౬. దుక్ఖవగ్గో

౧. పరివీమంసనసుత్తవణ్ణనా

౫౧. దుక్ఖవగ్గస్స పఠమే పరివీమంసమానోతి ఉపపరిక్ఖమానో. జరామరణన్తి కస్మా జరామరణం ఏకమేవ ‘‘అనేకవిధం నానప్పకారక’’న్తి వత్వా గహితన్తి చే? తస్మిం గహితే సబ్బదుక్ఖస్స గహితత్తా. యథా హి చూళాయ గహితే పురిసే సో పురిసో గహితోవ హోతి, ఏవం జరామరణే గహితే సబ్బదుక్ఖం గహితమేవ హోతి. తస్మా ‘‘యం ఖో ఇదం అనేకవిధం నానప్పకారకం దుక్ఖం లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తి న్హత్వా ఠితం పురిసం వియ సబ్బదుక్ఖం దస్సేత్వా తం చూళాయ గణ్హన్తో వియ జరామరణం గణ్హి.

జరామరణనిరోధసారుప్పగామినీతి జరామరణనిరోధస్స సారుప్పభావేన నిక్కిలేసతాయ పరిసుద్ధతాయ సదిసావ హుత్వా గామినీతి అత్థో. తథా పటిపన్నో చ హోతీతి యథా తం పటిపన్నోతి వుచ్చతి, ఏవం పటిపన్నో హోతి. అనుధమ్మచారీతి నిబ్బానధమ్మం అనుగతం పటిపత్తిధమ్మం చరతి, పూరేతీతి అత్థో. దుక్ఖక్ఖయాయ పటిపన్నోతి సీలం ఆదిం కత్వా జరామరణదుక్ఖస్స నిరోధత్థాయ పటిపన్నో. సఙ్ఖారనిరోధాయాతి సఙ్ఖారదుక్ఖస్స నిరోధత్థాయ. ఏత్తావతా యావ అరహత్తా దేసనా కథితా.

ఇదాని అరహత్తఫలపచ్చవేక్ఖణం సతతవిహారఞ్చ దస్సేత్వా దేసనా నివత్తేతబ్బా సియా, తథా అకత్వా అవిజ్జాగతోతి ఇదం కస్మా గణ్హాతీతి? ఖీణాసవస్స సమతిక్కన్తవట్టదుక్ఖదస్సనత్థం. అపిచ పున వట్టం ఆరభిత్వా వివట్టే కథియమానే బుజ్ఝనకసత్తో చేత్థ అత్థి, తస్స అజ్ఝాసయవసేనాపి ఇదం గణ్హాతీతి వేదితబ్బో. తత్థ అవిజ్జాగతోతి అవిజ్జాయ గతో ఉపగతో సమన్నాగతో. పురిసపుగ్గలోతి పురిసోయేవ పుగ్గలో. ఉభయేనాపి సమ్ముతికథం కథేతి. బుద్ధానఞ్హి సమ్ముతికథా పరమత్థకథాతి ద్వే కథా హోన్తి. తత్థ ‘‘సత్తో నరో పురిసో పుగ్గలో తిస్సో నాగో’’తి ఏవం పవత్తా సమ్ముతికథా నామ. ‘‘ఖన్ధా ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి ఏవం పవత్తా పరమత్థకథా నామ. పరమత్థం కథేన్తాపి సమ్ముతిం అముఞ్చిత్వా కథేన్తి. తే సమ్ముతిం కథేన్తాపి పరమత్థం కథేన్తాపి సచ్చమేవ కథేన్తి. తేనేవ వుత్తం –

‘‘దువే సచ్చాని అక్ఖాసి, సమ్బుద్ధో వదతం వరో;

సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నూపలబ్భతి;

సఙ్కేతవచనం సచ్చం, లోకసమ్ముతికారణం;

పరమత్థవచనం సచ్చం, ధమ్మానం భూతలక్ఖణ’’న్తి.

పుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారన్తి తేరసచేతనాభేదం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం. అభిసఙ్ఖరోతీతి కరోతి. పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణం కమ్మపుఞ్ఞేన ఉపగతం సమ్పయుత్తం హోతి, విపాకవిఞ్ఞాణం విపాకపుఞ్ఞేన. అపుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారన్తి ద్వాదసచేతనాభేదం అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి. ఆనేఞ్జం చే సఙ్ఖారన్తి చతుచేతనాభేదం ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం. ఆనేఞ్జూపగం హోతి విఞ్ఞాణన్తి కమ్మానేఞ్జేన కమ్మవిఞ్ఞాణం, విపాకానేఞ్జేన విపాకవిఞ్ఞాణం ఉపగతం హోతి. ఏత్థ చ తివిధస్స కమ్మాభిసఙ్ఖారస్స గహితత్తా ద్వాదసపదికో పచ్చయాకారో గహితోవ హోతి. ఏత్తావతా వట్టం దస్సితం.

ఇదాని వివట్టం దస్సేన్తో యతో ఖో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అవిజ్జాతి చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణం. విజ్జాతి అరహత్తమగ్గఞాణం. ఏత్థ చ పఠమమేవ అవిజ్జాయ పహీనాయ విజ్జా ఉప్పజ్జతి. యథా పన చతురఙ్గేపి తమే రత్తిం పదీపుజ్జలేన అన్ధకారో పహీయతి, ఏవం విజ్జుప్పాదా అవిజ్జాయ పహానం వేదితబ్బం. న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతీతి లోకే కిఞ్చి ధమ్మం న గణ్హాతి న పరామసతి. అనుపాదియం న పరితస్సతీతి అనుపాదియన్తో అగణ్హన్తో నేవ తణ్హాపరితస్సనాయ, న భయపరితస్సనాయ పరితస్సతి, న తణ్హాయతి న భాయతీతి అత్థో. పచ్చత్తఞ్ఞేవాతి సయమేవ అత్తనావ పరినిబ్బాయతి, న అఞ్ఞస్స ఆనుభావేన.

సో సుఖం చే వేదనన్తి ఇదం కస్మా ఆరభి? ఖీణాసవస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణం దస్సేత్వా సతతవిహారం దస్సేతుం ఆరభి. అనజ్ఝోసితాతి తణ్హాయ గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా అగహితా. అథ దుక్ఖవేదనా కస్మా వుత్తా, కిం తమ్పి అభినన్దన్తో అత్థీతి? ఆమ అత్థి. సుఖం అభినన్దన్తోయేవ హి దుక్ఖం అభినన్దతి నామ దుక్ఖం పత్వా సుఖం పత్థనతో సుఖస్స చ విపరిణామదుక్ఖతోతి. కాయపరియన్తికన్తి కాయపరిచ్ఛిన్నం, యావ పఞ్చద్వారకాయో పవత్తతి, తావ పవత్తం పఞ్చద్వారికవేదనన్తి అత్థో. జీవితపరియన్తికన్తి జీవితపరిచ్ఛిన్నం. యావ జీవితం పవత్తతి, తావ పవత్తం మనోద్వారికవేదనన్తి అత్థో.

