౫. నగరసుత్తవణ్ణనా

౬౫. పఞ్చమే నామరూపే ఖో సతి విఞ్ఞాణన్తి ఏత్థ ‘‘సఙ్ఖారేసు సతి విఞ్ఞాణ’’న్తి చ ‘‘అవిజ్జాయ సతి సఙ్ఖారా’’తి చ వత్తబ్బం భవేయ్య, తదుభయమ్పి న వుత్తం. కస్మా? అవిజ్జాసఙ్ఖారా హి తతియో భవో, తేహి సద్ధిం అయం విపస్సనా న ఘటీయతి. మహాపురిసో హి పచ్చుప్పన్నపఞ్చవోకారవసేన అభినివిట్ఠోతి.

నను చ అవిజ్జాసఙ్ఖారేసు అదిట్ఠేసు న సక్కా బుద్ధేన భవితున్తి. సచ్చం న సక్కా, ఇమినా పన తే భవఉపాదానతణ్హావసేన దిట్ఠావ. తస్మా యథా నామ గోధం అనుబన్ధన్తో పురిసో తం కూపం పవిట్ఠం దిస్వా ఓతరిత్వా పవిట్ఠట్ఠానం ఖణిత్వా గోధం గహేత్వా పక్కమేయ్య, న పరభాగం ఖనేయ్య, కస్మా? కస్సచి నత్థితాయ. ఏవం మహాపురిసోపి గోధం అనుబన్ధన్తో పురిసో వియ బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నో జరామరణతో పట్ఠాయ ‘‘ఇమస్స అయం పచ్చయో, ఇమస్స అయం పచ్చయో’’తి పరియేసన్తో యావ నామరూపధమ్మానం పచ్చయం దిస్వా తస్సపి పచ్చయం పరియేసన్తో విఞ్ఞాణమేవ అద్దస. తతో ‘‘ఏత్తకో పఞ్చవోకారభవవసేన సమ్మసనచారో’’తి విపస్సనం పటినివత్తేసి, పరతో తుచ్ఛకూపస్స అభిన్నట్ఠానం వియ అవిజ్జాసఙ్ఖారద్వయం అత్థి, తదేతం హేట్ఠా విపస్సనాయ గహితత్తా పాటియేక్కం సమ్మసనూపగం న హోతీతి న అగ్గహేసి.

పచ్చుదావత్తతీతి పటినివత్తతి. కతమం పనేత్థ విఞ్ఞాణం పచ్చుదావత్తతీతి? పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమ్పి విపస్సనావిఞ్ఞాణమ్పి. తత్థ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం పచ్చయతో పటినివత్తతి, విపస్సనావిఞ్ఞాణం ఆరమ్మణతో. ఉభయమ్పి నామరూపం నాతిక్కమతి, నామరూపతో పరం న గచ్ఛతి. ఏత్తావతా జాయేథ వాతిఆదీసు విఞ్ఞాణే నామరూపస్స పచ్చయే హోన్తే, నామరూపే విఞ్ఞాణస్స పచ్చయే హోన్తే, ద్వీసుపి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేసు హోన్తేసు ఏత్తకేన జాయేథ వా ఉపపజ్జేథ వా. ఇతో హి పరం కిమఞ్ఞం జాయేథ వా ఉపపజ్జేథ వా, నను ఏతదేవ జాయతి చ ఉపపజ్జతి చాతి?

ఏవం సద్ధిం అపరాపరచుతిపటిసన్ధీహి పఞ్చ పదాని దస్సేత్వా పున తం ఏత్తావతాతి వుత్తమత్థం నియ్యాతేన్తో యదిదం నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి వత్వా తతో పరం అనులోమపచ్చయాకారవసేన విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపమూలకం ఆయతిజరామరణం దస్సేతుం నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తిఆదిమాహ.

