౭. మహావగ్గో

౧. అస్సుతవాసుత్తవణ్ణనా

౬౧. మహావగ్గస్స పఠమే అస్సుతవాతి ఖన్ధధాతుఆయతనపచ్చయాకారసతిపట్ఠానాదీసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావినిచ్ఛయరహితో. పుథుజ్జనోతి పుథూనం నానప్పకారానం కిలేసాదీనం జననాదికారణేహి పుథుజ్జనో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పుథు కిలేసే జనేన్తీతి పుథుజ్జనా’’తి సబ్బం విత్థారేతబ్బం. అపిచ పుథూనం గణనపథమతీతానం అరియధమ్మపరమ్ముఖానం నీచధమ్మసమాచారానం జనానం అన్తోగధత్తాపి పుథుజ్జనో, పుథు వా అయం విసుంయేవ సఙ్ఖం గతో, విసంసట్ఠో సీలసుతాదిగుణయుత్తేహి అరియేహి జనోతి పుథుజ్జనో. ఏవమేతేహి ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి ద్వీహిపి పదేహి యే తే –

‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి. (మహాని. ౯౪); –

ద్వే పుథుజ్జనా వుత్తా, తేసు అన్ధపుథుజ్జనో గహితో. ఇమస్మిన్తి పచ్చుప్పన్నపచ్చక్ఖకాయం దస్సేతి. చాతుమహాభూతికస్మిన్తి చతుమహాభూతకాయే చతుమహాభూతేహి నిబ్బత్తే చతుమహాభూతమయేతి అత్థో. నిబ్బిన్దేయ్యాతి ఉక్కణ్ఠేయ్య. విరజ్జేయ్యాతి న రజ్జేయ్య. విముచ్చేయ్యాతి ముచ్చితుకామో భవేయ్య. ఆచయోతి వుడ్ఢి. అపచయోతి పరిహాని. ఆదానన్తి నిబ్బత్తి. నిక్ఖేపనన్తి భేదో.

తస్మాతి యస్మా ఇమే చత్తారో వుడ్ఢిహానినిబ్బత్తిభేదా పఞ్ఞాయన్తి, తస్మా తంకారణాతి అత్థో. ఇతి భగవా చాతుమహాభూతికే కాయే రూపం పరిగ్గహేతుం అయుత్తరూపం కత్వా అరూపం పరిగ్గహేతుం యుత్తరూపం కరోతి. కస్మా? తేసఞ్హి భిక్ఖూనం రూపస్మిం గాహో బలవా అధిమత్తో, తేన తేసం రూపే గాహస్స పరిగ్గహేతబ్బరూపతం దస్సేత్వా నిక్కడ్ఢన్తో అరూపే పతిట్ఠాపనత్థం ఏవమాహ.

చిత్తన్తిఆది సబ్బం మనాయతనస్సేవ నామం. తఞ్హి చిత్తవత్థుతాయ చిత్తగోచరతాయ సమ్పయుత్తధమ్మచిత్తతాయ చ చిత్తం, మననట్ఠేన మనో, విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతి. నాలన్తి న సమత్థో. అజ్ఝోసితన్తి తణ్హాయ గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గహితం. మమాయితన్తి తణ్హామమత్తేన మమ ఇదన్తి గహితం. పరామట్ఠన్తి దిట్ఠియా పరామసిత్వా గహితం. ఏతం మమాతి తణ్హాగాహో, తేన అట్ఠసతతణ్హావిచరితం గహితం హోతి. ఏసోహమస్మీతి మానగాహో, తేన నవ మానా గహితా హోన్తి. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిగాహో, తేన ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో గహితా హోన్తి. తస్మాతి యస్మా ఏవం దీఘరత్తం గహితం, తస్మా నిబ్బిన్దితుం న సమత్థో.

వరం, భిక్ఖవేతి ఇదం కస్మా ఆహ? పఠమఞ్హి తేన రూపం పరిగ్గహేతుం అయుత్తరూపం కతం, అరూపం యుత్తరూపం, అథ ‘‘తేసం భిక్ఖూనం రూపతో గాహో నిక్ఖమిత్వా అరూపం గతో’’తి ఞత్వా తం నిక్కడ్ఢితుం ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ అత్తతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి అత్తాతి గణ్హేయ్య. భియ్యోపీతి వస్ససతతో ఉద్ధమ్పి. కస్మా పన భగవా ఏవమాహ? కిం అతిరేకవస్ససతం తిట్ఠమానం రూపం నామ అత్థి? నను పఠమవయే పవత్తం రూపం మజ్ఝిమవయం న పాపుణాతి, మజ్ఝిమవయే పవత్తం పచ్ఛిమవయం, పురేభత్తే పవత్తం పచ్ఛాభత్తం, పచ్ఛాభత్తే పవత్తం పఠమయామం, పఠమయామే పవత్తం మజ్ఝిమయామం, మజ్ఝిమయామే పవత్తం పచ్ఛిమయామం న పాపుణాతి? తథా గమనే పవత్తం ఠానం, ఠానే పవత్తం నిసజ్జం, నిసజ్జాయ పవత్తం సయనం న పాపుణాతి. ఏకఇరియాపథేపి పాదస్స ఉద్ధరణే పవత్తం అతిహరణం, అతిహరణే పవత్తం వీతిహరణం, వీతిహరణే పవత్తం వోస్సజ్జనం, వోస్సజ్జనే పవత్తం సన్నిక్ఖేపనం, సన్నిక్ఖేపనే పవత్తం సన్నిరుజ్ఝనం న పాపుణాతి, తత్థ తత్థేవ ఓధి ఓధి పబ్బం పబ్బం హుత్వా తత్తకపాలే పక్ఖిత్తతిలా వియ పటపటాయన్తా సఙ్ఖారా భిజ్జన్తీతి? సచ్చమేతం. యథా పన పదీపస్స జలతో జాతా తం తం వట్టిప్పదేసం అనతిక్కమిత్వా తత్థ తత్థేవ భిజ్జతి, అథ చ పన పవేణిసమ్బన్ధవసేన సబ్బరత్తిం జలితో పదీపోతి వుచ్చతి, ఏవమిధాపి పవేణివసేన అయమ్పి కాయో ఏవం చిరట్ఠితికో వియ కత్వా దస్సితో.

రత్తియా చ దివసస్స చాతి రత్తిమ్హి చ దివసే చ. భుమ్మత్థే హేతం సామివచనం. అఞ్ఞదేవ ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞం నిరుజ్ఝతీతి యం రత్తిం ఉప్పజ్జతి చ నిరుజ్ఝతి చ, తతో అఞ్ఞదేవ దివా ఉప్పజ్జతి చ నిరుజ్ఝతి చాతి అత్థో. అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతి, అనుప్పన్నమేవ అఞ్ఞం నిరుజ్ఝతీతి ఏవం పన అత్థో న గహేతబ్బో. ‘‘రత్తియా చ దివసస్స చా’’తి ఇదం పురిమపవేణితో పరిత్తకం పవేణిం గహేత్వా పవేణివసేనేవ వుత్తం, ఏకరత్తిం పన ఏకదివసం వా ఏకమేవ చిత్తం ఠాతుం సమత్థం నామ నత్థి. ఏకస్మిఞ్హి అచ్ఛరాక్ఖణే అనేకాని చిత్తకోటిసతసహస్సాని ఉప్పజ్జన్తి. వుత్తమ్పి చేతం మిలిన్దపఞ్హే –

‘‘వాహసతం ఖో, మహారాజ, వీహీనం, అడ్ఢచూళఞ్చ వాహా, వీహిసత్తమ్బణాని, ద్వే చ తుమ్బా, ఏకచ్ఛరాక్ఖణే పవత్తస్స చిత్తస్స ఏత్తకా వీహీ లక్ఖం ఠపీయమానా పరిక్ఖయం పరియాదానం గచ్ఛేయ్యు’’న్తి.

పవనేతి మహావనే. తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హాతి, తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హాతీతి ఇమినా న సో గణ్హితబ్బసాఖం అలభిత్వా భూమిం ఓతరతి. అథ ఖో తస్మిం మహావనే విచరన్తో తం తం సాఖం గణ్హన్తోయేవ చరతీతి అయమత్థో దస్సితో.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – అరఞ్ఞమహావనం వియ హి ఆరమ్మణవనం వేదితబ్బం. తస్మిం వనే విచరణమక్కటో వియ ఆరమ్మణవనే ఉప్పజ్జనకచిత్తం. సాఖాగహణం వియ ఆరమ్మణే లుబ్భనం. యథా సో అరఞ్ఞే విచరన్తో మక్కటో తం తం సాఖం పహాయ తం తం సాఖం గణ్హాతి, ఏవమిదం ఆరమ్మణవనే విచరన్తం చిత్తమ్పి కదాచి రూపారమ్మణం గహేత్వా ఉప్పజ్జతి, కదాచి సద్దాదీసు అఞ్ఞతరం, కదాచి అతీతం, కదాచి అనాగతం వా పచ్చుప్పన్నం వా, తథా కదాచి అజ్ఝత్తం, కదాచి బాహిరం. యథా చ సో అరఞ్ఞే విచరన్తో మక్కటో సాఖం అలభిత్వా ఓరుయ్హ భూమియం నిసిన్నోతి న వత్తబ్బో, ఏకం పన పణ్ణసాఖం గహేత్వావ నిసీదతి, ఏవమేవ ఆరమ్మణవనే విచరన్తం చిత్తమ్పి ఏకం ఓలుబ్భారమ్మణం అలభిత్వా ఉప్పన్నన్తి న వత్తబ్బం, ఏకజాతియం పన ఆరమ్మణం గహేత్వావ ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం. ఏత్తావతా చ పన భగవతా రూపతో నీహరిత్వా అరూపే గాహో పతిట్ఠాపితో, అరూపతో నీహరిత్వా రూపే.

ఇదాని తం ఉభయతో నిక్కడ్ఢితుకామో తత్ర, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకోతి దేసనం ఆరభి. అయం పనత్థో ఆసీవిసదట్ఠూపమాయ దీపేతబ్బో – ఏకో కిర పురిసో ఆసీవిసేన దట్ఠో, అథస్స విసం హరిస్సామీతి ఛేకో భిసక్కో ఆగన్త్వా వమనం కారేత్వా హేట్ఠా గరుళో, ఉపరి నాగోతి మన్తం పరివత్తేత్వా విసం ఉపరి ఆరోపేసి. సో యావ అక్ఖిప్పదేసా ఆరుళ్హభావం ఞత్వా ‘‘ఇతో పరం అభిరుహితుం న దస్సామి, దట్ఠట్ఠానేయేవ ఠపేస్సామీ’’తి ఉపరి గరుళో, హేట్ఠా నాగోతి మన్తం పరివత్తేత్వా కణ్ణే ధుమేత్వా దణ్డకేన పహరిత్వా విసం ఓతారేత్వా దట్ఠట్ఠానేయేవ ఠపేసి. తత్రస్స ఠితభావం ఞత్వా అగదలేపేన విసం నిమ్మథేత్వా న్హాపేత్వా ‘‘సుఖీ హోహీ’’తి వత్వా యేనకామం పక్కామి.

తత్థ ఆసీవిసేన దట్ఠస్స కాయే విసపతిట్ఠానం వియ ఇమేసం భిక్ఖూనం రూపే అధిమత్తగాహకాలో, ఛేకో భిసక్కో వియ తథాగతో, మన్తం పరివత్తేత్వా ఉపరి విసస్స ఆరోపితకాలో వియ తథాగతేన తేసం భిక్ఖూనం రూపతో గాహం నీహరిత్వా అరూపే పతిట్ఠాపితకాలో, యావ అక్ఖిప్పదేసా ఆరుళ్హవిసస్స ఉపరి అభిరుహితుం అదత్వా పున మన్తబలేన ఓతారేత్వా దట్ఠట్ఠానేయేవ ఠపనం వియ సత్థారా తేసం భిక్ఖూనం అరూపతో గాహం నీహరిత్వా రూపే పతిట్ఠాపితకాలో. దట్ఠట్ఠానే ఠితస్స విసస్స అగదలేపేన నిమ్మథనం వియ ఉభయతో గాహం నీహరణత్థాయ ఇమిస్సా దేసనాయ ఆరద్ధకాలో వేదితబ్బో. తత్థ నిబ్బిన్దం విరజ్జతీతి ఇమినా మగ్గో కథితో, విరాగా విముచ్చతీతి ఫలం, విముత్తస్మిన్తిఆదినా పచ్చవేక్ఖణా. పఠమం.

