౩. పుత్తమంసూపమసుత్తవణ్ణనా

౬౩. తతియే చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారాతిఆది వుత్తనయమేవ. యస్మా పనస్స అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో, తస్మా తం దస్సేత్వావేత్థ అనుపుబ్బపదవణ్ణనం కరిస్సామి. కతరాయ పన ఇదం అట్ఠుప్పత్తియా నిక్ఖిత్తన్తి? లాభసక్కారేన. భగవతో కిర మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి, యథా తం చత్తారో అసఙ్ఖ్యేయ్యే పూరితదానపారమీసఞ్చయస్స. సబ్బదిసాసు హిస్స యమకమహామేఘో వుట్ఠహిత్వా మహోఘం వియ సబ్బపారమియో ‘‘ఏకస్మిం అత్తభావే విపాకం దస్సామా’’తి సమ్పిణ్డితా వియ లాభసక్కారమహోఘం నిబ్బత్తయింసు. తతో తతో అన్నపానయానవత్థమాలాగన్ధవిలేపనాదిహత్థా ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో ఆగన్త్వా, ‘‘కహం బుద్ధో, కహం భగవా, కహం దేవదేవో నరాసభో పురిససీహో’’తి? భగవన్తం పరియేసన్తి. సకటసతేహిపి పచ్చయే ఆహరిత్వా ఓకాసం అలభమానా సమన్తా గావుతప్పమాణమ్పి సకటధురేన సకటధురం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి చేవ అనుప్పవత్తన్తి చ అన్ధకవిన్దబ్రాహ్మణాదయో వియ. సబ్బం ఖన్ధకే తేసు తేసు సుత్తేసు చ ఆగతనయేన వేదితబ్బం.

యథా భగవతో, ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సాపి. వుత్తఞ్చేతం –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవర-పిణ్డపాత-సేనాసన-గిలాన-పచ్చయ-భేసజ్జ-పరిక్ఖారానం. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి ఖో సక్కతో హోతి…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా. ౧౪; సం. ని. ౨.౭౦).

తథా ‘‘యావతా ఖో, చున్ద, ఏతరహి సఙ్ఘో వా గణో వా లోకే ఉప్పన్నో, నాహం, చున్ద, అఞ్ఞం ఏకసఙ్ఘమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం లాభగ్గయసగ్గపత్తం యథరివాయం, చున్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి (దీ. ని. ౩.౧౭౬).

స్వాయం భగవతో చ సఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నో లాభసక్కారో ఏకతో హుత్వా ద్విన్నం మహానదీనం ఉదకం వియ అప్పమేయ్యో అహోసి. అథ సత్థా రహోగతో చిన్తేసి – ‘‘మహాలాభసక్కారో అతీతబుద్ధానమ్పి ఏవరూపో అహోసి, అనాగతానమ్పి ఏవరూపో భవిస్సతి. కిం ను ఖో భిక్ఖూ ఆహారపరిగ్గాహకేన సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతా మజ్ఝత్తా నిచ్ఛన్దరాగా హుత్వా ఆహారం పరిభుఞ్జితుం సక్కోన్తి, న సక్కోన్తీ’’తి?

సో అద్దస ఏకచ్చే అధునా పబ్బజితే కులపుత్తే అపచ్చవేక్ఖిత్వా ఆహారం పరిభుఞ్జమానే. దిస్వానస్స ఏతదహోసి – ‘‘మయా కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేన్తేన న చీవరాదిహేతు పూరితా, ఉత్తమఫలస్స పన అరహత్తస్సత్థాయ పూరితా. ఇమేపి భిక్ఖూ మమ సన్తికే పబ్బజన్తా న చీవరాదిహేతు పబ్బజితా, అరహత్తస్సేవ పన అత్థాయ పబ్బజితా. తే ఇదాని అసారమేవ సారం అనత్థమేవ చ అత్థం కరోన్తీ’’తి ఏవమస్స ధమ్మసంవేగో ఉదపాది. తతో చిన్తేసి – ‘‘సచే పఞ్చమం పారాజికం పఞ్ఞపేతుం సక్కా అభవిస్స, అపచ్చవేక్ఖితాహారపరిభోగో పఞ్చమం పారాజికం కత్వా పఞ్ఞపేతబ్బో భవేయ్య. న పన సక్కా ఏవం కాతుం, ధువపటిసేవనట్ఠానఞ్హేతం సత్తానం. యథా పన కథితే పఞ్చమం పారాజికం వియ నం పస్సిస్సన్తి. ఏవం ధమ్మాదాసం సంవరం మరియాదం ఠపేస్సామి, యం ఆవజ్జిత్వా ఆవజ్జిత్వా అనాగతే భిక్ఖూ చత్తారో పచ్చయే పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జిస్సన్తీ’’తి. ఇమాయ అట్ఠుప్పత్తియా ఇమం పుత్తమంసూపమసుత్తన్తం నిక్ఖిపి. తత్థ చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారాతిఆది హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.