అఞ్జసన్తి మగ్గస్సేవ వేవచనం. ఉద్ధాపవన్తన్తి ఆపతో ఉగ్గతత్తా ఉద్ధాపన్తి లద్ధవోహారేన పాకారవత్థునా సమన్నాగతం. రమణీయన్తి సమన్తా చతున్నం ద్వారానం అబ్భన్తరే చ నానాభణ్డానం సమ్పత్తియా రమణీయం. మాపేహీతి మహాజనం పేసేత్వా వాసం కారేహి. మాపేయ్యాతి వాసం కారేయ్య. కారేన్తో చ పఠమం అట్ఠారస మనుస్సకోటియో పేసేత్వా ‘‘సమ్పుణ్ణ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరాని పఞ్చకులాని పేసేయ్య. పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరాని పఞ్చపఞ్ఞాసకులాని పేసేయ్య. పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరాని తింస కులాని పేసేయ్య. పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరం కులసహస్సం పేసేయ్య. పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరాని ఏకాదసనహుతాని కులాని పేసేయ్య. పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరాని చతురాసీతికులసహస్సాని పేసేయ్య. పున ‘‘సమ్పుణ్ణ’’న్తి పుచ్ఛితే, ‘‘మహారాజ, కిం వదేసి? మహన్తం నగరం అసమ్బాధం, ఇమినా నయేన కులాని పేసేత్వా న సక్కా పూరేతుం, భేరిం పన చరాపేత్వా ‘అమ్హాకం నగరం ఇమాయ చ ఇమాయ చ సమ్పత్తియా సమ్పన్నం, యే తత్థ వసితుకామా, యథాసుఖం గచ్ఛన్తు, ఇమఞ్చిమఞ్చ పరిహారం లభిస్సన్తీ’తి నగరస్స చేవ వణ్ణం లోకస్స చ పరిహారలాభం ఘోసాపేథా’’తి వదేయ్య. సో ఏవం కరేయ్య. తతో మనుస్సా నగరగుణఞ్చేవ పరిహారలాభఞ్చ సుత్వా సబ్బదిసాహి సమోసరిత్వా నగరం పూరేయ్యుం. తం అపరేన సమయేన ఇద్ధఞ్చేవ అస్స ఫీతఞ్చ. తం సన్ధాయ తదస్స నగరం అపరేన సమయేన ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చాతిఆది వుత్తం.

