౧. అస్సుతవాసుత్తవణ్ణనా

౬౧. మహావగ్గస్స పఠమే అస్సుతవాతి ఖన్ధధాతుఆయతనపచ్చయాకారసతిపట్ఠానాదీసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావినిచ్ఛయరహితో. పుథుజ్జనోతి పుథూనం నానప్పకారానం కిలేసాదీనం జననాదికారణేహి పుథుజ్జనో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పుథు కిలేసే జనేన్తీతి పుథుజ్జనా’’తి సబ్బం విత్థారేతబ్బం. అపిచ పుథూనం గణనపథమతీతానం అరియధమ్మపరమ్ముఖానం నీచధమ్మసమాచారానం జనానం అన్తోగధత్తాపి పుథుజ్జనో, పుథు వా అయం విసుంయేవ సఙ్ఖం గతో, విసంసట్ఠో సీలసుతాదిగుణయుత్తేహి అరియేహి జనోతి పుథుజ్జనో. ఏవమేతేహి ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి ద్వీహిపి పదేహి యే తే –

‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి. (మహాని. ౯౪); –

ద్వే పుథుజ్జనా వుత్తా, తేసు అన్ధపుథుజ్జనో గహితో. ఇమస్మిన్తి పచ్చుప్పన్నపచ్చక్ఖకాయం దస్సేతి. చాతుమహాభూతికస్మిన్తి చతుమహాభూతకాయే చతుమహాభూతేహి నిబ్బత్తే చతుమహాభూతమయేతి అత్థో. నిబ్బిన్దేయ్యాతి ఉక్కణ్ఠేయ్య. విరజ్జేయ్యాతి న రజ్జేయ్య. విముచ్చేయ్యాతి ముచ్చితుకామో భవేయ్య. ఆచయోతి వుడ్ఢి. అపచయోతి పరిహాని. ఆదానన్తి నిబ్బత్తి. నిక్ఖేపనన్తి భేదో.

తస్మాతి యస్మా ఇమే చత్తారో వుడ్ఢిహానినిబ్బత్తిభేదా పఞ్ఞాయన్తి, తస్మా తంకారణాతి అత్థో. ఇతి భగవా చాతుమహాభూతికే కాయే రూపం పరిగ్గహేతుం అయుత్తరూపం కత్వా అరూపం పరిగ్గహేతుం యుత్తరూపం కరోతి. కస్మా? తేసఞ్హి భిక్ఖూనం రూపస్మిం గాహో బలవా అధిమత్తో, తేన తేసం రూపే గాహస్స పరిగ్గహేతబ్బరూపతం దస్సేత్వా నిక్కడ్ఢన్తో అరూపే పతిట్ఠాపనత్థం ఏవమాహ.

చిత్తన్తిఆది సబ్బం మనాయతనస్సేవ నామం. తఞ్హి చిత్తవత్థుతాయ చిత్తగోచరతాయ సమ్పయుత్తధమ్మచిత్తతాయ చ చిత్తం, మననట్ఠేన మనో, విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతి. నాలన్తి న సమత్థో. అజ్ఝోసితన్తి తణ్హాయ గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గహితం. మమాయితన్తి తణ్హామమత్తేన మమ ఇదన్తి గహితం. పరామట్ఠన్తి దిట్ఠియా పరామసిత్వా గహితం. ఏతం మమాతి తణ్హాగాహో, తేన అట్ఠసతతణ్హావిచరితం గహితం హోతి. ఏసోహమస్మీతి మానగాహో, తేన నవ మానా గహితా హోన్తి. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిగాహో, తేన ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో గహితా హోన్తి. తస్మాతి యస్మా ఏవం దీఘరత్తం గహితం, తస్మా నిబ్బిన్దితుం న సమత్థో.