౨. దుతియఅస్సుతవాసుత్తవణ్ణనా

౬౨. దుతియే సుఖవేదనియన్తి సుఖవేదనాయ పచ్చయం. ఫస్సన్తి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదిం. నను చ చక్ఖుసమ్ఫస్సో సుఖవేదనాయ పచ్చయో న హోతీతి? సహజాతపచ్చయేన న హోతి, ఉపనిస్సయపచ్చయేన పన జవనవేదనాయ హోతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. సోతసమ్ఫస్సాదీసుపి ఏసేవ నయో. తజ్జన్తి తజ్జాతికం తస్సారుప్పం, తస్స ఫస్సస్స అనురూపన్తి అత్థో. దుక్ఖవేదనియన్తిఆది వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సఙ్ఘట్టనసమోధానాతి సఙ్ఘట్టనేన చేవ సమోధానేన చ, సఙ్ఘట్టనసమ్పిణ్డనేనాతి అత్థో. ఉస్మాతి ఉణ్హాకారో. తేజో అభినిబ్బత్తతీతి అగ్గిచుణ్ణో నిక్ఖమతీతి న గహేతబ్బం, ఉస్మాకారస్సేవ పన ఏతం వేవచనం. తత్థ ద్విన్నం కట్ఠానన్తి ద్విన్నం అరణీనం. తత్థ అధోఅరణీ వియ వత్థు, ఉత్తరారణీ వియ ఆరమ్మణం, సఙ్ఘట్టనం వియ ఫస్సో, ఉస్మాధాతు వియ వేదనా. దుతియం.

౩. పుత్తమంసూపమసుత్తవణ్ణనా

౬౩. తతియే చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారాతిఆది వుత్తనయమేవ. యస్మా పనస్స అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో, తస్మా తం దస్సేత్వావేత్థ అనుపుబ్బపదవణ్ణనం కరిస్సామి. కతరాయ పన ఇదం అట్ఠుప్పత్తియా నిక్ఖిత్తన్తి? లాభసక్కారేన. భగవతో కిర మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి, యథా తం చత్తారో అసఙ్ఖ్యేయ్యే పూరితదానపారమీసఞ్చయస్స. సబ్బదిసాసు హిస్స యమకమహామేఘో వుట్ఠహిత్వా మహోఘం వియ సబ్బపారమియో ‘‘ఏకస్మిం అత్తభావే విపాకం దస్సామా’’తి సమ్పిణ్డితా వియ లాభసక్కారమహోఘం నిబ్బత్తయింసు. తతో తతో అన్నపానయానవత్థమాలాగన్ధవిలేపనాదిహత్థా ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో ఆగన్త్వా, ‘‘కహం బుద్ధో, కహం భగవా, కహం దేవదేవో నరాసభో పురిససీహో’’తి? భగవన్తం పరియేసన్తి. సకటసతేహిపి పచ్చయే ఆహరిత్వా ఓకాసం అలభమానా సమన్తా గావుతప్పమాణమ్పి సకటధురేన సకటధురం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి చేవ అనుప్పవత్తన్తి చ అన్ధకవిన్దబ్రాహ్మణాదయో వియ. సబ్బం ఖన్ధకే తేసు తేసు సుత్తేసు చ ఆగతనయేన వేదితబ్బం.

యథా భగవతో, ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సాపి. వుత్తఞ్చేతం –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవర-పిణ్డపాత-సేనాసన-గిలాన-పచ్చయ-భేసజ్జ-పరిక్ఖారానం. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి ఖో సక్కతో హోతి…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా. ౧౪; సం. ని. ౨.౭౦).

తథా ‘‘యావతా ఖో, చున్ద, ఏతరహి సఙ్ఘో వా గణో వా లోకే ఉప్పన్నో, నాహం, చున్ద, అఞ్ఞం ఏకసఙ్ఘమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం లాభగ్గయసగ్గపత్తం యథరివాయం, చున్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి (దీ. ని. ౩.౧౭౬).

స్వాయం భగవతో చ సఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నో లాభసక్కారో ఏకతో హుత్వా ద్విన్నం మహానదీనం ఉదకం వియ అప్పమేయ్యో అహోసి. అథ సత్థా రహోగతో చిన్తేసి – ‘‘మహాలాభసక్కారో అతీతబుద్ధానమ్పి ఏవరూపో అహోసి, అనాగతానమ్పి ఏవరూపో భవిస్సతి. కిం ను ఖో భిక్ఖూ ఆహారపరిగ్గాహకేన సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతా మజ్ఝత్తా నిచ్ఛన్దరాగా హుత్వా ఆహారం పరిభుఞ్జితుం సక్కోన్తి, న సక్కోన్తీ’’తి?

సో అద్దస ఏకచ్చే అధునా పబ్బజితే కులపుత్తే అపచ్చవేక్ఖిత్వా ఆహారం పరిభుఞ్జమానే. దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘‘మయా కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేన్తేన న చీవరాదిహేతు పూరితా, ఉత్తమఫలస్స పన అరహత్తస్సత్థాయ పూరితా. ఇమేపి భిక్ఖూ మమ సన్తికే పబ్బజన్తా న చీవరాదిహేతు పబ్బజితా, అరహత్తస్సేవ పన అత్థాయ పబ్బజితా. తే ఇదాని అసారమేవ సారం అనత్థమేవ చ అత్థం కరోన్తీ’’తి ఏవమస్స ధమ్మసంవేగో ఉదపాది. తతో చిన్తేసి – ‘‘సచే పఞ్చమం పారాజికం పఞ్ఞపేతుం సక్కా అభవిస్స, అపచ్చవేక్ఖితాహారపరిభోగో పఞ్చమం పారాజికం కత్వా పఞ్ఞపేతబ్బో భవేయ్య. న పన సక్కా ఏవం కాతుం, ధువపటిసేవనట్ఠానఞ్హేతం సత్తానం. యథా పన కథితే పఞ్చమం పారాజికం వియ నం పస్సిస్సన్తి. ఏవం ధమ్మాదాసం సంవరం మరియాదం ఠపేస్సామి, యం ఆవజ్జిత్వా ఆవజ్జిత్వా అనాగతే భిక్ఖూ చత్తారో పచ్చయే పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జిస్సన్తీ’’తి. ఇమాయ అట్ఠుప్పత్తియా ఇమం పుత్తమంసూపమసుత్తన్తం నిక్ఖిపి. తత్థ చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారాతిఆది హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.

చత్తారో పన ఆహారే విత్థారేత్వా ఇదాని తేసు ఆదీనవం దస్సేతుం కథఞ్చ, భిక్ఖవే, కబళీకారో ఆహారో దట్ఠబ్బోతిఆదిమాహ? తత్థ జాయమ్పతికాతి జాయా చేవ పతి చ. పరిత్తం సమ్బలన్తి పుటభత్తసత్తుమోదకాదీనం అఞ్ఞతరం అప్పమత్తకం పాథేయ్యం. కన్తారమగ్గన్తి కన్తారభూతం మగ్గం, కన్తారే వా మగ్గం. కన్తారన్తి చోరకన్తారం వాళకన్తారం అమనుస్సకన్తారం నిరుదకకన్తారం అప్పభక్ఖకన్తారన్తి పఞ్చవిధం. తేసు యత్థ చోరభయం అత్థి, తం చోరకన్తారం. యత్థ సీహబ్యగ్ఘాదయో వాళా అత్థి, తం వాళకన్తారం. యత్థ బలవాముఖయక్ఖినిఆదీనం అమనుస్సానం వసేన భయం అత్థి, తం అమనుస్సకన్తారం. యత్థ పాతుం వా న్హాయితుం వా ఉదకం నత్థి, తం నిరుదకకన్తారం. యత్థ ఖాదితబ్బం వా భుఞ్జితబ్బం వా అన్తమసో కన్దమూలాదిమత్తమ్పి నత్థి, తం అప్పభక్ఖకన్తారం నామ. యత్థ పనేతం పఞ్చవిధమ్పి భయం అత్థి, తం కన్తారమేవ. తం పనేతం ఏకాహద్వీహతీహాదివసేన నిత్థరితబ్బమ్పి అత్థి, న తం ఇధ అధిప్పేతం. ఇధ పన నిరుదకం అప్పభక్ఖం యోజనసతికకన్తారం అధిప్పేతం. ఏవరూపే కన్తారే మగ్గం. పటిపజ్జేయ్యున్తి ఛాతకభయేన చేవ రోగభయేన చ రాజభయేన చ ఉపద్దుతా పటిపజ్జేయ్యుం ‘‘ఏతం కన్తారం నిత్థరిత్వా ధమ్మికస్స రఞ్ఞో నిరుపద్దవే రట్ఠే సుఖం వసిస్సామా’’తి మఞ్ఞమానా.

ఏకపుత్తకోతి ఉక్ఖిపిత్వా గహితో అనుకమ్పితబ్బయుత్తో అథిరసరీరో ఏకపుత్తకో. వల్లూరఞ్చ సోణ్డికఞ్చాతి ఘనఘనట్ఠానతో గహేత్వా వల్లూరం, అట్ఠినిస్సితసిరానిస్సితట్ఠానాని గహేత్వా సూలమంసఞ్చాతి అత్థో. పటిపిసేయ్యున్తి పహరేయ్యుం. కహం ఏకపుత్తకాతి అయం తేసం పరిదేవనాకారో.

అయం పనేత్థ భూతమత్థం కత్వా ఆదితో పట్ఠాయ సఙ్ఖేపతో అత్థవణ్ణనా – ద్వే కిర జాయమ్పతికా పుత్తం గహేత్వా పరిత్తేన పాథేయ్యేన యోజనసతికం కన్తారమగ్గం పటిపజ్జింసు. తేసం పఞ్ఞాసయోజనాని గన్త్వా పాథేయ్యం నిట్ఠాసి, తే ఖుప్పిపాసాతురా విరళచ్ఛాయాయం నిసీదింసు. తతో పురిసో భరియం ఆహ – ‘‘భద్దే ఇతో సమన్తా పఞ్ఞాసయోజనాని గామో వా నిగమో వా నత్థి. తస్మా యం తం పురిసేన కాతబ్బం బహుమ్పి కసిగోరక్ఖాదికమ్మం, న దాని సక్కా తం మయా కాతుం, ఏహి మం మారేత్వా ఉపడ్ఢమంసం ఖాదిత్వా ఉపడ్ఢం పాథేయ్యం కత్వా పుత్తేన సద్ధిం కన్తారం నిత్థరాహీ’’తి. పున సాపి తం ఆహ – ‘‘సామి మయా దాని యం తం ఇత్థియా కాతబ్బం బహుమ్పి సుత్తకన్తనాదికమ్మం, తం కాతుం న సక్కా, ఏహి మం మారేత్వా ఉపడ్ఢమంసం ఖాదిత్వా ఉపడ్ఢం పాథేయ్యం కత్వా పుత్తేన సద్ధిం కన్తారం నిత్థరాహీ’’తి. పున సోపి తం ఆహ – ‘‘భద్దే మాతుగామమరణేన ద్విన్నం మరణం పఞ్ఞాయతి. న హి మన్దో కుమారో మాతరా వినా జీవితుం సక్కోతి. యది పన మయం జీవామ. పున దారకం లభేయ్యామ. హన్ద దాని పుత్తకం మారేత్వా, మంసం గహేత్వా కన్తారం నిత్థరామా’’తి. తతో మాతా పుత్తమాహ – ‘‘తాత, పితుసన్తికం గచ్ఛా’’తి, సో అగమాసి. అథస్స పితా, ‘‘మయా ‘పుత్తకం పోసేస్సామీ’తి కసిగోరక్ఖాదీహి అనప్పకం దుక్ఖమనుభూతం, న సక్కోమి అహం పుత్తం మారేతుం, త్వంయేవ తవ పుత్తం మారేహీ’’తి వత్వా, ‘‘తాత మాతుసన్తికం గచ్ఛా’’తి ఆహ. సో అగమాసి. అథస్స మాతాపి, ‘‘మయా పుత్తం పత్థేన్తియా గోవతకుక్కురవతదేవతాయాచనాదీహిపి తావ అనప్పకం దుక్ఖమనుభూతం, కో పన వాదో కుచ్ఛినా పరిహరన్తియా? న సక్కోమి అహం పుత్తం మారేతు’’న్తి వత్వా ‘‘తాత, పితుసన్తికమేవ గచ్ఛా’’తి ఆహ. ఏవం సో ద్విన్నమన్తరా గచ్ఛన్తోయేవ మతో. తే తం దిస్వా పరిదేవిత్వా వుత్తనయేన మంసాని గహేత్వా ఖాదన్తా పక్కమింసు.