తత్థ ఇద్ధన్తి సమిద్ధం సుభిక్ఖం. ఫీతన్తి సబ్బసమ్పత్తీహి పుప్ఫితం. బాహుజఞ్ఞన్తి బహూహి ఞాతబ్బం, బహుజనానం హితం వా. ‘‘బహుజన’’న్తిపి పాఠో. ఆకిణ్ణమనుస్సన్తి మనుస్సేహి ఆకిణ్ణం నిరన్తరం ఫుట్ఠం. వుడ్ఢివేపుల్లప్పత్తన్తి వుడ్ఢిప్పత్తఞ్చేవ వేపుల్లప్పత్తఞ్చ, సేట్ఠభావఞ్చేవ విపులభావఞ్చ పత్తం, దససహస్సచక్కవాళే అగ్గనగరం జాతన్తి అత్థో.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – అరఞ్ఞపవనే చరమానపురిసో వియ హి దీపఙ్కరపాదమూలతో పట్ఠాయ పారమియో పూరయమానో మహాపురిసో దట్ఠబ్బో, తస్స పురిసస్స పుబ్బకేహి మనుస్సేహి అనుయాతమగ్గదస్సనం వియ మహాసత్తస్స అనుపుబ్బేన బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స పుబ్బభాగే అట్ఠఙ్గికస్స విపస్సనామగ్గస్స దస్సనం, పురిసస్స తం ఏకపదికమగ్గం అనుగచ్ఛతో అపరభాగే మహామగ్గదస్సనం వియ మహాసత్తస్స ఉపరివిపస్సనాయ చిణ్ణన్తే లోకుత్తరమగ్గదస్సనం, పురిసస్స తేనేవ మగ్గేన గచ్ఛతో పురతో నగరదస్సనం వియ తథాగతస్స నిబ్బాననగరదస్సనం, బహినగరం పనేత్థ అఞ్ఞేన దిట్ఠం, అఞ్ఞేన మనుస్సవాసం కతం, నిబ్బాననగరం సత్థా సయమేవ పస్సి, సయం వాసమకాసి. తస్స పురిసస్స చతున్నం ద్వారానం దిట్ఠకాలో వియ తథాగతస్స చతున్నం మగ్గానం దిట్ఠకాలో, తస్స చతూహి ద్వారేహి నగరం పవిట్ఠకాలో వియ తథాగతస్స చతూహి మగ్గేహి నిబ్బానం పవిట్ఠకాలో, తస్స నగరబ్భన్తరే భణ్డవవత్థానకాలో వియ తథాగతస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణేన పరోపణ్ణాసకుసలధమ్మవవత్థానకాలో. నగరస్స అగారకరణత్థం కులపరియేసనకాలో వియ సత్థు ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠాయ వేనేయ్యసత్తే వోలోకనకాలో, తేన పురిసేన యాచితస్స రఞ్ఞో ఏకం మహాకుటుమ్బికం దిట్ఠకాలో వియ మహాబ్రహ్మునా యాచితస్స భగవతో అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరం దిట్ఠకాలో, రఞ్ఞో మహాకుటుమ్బికం పక్కోసాపేత్వా ‘‘నగరవాసం కరోహీ’’తి పహితకాలో వియ భగవతో ఏకస్మిం పచ్ఛాభత్తే అట్ఠారసయోజనమగ్గం గన్త్వా ఆసాళ్హిపుణ్ణమదివసే బారాణసియం ఇసిపతనం పవిసిత్వా థేరం కాయసక్ఖిం కత్వా ధమ్మం దేసితకాలో, మహాకుటుమ్బికేన అట్ఠారస పురిసకోటియో గహేత్వా నగరం అజ్ఝావుట్ఠకాలో వియ తథాగతేన ధమ్మచక్కే పవత్తితే థేరస్స అట్ఠారసహి బ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితకాలో, ఏవం నిబ్బాననగరం పఠమం ఆవాసితం, తతో సమ్పుణ్ణం నగరన్తి పుచ్ఛిత్వా న తావాతి వుత్తే పఞ్చ కులాని ఆదిం కత్వా యావ చతురాసీతికులసహస్సపేసనం వియ తథాగతస్స పఞ్చమదివసతో పట్ఠాయ అనత్తలక్ఖణసుత్తాదీని దేసేత్వా పఞ్చవగ్గియే ఆదిం కత్వా యసపముఖా పఞ్చపణ్ణాస కులపుత్తా, తింస భద్దవగ్గియా, సహస్సపురాణజటిలా, బిమ్బిసారపముఖాని ఏకాదసపురిసనహుతాని, తిరోకుట్టానుమోదనే చతురాసీతిసహస్సానీతి ఏత్తకస్స జనస్స అరియమగ్గం ఓతారేత్వా నిబ్బాననగరం పేసితకాలో, అథ తేన నయేన నగరే అపూరియమానే భేరిం చరాపేత్వా నగరస్స వణ్ణఘోసనం కులానం పరిహారలాభఘోసనం వియ చ మాసస్స అట్ఠ దివసే తత్థ తత్థ నిసీదిత్వా ధమ్మకథికానం నిబ్బానవణ్ణస్స చేవ నిబ్బానప్పత్తానం జాతికన్తారాదినిత్థరణానిసంసస్స చ ఘోసనం, తతో సబ్బదిసాహి ఆగన్త్వా మనుస్సానం నగరసమోసరణం వియ తత్థ తత్థ ధమ్మకథం సుత్వా తతో తతో నిక్ఖమిత్వా పబ్బజ్జం ఆదిం కత్వా అనులోమపటిపదం పటిపన్నానం అపరిమాణానం కులపుత్తానం నిబ్బానసమోసరణం దట్ఠబ్బం.

పురాణం మగ్గన్తి అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం. అయఞ్హి అరియమగ్గో పవారణసుత్తే (సం. ని. ౧.౨౧౫) అవత్తమానకట్ఠేన ‘‘అనుప్పన్నమగ్గో’’తి వుత్తో, ఇమస్మిం సుత్తే అవళఞ్జనట్ఠేన ‘‘పురాణమగ్గో’’తి. బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సకలసాసనం. ఇద్ధన్తి ఝానస్సాదేన సమిద్ధం సుభిక్ఖం. ఫీతన్తి అభిఞ్ఞాభరణేహి పుప్ఫితం. విత్థారికన్తి విత్థిణ్ణం. బాహుజఞ్ఞన్తి బహుజనవిఞ్ఞేయ్యం. యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసితన్తి యావ దససహస్సచక్కవాళే దేవమనుస్సేహి పరిచ్ఛేదో అత్థి, ఏతస్మిం అన్తరే సుప్పకాసితం సుదేసితం తథాగతేనాతి. పఞ్చమం.