తత్థ పఞ్చద్వారికవేదనా పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా పఠమం నిరుజ్ఝతి, మనోద్వారికవేదనా పఠమం ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా నిరుజ్ఝతి. సా హి పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థురూపస్మింయేవ పతిట్ఠాతి. పఞ్చద్వారికా పవత్తే పఞ్చద్వారవసేన పవత్తమానా పఠమవయే వీసతివస్సకాలే రజ్జనదుస్సనముయ్హనవసేన అధిమత్తా బలవతీ హోతి, పణ్ణాసవస్సకాలే ఠితా హోతి, సట్ఠివస్సకాలతో పట్ఠాయ పరిహాయమానా అసీతినవుతివస్సకాలే మన్దా హోతి. తదా హి సత్తా ‘‘చిరరత్తం ఏకతో నిసీదిమ్హా నిపజ్జిమ్హా’’తి వదన్తేపి ‘‘న సఞ్జానామా’’తి వదన్తి. అధిమత్తానిపి రూపాదిఆరమ్మణాని ‘‘న పస్సామ న సుణామ’’, ‘‘సుగన్ధం దుగ్గన్ధం వా సాదుం అసాదుం వా థద్ధం ముదుకన్తి వా న జానామా’’తి వదన్తి. ఇతి నేసం పఞ్చద్వారికవేదనా భగ్గా హోతి, మనోద్వారికావ పవత్తతి. సాపి అనుపుబ్బేన పరిహాయమానా మరణసమయే హదయకోటింయేవ నిస్సాయ పవత్తతి. యావ పనేసా పవత్తతి, తావ సత్తో జీవతీతి వుచ్చతి. యదా నప్పవత్తతి, తదా మతో నిరుద్ధోతి వుచ్చతి.

స్వాయమత్థో వాపియా దీపేతబ్బో –

యథా హి పురిసో పఞ్చఉదకమగ్గసమ్పన్నం వాపిం కరేయ్య, పఠమం దేవే వుట్ఠే పఞ్చహి ఉదకమగ్గేహి ఉదకం పవిసిత్వా అన్తోవాపియం ఆవాటే పూరేయ్య, పునప్పునం దేవే వస్సన్తే ఉదకమగ్గే పూరేత్వా గావుతడ్ఢయోజనమత్తం ఓత్థరిత్వా ఉదకం తిట్ఠేయ్య తతో తతో విస్సన్దమానం, అథ నిద్ధమనతుమ్బే వివరిత్వా ఖేత్తేసు కమ్మే కరియమానే ఉదకం నిక్ఖమన్తం, సస్సపాకకాలే (ఉదకం నిక్ఖమన్తం,) ఉదకం పరిహీనం ‘‘మచ్ఛే గణ్హామా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జేయ్య, తతో కతిపాహేన ఆవాటేసుయేవ ఉదకం సణ్ఠహేయ్య. యావ పన తం ఆవాటేసు హోతి, తావ ‘‘మహావాపియం ఉదకం అత్థీ’’తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. యదా పన తత్థ ఛిజ్జతి, తదా ‘‘వాపియం ఉదకం నత్థీ’’తి వుచ్చతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

పఠమం దేవే వస్సన్తే పఞ్చహి మగ్గేహి ఉదకే పవిసన్తే ఆవాటానం పూరణకాలో వియ హి పఠమమేవ పటిసన్ధిక్ఖణే మనోద్వారికవేదనాయ వత్థురూపే పతిట్ఠితకాలో, పునప్పునం దేవే వస్సన్తే పఞ్చన్నం మగ్గానం పూరితకాలో వియ పవత్తే పఞ్చద్వారికవేదనాయ పవత్తికాలో, గావుతడ్ఢయోజనమత్తం అజ్ఝోత్థరణం వియ పఠమవయే వీసతివస్సకాలే రజ్జనాదివసేన తస్సా అధిమత్తబలవభావో, యావ వాపితో ఉదకం న నిగ్గచ్ఛతి, తావ పూరాయ వాపియా ఠితకాలో వియ పఞ్ఞాసవస్సకాలే తస్సా ఠితకాలో, నిద్ధమనతుమ్బేసు వివటేసు కమ్మన్తే కరియమానే ఉదకస్స నిక్ఖమనకాలో వియ సట్ఠివస్సకాలతో పట్ఠాయ తస్సా పరిహాని, ఉదకే భట్ఠే ఉదకమగ్గేసు పరిత్తోదకస్స ఠితకాలో వియ అసీతినవుతివస్సకాలే పఞ్చద్వారికవేదనాయ మన్దకాలో, ఆవాటేసుయేవ ఉదకస్స పతిట్ఠానకాలో వియ హదయవత్థుకోటిం నిస్సాయ మనోద్వారికవేదనాయ పవత్తికాలో, ఆవాటేసు పరిత్తేపి ఉదకే సతి ‘‘వాపియం ఉదకం అత్థీ’’తి వత్తబ్బకాలో వియ యావ సా పవత్తతి, తావ ‘‘సత్తో జీవతీ’’తి వుచ్చతి. యథా పన ఆవాటేసు ఉదకే ఛిన్నే ‘‘నత్థి వాపియం ఉదక’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం మనోద్వారికవేదనాయ అప్పవత్తమానాయ ‘‘సత్తో మతో’’తి వుచ్చతి. ఇమం వేదనం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదియమానో’’తి.

కాయస్స భేదాతి కాయస్స భేదేన. జీవితపరియాదానా ఉద్ధన్తి జీవితక్ఖయతో ఉద్ధం. ఇధేవాతి పటిసన్ధివసేన పరతో అగన్త్వా ఇధేవ. సీతీభవిస్సన్తీతి పవత్తివిప్ఫన్దదరథరహితాని సీతాని అప్పవత్తనధమ్మాని భవిస్సన్తి. సరీరానీతి ధాతుసరీరాని. అవసిస్సన్తీతి అవసిట్ఠాని భవిస్సన్తి.

కుమ్భకారపాకాతి కుమ్భకారస్స భాజనపచనట్ఠానతో. పటిసిస్సేయ్యాతి ఠపేయ్య. కపల్లానీతి సహ ముఖవట్టియా ఏకాబద్ధాని కుమ్భకపల్లాని. అవసిస్సేయ్యున్తి తిట్ఠేయ్యుం. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – ఆదిత్తకుమ్భకారపాకో వియ హి తయో భవా దట్ఠబ్బా, కుమ్భకారో వియ యోగావచరో, పాకతో కుమ్భకారభాజనానం నీహరణదణ్డకో వియ అరహత్తమగ్గఞాణం, సమో భూమిభాగో వియ అసఙ్ఖతం నిబ్బానతలం, దణ్డకేన ఉణ్హకుమ్భం ఆకడ్ఢిత్వా సమే భూమిభాగే కుమ్భస్స ఠపితకాలో వియ ఆరద్ధవిపస్సకస్స రూపసత్తకం అరూపసత్తకం విపస్సన్తస్స కమ్మట్ఠానే చ పగుణే విభూతే ఉపట్ఠహమానే తథారూపం ఉతుసప్పాయాదిం లభిత్వా ఏకాసనే నిసిన్నస్స విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అగ్గఫలం అరహత్తం పత్వా చతూహి అపాయేహి అత్తభావం ఉద్ధరిత్వా ఫలసమాపత్తివసేన అసఙ్ఖతే నిబ్బానతలే ఠితకాలో దట్ఠబ్బో. ఖీణాసవో పన ఉణ్హకుమ్భో వియ అరహత్తప్పత్తదివసేయేవ న పరినిబ్బాతి, సాసనప్పవేణిం పన ఘటయమానో పణ్ణాససట్ఠివస్సాని ఠత్వా చరిమకచిత్తప్పత్తియా ఉపాదిణ్ణకక్ఖన్ధభేదా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాతి. అథస్స కుమ్భస్స వియ కపల్లాని అనుపాదిణ్ణకసరీరానేవ అవసిస్సన్తీతి. సరీరాని అవసిస్సన్తీతి పజానాతీతి ఇదం పన ఖీణాసవస్స అనుయోగారోపనత్థం వుత్తం.