చత్తారో పన ఆహారే విత్థారేత్వా ఇదాని తేసు ఆదీనవం దస్సేతుం కథఞ్చ, భిక్ఖవే, కబళీకారో ఆహారో దట్ఠబ్బోతిఆదిమాహ? తత్థ జాయమ్పతికాతి జాయా చేవ పతి చ. పరిత్తం సమ్బలన్తి పుటభత్తసత్తుమోదకాదీనం అఞ్ఞతరం అప్పమత్తకం పాథేయ్యం. కన్తారమగ్గన్తి కన్తారభూతం మగ్గం, కన్తారే వా మగ్గం. కన్తారన్తి చోరకన్తారం వాళకన్తారం అమనుస్సకన్తారం నిరుదకకన్తారం అప్పభక్ఖకన్తారన్తి పఞ్చవిధం. తేసు యత్థ చోరభయం అత్థి, తం చోరకన్తారం. యత్థ సీహబ్యగ్ఘాదయో వాళా అత్థి, తం వాళకన్తారం. యత్థ బలవాముఖయక్ఖినిఆదీనం అమనుస్సానం వసేన భయం అత్థి, తం అమనుస్సకన్తారం. యత్థ పాతుం వా న్హాయితుం వా ఉదకం నత్థి, తం నిరుదకకన్తారం. యత్థ ఖాదితబ్బం వా భుఞ్జితబ్బం వా అన్తమసో కన్దమూలాదిమత్తమ్పి నత్థి, తం అప్పభక్ఖకన్తారం నామ. యత్థ పనేతం పఞ్చవిధమ్పి భయం అత్థి, తం కన్తారమేవ. తం పనేతం ఏకాహద్వీహతీహాదివసేన నిత్థరితబ్బమ్పి అత్థి, న తం ఇధ అధిప్పేతం. ఇధ పన నిరుదకం అప్పభక్ఖం యోజనసతికకన్తారం అధిప్పేతం. ఏవరూపే కన్తారే మగ్గం. పటిపజ్జేయ్యున్తి ఛాతకభయేన చేవ రోగభయేన చ రాజభయేన చ ఉపద్దుతా పటిపజ్జేయ్యుం ‘‘ఏతం కన్తారం నిత్థరిత్వా ధమ్మికస్స రఞ్ఞో నిరుపద్దవే రట్ఠే సుఖం వసిస్సామా’’తి మఞ్ఞమానా.

ఏకపుత్తకోతి ఉక్ఖిపిత్వా గహితో అనుకమ్పితబ్బయుత్తో అథిరసరీరో ఏకపుత్తకో. వల్లూరఞ్చ సోణ్డికఞ్చాతి ఘనఘనట్ఠానతో గహేత్వా వల్లూరం, అట్ఠినిస్సితసిరానిస్సితట్ఠానాని గహేత్వా సూలమంసఞ్చాతి అత్థో. పటిపిసేయ్యున్తి పహరేయ్యుం. కహం ఏకపుత్తకాతి అయం తేసం పరిదేవనాకారో.