తేసం సో పుత్తమంసాహారో నవహి కారణేహి పటికూలత్తా నేవ దవాయ హోతి, న మదాయ, న మణ్డనాయ, న విభూసనాయ, కేవలం కన్తారనిత్థరణత్థాయేవ హోతి. కతమేహి నవహి కారణేహి పటికూలోతి చే? సజాతిమంసతాయ ఞాతిమంసతాయ పుత్తమంసతాయ పియపుత్తమంసతాయ తరుణమంసతాయ ఆమకమంసతాయ అభోగమంసతాయ అలోణతాయ అధూపితతాయాతి. ఏవఞ్హి తే నవహి కారణేహి పటికూలం తం పుత్తమంసం ఖాదన్తా న సారత్తా గిద్ధమానసా హుత్వా ఖాదింసు, మజ్ఝత్తభావేయేవ పన నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగే ఠితా ఖాదింసు. న అట్ఠిన్హారుచమ్మనిస్సితట్ఠానాని అపనేత్వా థూలథూలం వరమంసమేవ ఖాదింసు, హత్థసమ్పత్తం మంసమేవ పన ఖాదింసు. న యావదత్థం కణ్ఠప్పమాణం కత్వా ఖాదింసు, థోకం థోకం పన ఏకదివసం యాపనమత్తమేవ ఖాదింసు. న అఞ్ఞమఞ్ఞం మచ్ఛరాయన్తా ఖాదింసు, విగతమచ్ఛేరమలేన పన పరిసుద్ధేనేవ చేతసా ఖాదింసు. న అఞ్ఞం కిఞ్చి మిగమంసం వా మోరమంసాదీనం వా అఞ్ఞతరం ఖాదామాతి సమ్మూళ్హా ఖాదింసు, పియపుత్తమంసభావం పన జానన్తావ ఖాదింసు. న ‘‘అహో వత మయం పునపి ఏవరూపం పుత్తమంసం ఖాదేయ్యామా’’తి పత్థనం కత్వా ఖాదింసు, పత్థనం పన వీతివత్తావ హుత్వా ఖాదింసు. న ‘‘ఏత్తకం కన్తారే ఖాదిత్వా అవసిట్ఠం కన్తారం అతిక్కమ్మ లోణమ్బిలాదీహి యోజేత్వా ఖాదిస్సామా’’తి సన్నిధిం అకంసు, కన్తారపరియోసానే పన ‘‘పురే మహాజనో పస్సతీ’’తి భూమియం వా నిఖణింసు, అగ్గినా వా ఝాపయింసు. న ‘‘కోచి అఞ్ఞో అమ్హే వియ ఏవరూపం పుత్తమంసం ఖాదితుం న లభతీ’’తి మానం వా దప్పం వా అకంసు, నిహతమానా పన నిహతదప్పా హుత్వా ఖాదింసు. ‘‘కిం ఇమినా అలోణేన అనమ్బిలేన అధూపితేన దుగ్గన్ధేనా’’తి న హీళేత్వా ఖాదింసు, హీళనం పన వీతివత్తా హుత్వా ఖాదింసు. న ‘‘తుయ్హం భాగో మయ్హం భాగో తవ పుత్తో మమ పుత్తో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం అతిమఞ్ఞింసు. సమగ్గా పన సమ్మోదమానా హుత్వా ఖాదింసు. ఇమం నేసం ఏవరూపం నిచ్ఛన్దరాగాదిపరిభోగం సమ్పస్సమానో సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘమ్పి తం కారణం అనుజానాపేన్తో తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను తే దవాయ వా ఆహారం ఆహారేయ్యున్తిఆదిమాహ. తత్థ దవాయ వాతిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౮) విత్థారితానేవ. కన్తారస్సాతి నిత్తిణ్ణావసేసస్స కన్తారస్స.

ఏవమేవ ఖోతి నవన్నం పాటికుల్యానం వసేన పియపుత్తమంససదిసో కత్వా దట్ఠబ్బోతి అత్థో. కతమేసం నవన్నం? గమనపాటికుల్యతాదీనం. గమనపాటికుల్యతం పచ్చవేక్ఖన్తోపి కబళీకారాహారం పరిగ్గణ్హాతి, పరియేసనపాటికుల్యతం పచ్చవేక్ఖన్తోపి, పరిభోగనిధానఆసయపరిపక్కాపరిపక్కసమ్మక్ఖణనిస్సన్దపాటికుల్యతం పచ్చవేక్ఖన్తోపి, తాని పనేతాని గమనపాటికుల్యతాదీని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౯౪) ఆహారపాటికుల్యతానిద్దేసే విత్థారితానేవ. ఇతి ఇమేసం నవన్నం పాటికుల్యానం వసేన పుత్తమంసూపమం కత్వా ఆహారో పరిభుఞ్జితబ్బో.

యథా తే జాయమ్పతికా పాటికుల్యం పియపుత్తమంసం ఖాదన్తా న సారత్తా గిద్ధమానసా హుత్వా ఖాదింసు, మజ్ఝత్తభావేయేవ నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగే ఠితా ఖాదింసు, ఏవం నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగం కత్వా పరిభుఞ్జితబ్బో. యథా చ తే న అట్ఠిన్హారుచమ్మనిస్సితం అపనేత్వా థూలథూలం వరమంసమేవ ఖాదింసు, హత్థసమ్పత్తమేవ పన ఖాదింసు, ఏవం సుక్ఖభత్తమన్దబ్యఞ్జనాదీని పిట్ఠిహత్థేన అపటిక్ఖిపిత్వా వట్టకేన వియ కుక్కుటేన వియ చ ఓధిం అదస్సేత్వా తతో తతో సప్పిమంసాదిసంసట్ఠవరభోజనంయేవ విచినిత్వా అభుఞ్జన్తేన సీహేన వియ సపదానం పరిభుఞ్జితబ్బో.

యథా చ తే న యావదత్థం కణ్ఠప్పమాణం ఖాదింసు, థోకం థోకం పన ఏకేకదివసం యాపనమత్తమేవ ఖాదింసు, ఏవమేవ ఆహరహత్థకాదిబ్రాహ్మణానం అఞ్ఞతరేన వియ యావదత్థం ఉదరావదేహకం అభుఞ్జన్తేన చతున్నం పఞ్చన్నం వా ఆలోపానం ఓకాసం ఠపేత్వావ ధమ్మసేనాపతినా వియ పరిభుఞ్జితబ్బో. సో కిర పఞ్చచత్తాలీస వస్సాని తిట్ఠమానో ‘‘పచ్ఛాభత్తే అమ్బిలుగ్గారసముట్ఠాపకం కత్వా ఏకదివసమ్పి ఆహారం న ఆహారేసి’’న్తి వత్వా సీహనాదం నదన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩);

యథా చ తే న అఞ్ఞమఞ్ఞం మచ్ఛరాయన్తా ఖాదింసు, విగతమలమచ్ఛేరేన పన పరిసుద్ధేనేవ చేతసా ఖాదింసు, ఏవమేవ పిణ్డపాతం లభిత్వా అమచ్ఛరాయిత్వా ‘‘ఇమం సబ్బం గణ్హన్తస్స సబ్బం దస్సామి, ఉపడ్ఢం గణ్హన్తస్స ఉపడ్ఢం, సచే గహితావసేసో భవిస్సతి, అత్తనా పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి సారణీయధమ్మే ఠితేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బో. యథా చ తే న ‘‘అఞ్ఞం కిఞ్చి మయం మిగమంసం వా మోరమంసాదీనం వా అఞ్ఞతరం ఖాదామా’’తి సమ్మూళ్హా ఖాదింసు, పియపుత్తమంసభావం పన జానన్తావ ఖాదింసు, ఏవమేవ పిణ్డపాతం లభిత్వా ‘‘అహం ఖాదామి భుఞ్జామీ’’తి అత్తూపలద్ధిసమ్మోహం అనుప్పాదేత్వా ‘‘కబళీకారాహారో న జానాతి ‘చాతుమహాభూతికకాయం వడ్ఢేమీ’తి, కాయోపి న జానాతి ‘కబళీకారాహారో మం వడ్ఢేతీ’’’తి, ఏవం సమ్మోహం పహాయ పరిభుఞ్జితబ్బో. సతిసమ్పజఞ్ఞవసేనాపి చేస అసమ్మూళ్హేనేవ హుత్వా పరిభుఞ్జితబ్బో.

యథా చ తే న ‘‘అహో వత మయం పునపి ఏవరూపం పుత్తమంసం ఖాదేయ్యామా’’తి పత్థనం కత్వా ఖాదింసు, పత్థనం పన వీతివత్తావ హుత్వా ఖాదింసు, ఏవమేవ పణీతభోజనం లద్ధా ‘అహో వతాహం స్వేపి పునదివసేపి ఏవరూపం లభేయ్యం’, లూఖం వా పన లద్ధా ‘‘హియ్యో వియ మే అజ్జ పణీతభోజనం న లద్ధ’’న్తి పత్థనం వా అనుసోచనం వా అకత్వా నిత్తణ్హేన –

‘‘అతీతం నానుసోచామి, నప్పజప్పామినాగతం;

పచ్చుప్పన్నేన యాపేమి, తేన వణ్ణో పసీదతీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౯౦) –

ఇమం ఓవాదం అనుస్సరన్తేన ‘‘పచ్చుప్పన్నేనేవ యాపేస్సామీ’’తి పరిభుఞ్జితబ్బో.

యథా చ తే న ‘‘ఏత్తకం కన్తారే ఖాదిత్వా అవసిట్ఠం కన్తారం అతిక్కమ్మ లోణమ్బిలాదీహి యోజేత్వా ఖాదిస్సామా’’తి సన్నిధిం అకంసు, కన్తారపరియోసానే పన ‘‘పురే మహాజనో పస్సతీ’’తి భూమియం వా నిఖణింసు, అగ్గినా వా ఝాపయింసు, ఏవమేవ –

‘‘అన్నానమథో పానానం,

ఖాదనీయానం అథోపి వత్థానం;

లద్ధా న సన్నిధిం కయిరా,

న చ పరిత్తసే తాని అలభమానో’’తి. (సు. ని. ౯౩౦); –

ఇమం ఓవాదం అనుస్సరన్తేన చతూసు పచ్చయేసు యం యం లభతి, తతో తతో అత్తనో యాపనమత్తం గహేత్వా, సేసం సబ్రహ్మచారీనం విస్సజ్జేత్వా సన్నిధిం పరివజ్జన్తేన పరిభుఞ్జితబ్బో. యథా చ తే న ‘‘కోచి అఞ్ఞో అమ్హే వియ ఏవరూపం పుత్తమంసం ఖాదితుం న లభతీ’’తి మానం వా దప్పం వా అకంసు, నిహతమానా పన నిహతదప్పా హుత్వా ఖాదింసు, ఏవమేవ పణీతభోజనం లభిత్వా ‘‘అహమస్మి లాభీ చీవరపిణ్డపాతాదీన’’న్తి న మానో వా దప్పో వా కాతబ్బో. ‘‘నాయం పబ్బజ్జా చీవరాదిహేతు, అరహత్తహేతు పనాయం పబ్బజ్జా’’తి పచ్చవేక్ఖిత్వా నిహతమానదప్పేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బో.