విఞ్ఞాణం పఞ్ఞాయేథాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం పఞ్ఞాయేథ. సాధు సాధూతి థేరానం బ్యాకరణం సమ్పహంసతి. ఏవమేతన్తి యదేతం తివిధే అభిసఙ్ఖారే అసతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స అప్పఞ్ఞాణన్తిఆది, ఏవమేవ ఏతం. అధిముచ్చథాతి సన్నిట్ఠానసఙ్ఖాతం అధిమోక్ఖం పటిలభథ. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సాతి అయమేవ వట్టదుక్ఖస్స అన్తో అయం పరిచ్ఛేదో, యదిదం నిబ్బానన్తి. పఠమం.

౨. ఉపాదానసుత్తవణ్ణనా

౫౨. దుతియే ఉపాదానియేసూతి చతున్నం ఉపాదానానం పచ్చయేసు తేభూమకధమ్మేసు. అస్సాదానుపస్సినోతి అస్సాదం అనుపస్సన్తస్స. తత్రాతి తస్మిం అగ్గిక్ఖన్ధే. తదాహారోతి తంపచ్చయో. తదుపాదానోతి తస్సేవ వేవచనం. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ అగ్గిక్ఖన్ధో వియ హి తయో భవా, తేభూమకవట్టన్తిపి ఏతదేవ, అగ్గిజగ్గకపురిసో వియ వట్టనిస్సితో బాలపుథుజ్జనో, సుక్ఖతిణగోమయాదిపక్ఖిపనం వియ అస్సాదానుపస్సినో పుథుజ్జనస్స తణ్హాదివసేన ఛహి ద్వారేహి కుసలాకుసలకమ్మకరణం. తిణగోమయాదీసు ఖీణేసు పునప్పునం తేసం పక్ఖిపనేన అగ్గిక్ఖన్ధస్స వడ్ఢనం వియ బాలపుథుజ్జనస్స ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ యథావుత్తకమ్మాయూహనేన అపరాపరం వట్టదుక్ఖనిబ్బత్తనం.

న కాలేన కాలం సుక్ఖాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్యాతి తఞ్హి కోచి అత్థకామో ఏవం వదేయ్య – ‘‘భో కస్మా ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ కలాపే బన్ధిత్వా సుక్ఖతిణకట్ఠానం పచ్ఛియఞ్చ పూరేత్వా సుక్ఖగోమయాని పక్ఖిపన్తో ఏతం అగ్గిం జాలేసి? అపి ను తే అత్థి ఇతోనిదానం కాచి వడ్ఢీతి? వంసాగతమేతం భో అమ్హాకం, ఇతోనిదానం పన మే అవడ్ఢియేవ, కుతో వడ్ఢి? అహఞ్హి ఇమం అగ్గిం జగ్గన్తో నేవ న్హాయితుం న భుఞ్జితుం న నిపజ్జితుం లభామీతి. తేన హి భో కిం తే ఇమినా నిరత్థకేన అగ్గిజాలనేన? ఏహి త్వం ఏతాని ఆభతాని తిణాదీని ఏత్థ నిక్ఖిప, తాని సయమేవ ఝాయిస్సన్తి, త్వం పన అసుకస్మిం ఠానే సీతోదకా పోక్ఖరణీ అత్థి, తత్థ న్హత్వా, మాలాగన్ధవిలేపనేహి అత్తానం మణ్డేత్వా సునివత్థో సుపారుతోవ పాదుకాహి నగరం పవిసిత్వా పాసాదవరమారుయ్హ వాతపానం వివరిత్వా మహావీథియం విరోచమానో నిసీద ఏకగ్గో సుఖసమప్పితో హుత్వా, తత్థ తే నిసిన్నస్స తిణాదీనం ఖయేన సయమేవ అయం అగ్గి అప్పణ్ణత్తిభావం గమిస్సతీ’’తి. సో తథా కరేయ్య. తథేవ చ తత్థ నిసిన్నస్స సో అగ్గి ఉపాదానక్ఖయేన అప్పణ్ణత్తిభావం గచ్ఛేయ్య. ఇదం సన్ధాయేతం ‘‘న కాలేన కాల’’న్తిఆది వుత్తం.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ పన ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – చత్తాలీసాయ కట్ఠవాహానం జలమానో మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో వియ హి తేభూమకవట్టం దట్ఠబ్బం, అగ్గిజగ్గనకపురిసో వియ వట్టసన్నిస్సితకో యోగావచరో, అత్థకామో పురిసో వియ సమ్మాసమ్బుద్ధో, తేన పురిసేన తస్స దిన్నఓవాదో వియ తథాగతేన ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, తేభూమకధమ్మేసు నిబ్బిన్ద, ఏవం వట్టదుక్ఖా ముచ్చిస్ససీ’’తి తస్స తేభూమకధమ్మేసు కమ్మట్ఠానస్స కథితకాలో, తస్స పురిసస్స యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జిత్వా పాసాదే నిసిన్నకాలో వియ యోగినో సుగతోవాదం సమ్పటిచ్ఛిత్వా సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స తేభూమకధమ్మేసు విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అనుక్కమేన యథానురూపం ఆహారసప్పాయాదిం లభిత్వా, ఏకాసనే నిసిన్నస్స అగ్గఫలే పతిట్ఠితకాలో, తస్స న్హానవిలేపనాదీహి సుధోతమణ్డితకాయత్తా తస్మిం నిసిన్నస్స ఏకగ్గసుఖసమప్పితకాలో వియ యోగినో అరియమగ్గపోక్ఖరణియం మగ్గఞాణోదకేన సున్హాతసుధోతకిలేసమలస్స హిరోత్తప్పసాటకే నివాసేత్వా సీలవిలేపనానులిత్తస్స అరహత్తమణ్డనేన అత్తభావం మణ్డేత్వా విముత్తిపుప్ఫదామం పిళన్ధిత్వా ఇద్ధిపాదపాదుకా ఆరుయ్హ నిబ్బాననగరం పవిసిత్వా ధమ్మపాసాదం ఆరుయ్హ సతిపట్ఠానమహావీథియం విరోచమానస్స నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నకాలో. తస్స పన పురిసస్స తస్మిం నిసిన్నస్స తిణాదీనం ఖయేన అగ్గిక్ఖన్ధస్స అప్పణ్ణత్తిగమనకాలో వియ ఖీణాసవస్స యావతాయుకం ఠత్వా ఉపాదిణ్ణకక్ఖన్ధభేదేన అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతస్స మహావట్టవూపసమో దట్ఠబ్బో. దుతియం.

౩. సంయోజనసుత్తవణ్ణనా

౫౩. తతియే సంయోజనియేసూతి దసన్నం సంయోజనానం పచ్చయేసు. ఝాయేయ్యాతి జలేయ్య. తేలం ఆసిఞ్చేయ్య వట్టిం ఉపసంహరేయ్యాతి దీపపటిజగ్గనత్థం తేలభాజనఞ్చ మహన్తఞ్చ వట్టికపాలం గహేత్వా సమీపే నిచ్చం ఠితోవ తేలే ఖీణే తేలం ఆసిఞ్చేయ్య, వట్టియా ఖీణాయ వట్టిం ఉపసంహరేయ్య. సేసమేత్థ సద్ధిం ఓపమ్మసంసన్దనేన పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. తతియం.