అయం పనేత్థ భూతమత్థం కత్వా ఆదితో పట్ఠాయ సఙ్ఖేపతో అత్థవణ్ణనా – ద్వే కిర జాయమ్పతికా పుత్తం గహేత్వా పరిత్తేన పాథేయ్యేన యోజనసతికం కన్తారమగ్గం పటిపజ్జింసు. తేసం పఞ్ఞాసయోజనాని గన్త్వా పాథేయ్యం నిట్ఠాసి, తే ఖుప్పిపాసాతురా విరళచ్ఛాయాయం నిసీదింసు. తతో పురిసో భరియం ఆహ – ‘‘భద్దే ఇతో సమన్తా పఞ్ఞాసయోజనాని గామో వా నిగమో వా నత్థి. తస్మా యం తం పురిసేన కాతబ్బం బహుమ్పి కసిగోరక్ఖాదికమ్మం, న దాని సక్కా తం మయా కాతుం, ఏహి మం మారేత్వా ఉపడ్ఢమంసం ఖాదిత్వా ఉపడ్ఢం పాథేయ్యం కత్వా పుత్తేన సద్ధిం కన్తారం నిత్థరాహీ’’తి. పున సాపి తం ఆహ – ‘‘సామి మయా దాని యం తం ఇత్థియా కాతబ్బం బహుమ్పి సుత్తకన్తనాదికమ్మం, తం కాతుం న సక్కా, ఏహి మం మారేత్వా ఉపడ్ఢమంసం ఖాదిత్వా ఉపడ్ఢం పాథేయ్యం కత్వా పుత్తేన సద్ధిం కన్తారం నిత్థరాహీ’’తి. పున సోపి తం ఆహ – ‘‘భద్దే మాతుగామమరణేన ద్విన్నం మరణం పఞ్ఞాయతి. న హి మన్దో కుమారో మాతరా వినా జీవితుం సక్కోతి. యది పన మయం జీవామ. పున దారకం లభేయ్యామ. హన్ద దాని పుత్తకం మారేత్వా, మంసం గహేత్వా కన్తారం నిత్థరామా’’తి. తతో మాతా పుత్తమాహ – ‘‘తాత, పితుసన్తికం గచ్ఛా’’తి, సో అగమాసి. అథస్స పితా, ‘‘మయా ‘పుత్తకం పోసేస్సామీ’తి కసిగోరక్ఖాదీహి అనప్పకం దుక్ఖమనుభూతం, న సక్కోమి అహం పుత్తం మారేతుం, త్వంయేవ తవ పుత్తం మారేహీ’’తి వత్వా, ‘‘తాత మాతుసన్తికం గచ్ఛా’’తి ఆహ. సో అగమాసి. అథస్స మాతాపి, ‘‘మయా పుత్తం పత్థేన్తియా గోవతకుక్కురవతదేవతాయాచనాదీహిపి తావ అనప్పకం దుక్ఖమనుభూతం, కో పన వాదో కుచ్ఛినా పరిహరన్తియా? న సక్కోమి అహం పుత్తం మారేతు’’న్తి వత్వా ‘‘తాత, పితుసన్తికమేవ గచ్ఛా’’తి ఆహ. ఏవం సో ద్విన్నమన్తరా గచ్ఛన్తోయేవ మతో. తే తం దిస్వా పరిదేవిత్వా వుత్తనయేన మంసాని గహేత్వా ఖాదన్తా పక్కమింసు.

తేసం సో పుత్తమంసాహారో నవహి కారణేహి పటికూలత్తా నేవ దవాయ హోతి, న మదాయ, న మణ్డనాయ, న విభూసనాయ, కేవలం కన్తారనిత్థరణత్థాయేవ హోతి. కతమేహి నవహి కారణేహి పటికూలోతి చే? సజాతిమంసతాయ ఞాతిమంసతాయ పుత్తమంసతాయ పియపుత్తమంసతాయ తరుణమంసతాయ ఆమకమంసతాయ అభోగమంసతాయ అలోణతాయ అధూపితతాయాతి. ఏవఞ్హి తే నవహి కారణేహి పటికూలం తం పుత్తమంసం ఖాదన్తా న సారత్తా గిద్ధమానసా హుత్వా ఖాదింసు, మజ్ఝత్తభావేయేవ పన నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగే ఠితా ఖాదింసు. న అట్ఠిన్హారుచమ్మనిస్సితట్ఠానాని అపనేత్వా థూలథూలం వరమంసమేవ ఖాదింసు, హత్థసమ్పత్తం మంసమేవ పన ఖాదింసు. న యావదత్థం కణ్ఠప్పమాణం కత్వా ఖాదింసు, థోకం థోకం పన ఏకదివసం యాపనమత్తమేవ ఖాదింసు. న అఞ్ఞమఞ్ఞం మచ్ఛరాయన్తా ఖాదింసు, విగతమచ్ఛేరమలేన పన పరిసుద్ధేనేవ చేతసా ఖాదింసు. న అఞ్ఞం కిఞ్చి మిగమంసం వా మోరమంసాదీనం వా అఞ్ఞతరం ఖాదామాతి సమ్మూళ్హా ఖాదింసు, పియపుత్తమంసభావం పన జానన్తావ ఖాదింసు. న ‘‘అహో వత మయం పునపి ఏవరూపం పుత్తమంసం ఖాదేయ్యామా’’తి పత్థనం కత్వా ఖాదింసు, పత్థనం పన వీతివత్తావ హుత్వా ఖాదింసు. న ‘‘ఏత్తకం కన్తారే ఖాదిత్వా అవసిట్ఠం కన్తారం అతిక్కమ్మ లోణమ్బిలాదీహి యోజేత్వా ఖాదిస్సామా’’తి సన్నిధిం అకంసు, కన్తారపరియోసానే పన ‘‘పురే మహాజనో పస్సతీ’’తి భూమియం వా నిఖణింసు, అగ్గినా వా ఝాపయింసు. న ‘‘కోచి అఞ్ఞో అమ్హే వియ ఏవరూపం పుత్తమంసం ఖాదితుం న లభతీ’’తి మానం వా దప్పం వా అకంసు, నిహతమానా పన నిహతదప్పా హుత్వా ఖాదింసు. ‘‘కిం ఇమినా అలోణేన అనమ్బిలేన అధూపితేన దుగ్గన్ధేనా’’తి న హీళేత్వా ఖాదింసు, హీళనం పన వీతివత్తా హుత్వా ఖాదింసు. న ‘‘తుయ్హం భాగో మయ్హం భాగో తవ పుత్తో మమ పుత్తో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం అతిమఞ్ఞింసు. సమగ్గా పన సమ్మోదమానా హుత్వా ఖాదింసు. ఇమం నేసం ఏవరూపం నిచ్ఛన్దరాగాదిపరిభోగం సమ్పస్సమానో సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘమ్పి తం కారణం అనుజానాపేన్తో తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను తే దవాయ వా ఆహారం ఆహారేయ్యున్తిఆదిమాహ. తత్థ దవాయ వాతిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౮) విత్థారితానేవ. కన్తారస్సాతి నిత్తిణ్ణావసేసస్స కన్తారస్స.