వరం, భిక్ఖవేతి ఇదం కస్మా ఆహ? పఠమఞ్హి తేన రూపం పరిగ్గహేతుం అయుత్తరూపం కతం, అరూపం యుత్తరూపం, అథ ‘‘తేసం భిక్ఖూనం రూపతో గాహో నిక్ఖమిత్వా అరూపం గతో’’తి ఞత్వా తం నిక్కడ్ఢితుం ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ అత్తతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి అత్తాతి గణ్హేయ్య. భియ్యోపీతి వస్ససతతో ఉద్ధమ్పి. కస్మా పన భగవా ఏవమాహ? కిం అతిరేకవస్ససతం తిట్ఠమానం రూపం నామ అత్థి? నను పఠమవయే పవత్తం రూపం మజ్ఝిమవయం న పాపుణాతి, మజ్ఝిమవయే పవత్తం పచ్ఛిమవయం, పురేభత్తే పవత్తం పచ్ఛాభత్తం, పచ్ఛాభత్తే పవత్తం పఠమయామం, పఠమయామే పవత్తం మజ్ఝిమయామం, మజ్ఝిమయామే పవత్తం పచ్ఛిమయామం న పాపుణాతి? తథా గమనే పవత్తం ఠానం, ఠానే పవత్తం నిసజ్జం, నిసజ్జాయ పవత్తం సయనం న పాపుణాతి. ఏకఇరియాపథేపి పాదస్స ఉద్ధరణే పవత్తం అతిహరణం, అతిహరణే పవత్తం వీతిహరణం, వీతిహరణే పవత్తం వోస్సజ్జనం, వోస్సజ్జనే పవత్తం సన్నిక్ఖేపనం, సన్నిక్ఖేపనే పవత్తం సన్నిరుజ్ఝనం న పాపుణాతి, తత్థ తత్థేవ ఓధి ఓధి పబ్బం పబ్బం హుత్వా తత్తకపాలే పక్ఖిత్తతిలా వియ పటపటాయన్తా సఙ్ఖారా భిజ్జన్తీతి? సచ్చమేతం. యథా పన పదీపస్స జలతో జాతా తం తం వట్టిప్పదేసం అనతిక్కమిత్వా తత్థ తత్థేవ భిజ్జతి, అథ చ పన పవేణిసమ్బన్ధవసేన సబ్బరత్తిం జలితో పదీపోతి వుచ్చతి, ఏవమిధాపి పవేణివసేన అయమ్పి కాయో ఏవం చిరట్ఠితికో వియ కత్వా దస్సితో.

రత్తియా చ దివసస్స చాతి రత్తిమ్హి చ దివసే చ. భుమ్మత్థే హేతం సామివచనం. అఞ్ఞదేవ ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞం నిరుజ్ఝతీతి యం రత్తిం ఉప్పజ్జతి చ నిరుజ్ఝతి చ, తతో అఞ్ఞదేవ దివా ఉప్పజ్జతి చ నిరుజ్ఝతి చాతి అత్థో. అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతి, అనుప్పన్నమేవ అఞ్ఞం నిరుజ్ఝతీతి ఏవం పన అత్థో న గహేతబ్బో. ‘‘రత్తియా చ దివసస్స చా’’తి ఇదం పురిమపవేణితో పరిత్తకం పవేణిం గహేత్వా పవేణివసేనేవ వుత్తం, ఏకరత్తిం పన ఏకదివసం వా ఏకమేవ చిత్తం ఠాతుం సమత్థం నామ నత్థి. ఏకస్మిఞ్హి అచ్ఛరాక్ఖణే అనేకాని చిత్తకోటిసతసహస్సాని ఉప్పజ్జన్తి. వుత్తమ్పి చేతం మిలిన్దపఞ్హే –

‘‘వాహసతం ఖో, మహారాజ, వీహీనం, అడ్ఢచూళఞ్చ వాహా, వీహిసత్తమ్బణాని, ద్వే చ తుమ్బా, ఏకచ్ఛరాక్ఖణే పవత్తస్స చిత్తస్స ఏత్తకా వీహీ లక్ఖం ఠపీయమానా పరిక్ఖయం పరియాదానం గచ్ఛేయ్యు’’న్తి.