౪. దుతియసంయోజనసుత్తవణ్ణనా

౫౪. చతుత్థే ఉపమం పఠమం కత్వా పచ్ఛా అత్థో వుత్తో. సేసం తాదిసమేవ. చతుత్థం.

౫. మహారుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౫౫. పఞ్చమే ఉద్ధం ఓజం అభిహరన్తీతి పథవీరసఞ్చ ఆపోరసఞ్చ ఉపరి ఆరోపేన్తి. ఓజాయ ఆరోపితత్తా హత్థసతుబ్బేధస్స రుక్ఖస్స అఙ్కురగ్గేసు బిన్దుబిన్దూని వియ హుత్వా సినేహో తిట్ఠతి. ఇదం పనేత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం – మహారుక్ఖో వియ హి తేభూమకవట్టం, మూలాని వియ ఆయతనాని, మూలేహి ఓజాయ ఆరోహనం వియ ఛహి ద్వారేహి కమ్మారోహనం, ఓజాయ అభిరుళ్హత్తా మహారుక్ఖస్స యావకప్పట్ఠానం వియ వట్టనిస్సితబాలపుథుజ్జనస్స ఛహి ద్వారేహి కమ్మం ఆయూహన్తస్స అపరాపరం వట్టస్స వడ్ఢనవసేన దీఘరత్తం ఠానం.

కుద్దాలపిటకన్తి కుద్దాలఞ్చేవ పచ్ఛిభాజనఞ్చ. ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దేయ్యాతి ఖుద్దకమహన్తాని ఖణ్డాఖణ్డాని కరోన్తో ఛిన్దేయ్య. ఇదం పనేత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం – ఇధాపి హి మహారుక్ఖో వియ తేభూమకవట్టం, రుక్ఖం నాసేతుకామో పురిసో వియ యోగావచరో, కుద్దాలో వియ ఞాణం, పచ్ఛి వియ సమాధి, రుక్ఖచ్ఛేదనఫరసు వియ ఞాణం, రుక్ఖస్స మూలే ఛిన్నకాలో వియ యోగినో ఆచరియసన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా మనసికరోన్తస్స పఞ్ఞా, ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దనకాలో వియ సఙ్ఖేపతో చతున్నం మహాభూతానం మనసికారో, ఫాలనం వియ ద్వేచత్తాలీసాయ కోట్ఠాసేసు విత్థారమనసికారో, సకలికం సకలికం కరణకాలో వియ ఉపాదారూపస్స చేవ రూపక్ఖన్ధారమ్మణస్స విఞ్ఞాణస్స చాతి ఇమేసం వసేన నామరూపపరిగ్గహో, మూలానం ఉపచ్ఛేదనం వియ తస్సేవ నామరూపస్స పచ్చయపరియేసనం, వాతాతపే విసోసేత్వా అగ్గినా డహనకాలో వియ అనుపుబ్బేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అఞ్ఞతరం సప్పాయం లభిత్వా కమ్మట్ఠానే విభూతే ఉపట్ఠహమానే ఏకపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స సమణధమ్మం కరోన్తస్స అగ్గఫలప్పత్తి, మసికరణం వియ అరహత్తప్పత్తదివసేయేవ అపరినిబ్బాయన్తస్స యావతాయుకం ఠిత కాలో, మహావాతే ఓపుననం నదియా పవాహనం వియ చ ఉపాదిణ్ణకక్ఖన్ధభేదేన అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతస్స వట్టవూపసమో వేదితబ్బో. పఞ్చమం.

౬. దుతియమహారుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౫౬. ఛట్ఠేపి ఉపమం పఠమం వత్వా పచ్ఛా అత్థో వుత్తో, ఇదమేవ నానత్తం. ఛట్ఠం.

౭. తరుణరుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౫౭-౫౯. సత్తమే తరుణోతి అజాతఫలో. పలిమజ్జేయ్యాతి సోధేయ్య. పంసుం దదేయ్యాతి థద్ధఫరుసపంసుం హరిత్వా ముదుగోమయచుణ్ణమిస్సం మధురపంసుం పక్ఖిపేయ్య. వుద్ధిన్తి వుద్ధిం ఆపజ్జిత్వా పుప్ఫూపగో పుప్ఫం, ఫలూపగో ఫలం గణ్హేయ్య. ఇదం పనేత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం – తరుణరుక్ఖో వియ హి తేభూమకవట్టం, రుక్ఖజగ్గకో పురిసో వియ వట్టనిస్సితో పుథుజ్జనో, మూలఫలసన్తానాదీని వియ తీహి ద్వారేహి కుసలాకుసలకమ్మాయూహనం, రుక్ఖస్స వుడ్ఢిఆపజ్జనం వియ పుథుజ్జనస్స తీహి ద్వారేహి కమ్మం ఆయూహతో అపరాపరం వట్టప్పవత్తి. వివట్టం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అట్ఠమనవమాని ఉత్తానత్థానేవ. సత్తమాదీని.

౧౦. నిదానసుత్తవణ్ణనా

౬౦. దసమే కురూసు విహరతీతి కురూతి ఏవం బహువచనవసేన లద్ధవోహారే జనపదే విహరతి. కమ్మాసధమ్మం నామ కురూనం నిగమోతి ఏవంనామకో కురూనం నిగమో, తం గోచరగామం కత్వాతి అత్థో. ఆయస్మాతి పియవచనమేతం గరువచనమేతం. ఆనన్దోతి తస్స థేరస్స నామం. ఏకమన్తం నిసీదీతి ఛ నిసజ్జదోసే వివజ్జేన్తో దక్ఖిణజాణుమణ్డలస్స అభిముఖట్ఠానే ఛబ్బణ్ణానం బుద్ధరస్మీనం అన్తో పవిసిత్వా పసన్నలాఖారసం విగాహన్తో వియ సువణ్ణపటం పారుపన్తో వియ రత్తకమ్బలవితానమజ్ఝం పవిసన్తో వియ ధమ్మభణ్డాగారికో ఆయస్మా ఆనన్దో నిసీది. తేన వుత్తం ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తి.

