్కప్పోతి తస్మింయేవ ఆరమ్మణే తీహి చిత్తేహి సమ్పయుత్తసఙ్కప్పో. రూపసమ్ఫస్సోతి తదేవారమ్మణం ఫుసమానో ఫస్సో. వేదనాతి తదేవ ఆరమ్మణం అనుభవమానా వేదనా. ఛన్దాదయో వుత్తనయావ. రూపలాభోతి పరియేసిత్వా లద్ధం సహ తణ్హాయ ఆరమ్మణం ‘‘రూపలాభో’’తి వుత్తం. అయం తావ సబ్బసఙ్గాహికనయో ఏకస్మిం యేవారమ్మణే సబ్బధమ్మానం ఉప్పత్తివసేన వుత్తో. అపరో ఆగన్తుకారమ్మణమిస్సకో హోతి – రూపసఞ్ఞా రూపసఙ్కప్పో ఫస్సో వేదనాతి ఇమే తావ చత్తారో ధమ్మా ధువపరిభోగే నిబద్ధారమ్మణే హోన్తి. నిబద్ధారమ్మణఞ్హి ఇట్ఠం కన్తం మనాపం పియం యంకిఞ్చి వియ ఉపట్ఠాతి, ఆగన్తుకారమ్మణం పన యంకిఞ్చి సమానమ్పి ఖోభేత్వా తిట్ఠతి.

తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర అమచ్చపుత్తో గామియేహి పరివారితో గామమజ్ఝే ఠత్వా కమ్మం కరోతి. తస్మిఞ్చస్స సమయే ఉపాసికా నదిం గన్త్వా న్హత్వా అలఙ్కతపటియత్తా ధాతిగణపరివుతా గేహం గచ్ఛతి. సో దూరతో దిస్వా ‘‘ఆగన్తుకమాతుగామో భవిస్సతీ’’తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా ‘‘గచ్ఛ, భణే జానాహి, కా ఏసా’’తి పురిసం పేసేసి. సో గన్త్వా తం దిస్వా పచ్చాగతో, ‘‘కా ఏసా’’తి పుట్ఠో యథాసభావం ఆరోచేసి. ఏవం ఆగన్తుకారమ్మణం ఖోభేతి. తస్మిం ఉప్పన్నో ఛన్దో రూపఛన్దో నామ, తదేవ ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నో పరిళాహో రూపపరిళాహో నామ, సహాయే గణ్హిత్వా తస్స పరియేసనం రూపపరియేసనా నామ, పరియేసిత్వా లద్ధం సహ తణ్హాయ ఆరమ్మణం రూపలాభో నామ.

ఉరువల్లియవాసీ చూళతిస్సత్థేరో పనాహ – ‘‘కిఞ్చాపి భగవతా ఫస్సవేదనా పాళియా మజ్ఝే గహితా, పాళిం పన పరివట్టేత్వా వుత్తప్పకారే ఆరమ్మణే ఉప్పన్నా సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, తస్మింయేవ సఙ్కప్పో రూపసఙ్కప్పో తస్మిం ఛన్దో రూపచ్ఛన్దో, తస్మిం పరిళాహో రూపపరిళాహో, తస్మిం పరియేసనా రూపపరియేసనా, పరియేసిత్వా లద్ధం సహ తణ్హాయ ఆరమ్మణం రూపలాభో. ఏవం లద్ధారమ్మణే పన ఫుసనం ఫస్సో, అనుభవనం వేదనా. రూపసమ్ఫస్సో రూపసమ్ఫస్సజా వేదనాతి ఇదం ద్వయం లబ్భతీ’’తి. అపరమ్పి అవిభూతవారం నామ గణ్హన్తి. ఆరమ్మణఞ్హి సాణిపాకారేహి వా పరిక్ఖిత్తం తిణపణ్ణాదీహి వా పటిచ్ఛన్నం హోతి, తం ‘‘ఉపడ్ఢం దిట్ఠం మే ఆరమ్మణం, సుట్ఠు నం పస్సిస్సామీ’’తి ఓలోకయతో తస్మిం ఆరమ్మణే ఉప్పన్నా సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా నామ. తస్మింయేవ ఉప్పన్నా సఙ్కప్పాదయో రూపసఙ్కప్పాదయో నామాతి వేదితబ్బా. ఏత్థాపి చ సఞ్ఞాసఙ్కప్పఫస్సవేదనాఛన్దా ఏకజవనవారేపి నానాజవనవారేపి లబ్భన్తి, పరిళాహపరియేసనాలాభా నానాజవనవారేయేవాతి. దసమం ఉత్తానమేవాతి. నవమదసమాని.

నానత్తవగ్గో పఠమో.