యథా చ తే ‘‘కిం ఇమినా అలోణేన అనమ్బిలేన అధూపితేన దుగ్గన్ధేనా’’తి హీళేత్వా న ఖాదింసు, హీళనం పన వీతివత్తా హుత్వా ఖాదింసు, ఏవమేవ పిణ్డపాతం లభిత్వా ‘‘కిం ఇమినా అస్సగోణభత్తసదిసేన లూఖేన నిరసేన, సువానదోణియం తం పక్ఖిపథా’’తి ఏవం పిణ్డపాతం వా ‘‘కో ఇమం భుఞ్జిస్సతి, కాకసునఖాదీనం దేహీ’’తి ఏవం దాయకం వా అహీళేన్తేన –

‘‘స పత్తపాణి విచరన్తో, అమూగో మూగసమ్మతో;

అప్పం దానం న హీళేయ్య, దాతారం నావజానియా’’తి. (సు. ని. ౭౧౮); –

ఇమం ఓవాదం అనుస్సరన్తేన పరిభుఞ్జితబ్బో. యథా చ తే న ‘‘తుయ్హం భాగో, మయ్హం భాగో, తవ పుత్తో మమ పుత్తో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం అతిమఞ్ఞింసు, సమగ్గా పన, సమ్మోదమానా హుత్వా ఖాదింసు, ఏవమేవం పిణ్డపాతం లభిత్వా యథా ఏకచ్చో ‘‘కో తుమ్హాదిసానం దస్సతి నిక్కారణా ఉమ్మారేసు పక్ఖలన్తానం ఆహిణ్డన్తానం విజాతమాతాపి వో దాతబ్బం న మఞ్ఞతి, మయం పన గతగతట్ఠానే పణీతాని చీవరాదీని లభామా’’తి సీలవన్తే సబ్రహ్మచారీ అతిమఞ్ఞతి, యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘సో తేన లాభసక్కారసిలోకేన అభిభూతో పరియాదిణ్ణచిత్తో అఞ్ఞే పేసలే భిక్ఖూ అతిమఞ్ఞతి. తఞ్హి తస్స, భిక్ఖవే, మోఘపురిసస్స హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి (సం. ని. ౨.౧౬౧).

ఏవం కఞ్చి అనతిమఞ్ఞిత్వా సబ్బేహి సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం సమగ్గేన సమ్మోదమానేన హుత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం.

పరిఞ్ఞాతేతి ఞాతపరిఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞాతి ఇమాహి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే. కథం? ఇధ భిక్ఖు ‘‘కబళీకారాహారో నామ అయం సవత్థుకవసేన ఓజట్ఠమకరూపం హోతి, ఓజట్ఠమకరూపం కత్థ పటిహఞ్ఞతి? జివ్హాపసాదే, జివ్హాపసాదో కిన్నిస్సితో? చతుమహాభూతనిస్సితో. ఇతి ఓజట్ఠమకం జివ్హాపసాదో తస్స పచ్చయాని మహాభూతానీతి ఇమే ధమ్మా రూపక్ఖన్ధో నామ, తం పరిగ్గణ్హతో ఉప్పన్నా ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా. ఇతి సబ్బేపిమే పఞ్చక్ఖన్ధా సఙ్ఖేపతో నామరూపమత్తం హోతీ’’తి పజానాతి. సో తే ధమ్మే సరసలక్ఖణతో వవత్థపేత్వా తేసం పచ్చయం పరియేసన్తో అనులోమపటిలోమం పటిచ్చసముప్పాదం పస్సతి. ఏత్తావతానేన కబళీకారాహారముఖేన సప్పచ్చయస్స నామరూపస్స యాథావతో దిట్ఠత్తా కబళీకారాహారో ఞాతపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాతో హోతి. సో తదేవ సప్పచ్చయం నామరూపం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి తీణి లక్ఖణాని ఆరోపేత్వా సత్తన్నం అనుపస్సనానం వసేన సమ్మసతి. ఏత్తావతానేన సో తిలక్ఖణపటివేధసమ్మసనఞాణసఙ్ఖాతాయ తీరణపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాతో హోతి. తస్మింయేవ నామరూపే ఛన్దరాగావకడ్ఢనేన అనాగామిమగ్గేన పరిజానతా పహానపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాతో హోతీతి.

పఞ్చకామగుణికోతి పఞ్చకామగుణసమ్భవో రాగో పరిఞ్ఞాతో హోతి. ఏత్థ పన తిస్సో పరిఞ్ఞా ఏకపరిఞ్ఞా సబ్బపరిఞ్ఞా మూలపరిఞ్ఞాతి. కతమా ఏకపరిఞ్ఞా? యో భిక్ఖు జివ్హాద్వారే ఏకరసతణ్హం పరిజానాతి, తేన పఞ్చకామగుణికో రాగో పరిఞ్ఞాతోవ హోతీతి. కస్మా? తస్సాయేవ తత్థ ఉప్పజ్జనతో. సాయేవ హి తణ్హా చక్ఖుద్వారే ఉప్పన్నా రూపరాగో నామ హోతి, సోతద్వారాదీసు ఉప్పన్నా సద్దరాగాదయో. ఇతి యథా ఏకస్సేవ చోరస్స పఞ్చమగ్గే హనతో ఏకస్మిం మగ్గే గహేత్వా సీసే ఛిన్నే పఞ్చపి మగ్గా ఖేమా హోన్తి, ఏవం జివ్హాద్వారే రసతణ్హాయ పరిఞ్ఞాతాయ పఞ్చకామగుణికో రాగో పరిఞ్ఞాతో హోతీతి అయం ఏకపరిఞ్ఞా నామ.

కతమా సబ్బపరిఞ్ఞా? పత్తే పక్ఖిత్తపిణ్డపాతస్మిఞ్హి ఏకస్మింయేవ పఞ్చకామగుణికరాగో లబ్భతి. కథం? పరిసుద్ధం తావస్స వణ్ణం ఓలోకయతో రూపరాగో హోతి, ఉణ్హే సప్పిమ్హి తత్థ ఆసిఞ్చన్తే పటపటాతి సద్దో ఉట్ఠహతి, తథారూపం ఖాదనీయం వా ఖాదన్తస్స మురుమురూతి సద్దో ఉప్పజ్జతి, తం అస్సాదయతో సద్దరాగో. జీరకాదివసగన్ధం అస్సాదేన్తస్స గన్ధరాగో, సాదురసవసేన రసరాగో. ముదుభోజనం ఫస్సవన్తన్తి అస్సాదయతో ఫోట్ఠబ్బరాగో. ఇతి ఇమస్మిం ఆహారే సతిసమ్పజఞ్ఞేన పరిగ్గహేత్వా నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగేన పరిభుత్తే సబ్బోపి సో పరిఞ్ఞాతో హోతీతి అయం సబ్బపరిఞ్ఞా నామ.

కతమా మూలపరిఞ్ఞా? పఞ్చకామగుణికరాగస్స హి కబళీకారాహారో మూలం. కస్మా? తస్మిం సతి తస్సుప్పత్తితో. బ్రాహ్మణతిస్సభయే కిర ద్వాదస వస్సాని జాయమ్పతికానం ఉపనిజ్ఝానచిత్తం నామ నాహోసి. కస్మా? ఆహారమన్దతాయ. భయే పన వూపసన్తే యోజనసతికో తమ్బపణ్ణిదీపో దారకానం జాతమఙ్గలేహి ఏకమఙ్గలో అహోసి. ఇతి మూలభూతే ఆహారే పరిఞ్ఞాతే పఞ్చకామగుణికో రాగో పరిఞ్ఞాతోవ హోతీతి అయం మూలపరిఞ్ఞా నామ.

నత్థి తం సంయోజనన్తి తేన రాగేన సద్ధిం పహానేకట్ఠతాయ పహీనత్తా నత్థి. ఏవమయం దేసనా యావ అనాగామిమగ్గా కథితా. ‘‘ఏత్తకేన పన మా వోసానం ఆపజ్జింసూ’’తి ఏతేసంయేవ రూపాదీనం వసేన పఞ్చసు ఖన్ధేసు విపస్సనం వడ్ఢేత్వా యావ అరహత్తా కథేతుం వట్టతీతి. పఠమాహారో (నిట్ఠితో).

దుతియే నిచ్చమ్మాతి ఖురతో పట్ఠాయ యావ సిఙ్గమూలా సకలసరీరతో ఉద్దాలితచమ్మా కింసుకరాసివణ్ణా. కస్మా పన అఞ్ఞం హత్థిఅస్సగోణాదిఉపమం అగహేత్వా నిచ్చమ్మగావూపమా గహితాతి? తితిక్ఖితుం అసమత్థభావదీపనత్థం. మాతుగామో హి ఉప్పన్నం దుక్ఖవేదనం తితిక్ఖితుం అధివాసేతుం న సక్కోతి, ఏవమేవ ఫస్సాహారో అబలో దుబ్బలోతి దస్సనత్థం సదిసమేవ ఉపమం ఆహరి. కుట్టన్తి సిలాకుట్టాదీనం అఞ్ఞతరం. కుట్టనిస్సితా పాణా నామ ఉణ్ణనాభిసరబూమూసికాదయో. రుక్ఖనిస్సితాతి ఉచ్చాలిఙ్గపాణకాదయో. ఉదకనిస్సితాతి మచ్ఛసుంసుమారాదయో. ఆకాసనిస్సితాతి డంసమకసకాకకులలాదయో. ఖాదేయ్యున్తి లుఞ్చిత్వా ఖాదేయ్యుం. సా తస్మిం తస్మిం ఠానే తం తంఠానసన్నిస్సయమూలికం పాణఖాదనభయం సమ్పస్సమానా నేవ అత్తనో సక్కారసమ్మానం, న పిట్ఠిపరికమ్మసరీరసమ్బాహనఉణ్హోదకాని ఇచ్ఛతి, ఏవమేవ భిక్ఖు ఫస్సాహారమూలకం కిలేసపాణకఖాదనభయం సమ్పస్సమానో తేభూమకఫస్సేన అనత్థికో హోతి.

ఫస్సే, భిక్ఖవే, ఆహారే పరిఞ్ఞాతేతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే. ఇధాపి తిస్సో పరిఞ్ఞా. తత్థ ‘‘ఫస్సో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తేసం వత్థారమ్మణాని రూపక్ఖన్ధో’’తి ఏవం సప్పచ్చయస్స నామరూపస్స యాథావతో దస్సనం ఞాతపరిఞ్ఞా. తత్థేవ తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సత్తన్నం అనుపస్సనానం వసేన అనిచ్చాదితో తులనం తీరణపరిఞ్ఞా. తస్మింయేవ పన నామరూపే ఛన్దరాగనిక్కడ్ఢనో అరహత్తమగ్గో పహానపరిఞ్ఞా. తిస్సో వేదనాతి ఏవం ఫస్సాహారే తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే తిస్సో వేదనా పరిఞ్ఞాతావ హోన్తి తమ్మూలకత్తా తంసమ్పయుత్తత్తా చ. ఇతి ఫస్సాహారవసేన దేసనా యావ అరహత్తా కథితా. దుతియాహారో.

తతియే అఙ్గారకాసూతి అఙ్గారానం కాసు. కాసూతి రాసిపి వుచ్చతి ఆవాటోపి.

‘‘అఙ్గారకాసుం అపరే ఫుణన్తి,

నరా రుదన్తా పరిదడ్ఢగత్తా;

భయఞ్హి మం విన్దతి సూత దిస్వా,

పుచ్ఛామి తం మాతలి దేవసారథీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౪౬౨); –

ఏత్థ రాసి ‘‘కాసూ’’తి వుత్తో.