కాయ పన వేలాయ కేన కారణేన అయమాయస్మా భగవన్తం ఉపసఙ్కమన్తోతి? సాయన్హవేలాయ పచ్చయాకారపఞ్హం పుచ్ఛనకారణేన. తం దివసం కిర అయమాయస్మా కులసఙ్గహత్థాయ ఘరద్వారే ఘరద్వారే సహస్సభణ్డికం నిక్ఖిపన్తో వియ కమ్మాసధమ్మం పిణ్డాయ చరిత్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తో సత్థు వత్తం దస్సేత్వా సత్థరి గన్ధకుటిం పవిట్ఠే సత్థారం వన్దిత్వా అత్తనో దివాట్ఠానం గన్త్వా అన్తేవాసికేసు వత్తం దస్సేత్వా పటిక్కన్తేసు దివాట్ఠానం పటిసమ్మజ్జిత్వా చమ్మక్ఖణ్డం పఞ్ఞపేత్వా ఉదకతుమ్బతో ఉదకేన హత్థపాదే సీతలం కత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నో సోతాపత్తిఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా. అథ పరిచ్ఛిన్నకాలవసేన సమాపత్తితో వుట్ఠాయ పచ్చయాకారే ఞాణం ఓతారేసి. సో ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదితో పట్ఠాయ అన్తం, అన్తతో పట్ఠాయ ఆదిం, ఉభయన్తతో పట్ఠాయ మజ్ఝం, మజ్ఝతో పట్ఠాయ ఉభో అన్తే పాపేన్తో తిక్ఖత్తుం ద్వాదసపదం పచ్చయాకారం సమ్మసి. తస్సేవం సమ్మసన్తస్స పచ్చయాకారో విభూతో హుత్వా ఉత్తానకుత్తానకో వియ ఉపట్ఠాసి. తతో చిన్తేసి – ‘‘అయం పచ్చయాకారో సబ్బబుద్ధేహి గమ్భీరో చేవ గమ్భీరావభాసో చాతి కథితో, మయ్హం ఖో పన పదేసఞాణే ఠితస్స సావకస్స సతో ఉత్తానో వియ విభూతో పాకటో హుత్వా ఉపట్ఠాతి, మయ్హంయేవ ను ఖో ఏస ఉత్తానకో వియ ఉపట్ఠాతి, ఉదాహు అఞ్ఞేసమ్పీతి అత్తనో ఉపట్ఠానకారణం సత్థు ఆరోచేస్సామీ’’తి నిసిన్నట్ఠానతో ఉట్ఠాయ చమ్మక్ఖణ్డం పప్ఫోటేత్వా ఆదాయ సాయన్హసమయే భగవన్తం ఉపసఙ్కమి. తేన వుత్తం – ‘‘సాయన్హవేలాయం పచ్చయాకారపఞ్హం పుచ్ఛనకారణేన ఉపసఙ్కమన్తో’’తి.

యావ గమ్భీరోతి ఏత్థ యావసద్దో పమాణాతిక్కమే. అతిక్కమ్మ పమాణం గమ్భీరో, అతిగమ్భీరోతి అత్థో. గమ్భీరావభాసోతి గమ్భీరోవ హుత్వా అవభాసతి, దిస్సతీతి అత్థో. ఏకఞ్హి ఉత్తానమేవ గమ్భీరావభాసం హోతి పూతిపణ్ణరసవసేన కాళవణ్ణం పురాణఉదకం వియ. తఞ్హి జాణుప్పమాణమ్పి సతపోరిసం వియ దిస్సతి. ఏకం గమ్భీరం ఉత్తానావభాసం హోతి మణిభాసం విప్పసన్నఉదకం వియ. తఞ్హి సతపోరిసమ్పి జాణుప్పమాణం వియ ఖాయతి. ఏకం ఉత్తానం ఉత్తానావభాసం హోతి పాతిఆదీసు ఉదకం వియ. ఏకం గమ్భీరం గమ్భీరావభాసం హోతి సినేరుపాదకమహాసముద్దే ఉదకం వియ. ఏవం ఉదకమేవ చత్తారి నామాని లభతి. పటిచ్చసముప్పాదే పనేతం నత్థి. అయఞ్హి గమ్భీరో చ గమ్భీరావభాసో చాతి ఏకమేవ నామం లభతి. ఏవరూపో సమానోపి అథ చ పన మే ఉత్తానకుత్తానకో వియ ఖాయతి, తదిదం అచ్ఛరియం, భన్తే, అబ్భుతం, భన్తేతి ఏవం అత్తనో విమ్హయం పకాసేన్తో పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా తుణ్హీభూతో నిసీది.

భగవా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఆనన్దో భవగ్గగహణాయ హత్థం పసారేన్తో వియ సినేరుం భిన్దిత్వా మిఞ్జం నీహరితుం వాయమమానో వియ వినా నావాయ మహాసముద్దం తరితుకామో వియ పథవిం పరివత్తేత్వా పథవోజం గహేతుం వాయమమానో వియ బుద్ధవిసయం పఞ్హం అత్తనో ఉత్తానుత్తానన్తి వదతి, హన్దస్స గమ్భీరభావం ఆచిక్ఖామీ’’తి చిన్తేత్వా మా హేవన్తిఆదిమాహ.

తత్థ మా హేవన్తి హ-కారో నిపాతమత్తం, ఏవం మా భణీతి అత్థో. ‘‘మా హేవ’’న్తి చ ఇదం వచనం భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఉస్సాదేన్తోపి భణతి అపసాదేన్తోపి. తత్థ ఉస్సాదేన్తోపీతి, ఆనన్ద, త్వం మహాపఞ్ఞో విసదఞాణో, తేన తే గమ్భీరోపి పటిచ్చసముప్పాదో ఉత్తానకో వియ ఖాయతి, అఞ్ఞేసం పనేస ఉత్తానకోతి న సల్లక్ఖేతబ్బో, గమ్భీరోయేవ చ సో గమ్భీరావభాసో చ.

తత్థ చతస్సో ఉపమా వదన్తి – ఛ మాసే సుభోజనరసపుట్ఠస్స కిర కతయోగస్స మహామల్లస్స సమజ్జసమయే కతమల్లపాసాణపరిచయస్స యుద్ధభూమిం గచ్ఛన్తస్స అన్తరా మల్లపాసాణం దస్సేసుం. సో ‘‘కిం ఏత’’న్తి ఆహ. మల్లపాసాణోతి. ఆహరథ నన్తి. ‘‘ఉక్ఖిపితుం న సక్కోమా’’తి వుత్తే సయం గన్త్వా ‘‘కుహిం ఇమస్స భారియట్ఠాన’’న్తి వత్వా ద్వీహి హత్థేహి ద్వే పాసాణే ఉక్ఖిపిత్వా కీళాగుళే వియ ఖిపిత్వా అగమాసి. తత్థ మల్లస్స మల్లపాసాణో లహుకోతి న అఞ్ఞేసమ్పి లహుకోతి వత్తబ్బో. ఛ మాసే సుభోజనరసపుట్ఠో మల్లో వియ హి కప్పసతసహస్సం అభినీహారసమ్పన్నో ఆయస్మా ఆనన్దో. యథా మల్లస్స మహాబలతాయ మల్లపాసాణో లహుకో, ఏవం థేరస్స మహాపఞ్ఞతాయ పటిచ్చసముప్పాదో ఉత్తానోతి వత్తబ్బో, సో అఞ్ఞేసం ఉత్తానోతి న వత్తబ్బో.

