౧. పరివీమంసనసుత్తవణ్ణనా

౫౧. దుక్ఖవగ్గస్స పఠమే పరివీమంసమానోతి ఉపపరిక్ఖమానో. జరామరణన్తి కస్మా జరామరణం ఏకమేవ ‘‘అనేకవిధం నానప్పకారక’’న్తి వత్వా గహితన్తి చే? తస్మిం గహితే సబ్బదుక్ఖస్స గహితత్తా. యథా హి చూళాయ గహితే పురిసే సో పురిసో గహితోవ హోతి, ఏవం జరామరణే గహితే సబ్బదుక్ఖం గహితమేవ హోతి. తస్మా ‘‘యం ఖో ఇదం అనేకవిధం నానప్పకారకం దుక్ఖం లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తి న్హత్వా ఠితం పురిసం వియ సబ్బదుక్ఖం దస్సేత్వా తం చూళాయ గణ్హన్తో వియ జరామరణం గణ్హి.

జరామరణనిరోధసారుప్పగామినీతి జరామరణనిరోధస్స సారుప్పభావేన నిక్కిలేసతాయ పరిసుద్ధతాయ సదిసావ హుత్వా గామినీతి అత్థో. తథా పటిపన్నో చ హోతీతి యథా తం పటిపన్నోతి వుచ్చతి, ఏవం పటిపన్నో హోతి. అనుధమ్మచారీతి నిబ్బానధమ్మం అనుగతం పటిపత్తిధమ్మం చరతి, పూరేతీతి అత్థో. దుక్ఖక్ఖయాయ పటిపన్నోతి సీలం ఆదిం కత్వా జరామరణదుక్ఖస్స నిరోధత్థాయ పటిపన్నో. సఙ్ఖారనిరోధాయాతి సఙ్ఖారదుక్ఖస్స నిరోధత్థాయ. ఏత్తావతా యావ అరహత్తా దేసనా కథితా.

ఇదాని అరహత్తఫలపచ్చవేక్ఖణం సతతవిహారఞ్చ దస్సేత్వా దేసనా నివత్తేతబ్బా సియా, తథా అకత్వా అవిజ్జాగతోతి ఇదం కస్మా గణ్హాతీతి? ఖీణాసవస్స సమతిక్కన్తవట్టదుక్ఖదస్సనత్థం. అపిచ పున వట్టం ఆరభిత్వా వివట్టే కథియమానే బుజ్ఝనకసత్తో చేత్థ అత్థి, తస్స అజ్ఝాసయవసేనాపి ఇదం గణ్హాతీతి వేదితబ్బో. తత్థ అవిజ్జాగతోతి అవిజ్జాయ గతో ఉపగతో సమన్నాగతో. పురిసపుగ్గలోతి పురిసోయేవ పుగ్గలో. ఉభయేనాపి సమ్ముతికథం కథేతి. బుద్ధానఞ్హి సమ్ముతికథా పరమత్థకథాతి ద్వే కథా హోన్తి. తత్థ ‘‘సత్తో నరో పురిసో పుగ్గలో తిస్సో నాగో’’తి ఏవం పవత్తా సమ్ముతికథా నామ. ‘‘ఖన్ధా ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి ఏవం పవత్తా పరమత్థకథా నామ. పరమత్థం కథేన్తాపి సమ్ముతిం అముఞ్చిత్వా కథేన్తి. తే సమ్ముతిం కథేన్తాపి పరమత్థం కథేన్తాపి సచ్చమేవ కథేన్తి. తేనేవ వుత్తం –

‘‘దువే సచ్చాని అక్ఖాసి, సమ్బుద్ధో వదతం వరో;

సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నూపలబ్భతి;

సఙ్కేతవచనం సచ్చం, లోకసమ్ముతికారణం;

పరమత్థవచనం సచ్చం, ధమ్మానం భూతలక్ఖణ’’న్తి.

పుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారన్తి తేరసచేతనాభేదం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం. అభిసఙ్ఖరోతీతి కరోతి. పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణం కమ్మపుఞ్ఞేన ఉపగతం సమ్పయుత్తం హోతి, విపాకవిఞ్ఞాణం విపాకపుఞ్ఞేన. అపుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారన్తి ద్వాదసచేతనాభేదం అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి. ఆనేఞ్జం చే సఙ్ఖారన్తి చతుచేతనాభేదం ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం. ఆనేఞ్జూపగం హోతి విఞ్ఞాణన్తి కమ్మానేఞ్జేన కమ్మవిఞ్ఞాణం, విపాకానేఞ్జేన విపాకవిఞ్ఞాణం ఉపగతం హోతి. ఏత్థ చ తివిధస్స కమ్మాభిసఙ్ఖారస్స గహితత్తా ద్వాదసపదికో పచ్చయాకారో గహితోవ హోతి. ఏత్తావతా వట్టం దస్సితం.

ఇదాని వివట్టం దస్సేన్తో యతో ఖో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అవిజ్జాతి చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణం. విజ్జాతి అరహత్తమగ్గఞాణం. ఏత్థ చ పఠమమేవ అవిజ్జాయ పహీనాయ విజ్జా ఉప్పజ్జతి. యథా పన చతురఙ్గేపి తమే రత్తిం పదీపుజ్జలేన అన్ధకారో పహీయతి, ఏవం విజ్జుప్పాదా అవిజ్జాయ పహానం వేదితబ్బం. న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతీతి లోకే కిఞ్చి ధమ్మం న గణ్హాతి న పరామసతి. అనుపాదియం న పరితస్సతీతి అనుపాదియన్తో అగణ్హన్తో నేవ తణ్హాపరితస్సనాయ, న భయపరితస్సనాయ పరితస్సతి, న తణ్హాయతి న భాయతీతి అత్థో. పచ్చత్తఞ్ఞేవాతి సయమేవ అత్తనావ పరినిబ్బాయతి, న అఞ్ఞస్స ఆనుభావేన.

సో సుఖం చే వేదనన్తి ఇదం కస్మా ఆరభి? ఖీణాసవస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణం దస్సేత్వా సతతవిహారం దస్సేతుం ఆరభి. అనజ్ఝోసితాతి తణ్హాయ గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా అగహితా. అథ దుక్ఖవేదనా కస్మా వుత్తా, కిం తమ్పి అభినన్దన్తో అత్థీతి? ఆమ అత్థి. సుఖం అభినన్దన్తోయేవ హి దుక్ఖం అభినన్దతి నామ దుక్ఖం పత్వా సుఖం పత్థనతో సుఖస్స చ విపరిణామదుక్ఖతోతి. కాయపరియన్తికన్తి కాయపరిచ్ఛిన్నం, యావ పఞ్చద్వారకాయో పవత్తతి, తావ పవత్తం పఞ్చద్వారికవేదనన్తి అత్థో. జీవితపరియన్తికన్తి జీవితపరిచ్ఛిన్నం. యావ జీవితం పవత్తతి, తావ పవత్తం మనోద్వారికవేదనన్తి అత్థో.

తత్థ పఞ్చద్వారికవేదనా పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా పఠమం నిరుజ్ఝతి, మనోద్వారికవేదనా పఠమం ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా నిరుజ్ఝతి. సా హి పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థురూపస్మింయేవ పతిట్ఠాతి. పఞ్చద్వారికా పవత్తే పఞ్చద్వారవసేన పవత్తమానా పఠమవయే వీసతివస్సకాలే రజ్జనదుస్సనముయ్హనవసేన అధిమత్తా బలవతీ హోతి, పణ్ణాసవస్సకాలే ఠితా హోతి, సట్ఠివస్సకాలతో పట్ఠాయ పరిహాయమానా అసీతినవుతివస్సకాలే మన్దా హోతి. తదా హి సత్తా ‘‘చిరరత్తం ఏకతో నిసీదిమ్హా నిపజ్జిమ్హా’’తి వదన్తేపి ‘‘న సఞ్జానామా’’తి వదన్తి. అధిమత్తానిపి రూపాదిఆరమ్మణాని ‘‘న పస్సామ న సుణామ’’, ‘‘సుగన్ధం దుగ్గన్ధం వా సాదుం అసాదుం వా థద్ధం ముదుకన్తి వా న జానామా’’తి వదన్తి. ఇతి నేసం పఞ్చద్వారికవేదనా భగ్గా హోతి, మనోద్వారికావ పవత్తతి. సాపి అనుపుబ్బేన పరిహాయమానా మరణసమయే హదయకోటింయేవ నిస్సాయ పవత్తతి. యావ పనేసా పవత్తతి, తావ సత్తో జీవతీతి వుచ్చతి. యదా నప్పవత్తతి, తదా మతో నిరుద్ధోతి వుచ్చతి.