‘‘కిన్ను సన్తరమానోవ, కాసుం ఖనసి సారథీ’’తి? (జా. ౨.౨౨.౩). –

ఏత్థ ఆవాటో. ఇధాపి అయమేవ అధిప్పేతో. సాధికపోరిసాతి అతిరేకపోరిసా పఞ్చరతనప్పమాణా. వీతచ్చికానం వీతధూమానన్తి ఏతేనస్స మహాపరిళాహతం దస్సేతి. జాలాయ వా హి ధూమే వా సతి వాతో సముట్ఠాతి, పరిళాహో మహా న హోతి, తదభావే వాతాభావతో పరిళాహో మహా హోతి. ఆరకావస్సాతి దూరేయేవ భవేయ్య.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – అఙ్గారకాసు వియ హి తేభూమకవట్టం దట్ఠబ్బం. జీవితుకామో పురిసో వియ వట్టనిస్సితో బాలపుథుజ్జనో. ద్వే బలవన్తో పురిసా వియ కుసలాకుసలకమ్మం. తేసం తం పురిసం నానాబాహాసు గహేత్వా అఙ్గారకాసుం ఉపకడ్ఢనకాలో వియ పుథుజ్జనస్స కమ్మాయూహనకాలో. కమ్మఞ్హి ఆయూహియమానమేవ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి నామ. అఙ్గారకాసునిదానం దుక్ఖం వియ కమ్మనిదానం వట్టదుక్ఖం వేదితబ్బం.

పరిఞ్ఞాతేతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే. పరిఞ్ఞాయోజనా పనేత్థ ఫస్సే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. తిస్సో తణ్హాతి కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హాతి ఇమా పరిఞ్ఞాతా హోన్తి. కస్మా? తణ్హామూలకత్తా మనోసఞ్చేతనాయ. న హి హేతుమ్హి అప్పహీనే ఫలం పహీయతి. ఇతి మనోసఞ్చేతనాహారవసేనపి యావ అరహత్తా దేసనా కథితా. తతియాహారో.

చతుత్థే ఆగుచారిన్తి పాపచారిం దోసకారకం. కథం సో పురిసోతి సో పురిసో కథంభూతో, కిం యాపేతి, న యాపేతీతి పుచ్ఛతి? తథేవ దేవ జీవతీతి యథా పుబ్బే, ఇదానిపి తథేవ జీవతి.

ఏవమేవ ఖోతి ఇధాపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – రాజా వియ హి కమ్మం దట్ఠబ్బం, ఆగుచారీ పురిసో వియ వట్టసన్నిస్సితో బాలపుథుజ్జనో, తీణి సత్తిసతాని వియ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం, ఆగుచారిం పురిసం ‘‘తీహి సత్తిసతేహి హనథా’’తి రఞ్ఞా ఆణత్తకాలో వియ కమ్మరఞ్ఞా వట్టసన్నిస్సితపుథుజ్జనం గహేత్వా పటిసన్ధియం పక్ఖిపనకాలో. తత్థ కిఞ్చాపి తీణి సత్తిసతాని వియ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం, సత్తీసు పన దుక్ఖం నత్థి, సత్తీహి పహటవణమూలకం దుక్ఖం, ఏవమేవ పటిసన్ధియమ్పి దుక్ఖం నత్థి, దిన్నాయ పన పటిసన్ధియా పవత్తే విపాకదుక్ఖం సత్తిపహటవణమూలకం దుక్ఖం వియ హోతి.

పరిఞ్ఞాతేతి తీహేవ పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే. ఇధాపి పరిఞ్ఞాయోజనా ఫస్సాహారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. నామరూపన్తి విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం. విఞ్ఞాణస్మిఞ్హి పరిఞ్ఞాతే తం పరిఞ్ఞాతమేవ హోతి తమ్మూలకత్తా సహుప్పన్నత్తా చ. ఇతి విఞ్ఞాణాహారవసేనపి యావ అరహత్తా దేసనా కథితాతి. చతుత్థాహారో. తతియం.

౪. అత్థిరాగసుత్తవణ్ణనా

౬౪. చతుత్థే రాగోతిఆదీని లోభస్సేవ నామాని. సో హి రఞ్జనవసేన రాగో, నన్దనవసేన నన్దీ, తణ్హాయనవసేన తణ్హాతి వుచ్చతి. పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరూళ్హన్తి కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాయ పతిట్ఠితఞ్చేవ విరూళ్హఞ్చ. యత్థాతి తేభూమకవట్టే భుమ్మం, సబ్బత్థ వా పురిమపురిమపదే ఏతం భుమ్మం. అత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధీతి ఇదం ఇమస్మిం విపాకవట్టే ఠితస్స ఆయతివట్టహేతుకే సఙ్ఖారే సన్ధాయ వుత్తం. యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి యస్మిం ఠానే ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి అత్థి.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – రజకచిత్తకారా వియ హి సహకమ్మసమ్భారం కమ్మం, ఫలకభిత్తిదుస్సపటా వియ తేభూమకవట్టం. యథా రజకచిత్తకారా పరిసుద్ధేసు ఫలకాదీసు రూపం సముట్ఠాపేన్తి, ఏవమేవ ససమ్భారకకమ్మం భవేసు రూపం సముట్ఠాపేతి. తత్థ యథా అకుసలేన చిత్తకారేన సముట్ఠాపితం రూపం విరూపం హోతి దుస్సణ్ఠితం అమనాపం, ఏవమేవ ఏకచ్చో కమ్మం కరోన్తో ఞాణవిప్పయుత్తేన చిత్తేన కరోతి, తం కమ్మం రూపం సముట్ఠాపేన్తం చక్ఖాదీనం సమ్పత్తిం అదత్వా దుబ్బణ్ణం దుస్సణ్ఠితం మాతాపితూనమ్పి అమనాపం రూపం సముట్ఠాపేతి. యథా పన కుసలేన చిత్తకారేన సముట్ఠాపితం రూపం సురూపం హోతి సుసణ్ఠితం మనాపం, ఏవమేవ ఏకచ్చో కమ్మం కరోన్తో ఞాణసమ్పయుత్తేన చిత్తేన కరోతి, తం కమ్మం రూపం సముట్ఠాపేన్తం చక్ఖాదీనం సమ్పత్తిం దత్వా సువణ్ణం సుసణ్ఠితం అలఙ్కతపటియత్తం వియ రూపం సముట్ఠాపేతి.

ఏత్థ చ ఆహారం విఞ్ఞాణేన సద్ధిం సఙ్ఖిపిత్వా ఆహారనామరూపానం అన్తరే ఏకో సన్ధి, విపాకవిధిం నామరూపేన సఙ్ఖిపిత్వా నామరూపసఙ్ఖారానం అన్తరే ఏకో సన్ధి, సఙ్ఖారానఞ్చ ఆయతిభవస్స చ అన్తరే ఏకో సన్ధీతి వేదితబ్బో.

కూటాగారన్తి ఏకకణ్ణికం గాహాపేత్వా కతం అగారం. కూటాగారసాలాతి ద్వే కణ్ణికే గహేత్వా కతసాలా. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఖీణాసవస్స కమ్మం సూరియరస్మిసమం వేదితబ్బం. సూరియరస్మి పన అత్థి, సా కేవలం పతిట్ఠాయ అభావేన అప్పతిట్ఠా నామ జాతా, ఖీణాసవస్స కమ్మం నత్థితాయ ఏవ అప్పతిట్ఠం. తస్స హి కాయాదయో అత్థి, తేహి పన కతకమ్మం కుసలాకుసలం నామ న హోతి, కిరియమత్తే ఠత్వా అవిపాకం హోతి. ఏవమస్స కమ్మం నత్థితాయ ఏవ అప్పతిట్ఠం నామ జాతన్తి. చతుత్థం.

౫. నగరసుత్తవణ్ణనా

౬౫. పఞ్చమే నామరూపే ఖో సతి విఞ్ఞాణన్తి ఏత్థ ‘‘సఙ్ఖారేసు సతి విఞ్ఞాణ’’న్తి చ ‘‘అవిజ్జాయ సతి సఙ్ఖారా’’తి చ వత్తబ్బం భవేయ్య, తదుభయమ్పి న వుత్తం. కస్మా? అవిజ్జాసఙ్ఖారా హి తతియో భవో, తేహి సద్ధిం అయం విపస్సనా న ఘటీయతి. మహాపురిసో హి పచ్చుప్పన్నపఞ్చవోకారవసేన అభినివిట్ఠోతి.

నను చ అవిజ్జాసఙ్ఖారేసు అదిట్ఠేసు న సక్కా బుద్ధేన భవితున్తి. సచ్చం న సక్కా, ఇమినా పన తే భవఉపాదానతణ్హావసేన దిట్ఠావ. తస్మా యథా నామ గోధం అనుబన్ధన్తో పురిసో తం కూపం పవిట్ఠం దిస్వా ఓతరిత్వా పవిట్ఠట్ఠానం ఖణిత్వా గోధం గహేత్వా పక్కమేయ్య, న పరభాగం ఖనేయ్య, కస్మా? కస్సచి నత్థితాయ. ఏవం మహాపురిసోపి గోధం అనుబన్ధన్తో పురిసో వియ బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నో జరామరణతో పట్ఠాయ ‘‘ఇమస్స అయం పచ్చయో, ఇమస్స అయం పచ్చయో’’తి పరియేసన్తో యావ నామరూపధమ్మానం పచ్చయం దిస్వా తస్సపి పచ్చయం పరియేసన్తో విఞ్ఞాణమేవ అద్దస. తతో ‘‘ఏత్తకో పఞ్చవోకారభవవసేన సమ్మసనచారో’’తి విపస్సనం పటినివత్తేసి, పరతో తుచ్ఛకూపస్స అభిన్నట్ఠానం వియ అవిజ్జాసఙ్ఖారద్వయం అత్థి, తదేతం హేట్ఠా విపస్సనాయ గహితత్తా పాటియేక్కం సమ్మసనూపగం న హోతీతి న అగ్గహేసి.

పచ్చుదావత్తతీతి పటినివత్తతి. కతమం పనేత్థ విఞ్ఞాణం పచ్చుదావత్తతీతి? పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమ్పి విపస్సనావిఞ్ఞాణమ్పి. తత్థ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం పచ్చయతో పటినివత్తతి, విపస్సనావిఞ్ఞాణం ఆరమ్మణతో. ఉభయమ్పి నామరూపం నాతిక్కమతి, నామరూపతో పరం న గచ్ఛతి. ఏత్తావతా జాయేథ వాతిఆదీసు విఞ్ఞాణే నామరూపస్స పచ్చయే హోన్తే, నామరూపే విఞ్ఞాణస్స పచ్చయే హోన్తే, ద్వీసుపి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేసు హోన్తేసు ఏత్తకేన జాయేథ వా ఉపపజ్జేథ వా. ఇతో హి పరం కిమఞ్ఞం జాయేథ వా ఉపపజ్జేథ వా, నను ఏతదేవ జాయతి చ ఉపపజ్జతి చాతి?

ఏవం సద్ధిం అపరాపరచుతిపటిసన్ధీహి పఞ్చ పదాని దస్సేత్వా పున తం ఏత్తావతాతి వుత్తమత్థం నియ్యాతేన్తో యదిదం నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి వత్వా తతో పరం అనులోమపచ్చయాకారవసేన విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపమూలకం ఆయతిజరామరణం దస్సేతుం నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తిఆదిమాహ.