మహాసముద్దే చ తిమి నామ మహామచ్ఛో ద్వియోజనసతికో, తిమిఙ్గలో తియోజనసతికో, తిమిరపిఙ్గలో పఞ్చయోజనసతికో, ఆనన్దో తిమినన్దో అజ్ఝారోహో మహాతిమీతి ఇమే చత్తారో యోజనసహస్సికా. తత్థ తిమిరపిఙ్గలేనేవ దీపేన్తి. తస్స కిర దక్ఖిణకణ్ణం చాలేన్తస్స పఞ్చయోజనసతే పదేసే ఉదకం చలతి, తథా వామకణ్ణం, తథా నఙ్గుట్ఠం, తథా సీసం. ద్వే పన కణ్ణే చాలేత్వా నఙ్గుట్ఠేన పహరిత్వా సీసం అపరాపరం కత్వా కీళితుం ఆరద్ధస్స సత్తట్ఠయోజనసతే ఠానే భాజనే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధనే ఆరోపితం వియ ఉదకం పక్కుథతి. యోజనసతమత్తే పదేసే ఉదకం పిట్ఠిం ఛాదేతుం న సక్కోతి. సో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం మహాసముద్దో గమ్భీరోతి వదన్తి, కుతస్స గమ్భీరతా, మయం పిట్ఠిమత్తచ్ఛాదనమ్పి ఉదకం న లభామా’’తి. తత్థ కాయూపపన్నస్స తిమిరపిఙ్గలస్స మహాసముద్దో ఉత్తానోతి అఞ్ఞేసఞ్చ ఖుద్దకమచ్ఛానం ఉత్తానోతి న వత్తబ్బో, ఏవమేవ ఞాణూపపన్నస్స థేరస్స పటిచ్చసముప్పాదో ఉత్తానోతి అఞ్ఞేసమ్పి ఉత్తానోతి న వత్తబ్బో. సుపణ్ణరాజా చ దియడ్ఢయోజనసతికో హోతి. తస్స దక్ఖిణపక్ఖో పఞ్ఞాసయోజనికో హోతి, తథా వామపక్ఖో, పిఞ్ఛవట్టి చ సట్ఠియోజనికా, గీవా తింసయోజనికా, ముఖం నవయోజనం, పాదా ద్వాదసయోజనికా, తస్మిం సుపణ్ణవాతం దస్సేతుం ఆరద్ధే సత్తట్ఠయోజనసతం ఠానం నప్పహోతి. సో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం ఆకాసో అనన్తోతి వదన్తి, కుతస్స అనన్తతా, మయం పక్ఖవాతప్పత్థరణోకాసమ్పి న లభామా’’తి. తత్థ కాయూపపన్నస్స సుపణ్ణరఞ్ఞో ఆకాసో పరిత్తోతి అఞ్ఞేసఞ్చ ఖుద్దకపక్ఖీనం పరిత్తోతి న వత్తబ్బో, ఏవమేవ ఞాణూపపన్నస్స థేరస్స పటిచ్చసముప్పాదో ఉత్తానోతి అఞ్ఞేసమ్పి ఉత్తానోతి న వత్తబ్బో.

రాహు అసురిన్దో పన పాదన్తతో యావ కేసన్తా యోజనానం చత్తారి సహస్సాని అట్ఠ చ సతాని హోన్తి. తస్స ద్విన్నం బాహానం అన్తరే ద్వాదసయోజనసతికం, బహలత్తేన ఛయోజనసతికం, హత్థపాదతలాని తియోజనసతికాని, తథా ముఖం, ఏకఙ్గులిపబ్బం పఞ్ఞాసయోజనం, తథా భముకన్తరం, నలాటం తియోజనసతికం, సీసం నవయోజనసతికం. తస్స మహాసముద్దం ఓతిణ్ణస్స గమ్భీరం ఉదకం జాణుప్పమాణం హోతి. సో ఏవం వదేయ్య – ‘‘అయం మహాసముద్దో గమ్భీరోతి వదన్తి. కుతస్స గమ్భీరతా? మయం జాణుప్పటిచ్ఛాదనమత్తమ్పి ఉదకం న లభామా’’తి. తత్థ కాయూపపన్నస్స రాహునో మహాసముద్దో ఉత్తానోతి అఞ్ఞేసఞ్చ ఉత్తానోతి న వత్తబ్బో. ఏవమేవ ఞాణూపపన్నస్స థేరస్స పటిచ్చసముప్పాదో ఉత్తానోతి అఞ్ఞేసమ్పి ఉత్తానోతి న వత్తబ్బో. ఏతమత్థం సన్ధాయ భగవా మా హేవం, ఆనన్ద, మా హేవం, ఆనన్దాతి ఆహ.

థేరస్స హి చతూహి కారణేహి గమ్భీరో పటిచ్చసముప్పాదో ఉత్తానోతి ఉపట్ఠాసి. కతమేహి చతూహి? పుబ్బూపనిస్సయసమ్పత్తియా తిత్థవాసేన సోతాపన్నతాయ బహుస్సుతభావేనాతి.

ఇతో కిర సతసహస్సిమే కప్పే పదుముత్తరో నామ సత్థా లోకే ఉప్పజ్జి. తస్స హంసవతీ నామ నగరం అహోసి, ఆనన్దో నామ రాజా పితా, సుమేధా నామ దేవీ మాతా, బోధిసత్తో ఉత్తరకుమారో నామ అహోసి. సో పుత్తస్స జాతదివసే మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమ్మ పబ్బజిత్వా పధానమనుయుత్తో అనుక్కమేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా, ‘‘అనేకజాతిసంసార’’న్తి ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తాహం బోధిపల్లఙ్కే వీతినామేత్వా ‘‘పథవియం పాదం ఠపేస్సామీ’’తి పాదం అభినీహరి. అథ పథవిం భిన్దిత్వా మహన్తం పదుమం ఉట్ఠాసి. తస్స ధురపత్తాని నవుతిహత్థాని, కేసరం తింసహత్థం, కణ్ణికా ద్వాదసహత్థా, నవఘటప్పమాణా రేణు అహోసి.

సత్థా పన ఉబ్బేధతో అట్ఠపఞ్ఞాసహత్థో అహోసి, తస్స ఉభిన్నం బాహానమన్తరం అట్ఠారసహత్థం, నలాటం పఞ్చహత్థం, హత్థపాదా ఏకాదసహత్థా. తస్స ఏకాదసహత్థేన పాదేన ద్వాదసహత్థాయ కణ్ణికాయ అక్కన్తమత్తాయ నవఘటప్పమాణా రేణు ఉట్ఠాయ అట్ఠపఞ్ఞాసహత్థం పదేసం ఉగ్గన్త్వా ఓకిణ్ణమనోసిలాచుణ్ణం వియ పచ్చోకిణ్ణం. తదుపాదాయ భగవా ‘‘పదుముత్తరో’’త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తస్స దేవిలో చ సుజాతో చ ద్వే అగ్గసావకా అహేసుం, అమితా చ అసమా చ ద్వే అగ్గసావికా, సుమనో నామ ఉపట్ఠాకో. పదుముత్తరో భగవా పితుసఙ్గహం కురుమానో భిక్ఖుసతసహస్సపరివారో హంసవతియా రాజధానియా వసతి.