స్వాయమత్థో వాపియా దీపేతబ్బో –

యథా హి పురిసో పఞ్చఉదకమగ్గసమ్పన్నం వాపిం కరేయ్య, పఠమం దేవే వుట్ఠే పఞ్చహి ఉదకమగ్గేహి ఉదకం పవిసిత్వా అన్తోవాపియం ఆవాటే పూరేయ్య, పునప్పునం దేవే వస్సన్తే ఉదకమగ్గే పూరేత్వా గావుతడ్ఢయోజనమత్తం ఓత్థరిత్వా ఉదకం తిట్ఠేయ్య తతో తతో విస్సన్దమానం, అథ నిద్ధమనతుమ్బే వివరిత్వా ఖేత్తేసు కమ్మే కరియమానే ఉదకం నిక్ఖమన్తం, సస్సపాకకాలే (ఉదకం నిక్ఖమన్తం,) ఉదకం పరిహీనం ‘‘మచ్ఛే గణ్హామా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జేయ్య, తతో కతిపాహేన ఆవాటేసుయేవ ఉదకం సణ్ఠహేయ్య. యావ పన తం ఆవాటేసు హోతి, తావ ‘‘మహావాపియం ఉదకం అత్థీ’’తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. యదా పన తత్థ ఛిజ్జతి, తదా ‘‘వాపియం ఉదకం నత్థీ’’తి వుచ్చతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

పఠమం దేవే వస్సన్తే పఞ్చహి మగ్గేహి ఉదకే పవిసన్తే ఆవాటానం పూరణకాలో వియ హి పఠమమేవ పటిసన్ధిక్ఖణే మనోద్వారికవేదనాయ వత్థురూపే పతిట్ఠితకాలో, పునప్పునం దేవే వస్సన్తే పఞ్చన్నం మగ్గానం పూరితకాలో వియ పవత్తే పఞ్చద్వారికవేదనాయ పవత్తికాలో, గావుతడ్ఢయోజనమత్తం అజ్ఝోత్థరణం వియ పఠమవయే వీసతివస్సకాలే రజ్జనాదివసేన తస్సా అధిమత్తబలవభావో, యావ వాపితో ఉదకం న నిగ్గచ్ఛతి, తావ పూరాయ వాపియా ఠితకాలో వియ పఞ్ఞాసవస్సకాలే తస్సా ఠితకాలో, నిద్ధమనతుమ్బేసు వివటేసు కమ్మన్తే కరియమానే ఉదకస్స నిక్ఖమనకాలో వియ సట్ఠివస్సకాలతో పట్ఠాయ తస్సా పరిహాని, ఉదకే భట్ఠే ఉదకమగ్గేసు పరిత్తోదకస్స ఠితకాలో వియ అసీతినవుతివస్సకాలే పఞ్చద్వారికవేదనాయ మన్దకాలో, ఆవాటేసుయేవ ఉదకస్స పతిట్ఠానకాలో వియ హదయవత్థుకోటిం నిస్సాయ మనోద్వారికవేదనాయ పవత్తికాలో, ఆవాటేసు పరిత్తేపి ఉదకే సతి ‘‘వాపియం ఉదకం అత్థీ’’తి వత్తబ్బకాలో వియ యావ సా పవత్తతి, తావ ‘‘సత్తో జీవతీ’’తి వుచ్చతి. యథా పన ఆవాటేసు ఉదకే ఛిన్నే ‘‘నత్థి వాపియం ఉదక’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం మనోద్వారికవేదనాయ అప్పవత్తమానాయ ‘‘సత్తో మతో’’తి వుచ్చతి. ఇమం వేదనం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదియమానో’’తి.