ఏవమేవ ఖోతి నవన్నం పాటికుల్యానం వసేన పియపుత్తమంససదిసో కత్వా దట్ఠబ్బోతి అత్థో. కతమేసం నవన్నం? గమనపాటికుల్యతాదీనం. గమనపాటికుల్యతం పచ్చవేక్ఖన్తోపి కబళీకారాహారం పరిగ్గణ్హాతి, పరియేసనపాటికుల్యతం పచ్చవేక్ఖన్తోపి, పరిభోగనిధానఆసయపరిపక్కాపరిపక్కసమ్మక్ఖణనిస్సన్దపాటికుల్యతం పచ్చవేక్ఖన్తోపి, తాని పనేతాని గమనపాటికుల్యతాదీని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౯౪) ఆహారపాటికుల్యతానిద్దేసే విత్థారితానేవ. ఇతి ఇమేసం నవన్నం పాటికుల్యానం వసేన పుత్తమంసూపమం కత్వా ఆహారో పరిభుఞ్జితబ్బో.

యథా తే జాయమ్పతికా పాటికుల్యం పియపుత్తమంసం ఖాదన్తా న సారత్తా గిద్ధమానసా హుత్వా ఖాదింసు, మజ్ఝత్తభావేయేవ నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగే ఠితా ఖాదింసు, ఏవం నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగం కత్వా పరిభుఞ్జితబ్బో. యథా చ తే న అట్ఠిన్హారుచమ్మనిస్సితం అపనేత్వా థూలథూలం వరమంసమేవ ఖాదింసు, హత్థసమ్పత్తమేవ పన ఖాదింసు, ఏవం సుక్ఖభత్తమన్దబ్యఞ్జనాదీని పిట్ఠిహత్థేన అపటిక్ఖిపిత్వా వట్టకేన వియ కుక్కుటేన వియ చ ఓధిం అదస్సేత్వా తతో తతో సప్పిమంసాదిసంసట్ఠవరభోజనంయేవ విచినిత్వా అభుఞ్జన్తేన సీహేన వియ సపదానం పరిభుఞ్జితబ్బో.

యథా చ తే న యావదత్థం కణ్ఠప్పమాణం ఖాదింసు, థోకం థోకం పన ఏకేకదివసం యాపనమత్తమేవ ఖాదింసు, ఏవమేవ ఆహరహత్థకాదిబ్రాహ్మణానం అఞ్ఞతరేన వియ యావదత్థం ఉదరావదేహకం అభుఞ్జన్తేన చతున్నం పఞ్చన్నం వా ఆలోపానం ఓకాసం ఠపేత్వావ ధమ్మసేనాపతినా వియ పరిభుఞ్జితబ్బో. సో కిర పఞ్చచత్తాలీస వస్సాని తిట్ఠమానో ‘‘పచ్ఛాభత్తే అమ్బిలుగ్గారసముట్ఠాపకం కత్వా ఏకదివసమ్పి ఆహారం న ఆహారేసి’’న్తి వత్వా సీహనాదం నదన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩);

యథా చ తే న అఞ్ఞమఞ్ఞం మచ్ఛరాయన్తా ఖాదింసు, విగతమలమచ్ఛేరేన పన పరిసుద్ధేనేవ చేతసా ఖాదింసు, ఏవమేవ పిణ్డపాతం లభిత్వా అమచ్ఛరాయిత్వా ‘‘ఇమం సబ్బం గణ్హన్తస్స సబ్బం దస్సామి, ఉపడ్ఢం గణ్హన్తస్స ఉపడ్ఢం, సచే గహితావసేసో భవిస్సతి, అత్తనా పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి సారణీయధమ్మే ఠితేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బో. యథా చ తే న ‘‘అఞ్ఞం కిఞ్చి మయం మిగమంసం వా మోరమంసాదీనం వా అఞ్ఞతరం ఖాదామా’’తి సమ్మూళ్హా ఖాదింసు, పియపుత్తమంసభావం పన జానన్తావ ఖాదింసు, ఏవమేవ పిణ్డపాతం లభిత్వా ‘‘అహం ఖాదామి భుఞ్జామీ’’తి అత్తూపలద్ధిసమ్మోహం అనుప్పాదేత్వా ‘‘కబళీకారాహారో న జానాతి ‘చాతుమహాభూతికకాయం వడ్ఢేమీ’తి, కాయోపి న జానాతి ‘కబళీకారాహారో మం వడ్ఢేతీ’’’తి, ఏవం సమ్మోహం పహాయ పరిభుఞ్జితబ్బో. సతిసమ్పజఞ్ఞవసేనాపి చేస అసమ్మూళ్హేనేవ హుత్వా పరిభుఞ్జితబ్బో.