కనిట్ఠభాతా పనస్స సుమనకుమారో నామ. తస్స రాజా హంసవతితో వీసయోజనసతే భోగం అదాసి. సో కదాచి ఆగన్త్వా పితరఞ్చ సత్థారఞ్చ పస్సతి. అథేకదివసం పచ్చన్తో కుపితో. సుమనో రఞ్ఞో సాసనం పేసేసి. రాజా ‘‘త్వం మయా, తాత, కస్మా ఠపితో’’తి పటిపేసేసి. సో చోరే వూపసమేత్వా ‘‘ఉపసన్తో, దేవ, జనపదో’’తి రఞ్ఞో పేసేసి. రాజా తుట్ఠో ‘‘సీఘం మమ పుత్తో ఆగచ్ఛతూ’’తి ఆహ. తస్స సహస్సమత్తా అమచ్చా హోన్తి. సో తేహి సద్ధిం అన్తరామగ్గే మన్తేసి – ‘‘మయ్హం పితా తుట్ఠో సచే మే వరం దేతి, కిం గణ్హామీ’’తి? అథ నం ఏకచ్చే ‘‘హత్థిం గణ్హథ, అస్సం గణ్హథ, జనపదం గణ్హథ, సత్తరతనాని గణ్హథా’’తి ఆహంసు. అపరే ‘‘తుమ్హే పథవిస్సరస్స పుత్తా, న తుమ్హాకం ధనం దుల్లభం, లద్ధమ్పి చేతం సబ్బం పహాయ గమనీయం, పుఞ్ఞమేవ ఏకం ఆదాయ గమనీయం, తస్మా దేవే వరం దదమానే తేమాసం పదుముత్తరం భగవన్తం ఉపట్ఠాతుం వరం గణ్హథా’’తి. సో ‘‘తుమ్హే మయ్హం కల్యాణమిత్తా నామ, మమేతం చిత్తం నత్థి, తుమ్హేహి పన ఉప్పాదితం, ఏవం కరిస్సామీ’’తి, గన్త్వా పితరం వన్దిత్వా పితరా ఆలిఙ్గేత్వా, మత్థకే చుమ్బిత్వా ‘‘వరం తే, పుత్త, దేమీ’’తి వుత్తే ‘‘ఇచ్ఛామహం, మహారాజ, భగవన్తం తేమాసం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తో జీవితం అవఞ్ఝం కాతుం, ఇదం మే వరం దేహీ’’తి ఆహ. న సక్కా, తాత, అఞ్ఞం వరేహీతి. దేవ, ఖత్తియానం నామ ద్వేకథా నత్థి, ఏతమేవ మే దేహి, న మమఞ్ఞేన అత్థోతి. తాత, బుద్ధానం నామ చిత్తం దుజ్జానం, సచే భగవా న ఇచ్ఛిస్సతి, మయా దిన్నమ్పి కిం భవిస్సతీతి? ‘‘సాధు, దేవ, అహం భగవతో చిత్తం జానిస్సామీ’’తి విహారం గతో.

తేన చ సమయేన భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా భగవా గన్ధకుటిం పవిట్ఠో హోతి. సో మణ్డలమాళే సన్నిసిన్నానం భిక్ఖూనం సన్తికం అగమాసి. తే నం ఆహంసు – ‘‘రాజపుత్త కస్మా ఆగతోసీ’’తి? భగవన్తం దస్సనాయ, దస్సేథ మే భగవన్తన్తి. ‘‘న మయం, రాజపుత్త, ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సత్థారం దట్ఠుం లభామా’’తి. కో పన, భన్తే, లభతీతి? సుమనత్థేరో నామ రాజపుత్తాతి. సో ‘‘కుహిం భన్తే థేరో’’తి? థేరస్స నిసిన్నట్ఠానం పుచ్ఛిత్వా గన్త్వా వన్దిత్వా – ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, భగవన్తం పస్సితుం, దస్సేథ మే భగవన్త’’న్తి ఆహ. థేరో ‘‘ఏహి, రాజపుత్తా’’తి తం గహేత్వా గన్ధకుటిపరివేణే ఠపేత్వా గన్ధకుటిం ఆరుహి. అథ నం భగవా ‘‘సుమన, కస్మా ఆగతోసీ’’తి ఆహ. రాజపుత్తో, భన్తే, భగవన్తం దస్సనాయ ఆగతోతి. తేన హి భిక్ఖు ఆసనం పఞ్ఞపేహీతి. థేరో ఆసనం పఞ్ఞపేసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. రాజపుత్తో భగవన్తం వన్దిత్వా పటిసన్థారం అకాసి, ‘‘కదా ఆగతోసి రాజపుత్తా’’తి? భన్తే, తుమ్హేసు గన్ధకుటిం పవిట్ఠేసు, భిక్ఖూ పన ‘‘న మయం ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే భగవన్తం దట్ఠుం లభామా’’తి మం థేరస్స సన్తికం పాహేసుం, థేరో పన ఏకవచనేనేవ దస్సేసి, థేరో, భన్తే, తుమ్హాకం సాసనే వల్లభో మఞ్ఞేతి. ఆమ, రాజకుమార, వల్లభో ఏస భిక్ఖు మయ్హం సాసనేతి. భన్తే, బుద్ధానం సాసనే కిం కత్వా వల్లభో హోతీతి? దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా, కుమారాతి. భగవా అహమ్పి థేరో వియ బుద్ధసాసనే వల్లభో హోతుకామో, తేమాసం మే వస్సావాసం అధివాసేథాతి. భగవా, ‘‘అత్థి ను ఖో గతేన అత్థో’’తి ఓలోకేత్వా ‘‘అత్థీ’’తి దిస్వా ‘‘సుఞ్ఞాగారే ఖో, రాజకుమార, తథాగతా అభిరమన్తీ’’తి ఆహ. కుమారో ‘‘అఞ్ఞాతం భగవా, అఞ్ఞాతం సుగతా’’తి వత్వా – ‘‘అహం, భన్తే, పురిమతరం గన్త్వా విహారం కారేమి, మయా పేసితే భిక్ఖుసతసహస్సేన సద్ధిం ఆగచ్ఛథా’’తి పటిఞ్ఞం గహేత్వా పితు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘దిన్నా మే, దేవ, భగవతా పటిఞ్ఞా, మయా పహితే తుమ్హే భగవన్తం పేసేయ్యాథా’’తి పితరం వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా యోజనే యోజనే విహారం కారేత్వా వీసయోజనసతం అద్ధానం గతో. గన్త్వా అత్తనో నగరే విహారట్ఠానం విచినన్తో సోభనస్స నామ కుటుమ్బికస్స ఉయ్యానం దిస్వా సతసహస్సేన కిణిత్వా సతసహస్సం విస్సజ్జేత్వా విహారం కారేసి. తత్థ భగవతో గన్ధకుటిం, సేసభిక్ఖూనఞ్చ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానత్థాయ కుటిలేణమణ్డపే కారాపేత్వా పాకారపరిక్ఖేపం ద్వారకోట్ఠకఞ్చ నిట్ఠాపేత్వా పితు సన్తికం పేసేసి ‘‘నిట్ఠితం మయ్హం కిచ్చం, సత్థారం పహిణథా’’తి.

రాజా భగవన్తం భోజేత్వా ‘‘భగవా సుమనస్స కిచ్చం నిట్ఠితం, తుమ్హాకం ఆగమనం పచ్చాసీసతీ’’తి. భగవా సతసహస్సభిక్ఖుపరివారో యోజనే యోజనే విహారేసు వసమానో అగమాసి. కుమారో ‘‘సత్థా ఆగచ్ఛతీ’’తి సుత్వా యోజనం పచ్చుగ్గన్త్వా గన్ధమాలాదీహి పూజయమానో విహారం పవేసేత్వా –

‘‘సతసహస్సేన మే కీతం, సతసహస్సేన మాపితం;

సోభనం నామ ఉయ్యానం పటిగ్గణ్హ, మహామునీ’’తి. –

విహారం నియ్యాతేసి. సో వస్సూపనాయికదివసే దానం దత్వా అత్తనో పుత్తదారే చ అమచ్చే చ పక్కోసాపేత్వా ఆహ –‘‘సత్థా అమ్హాకం సన్తికం దూరతో ఆగతో, బుద్ధా చ నామ ధమ్మగరునోవ, నామిసగరుకా. తస్మా అహం ఇమం తేమాసం ద్వే సాటకే నివాసేత్వా దస సీలాని సమాదియిత్వా ఇధేవ వసిస్సామి, తుమ్హే ఖీణాసవసతసహస్సస్స ఇమినావ నీహారేన తేమాసం దానం దదేయ్యాథా’’తి.