అఞ్జసన్తి మగ్గస్సేవ వేవచనం. ఉద్ధాపవన్తన్తి ఆపతో ఉగ్గతత్తా ఉద్ధాపన్తి లద్ధవోహారేన పాకారవత్థునా సమన్నాగతం. రమణీయన్తి సమన్తా చతున్నం ద్వారానం అబ్భన్తరే చ నానాభణ్డానం సమ్పత్తియా రమణీయం. మాపేహీతి మహాజనం పేసేత్వా వాసం కారేహి. మాపేయ్యాతి వాసం కారేయ్య. కారేన్తో చ పఠమం అట్ఠారస మనుస్సకోటియో పేసేత్వా ‘‘సమ్పుణ్ణ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరాని పఞ్చకులాని పేసేయ్య. పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరాని పఞ్చపఞ్ఞాసకులాని పేసేయ్య. పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరాని తింస కులాని పేసేయ్య. పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరం కులసహస్సం పేసేయ్య. పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరాని ఏకాదసనహుతాని కులాని పేసేయ్య. పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘న తావ సమ్పుణ్ణ’’న్తి వుత్తే అపరాని చతురాసీతికులసహస్సాని పేసేయ్య. పున ‘‘సమ్పుణ్ణ’’న్తి పుచ్ఛితే, ‘‘మహారాజ, కిం వదేసి? మహన్తం నగరం అసమ్బాధం, ఇమినా నయేన కులాని పేసేత్వా న సక్కా పూరేతుం, భేరిం పన చరాపేత్వా ‘అమ్హాకం నగరం ఇమాయ చ ఇమాయ చ సమ్పత్తియా సమ్పన్నం, యే తత్థ వసితుకామా, యథాసుఖం గచ్ఛన్తు, ఇమఞ్చిమఞ్చ పరిహారం లభిస్సన్తీ’తి నగరస్స చేవ వణ్ణం లోకస్స చ పరిహారలాభం ఘోసాపేథా’’తి వదేయ్య. సో ఏవం కరేయ్య. తతో మనుస్సా నగరగుణఞ్చేవ పరిహారలాభఞ్చ సుత్వా సబ్బదిసాహి సమోసరిత్వా నగరం పూరేయ్యుం. తం అపరేన సమయేన ఇద్ధఞ్చేవ అస్స ఫీతఞ్చ. తం సన్ధాయ తదస్స నగరం అపరేన సమయేన ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చాతిఆది వుత్తం.

తత్థ ఇద్ధన్తి సమిద్ధం సుభిక్ఖం. ఫీతన్తి సబ్బసమ్పత్తీహి పుప్ఫితం. బాహుజఞ్ఞన్తి బహూహి ఞాతబ్బం, బహుజనానం హితం వా. ‘‘బహుజన’’న్తిపి పాఠో. ఆకిణ్ణమనుస్సన్తి మనుస్సేహి ఆకిణ్ణం నిరన్తరం ఫుట్ఠం. వుడ్ఢివేపుల్లప్పత్తన్తి వుడ్ఢిప్పత్తఞ్చేవ వేపుల్లప్పత్తఞ్చ, సేట్ఠభావఞ్చేవ విపులభావఞ్చ పత్తం, దససహస్సచక్కవాళే అగ్గనగరం జాతన్తి అత్థో.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – అరఞ్ఞపవనే చరమానపురిసో వియ హి దీపఙ్కరపాదమూలతో పట్ఠాయ పారమియో పూరయమానో మహాపురిసో దట్ఠబ్బో, తస్స పురిసస్స పుబ్బకేహి మనుస్సేహి అనుయాతమగ్గదస్సనం వియ మహాసత్తస్స అనుపుబ్బేన బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స పుబ్బభాగే అట్ఠఙ్గికస్స విపస్సనామగ్గస్స దస్సనం, పురిసస్స తం ఏకపదికమగ్గం అనుగచ్ఛతో అపరభాగే మహామగ్గదస్సనం వియ మహాసత్తస్స ఉపరివిపస్సనాయ చిణ్ణన్తే లోకుత్తరమగ్గదస్సనం, పురిసస్స తేనేవ మగ్గేన గచ్ఛతో పురతో నగరదస్సనం వియ తథాగతస్స నిబ్బాననగరదస్సనం, బహినగరం పనేత్థ అఞ్ఞేన దిట్ఠం, అఞ్ఞేన మనుస్సవాసం కతం, నిబ్బాననగరం సత్థా సయమేవ పస్సి, సయం వాసమకాసి. తస్స పురిసస్స చతున్నం ద్వారానం దిట్ఠకాలో వియ తథాగతస్స చతున్నం మగ్గానం దిట్ఠకాలో, తస్స చతూహి ద్వారేహి నగరం పవిట్ఠకాలో వియ తథాగతస్స చతూహి మగ్గేహి నిబ్బానం పవిట్ఠకాలో, తస్స నగరబ్భన్తరే భణ్డవవత్థానకాలో వియ తథాగతస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణేన పరోపణ్ణాసకుసలధమ్మవవత్థానకాలో. నగరస్స అగారకరణత్థం కులపరియేసనకాలో వియ సత్థు ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠాయ వేనేయ్యసత్తే వోలోకనకాలో, తేన పురిసేన యాచితస్స రఞ్ఞో ఏకం మహాకుటుమ్బికం దిట్ఠకాలో వియ మహాబ్రహ్మునా యాచితస్స భగవతో అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరం దిట్ఠకాలో, రఞ్ఞో మహాకుటుమ్బికం పక్కోసాపేత్వా ‘‘నగరవాసం కరోహీ’’తి పహితకాలో వియ భగవతో ఏకస్మిం పచ్ఛాభత్తే అట్ఠారసయోజనమగ్గం గన్త్వా ఆసాళ్హిపుణ్ణమదివసే బారాణసియం ఇసిపతనం పవిసిత్వా థేరం కాయసక్ఖిం కత్వా ధమ్మం దేసితకాలో, మహాకుటుమ్బికేన అట్ఠారస పురిసకోటియో గహేత్వా నగరం అజ్ఝావుట్ఠకాలో వియ తథాగతేన ధమ్మచక్కే పవత్తితే థేరస్స అట్ఠారసహి బ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితకాలో, ఏవం నిబ్బాననగరం పఠమం ఆవాసితం, తతో సమ్పుణ్ణం నగరన్తి పుచ్ఛిత్వా న తావాతి వుత్తే పఞ్చ కులాని ఆదిం కత్వా యావ చతురాసీతికులసహస్సపేసనం వియ తథాగతస్స పఞ్చమదివసతో పట్ఠాయ అనత్తలక్ఖణసుత్తాదీని దేసేత్వా పఞ్చవగ్గియే ఆదిం కత్వా యసపముఖా పఞ్చపణ్ణాస కులపుత్తా, తింస భద్దవగ్గియా, సహస్సపురాణజటిలా, బిమ్బిసారపముఖాని ఏకాదసపురిసనహుతాని, తిరోకుట్టానుమోదనే చతురాసీతిసహస్సానీతి ఏత్తకస్స జనస్స అరియమగ్గం ఓతారేత్వా నిబ్బాననగరం పేసితకాలో, అథ తేన నయేన నగరే అపూరియమానే భేరిం చరాపేత్వా నగరస్స వణ్ణఘోసనం కులానం పరిహారలాభఘోసనం వియ చ మాసస్స అట్ఠ దివసే తత్థ తత్థ నిసీదిత్వా ధమ్మకథికానం నిబ్బానవణ్ణస్స చేవ నిబ్బానప్పత్తానం జాతికన్తారాదినిత్థరణానిసంసస్స చ ఘోసనం, తతో సబ్బదిసాహి ఆగన్త్వా మనుస్సానం నగరసమోసరణం వియ తత్థ తత్థ ధమ్మకథం సుత్వా తతో తతో నిక్ఖమిత్వా పబ్బజ్జం ఆదిం కత్వా అనులోమపటిపదం పటిపన్నానం అపరిమాణానం కులపుత్తానం నిబ్బానసమోసరణం దట్ఠబ్బం.

పురాణం మగ్గన్తి అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం. అయఞ్హి అరియమగ్గో పవారణసుత్తే (సం. ని. ౧.౨౧౫) అవత్తమానకట్ఠేన ‘‘అనుప్పన్నమగ్గో’’తి వుత్తో, ఇమస్మిం సుత్తే అవళఞ్జనట్ఠేన ‘‘పురాణమగ్గో’’తి. బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సకలసాసనం. ఇద్ధన్తి ఝానస్సాదేన సమిద్ధం సుభిక్ఖం. ఫీతన్తి అభిఞ్ఞాభరణేహి పుప్ఫితం. విత్థారికన్తి విత్థిణ్ణం. బాహుజఞ్ఞన్తి బహుజనవిఞ్ఞేయ్యం. యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసితన్తి యావ దససహస్సచక్కవాళే దేవమనుస్సేహి పరిచ్ఛేదో అత్థి, ఏతస్మిం అన్తరే సుప్పకాసితం సుదేసితం తథాగతేనాతి. పఞ్చమం.

౬. సమ్మససుత్తవణ్ణనా

౬౬. ఛట్ఠే ఆమన్తేసీతి కస్మా ఆమన్తేసి? యస్మాస్స సుఖుమా తిలక్ఖణాహతా ధమ్మదేసనా ఉపట్ఠాసి. తస్మిం కిర జనపదే మనుస్సా సహేతుకా పఞ్ఞవన్తో. సినిద్ధాని కిరేత్థ భోజనాని, తానిసేవతో జనస్స పఞ్ఞా వడ్ఢతి, తే గమ్భీరం తిలక్ఖణాహతం ధమ్మకథం పటివిజ్ఝితుం సమత్థా హోన్తి. తేనేవ భగవా దీఘమజ్ఝిమేసు మహాసతిపట్ఠానాని (దీ. ని. ౨.౩౭౨ ఆదయో) మహానిదానం (దీ. ని. ౨.౯౫ ఆదయో), ఆనేఞ్జసప్పాయం (మ. ని. ౩.౬౬ ఆదయో), సంయుత్తకే చూళనిదానాదిసుత్తన్తి ఏవమాదీని అఞ్ఞాని గమ్భీరాని సుత్తాని తత్థేవ కథేసి. సమ్మసథ నోతి సమ్మసథ ను. అన్తరం సమ్మసన్తి అబ్భన్తరం పచ్చయసమ్మసనం. న సో భిక్ఖు భగవతో చిత్తం ఆరాధేసీతి పచ్చయాకారవసేన బ్యాకారాపేతుకామస్స భగవతో తథా అబ్యాకరిత్వా ద్వత్తింసాకారవసేన బ్యాకరోన్తో అజ్ఝాసయం గహేతుం నాసక్ఖి.

ఏతదవోచాతి దేసనా యథానుసన్ధిం న గతా, దేసనాయ యథానుసన్ధిగమనత్థం ఏతదవోచ. తేనహానన్ద, సుణాథాతి ఇదం తేపిటకే బుద్ధవచనే అసమ్భిన్నపదం. అఞ్ఞత్థ హి ఏవం వుత్తం నామ నత్థి. ఉపధినిదానన్తి ఖన్ధుపధినిదానం. ఖన్ధపఞ్చకఞ్హేత్థ ఉపధీతి అధిప్పేతం. ఉప్పజ్జతీతి జాయతి. నివిసతీతి పునప్పునం పవత్తివసేన పతిట్ఠహతి.

యం ఖో లోకే పియరూపం సాతరూపన్తి యం లోకస్మిం పియసభావఞ్చేవ మధురసభావఞ్చ. చక్ఖుం లోకేతిఆదీసు లోకస్మిఞ్హి చక్ఖాదీసు మమత్తేన అభినివిట్ఠా సత్తా సమ్పత్తియం పతిట్ఠితా అత్తనో చక్ఖుం ఆదాసాదీసు నిమిత్తగ్గహణానుసారేన విప్పసన్నపఞ్చపసాదం సువణ్ణవిమానే ఉగ్ఘాటితమణిసీహపఞ్జరం వియ మఞ్ఞన్తి, సోతం రజతపనాళికం వియ పామఙ్గసుత్తం వియ చ మఞ్ఞన్తి, తుఙ్గనాసాతి లద్ధవోహారం ఘానం వట్టేత్వా ఠపితహరితాలవట్టిం వియ మఞ్ఞన్తి, జివ్హం రత్తకమ్బలపటలం వియ ముదుసినిద్ధమధురరసదం మఞ్ఞన్తి, కాయం సాలలట్ఠిం వియ సువణ్ణతోరణం వియ చ మఞ్ఞన్తి, మనం అఞ్ఞేసం మనేన అసదిసం ఉళారం మఞ్ఞన్తి.