యథా చ తే న ‘‘అహో వత మయం పునపి ఏవరూపం పుత్తమంసం ఖాదేయ్యామా’’తి పత్థనం కత్వా ఖాదింసు, పత్థనం పన వీతివత్తావ హుత్వా ఖాదింసు, ఏవమేవ పణీతభోజనం లద్ధా ‘అహో వతాహం స్వేపి పునదివసేపి ఏవరూపం లభేయ్యం’, లూఖం వా పన లద్ధా ‘‘హియ్యో వియ మే అజ్జ పణీతభోజనం న లద్ధ’’న్తి పత్థనం వా అనుసోచనం వా అకత్వా నిత్తణ్హేన –

‘‘అతీతం నానుసోచామి, నప్పజప్పామినాగతం;

పచ్చుప్పన్నేన యాపేమి, తేన వణ్ణో పసీదతీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౯౦) –

ఇమం ఓవాదం అనుస్సరన్తేన ‘‘పచ్చుప్పన్నేనేవ యాపేస్సామీ’’తి పరిభుఞ్జితబ్బో.

యథా చ తే న ‘‘ఏత్తకం కన్తారే ఖాదిత్వా అవసిట్ఠం కన్తారం అతిక్కమ్మ లోణమ్బిలాదీహి యోజేత్వా ఖాదిస్సామా’’తి సన్నిధిం అకంసు, కన్తారపరియోసానే పన ‘‘పురే మహాజనో పస్సతీ’’తి భూమియం వా నిఖణింసు, అగ్గినా వా ఝాపయింసు, ఏవమేవ –

‘‘అన్నానమథో పానానం,

ఖాదనీయానం అథోపి వత్థానం;

లద్ధా న సన్నిధిం కయిరా,

న చ పరిత్తసే తాని అలభమానో’’తి. (సు. ని. ౯౩౦); –

ఇమం ఓవాదం అనుస్సరన్తేన చతూసు పచ్చయేసు యం యం లభతి, తతో తతో అత్తనో యాపనమత్తం గహేత్వా, సేసం సబ్రహ్మచారీనం విస్సజ్జేత్వా సన్నిధిం పరివజ్జన్తేన పరిభుఞ్జితబ్బో. యథా చ తే న ‘‘కోచి అఞ్ఞో అమ్హే వియ ఏవరూపం పుత్తమంసం ఖాదితుం న లభతీ’’తి మానం వా దప్పం వా అకంసు, నిహతమానా పన నిహతదప్పా హుత్వా ఖాదింసు, ఏవమేవ పణీతభోజనం లభిత్వా ‘‘అహమస్మి లాభీ చీవరపిణ్డపాతాదీన’’న్తి న మానో వా దప్పో వా కాతబ్బో. ‘‘నాయం పబ్బజ్జా చీవరాదిహేతు, అరహత్తహేతు పనాయం పబ్బజ్జా’’తి పచ్చవేక్ఖిత్వా నిహతమానదప్పేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బో.

యథా చ తే ‘‘కిం ఇమినా అలోణేన అనమ్బిలేన అధూపితేన దుగ్గన్ధేనా’’తి హీళేత్వా న ఖాదింసు, హీళనం పన వీతివత్తా హుత్వా ఖాదింసు, ఏవమేవ పిణ్డపాతం లభిత్వా ‘‘కిం ఇమినా అస్సగోణభత్తసదిసేన లూఖేన నిరసేన, సువానదోణియం తం పక్ఖిపథా’’తి ఏవం పిణ్డపాతం వా ‘‘కో ఇమం భుఞ్జిస్సతి, కాకసునఖాదీనం దేహీ’’తి ఏవం దాయకం వా అహీళేన్తేన –

‘‘స పత్తపాణి విచరన్తో, అమూగో మూగసమ్మతో;