పవనేతి మహావనే. తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హాతి, తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హాతీతి ఇమినా న సో గణ్హితబ్బసాఖం అలభిత్వా భూమిం ఓతరతి. అథ ఖో తస్మిం మహావనే విచరన్తో తం తం సాఖం గణ్హన్తోయేవ చరతీతి అయమత్థో దస్సితో.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – అరఞ్ఞమహావనం వియ హి ఆరమ్మణవనం వేదితబ్బం. తస్మిం వనే విచరణమక్కటో వియ ఆరమ్మణవనే ఉప్పజ్జనకచిత్తం. సాఖాగహణం వియ ఆరమ్మణే లుబ్భనం. యథా సో అరఞ్ఞే విచరన్తో మక్కటో తం తం సాఖం పహాయ తం తం సాఖం గణ్హాతి, ఏవమిదం ఆరమ్మణవనే విచరన్తం చిత్తమ్పి కదాచి రూపారమ్మణం గహేత్వా ఉప్పజ్జతి, కదాచి సద్దాదీసు అఞ్ఞతరం, కదాచి అతీతం, కదాచి అనాగతం వా పచ్చుప్పన్నం వా, తథా కదాచి అజ్ఝత్తం, కదాచి బాహిరం. యథా చ సో అరఞ్ఞే విచరన్తో మక్కటో సాఖం అలభిత్వా ఓరుయ్హ భూమియం నిసిన్నోతి న వత్తబ్బో, ఏకం పన పణ్ణసాఖం గహేత్వావ నిసీదతి, ఏవమేవ ఆరమ్మణవనే విచరన్తం చిత్తమ్పి ఏకం ఓలుబ్భారమ్మణం అలభిత్వా ఉప్పన్నన్తి న వత్తబ్బం, ఏకజాతియం పన ఆరమ్మణం గహేత్వావ ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం. ఏత్తావతా చ పన భగవతా రూపతో నీహరిత్వా అరూపే గాహో పతిట్ఠాపితో, అరూపతో నీహరిత్వా రూపే.

ఇదాని తం ఉభయతో నిక్కడ్ఢితుకామో తత్ర, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకోతి దేసనం ఆరభి. అయం పనత్థో ఆసీవిసదట్ఠూపమాయ దీపేతబ్బో – ఏకో కిర పురిసో ఆసీవిసేన దట్ఠో, అథస్స విసం హరిస్సామీతి ఛేకో భిసక్కో ఆగన్త్వా వమనం కారేత్వా హేట్ఠా గరుళో, ఉపరి నాగోతి మన్తం పరివత్తేత్వా విసం ఉపరి ఆరోపేసి. సో యావ అక్ఖిప్పదేసా ఆరుళ్హభావం ఞత్వా ‘‘ఇతో పరం అభిరుహితుం న దస్సామి, దట్ఠట్ఠానేయేవ ఠపేస్సామీ’’తి ఉపరి గరుళో, హేట్ఠా నాగోతి మన్తం పరివత్తేత్వా కణ్ణే ధుమేత్వా దణ్డకేన పహరిత్వా విసం ఓతారేత్వా దట్ఠట్ఠానేయేవ ఠపేసి. తత్రస్స ఠితభావం ఞత్వా అగదలేపేన విసం నిమ్మథేత్వా న్హాపేత్వా ‘‘సుఖీ హోహీ’’తి వత్వా యేనకామం పక్కామి.

తత్థ ఆసీవిసేన దట్ఠస్స కాయే విసపతిట్ఠానం వియ ఇమేసం భిక్ఖూనం రూపే అధిమత్తగాహకాలో, ఛేకో భిసక్కో వియ తథాగతో, మన్తం పరివత్తేత్వా ఉపరి విసస్స ఆరోపితకాలో వియ తథాగతేన తేసం భిక్ఖూనం రూపతో గాహం నీహరిత్వా అరూపే పతిట్ఠాపితకాలో, యావ అక్ఖిప్పదేసా ఆరుళ్హవిసస్స ఉపరి అభిరుహితుం అదత్వా పున మన్తబలేన ఓతారేత్వా దట్ఠట్ఠానేయేవ ఠపనం వియ సత్థారా తేసం భిక్ఖూనం అరూపతో గాహం నీహరిత్వా రూపే పతిట్ఠాపితకాలో. దట్ఠట్ఠానే ఠితస్స విసస్స అగదలేపేన నిమ్మథనం వియ ఉభయతో గాహం నీహరణత్థాయ ఇమిస్సా దేసనాయ ఆరద్ధకాలో వేదితబ్బో. తత్థ నిబ్బిన్దం విరజ్జతీతి ఇమినా మగ్గో కథితో, విరాగా విముచ్చతీతి ఫలం, విముత్తస్మిన్తిఆదినా పచ్చవేక్ఖణా. పఠమం.