నిచ్చతో అద్దక్ఖున్తి నిచ్చన్తి అద్దసంసు. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. న పరిముచ్చింసు దుక్ఖస్మాతి సకలస్మాపి వట్టదుక్ఖా న పరిముచ్చింసు. దక్ఖిస్సన్తీతి పస్సిస్సన్తి. ఆపానీయకంసోతి సరకస్స నామం. యస్మా పనేత్థ ఆపం పివన్తి, తస్మా ‘‘ఆపానీయో’’తి వుచ్చతి. ఆపానీయో చ సో కంసో చాతి ఆపానీయకంసో. సురామణ్డసరకస్సేతం నామం. ‘‘వణ్ణసమ్పన్నో’’తిఆదివచనతో పన కంసే ఠితపానమేవ ఏవం వుత్తం. ఘమ్మాభితత్తోతి ఘమ్మేన అభితత్తో. ఘమ్మపరేతోతి ఘమ్మేన ఫుట్ఠో, అనుగతోతి అత్థో. పివతో హి ఖో తం ఛాదేస్సతీతి పివన్తస్స తం పానీయం వణ్ణాదిసమ్పత్తియా రుచ్చిస్సతి, సకలసరీరం వా ఫరిత్వా తుట్ఠిం ఉప్పాదయమానం ఠస్సతి. అప్పటిసఙ్ఖాతి అపచ్చవేక్ఖిత్వా.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – ఆపానీయకంసో వియ హి లోకే పియరూపం సాతరూపం ఆరమ్మణం దట్ఠబ్బం, ఘమ్మాభితత్తపురిసో వియ వట్టనిస్సితో పుథుజ్జనో, ఆపానీయకంసేన నిమన్తనపురిసో వియ లోకే పియరూపేన సాతరూపేన ఆరమ్మణేన నిమన్తకజనో, ఆపానీయకంసే సమ్పత్తిఞ్చ ఆదీనవఞ్చ ఆరోచేన్తో ఆపానకమనుస్సో వియ ఆచరియుపజ్ఝాయాదికో కల్యాణమిత్తో. యథేవ హి తస్స పురిసస్స అపలోకితమనుస్సో ఆపానీయకంసే గుణఞ్చ ఆదీనవఞ్చ ఆరోచేతి, ఏవమేవ ఆచరియో వా ఉపజ్ఝాయో వా భిక్ఖునో పఞ్చసు కామగుణేసు అస్సాదఞ్చ నిస్సరణఞ్చ కథేతి.

తత్థ యథా ఆపానీయకంసమ్హి గుణే చ ఆదీనవే చ ఆరోచితే సో పురిసో పియవణ్ణాదిసమ్పదాయమేవ సఞ్జాతవేగో ‘‘సచే మరణం భవిస్సతి, పచ్ఛా జానిస్సామీ’’తి సహసా అప్పటిసఙ్ఖాయ తం పివిత్వా మరణం వా మరణమత్తం వా దుక్ఖం నిగచ్ఛతి, ఏవమేవ, భిక్ఖు, ‘‘పఞ్చసు కామగుణేసు దస్సనాదివసేన ఉప్పన్నసోమనస్సమత్తమేవ అస్సాదో, ఆదీనవో పన దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికో బహు నానప్పకారో, అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా’’తి ఏవం ఆచరియుపజ్ఝాయేహి ఆనిసంసఞ్చ ఆదీనవఞ్చ కథేత్వా – ‘‘సమణపటిపదం పటిపజ్జ, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భవ భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియం అనుయుత్తో’’తి ఏవం ఓవదితోపి అస్సాదబద్ధచిత్తతాయ ‘‘సచే వుత్తప్పకారో ఆదీనవో భవిస్సతి, పచ్ఛా జానిస్సామీ’’తి ఆచరియుపజ్ఝాయే అపసాదేత్వా ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీని చేవ వత్తపటిపత్తిఞ్చ పహాయ లోకామిసకథం కథేన్తో కామే పరిభుఞ్జితుకామతాయ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తతి. తతో దుచ్చరితాని పూరేన్తో సన్ధిచ్ఛేదనాదికాలే ‘‘చోరో అయ’’న్తి గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సితో ఇధేవ హత్థపాదాదిఛేదనం పత్వా సమ్పరాయే చతూసు అపాయేసు మహాదుక్ఖం అనుభోతి.

పానీయేన వా వినేతున్తి సీతేన వారినా హరితుం. దధిమణ్డకేనాతి దధిమణ్డనమత్తేన. భట్ఠలోణికాయాతి సలోణేన సత్తుపానీయేన. లోణసోవీరకేనాతి సబ్బధఞ్ఞఫలకళీరాదీని పక్ఖిపిత్వా లోణసోవీరకం నామ కరోన్తి, తేన.

ఓపమ్మసంసన్దనం పనేత్థ – ఘమ్మాభితత్తపురిసో వియ వట్టసన్నిస్సితకాలే యోగావచరో దట్ఠబ్బో, తస్స పురిసస్స పటిసఙ్ఖా ఆపానీయకంసం పహాయ పానీయాదీహి పిపాసస్స వినోదనం వియ భిక్ఖునో ఆచరియుపజ్ఝాయానం ఓవాదే ఠత్వా ఛద్వారాదీని పరిగ్గహేత్వా అనుక్కమేన విపస్సనం వడ్ఢేన్తస్స అరహత్తఫలాధిగమో, పానీయాదీని చత్తారి పానాని వియ హి చత్తారో మగ్గా, తేసు అఞ్ఞతరం పివిత్వా సురాపిపాసితం వినోదేత్వా సుఖినో యేన కామం గమనం వియ ఖీణాసవస్స చతుమగ్గపానం పివిత్వా తణ్హం వినోదేత్వా అగతపుబ్బం నిబ్బానదిసం గమనకాలో వేదితబ్బో. ఛట్ఠం.

౭. నళకలాపీసుత్తవణ్ణనా

౬౭. సత్తమే కిన్ను ఖో, ఆవుసోతి కస్మా పుచ్ఛతి? ‘‘ఏవం పుట్ఠో కథం ను ఖో బ్యాకరేయ్యా’’తి. థేరస్స అజ్ఝాసయజాననత్థం. అపిచ అతీతే ద్వే అగ్గసావకా ఇమం పఞ్హం వినిచ్ఛయింసూతి అనాగతే భిక్ఖూ జానిస్సన్తీతిపి పుచ్ఛతి. ఇదానేవ ఖో మయన్తి ఇదం థేరో యస్స నామరూపస్స విఞ్ఞాణం పచ్చయోతి వుత్తం, తదేవ నామరూపం విఞ్ఞాణస్స పచ్చయోతి వుత్తత్తా ఆహ. నళకలాపియోతి ఇధ పన అయకలాపాదివసేన ఉపమం అనాహరిత్వా విఞ్ఞాణనామరూపానం అబలదుబ్బలభావదస్సనత్థం అయం ఉపమా ఆభతా.

నిరోధో హోతీతి ఏత్తకే ఠానే పచ్చయుప్పన్నపఞ్చవోకారభవవసేన దేసనా కథితా. ఛత్తింసాయ వత్థూహీతి హేట్ఠా విస్సజ్జితేసు ద్వాదససు పదేసు ఏకేకస్మిం తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన ఛత్తింసాయ కారణేహి. ఏత్థ చ పఠమో ధమ్మకథికగుణో, దుతియా పటిపత్తి, తతియం పటిపత్తిఫలం. తత్థ పఠమనయేన దేసనాసమ్పత్తి కథితా, దుతియేన సేక్ఖభూమి, తతియేన అసేక్ఖభూమీతి. సత్తమం.

౮. కోసమ్బిసుత్తవణ్ణనా

౬౮. అట్ఠమే అఞ్ఞత్రేవాతి ఏకచ్చో హి పరస్స సద్దహిత్వా యం ఏస భణతి, తం భూతన్తి గణ్హాతి. అపరస్స నిసీదిత్వా చిన్తేన్తస్స యం కారణం రుచ్చతి, సో ‘‘అత్థి ఏత’’న్తి రుచియా గణ్హాతి. ఏకో ‘‘చిరకాలతో పట్ఠాయ ఏవం అనుస్సవో అత్థి, భూతమేత’’న్తి అనుస్సవేన గణ్హాతి. అఞ్ఞస్స వితక్కయతో ఏకం కారణం ఉపట్ఠాతి, సో ‘‘అత్థేత’’న్తి ఆకారపరివితక్కేన గణ్హాతి. అపరస్స చిన్తయతో ఏకా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, యాయస్స తం కారణం నిజ్ఝాయన్తస్స ఖమతి, సో ‘‘అత్థేత’’న్తి దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా గణ్హాతి. థేరో పన పఞ్చపి ఏతాని కారణాని పటిక్ఖిపిత్వా పచ్చక్ఖఞాణేన పటివిద్ధభావం పుచ్ఛన్తో అఞ్ఞత్రేవ, ఆవుసో ముసిల, సద్ధాయాతిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞత్రేవాతి సద్ధాదీని కారణాని ఠపేత్వా, వినా ఏతేహి కారణేహీతి అత్థో. భవనిరోధో నిబ్బానన్తి పఞ్చక్ఖన్ధనిరోధో నిబ్బానం.

తుణ్హీ అహోసీతి థేరో ఖీణాసవో, అహం పన ఖీణాసవోతి వా న వాతి వా అవత్వా తుణ్హీయేవ అహోసి. ఆయస్మా నారదో ఆయస్మన్తం పవిట్ఠం ఏతదవోచాతి కస్మా అవోచ? సో కిర చిన్తేసి – ‘‘భవనిరోధో నిబ్బానం నామాతి సేఖేహిపి జానితబ్బో పఞ్హో ఏస, అయం పన థేరో ఇమం థేరం అసేఖభూమియా కారేతి, ఇమం ఠానం జానాపేస్సామీ’’తి ఏతం అవోచ.

సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠన్తి సహ విపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సుట్ఠు దిట్ఠం. న చమ్హి అరహన్తి అనాగామిమగ్గే ఠితత్తా అరహం న హోమీతి దీపేతి. యం పనస్స ఇదాని ‘‘భవనిరోధో నిబ్బాన’’న్తి ఞాణం, తం ఏకూనవీసతియా పచ్చవేక్ఖణఞాణేహి విముత్తం పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ఉదపానోతి వీసతింసహత్థగమ్భీరో పానీయకూపో. ఉదకవారకోతి ఉదకఉస్సిఞ్చనవారకో. ఉదకన్తి హి ఖో ఞాణం అస్సాతి తీరే ఠితస్స ఓలోకయతో ఏవం ఞాణం భవేయ్య. న చ కాయేన ఫుసిత్వాతి ఉదకం పన నీహరిత్వా కాయేన ఫుసిత్వా విహరితుం న సక్కుణేయ్య. ఉదపానే ఉదకదస్సనం వియ హి అనాగామినో నిబ్బానదస్సనం, ఘమ్మాభితత్తపురిసో వియ అనాగామీ, ఉదకవారకో వియ అరహత్తమగ్గో, యథా ఘమ్మాభితత్తపురిసో ఉదపానే ఉదకం పస్సతి. ఏవం అనాగామీ పచ్చవేక్ఖణఞాణేన ‘‘ఉపరి అరహత్తఫలసమయో నామ అత్థీ’’తి జానాతి. యథా పన సో పురిసో ఉదకవారకస్స నత్థితాయ ఉదకం నీహరిత్వా కాయేన ఫుసితుం న లభతి, ఏవం అనాగామీ అరహత్తమగ్గస్స నత్థితాయ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా అరహత్తఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదితుం న లభతి. అట్ఠమం.