అప్పం దానం న హీళేయ్య, దాతారం నావజానియా’’తి. (సు. ని. ౭౧౮); –

ఇమం ఓవాదం అనుస్సరన్తేన పరిభుఞ్జితబ్బో. యథా చ తే న ‘‘తుయ్హం భాగో, మయ్హం భాగో, తవ పుత్తో మమ పుత్తో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం అతిమఞ్ఞింసు, సమగ్గా పన, సమ్మోదమానా హుత్వా ఖాదింసు, ఏవమేవం పిణ్డపాతం లభిత్వా యథా ఏకచ్చో ‘‘కో తుమ్హాదిసానం దస్సతి నిక్కారణా ఉమ్మారేసు పక్ఖలన్తానం ఆహిణ్డన్తానం విజాతమాతాపి వో దాతబ్బం న మఞ్ఞతి, మయం పన గతగతట్ఠానే పణీతాని చీవరాదీని లభామా’’తి సీలవన్తే సబ్రహ్మచారీ అతిమఞ్ఞతి, యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘సో తేన లాభసక్కారసిలోకేన అభిభూతో పరియాదిణ్ణచిత్తో అఞ్ఞే పేసలే భిక్ఖూ అతిమఞ్ఞతి. తఞ్హి తస్స, భిక్ఖవే, మోఘపురిసస్స హోతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయా’’తి (సం. ని. ౨.౧౬౧).

ఏవం కఞ్చి అనతిమఞ్ఞిత్వా సబ్బేహి సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం సమగ్గేన సమ్మోదమానేన హుత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం.

పరిఞ్ఞాతేతి ఞాతపరిఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞాతి ఇమాహి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే. కథం? ఇధ భిక్ఖు ‘‘కబళీకారాహారో నామ అయం సవత్థుకవసేన ఓజట్ఠమకరూపం హోతి, ఓజట్ఠమకరూపం కత్థ పటిహఞ్ఞతి? జివ్హాపసాదే, జివ్హాపసాదో కిన్నిస్సితో? చతుమహాభూతనిస్సితో. ఇతి ఓజట్ఠమకం జివ్హాపసాదో తస్స పచ్చయాని మహాభూతానీతి ఇమే ధమ్మా రూపక్ఖన్ధో నామ, తం పరిగ్గణ్హతో ఉప్పన్నా ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా. ఇతి సబ్బేపిమే పఞ్చక్ఖన్ధా సఙ్ఖేపతో నామరూపమత్తం హోతీ’’తి పజానాతి. సో తే ధమ్మే సరసలక్ఖణతో వవత్థపేత్వా తేసం పచ్చయం పరియేసన్తో అనులోమపటిలోమం పటిచ్చసముప్పాదం పస్సతి. ఏత్తావతానేన కబళీకారాహారముఖేన సప్పచ్చయస్స నామరూపస్స యాథావతో దిట్ఠత్తా కబళీకారాహారో ఞాతపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాతో హోతి. సో తదేవ సప్పచ్చయం నామరూపం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి తీణి లక్ఖణాని ఆరోపేత్వా సత్తన్నం అనుపస్సనానం వసేన సమ్మసతి. ఏత్తావతానేన సో తిలక్ఖణపటివేధసమ్మసనఞాణసఙ్ఖాతాయ తీరణపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాతో హోతి. తస్మింయేవ నామరూపే ఛన్దరాగావకడ్ఢనేన అనాగామిమగ్గేన పరిజానతా పహానపరిఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాతో హోతీతి.

పఞ్చకామగుణికోతి పఞ్చకామగుణసమ్భవో రాగో పరిఞ్ఞాతో హోతి. ఏత్థ పన తిస్సో పరిఞ్ఞా ఏకపరిఞ్ఞా సబ్బపరిఞ్ఞా మూలపరిఞ్ఞాతి. కతమా ఏకపరిఞ్ఞా? యో భిక్ఖు జివ్హాద్వారే ఏకరసతణ్హం పరిజానాతి, తేన పఞ్చకామగుణికో రాగో పరిఞ్ఞాతోవ హోతీతి. కస్మా? తస్సాయేవ తత్థ ఉప్పజ్జనతో. సాయేవ హి తణ్హా చక్ఖుద్వారే ఉప్పన్నా రూపరాగో నామ హోతి, సోతద్వారాదీసు ఉప్పన్నా సద్దరాగాదయో. ఇతి యథా ఏకస్సేవ చోరస్స పఞ్చమగ్గే హనతో ఏకస్మిం మగ్గే గహేత్వా సీసే ఛిన్నే పఞ్చపి మగ్గా ఖేమా హోన్తి, ఏవం జివ్హాద్వారే రసతణ్హాయ పరిఞ్ఞాతాయ పఞ్చకామగుణికో రాగో పరిఞ్ఞాతో హోతీతి అయం ఏకపరిఞ్ఞా నామ.