కాయస్స భేదాతి కాయస్స భేదేన. జీవితపరియాదానా ఉద్ధన్తి జీవితక్ఖయతో ఉద్ధం. ఇధేవాతి పటిసన్ధివసేన పరతో అగన్త్వా ఇధేవ. సీతీభవిస్సన్తీతి పవత్తివిప్ఫన్దదరథరహితాని సీతాని అప్పవత్తనధమ్మాని భవిస్సన్తి. సరీరానీతి ధాతుసరీరాని. అవసిస్సన్తీతి అవసిట్ఠాని భవిస్సన్తి.

కుమ్భకారపాకాతి కుమ్భకారస్స భాజనపచనట్ఠానతో. పటిసిస్సేయ్యాతి ఠపేయ్య. కపల్లానీతి సహ ముఖవట్టియా ఏకాబద్ధాని కుమ్భకపల్లాని. అవసిస్సేయ్యున్తి తిట్ఠేయ్యుం. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – ఆదిత్తకుమ్భకారపాకో వియ హి తయో భవా దట్ఠబ్బా, కుమ్భకారో వియ యోగావచరో, పాకతో కుమ్భకారభాజనానం నీహరణదణ్డకో వియ అరహత్తమగ్గఞాణం, సమో భూమిభాగో వియ అసఙ్ఖతం నిబ్బానతలం, దణ్డకేన ఉణ్హకుమ్భం ఆకడ్ఢిత్వా సమే భూమిభాగే కుమ్భస్స ఠపితకాలో వియ ఆరద్ధవిపస్సకస్స రూపసత్తకం అరూపసత్తకం విపస్సన్తస్స కమ్మట్ఠానే చ పగుణే విభూతే ఉపట్ఠహమానే తథారూపం ఉతుసప్పాయాదిం లభిత్వా ఏకాసనే నిసిన్నస్స విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అగ్గఫలం అరహత్తం పత్వా చతూహి అపాయేహి అత్తభావం ఉద్ధరిత్వా ఫలసమాపత్తివసేన అసఙ్ఖతే నిబ్బానతలే ఠితకాలో దట్ఠబ్బో. ఖీణాసవో పన ఉణ్హకుమ్భో వియ అరహత్తప్పత్తదివసేయేవ న పరినిబ్బాతి, సాసనప్పవేణిం పన ఘటయమానో పణ్ణాససట్ఠివస్సాని ఠత్వా చరిమకచిత్తప్పత్తియా ఉపాదిణ్ణకక్ఖన్ధభేదా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాతి. అథస్స కుమ్భస్స వియ కపల్లాని అనుపాదిణ్ణకసరీరానేవ అవసిస్సన్తీతి. సరీరాని అవసిస్సన్తీతి పజానాతీతి ఇదం పన ఖీణాసవస్స అనుయోగారోపనత్థం వుత్తం.

విఞ్ఞాణం పఞ్ఞాయేథాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం పఞ్ఞాయేథ. సాధు సాధూతి థేరానం బ్యాకరణం సమ్పహంసతి. ఏవమేతన్తి యదేతం తివిధే అభిసఙ్ఖారే అసతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స అప్పఞ్ఞాణన్తిఆది, ఏవమేవ ఏతం. అధిముచ్చథాతి సన్నిట్ఠానసఙ్ఖాతం అధిమోక్ఖం పటిలభథ. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సాతి అయమేవ వట్టదుక్ఖస్స అన్తో అయం పరిచ్ఛేదో, యదిదం నిబ్బానన్తి. పఠమం.