౯. ఉపయన్తిసుత్తవణ్ణనా

౬౯. నవమే ఉపయన్తోతి ఉదకవడ్ఢనసమయే ఉపరి గచ్ఛన్తో. మహానదియోతి గఙ్గాయమునాదికా మహాసరితాయో. ఉపయాపేతీతి ఉపరి యాపేతి, వడ్ఢేతి పూరేతీతి అత్థో. అవిజ్జా ఉపయన్తీతి అవిజ్జా ఉపరి గచ్ఛన్తీ సఙ్ఖారానం పచ్చయో భవితుం సక్కుణన్తీ. సఙ్ఖారే ఉపయాపేతీతి సఙ్ఖారే ఉపరి యాపేతి వడ్ఢేతి. ఏవం సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. అపయన్తోతి అపగచ్ఛన్తో ఓసరన్తో. అవిజ్జా అపయన్తీతి అవిజ్జా అపగచ్ఛమానా ఓసరమానా ఉపరి సఙ్ఖారానం పచ్చయో భవితుం న సక్కుణన్తీతి అత్థో. సఙ్ఖారే అపయాపేతీతి సఙ్ఖారే అపగచ్ఛాపేతి. ఏస నయో సబ్బపదేసు. నవమం.

౧౦. సుసిమసుత్తవణ్ణనా

౭౦. దసమే గరుకతోతి సబ్బేహి దేవమనుస్సేహి పాసాణచ్ఛత్తం వియ చిత్తేన గరుకతో. మానితోతి మనేన పియాయితో. పూజితోతి చతుపచ్చయపూజాయ పూజితో. అపచితోతి నీచవుత్తికరణేన అపచితో. సత్థారఞ్హి దిస్వా మనుస్సా హత్థిక్ఖన్ధాదీహి ఓతరన్తి మగ్గం దేన్తి, అంసకూటతో సాటకం అపనేన్తి, ఆసనతో వుట్ఠహన్తి వన్దన్తి. ఏవం సో తేహి అపచితో నామ హోతి. సుసిమోతి ఏవంనామకో వేదఙ్గేసు కుసలో పణ్డితపరిబ్బాజకో. ఏహి త్వన్తి తేసం కిర ఏతదహోసి – ‘‘సమణో గోతమో న జాతిగోత్తాదీని ఆగమ్మ లాభగ్గప్పత్తో జాతో, కవిసేట్ఠో పనేస ఉత్తమకవితాయ సావకానం గన్థం బన్ధిత్వా దేతి, తం తే ఉగ్గణ్హిత్వా ఉపట్ఠాకానం ఉపనిసిన్నకథమ్పి అనుమోదనమ్పి సరభఞ్ఞమ్పీతి ఏవమాదీని కథేన్తి, తే తేసం పసన్నా లాభం ఉపసంహరన్తి. సచే మయం యం సమణో గోతమో జానాతి, తతో థోకం జానేయ్యామ, అత్తనో సమయం తత్థ పక్ఖిపిత్వా మయమ్పి ఉపట్ఠాకానం కథేయ్యామ, తతో ఏతేహి లాభితరా భవేయ్యామ. కో ను ఖో సమణస్స గోతమస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా ఖిప్పమేవ ఉగ్గణ్హితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి. తే ఏవం చిన్తేత్వా ‘‘సుసిమో పటిబలో’’తి దిస్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహంసు.

యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? ఏవం కిరస్స అహోసి, ‘‘కస్స ను ఖో సన్తికం గన్త్వా అహం ఇమం ధమ్మం ఖిప్పం లద్ధుం సక్ఖిస్సామీ’’తి? తతో చిన్తేసి – ‘‘సమణో గోతమో గరు తేజుస్సదో నియమమనుయుత్తో, న సక్కా అకాలే ఉపసఙ్కమితుం, అఞ్ఞేపి బహూ ఖత్తియాదయో సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమన్తి, తస్మిమ్పి సమయే న సక్కా ఉపసఙ్కమితుం. సావకేసుపిస్స సారిపుత్తో మహాపఞ్ఞో విపస్సనాలక్ఖణమ్హి ఏతదగ్గే ఠపితో, మహామోగ్గల్లానో సమాధిలక్ఖణస్మిం ఏతదగ్గే ఠపితో, మహాకస్సపో ధుతఙ్గధరేసు అనురుద్ధో దిబ్బచక్ఖుకేసు, పుణ్ణో మన్తాణిపుత్తో ధమ్మకథికేసు, ఉపాలిత్థేరో వినయధరేసు ఏతదగ్గే ఠపితో, అయం పన ఆనన్దో బహుస్సుతో తిపిటకధరో, సత్థాపిస్స తత్థ తత్థ కథితం ధమ్మం ఆహరిత్వా కథేతి, పఞ్చసు ఠానేసు ఏతదగ్గే ఠపితో, అట్ఠన్నం వరానం లాభీ, చతూహి అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మేహి సమన్నాగతో, తస్స సమీపం గతో ఖిప్పం ధమ్మం లద్ధుం సక్ఖిస్సామీ’’తి. తస్మా యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి.

యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా సయం అపబ్బాజేత్వా ఉపసఙ్కమి? ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అయం తిత్థియసమయే పాటియేక్కో ‘అహం సత్థా’తి పటిజానన్తో చరతి, పబ్బజిత్వా సాసనస్స అలాభాయపి పరిసక్కేయ్య. న ఖో పనస్సాహం అజ్ఝాసయం ఆజానామి, సత్థా జానిస్సతీ’’తి. తస్మా తం ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. తేనహానన్ద, సుసిమం పబ్బాజేథాతి సత్థా కిర చిన్తేసి – ‘‘అయం పరిబ్బాజకో తిత్థియసమయే ‘అహం పాటియేక్కో సత్థా’తి పటిజానమానో చరతి, ‘ఇధ మగ్గబ్రహ్మచరియం చరితుం ఇచ్ఛామీ’తి కిర వదతి. కిం ను ఖో మయి పసన్నో, ఉదాహు మయ్హం సావకేసు, ఉదాహు మయ్హం వా మమ సావకానం వా ధమ్మకథాయ పసన్నో’’తి? అథస్స ఏకట్ఠానేపి పసాదాభావం ఞత్వా, ‘‘అయం మమ సాసనే ధమ్మం థేనేస్సామీతి పబ్బజతి. ఇతిస్స ఆగమనం అపరిసుద్ధం; నిప్ఫత్తి ను ఖో కీదిసా’’తి? ఓలోకేన్తో ‘‘కిఞ్చాపి ‘ధమ్మం థేనేస్సామీ’తి పబ్బజతి, కతిపాహేనేవ పన ఘటేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘తేనహానన్ద, సుసిమం పబ్బాజేథా’’తి ఆహ.

అఞ్ఞా బ్యాకతా హోతీతి తే కిర భిక్ఖూ సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా తేమాసం వస్సం వసన్తా తస్మింయేవ అన్తోతేమాసే ఘటేన్తా వాయమన్తా అరహత్తం పటిలభింసు. తే ‘‘పటిలద్ధగుణం సత్థు ఆరోచేస్సామా’’తి పవారితపవారణా సేనాసనం సంసామేత్వా సత్థు సన్తికం ఆగన్త్వా అత్తనో పటిలద్ధగుణం ఆరోచేసుం. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అఞ్ఞాతి అరహత్తస్స నామం. బ్యాకతాతి ఆరోచితా. అస్సోసీతి సో కిర ఓహితసోతో హుత్వా తేసం తేసం భిక్ఖూనం ఠితట్ఠానం గచ్ఛతి తం తం కథం సుణితుకామో. యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? తం కిరస్స పవత్తిం సుత్వా ఏతదహోసి – ‘‘అఞ్ఞా నామ ఇమస్మిం సాసనే పరమప్పమాణం సారభూతా ఆచరియముట్ఠి మఞ్ఞే భవిస్సతి, పుచ్ఛిత్వా నం జానిస్సామీ’’తి. తస్మా ఉపసఙ్కమి.

అనేకవిహితన్తి అనేకవిధం. ఇద్ధివిధన్తి ఇద్ధికోట్ఠాసం. ఆవిభావం తిరోభావన్తి ఆవిభావం గహేత్వా తిరోభావం, తిరోభావం గహేత్వా ఆవిభావం కాతుం సక్కోథాతి పుచ్ఛతి. తిరోకుట్టన్తి పరకుట్టం. ఇతరపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఉమ్ముజ్జనిముజ్జన్తి ఉమ్ముజ్జనఞ్చ నిముజ్జనఞ్చ. పల్లఙ్కేనాతి పల్లఙ్కబన్ధనేన. కమథాతి నిసీదితుం వా గన్తుం వా సక్కోథాతి పుచ్ఛతి? పక్ఖీ సకుణోతి పక్ఖయుత్తో సకుణో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పన ఇమస్స ఇద్ధివిధస్స, ఇతో పరేసం దిబ్బసోతాదీనఞ్చ వణ్ణనానయో విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేన వేదితబ్బోతి.

సన్తా విమోక్ఖాతి అఙ్గసన్తతాయ చేవ ఆరమ్మణసన్తతాయ చ సన్తా ఆరుప్పవిమోక్ఖా. కాయేన ఫుసిత్వాతి నామకాయేన ఫుసిత్వా పటిలభిత్వా. పఞ్ఞావిముత్తా ఖో మయం, ఆవుసోతి, ఆవుసో, మయం నిజ్ఝానకా సుక్ఖవిపస్సకా పఞ్ఞామత్తేనేవ విముత్తాతి దస్సేతి. ఆజానేయ్యాసి వా త్వం, ఆవుసో సుసిమ, న వా త్వం ఆజానేయ్యాసీతి కస్మా ఏవమాహంసు? ఏవం కిర నేసం అహోసి – ‘‘మయం ఇమస్స అజ్ఝాసయం గహేత్వా కథేతుం న సక్ఖిస్సామ, దసబలం పన పుచ్ఛిత్వా నిక్కఙ్ఖో భవిస్సతీ’’తి. ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి విపస్సనాఞాణం, తం పఠమతరం ఉప్పజ్జతి. నిబ్బానే ఞాణన్తి విపస్సనాయ చిణ్ణన్తే పవత్తమగ్గఞాణం, తం పచ్ఛా ఉప్పజ్జతి. తస్మా భగవా ఏవమాహ.

ఆజానేయ్యాసి వాతిఆది కస్మా వుత్తం? వినాపి సమాధిం ఏవం ఞాణుప్పత్తిదస్సనత్థం. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – సుసిమ, మగ్గో వా ఫలం వా న సమాధినిస్సన్దో, న సమాధిఆనిసంసో, న సమాధిస్స నిప్ఫత్తి, విపస్సనాయ పనేసో నిస్సన్దో, విపస్సనాయ ఆనిసంసో, విపస్సనాయ నిప్ఫత్తి, తస్మా జానేయ్యాసి వా త్వం, న వా త్వం జానేయ్యాసి, అథ ఖో ధమ్మట్ఠితిఞాణం పుబ్బే, పచ్ఛా నిబ్బానే ఞాణన్తి.

ఇదానిస్స పటివేధభబ్బతం ఞత్వా తేపరివట్టం ధమ్మదేసనం దేసేన్తో తం కిం మఞ్ఞసి, సుసిమ? రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వాతిఆదిమాహ? తే పరివట్టదేసనావసానే పన థేరో అరహత్తం పత్తో. ఇదానిస్స అనుయోగం ఆరోపేన్తో జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి, సుసిమ, పస్ససీతిఆదిమాహ. అపి పన త్వం, సుసిమాతి ఇదం కస్మా ఆరభి? నిజ్ఝానకానం సుక్ఖవిపస్సకభిక్ఖూనం పాకటకరణత్థం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – న కేవలం త్వమేవ నిజ్ఝానకో సుక్ఖవిపస్సకో, ఏతేపి భిక్ఖూ ఏవరూపాయేవాతి. సేసం సబ్బత్థ పాకటమేవాతి. దసమం.

మహావగ్గో సత్తమో.