కతమా సబ్బపరిఞ్ఞా? పత్తే పక్ఖిత్తపిణ్డపాతస్మిఞ్హి ఏకస్మింయేవ పఞ్చకామగుణికరాగో లబ్భతి. కథం? పరిసుద్ధం తావస్స వణ్ణం ఓలోకయతో రూపరాగో హోతి, ఉణ్హే సప్పిమ్హి తత్థ ఆసిఞ్చన్తే పటపటాతి సద్దో ఉట్ఠహతి, తథారూపం ఖాదనీయం వా ఖాదన్తస్స మురుమురూతి సద్దో ఉప్పజ్జతి, తం అస్సాదయతో సద్దరాగో. జీరకాదివసగన్ధం అస్సాదేన్తస్స గన్ధరాగో, సాదురసవసేన రసరాగో. ముదుభోజనం ఫస్సవన్తన్తి అస్సాదయతో ఫోట్ఠబ్బరాగో. ఇతి ఇమస్మిం ఆహారే సతిసమ్పజఞ్ఞేన పరిగ్గహేత్వా నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగేన పరిభుత్తే సబ్బోపి సో పరిఞ్ఞాతో హోతీతి అయం సబ్బపరిఞ్ఞా నామ.

కతమా మూలపరిఞ్ఞా? పఞ్చకామగుణికరాగస్స హి కబళీకారాహారో మూలం. కస్మా? తస్మిం సతి తస్సుప్పత్తితో. బ్రాహ్మణతిస్సభయే కిర ద్వాదస వస్సాని జాయమ్పతికానం ఉపనిజ్ఝానచిత్తం నామ నాహోసి. కస్మా? ఆహారమన్దతాయ. భయే పన వూపసన్తే యోజనసతికో తమ్బపణ్ణిదీపో దారకానం జాతమఙ్గలేహి ఏకమఙ్గలో అహోసి. ఇతి మూలభూతే ఆహారే పరిఞ్ఞాతే పఞ్చకామగుణికో రాగో పరిఞ్ఞాతోవ హోతీతి అయం మూలపరిఞ్ఞా నామ.

నత్థి తం సంయోజనన్తి తేన రాగేన సద్ధిం పహానేకట్ఠతాయ పహీనత్తా నత్థి. ఏవమయం దేసనా యావ అనాగామిమగ్గా కథితా. ‘‘ఏత్తకేన పన మా వోసానం ఆపజ్జింసూ’’తి ఏతేసంయేవ రూపాదీనం వసేన పఞ్చసు ఖన్ధేసు విపస్సనం వడ్ఢేత్వా యావ అరహత్తా కథేతుం వట్టతీతి. పఠమాహారో (నిట్ఠితో).

దుతియే నిచ్చమ్మాతి ఖురతో పట్ఠాయ యావ సిఙ్గమూలా సకలసరీరతో ఉద్దాలితచమ్మా కింసుకరాసివణ్ణా. కస్మా పన అఞ్ఞం హత్థిఅస్సగోణాదిఉపమం అగహేత్వా నిచ్చమ్మగావూపమా గహితాతి? తితిక్ఖితుం అసమత్థభావదీపనత్థం. మాతుగామో హి ఉప్పన్నం దుక్ఖవేదనం తితిక్ఖితుం అధివాసేతుం న సక్కోతి, ఏవమేవ ఫస్సాహారో అబలో దుబ్బలోతి దస్సనత్థం సదిసమేవ ఉపమం ఆహరి. కుట్టన్తి సిలాకుట్టాదీనం అఞ్ఞతరం. కుట్టనిస్సితా పాణా నామ ఉణ్ణనాభిసరబూమూసికాదయో. రుక్ఖనిస్సితాతి ఉచ్చాలిఙ్గపాణకాదయో. ఉదకనిస్సితాతి మచ్ఛసుంసుమారాదయో. ఆకాసనిస్సితాతి డంసమకసకాకకులలాదయో. ఖాదేయ్యున్తి లుఞ్చిత్వా ఖాదేయ్యుం. సా తస్మిం తస్మిం ఠానే తం తంఠానసన్నిస్సయమూలికం పాణఖాదనభయం సమ్పస్సమానా నేవ అత్తనో సక్కారసమ్మానం, న పిట్ఠిపరికమ్మసరీరసమ్బాహనఉణ్హోదకాని ఇచ్ఛతి, ఏవమేవ భిక్ఖు ఫస్సాహారమూలకం కిలేసపాణకఖాదనభయం సమ్పస్సమానో తేభూమకఫస్సేన అనత్థికో హోతి.

ఫస్సే, భిక్ఖవే, ఆహారే పరిఞ్ఞాతేతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే. ఇధాపి తిస్సో పరిఞ్ఞా. తత్థ ‘‘ఫస్సో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తేసం వత్థారమ్మణాని రూపక్ఖన్ధో’’తి ఏవం సప్పచ్చయస్స నామరూపస్స యాథావతో దస్సనం ఞాతపరిఞ్ఞా. తత్థేవ తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సత్తన్నం అనుపస్సనానం వసేన అనిచ్చాదితో తులనం తీరణపరిఞ్ఞా. తస్మింయేవ పన నామరూపే ఛన్దరాగనిక్కడ్ఢనో అరహత్తమగ్గో పహానపరిఞ్ఞా. తిస్సో వేదనాతి ఏవం ఫస్సాహారే తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే తిస్సో వేదనా పరిఞ్ఞాతావ హోన్తి తమ్మూలకత్తా తంసమ్పయుత్తత్తా చ. ఇతి ఫస్సాహారవసేన దేసనా యావ అరహత్తా కథితా. దుతియాహారో.

తతియే అఙ్గారకాసూతి అఙ్గారానం కాసు. కాసూతి రాసిపి వుచ్చతి ఆవాటోపి.

‘‘అఙ్గారకాసుం అపరే ఫుణన్తి,

నరా రుదన్తా పరిదడ్ఢగత్తా;

భయఞ్హి మం విన్దతి సూత దిస్వా,

పుచ్ఛామి తం మాతలి దేవసారథీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౪౬౨); –

ఏత్థ రాసి ‘‘కాసూ’’తి వుత్తో.

‘‘కిన్ను సన్తరమానోవ, కాసుం ఖనసి సారథీ’’తి? (జా. ౨.౨౨.౩). –

ఏత్థ ఆవాటో. ఇధాపి అయమేవ అధిప్పేతో. సాధికపోరిసాతి అతిరేకపోరిసా పఞ్చరతనప్పమాణా. వీతచ్చికానం వీతధూమానన్తి ఏతేనస్స మహాపరిళాహతం దస్సేతి. జాలాయ వా హి ధూమే వా సతి వాతో సముట్ఠాతి, పరిళాహో మహా న హోతి, తదభావే వాతాభావతో పరిళాహో మహా హోతి. ఆరకావస్సాతి దూరేయేవ భవేయ్య.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – అఙ్గారకాసు వియ హి తేభూమకవట్టం దట్ఠబ్బం. జీవితుకామో పురిసో వియ వట్టనిస్సితో బాలపుథుజ్జనో. ద్వే బలవన్తో పురిసా వియ కుసలాకుసలకమ్మం. తేసం తం పురిసం నానాబాహాసు గహేత్వా అఙ్గారకాసుం ఉపకడ్ఢనకాలో వియ పుథుజ్జనస్స కమ్మాయూహనకాలో. కమ్మఞ్హి ఆయూహియమానమేవ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి నామ. అఙ్గారకాసునిదానం దుక్ఖం వియ కమ్మనిదానం వట్టదుక్ఖం వేదితబ్బం.

పరిఞ్ఞాతేతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే. పరిఞ్ఞాయోజనా పనేత్థ ఫస్సే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. తిస్సో తణ్హాతి కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హాతి ఇమా పరిఞ్ఞాతా హోన్తి. కస్మా? తణ్హామూలకత్తా మనోసఞ్చేతనాయ. న హి హేతుమ్హి అప్పహీనే ఫలం పహీయతి. ఇతి మనోసఞ్చేతనాహారవసేనపి యావ అరహత్తా దేసనా కథితా. తతియాహారో.

చతుత్థే ఆగుచారిన్తి పాపచారిం దోసకారకం. కథం సో పురిసోతి సో పురిసో కథంభూతో, కిం యాపేతి, న యాపేతీతి పుచ్ఛతి? తథేవ దేవ జీవతీతి యథా పుబ్బే, ఇదానిపి తథేవ జీవతి.

ఏవమేవ ఖోతి ఇధాపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – రాజా వియ హి కమ్మం దట్ఠబ్బం, ఆగుచారీ పురిసో వియ వట్టసన్నిస్సితో బాలపుథుజ్జనో, తీణి సత్తిసతాని వియ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం, ఆగుచారిం పురిసం ‘‘తీహి సత్తిసతేహి హనథా’’తి రఞ్ఞా ఆణత్తకాలో వియ కమ్మరఞ్ఞా వట్టసన్నిస్సితపుథుజ్జనం గహేత్వా పటిసన్ధియం పక్ఖిపనకాలో. తత్థ కిఞ్చాపి తీణి సత్తిసతాని వియ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం, సత్తీసు పన దుక్ఖం నత్థి, సత్తీహి పహటవణమూలకం దుక్ఖం, ఏవమేవ పటిసన్ధియమ్పి దుక్ఖం నత్థి, దిన్నాయ పన పటిసన్ధియా పవత్తే విపాకదుక్ఖం సత్తిపహటవణమూలకం దుక్ఖం వియ హోతి.

పరిఞ్ఞాతేతి తీహేవ పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే. ఇధాపి పరిఞ్ఞాయోజనా ఫస్సాహారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. నామరూపన్తి విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం. విఞ్ఞాణస్మిఞ్హి పరిఞ్ఞాతే తం పరిఞ్ఞాతమేవ హోతి తమ్మూలకత్తా సహుప్పన్నత్తా చ. ఇతి విఞ్ఞాణాహారవసేనపి యావ అరహత్తా దేసనా కథితాతి. చతుత్థాహారో. తతియం.