సో సుమనత్థేరస్స వసనట్ఠానసభాగేయేవ ఠానే వసన్తో యం థేరో భగవతో వత్తం కరోతి, తం సబ్బం దిస్వా, ‘‘ఇమస్మిం ఠానే ఏకన్తవల్లభో ఏస థేరో, ఏతస్సేవ ఠానన్తరం పత్థేతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా, ఉపకట్ఠాయ పవారణాయ గామం పవిసిత్వా సత్తాహం మహాదానం దత్వా సత్తమే దివసే భిక్ఖూసతసహస్సస్స పాదమూలే తిచీవరం ఠపేత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, యదేతం మయా మగ్గే యోజనన్తరికవిహారకారాపనతో పట్ఠాయ పుఞ్ఞం కతం, తం నేవ సక్కసమ్పత్తిం, న మారబ్రహ్మసమ్పత్తిం పత్థయన్తేన, బుద్ధస్స పన ఉపట్ఠాకభావం పత్థేన్తేన కతం. తస్మా అహమ్పి భగవా అనాగతే సుమనత్థేరో వియ ఏకస్స బుద్ధస్స ఉపట్ఠాకో హోమీ’’తి పఞ్చపతిట్ఠితేన పతిత్వా వన్దిత్వా నిపన్నో. భగవా ‘‘మహన్తం కులపుత్తస్స చిత్తం, ఇజ్ఝిస్సతి ను ఖో, నో’’తి ఓలోకేన్తో, ‘‘అనాగతే ఇతో సతసహస్సిమే కప్పే గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్సేవ ఉపట్ఠాకో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా –

‘‘ఇచ్ఛితం పత్థితం తుయ్హం, సబ్బమేవ సమిజ్ఝతు;

సబ్బే పూరేన్తు సఙ్కప్పా, చన్దో పన్నరసో యథా’’తి. –

ఆహ. కుమారో సుత్వా ‘‘బుద్ధా నామ అద్వేజ్ఝకథా హోన్తీ’’తి దుతియదివసేయేవ తస్స భగవతో పత్తచీవరం గహేత్వా పిట్ఠితో పిట్ఠితో గచ్ఛన్తో వియ అహోసి. సో తస్మిం బుద్ధుప్పాదే వస్ససతసహస్సం దానం దత్వా సగ్గే నిబ్బత్తిత్వా కస్సపబుద్ధకాలేపి పిణ్డాయ చరతో థేరస్స పత్తగ్గహణత్థం ఉత్తరిసాటకం దత్వా పూజం అకాసి. పున సగ్గే నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతో బారాణసిరాజా హుత్వా అట్ఠన్నం పచ్చేకబుద్ధానం పణ్ణసాలాయో కారేత్వా మణిఆధారకే ఉపట్ఠపేత్వా చతూహి పచ్చయేహి దసవస్ససహస్సాని ఉపట్ఠానం అకాసి. ఏతాని పాకటట్ఠానాని.

కప్పసతసహస్సం పన దానం దదమానోవ అమ్హాకం బోధిసత్తేన సద్ధిం తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతో అమితోదనసక్కస్స గేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా అనుపుబ్బేన కతాభినిక్ఖమనో సమ్మాసమ్బోధిం పత్వా పఠమగమనేన కపిలవత్థుం ఆగన్త్వా తతో నిక్ఖమన్తే భగవతి భగవతో పరివారత్థం రాజకుమారేసు పబ్బజన్తేసు భద్దియాదీహి సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా భగవతో సన్తికే పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ ఆయస్మతో పుణ్ణస్స మన్తాణిపుత్తస్స సన్తికే ధమ్మకథం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ఏవమేస ఆయస్మా పుబ్బూపనిస్సయసమ్పన్నో, తస్సిమాయ పుబ్బూపనిస్సయసమ్పత్తియా గమ్భీరోపి పటిచ్చసముప్పాదో ఉత్తానకో వియ ఉపట్ఠాసి.

తిత్థవాసోతి పన గరూనం సన్తికే ఉగ్గహణసవనపరిపుచ్ఛనధారణాని వుచ్చన్తి. సో థేరస్స అతివియ పరిసుద్ధో. తేనాపిస్సాయం గమ్భీరోపి ఉత్తానకో వియ ఉపట్ఠాసి. సోతాపన్నానఞ్చ నామ పచ్చయాకారో ఉత్తానకో హుత్వా ఉపట్ఠాతి, అయఞ్చ ఆయస్మా సోతాపన్నో. బహుస్సుతానం చతుహత్థే ఓవరకే పదీపే జలమానే మఞ్చపీఠం వియ నామరూపపరిచ్ఛేదో పాకటో హోతి, అయఞ్చ ఆయస్మా బహుస్సుతానం అగ్గో. ఇతి బాహుసచ్చభావేనపిస్స గమ్భీరోపి పచ్చయాకారో ఉత్తానకో వియ ఉపట్ఠాసి. పటిచ్చసముప్పాదో చతూహి గమ్భీరతాహి గమ్భీరో. సా పనస్స గమ్భీరతా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితావ. సా సబ్బాపి థేరస్స ఉత్తానకా వియ ఉపట్ఠాసి. తేన భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఉస్సాదేన్తో మా హేవన్తిఆదిమాహ. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – ఆనన్ద, త్వం మహాపఞ్ఞో విసదఞాణో, తేన తే గమ్భీరోపి పటిచ్చసముప్పాదో ఉత్తానకో వియ ఖాయతి. తస్మా ‘‘మయ్హమేవ ను ఖో ఏస ఉత్తానకో వియ హుత్వా ఉపట్ఠాతి, ఉదాహు అఞ్ఞేసమ్పీ’’తి మా ఏవం అవచ.

యం పన వుత్తం ‘‘అపసాదేన్తో’’తి, తత్థాయమధిప్పాయో – ఆనన్ద, ‘‘అథ చ పన మే ఉత్తానకుత్తానకో వియ ఖాయతీ’’తి మా హేవం అవచ. యది హి తే ఏస ఉత్తానకుత్తానకో వియ ఖాయతి, కస్మా త్వం అత్తనో ధమ్మతాయ సోతాపన్నో నాహోసి, మయా దిన్ననయే ఠత్వా సోతాపత్తిమగ్గం పటివిజ్ఝి? ఆనన్ద, ఇదం నిబ్బానమేవ గమ్భీరం, పచ్చయాకారో పన ఉత్తానకో జాతో, అథ కస్మా ఓళారికం కామరాగసంయోజనం పటిఘసంయోజనం ఓళారికం కామరాగానుసయం పటిఘానుసయన్తి ఇమే చత్తారో కిలేసే సముగ్ఘాతేత్వా సకదాగామిఫలం న సచ్ఛికరోసి, తేయేవ అణుసహగతే చత్తారో కిలేసే సముగ్ఘాతేత్వా అనాగామిఫలం న సచ్ఛికరోసి, రూపరాగాదీని పఞ్చ సంయోజనాని, మానానుసయం భవరాగానుసయం అవిజ్జానుసయన్తి ఇమే అట్ఠ కిలేసే సముగ్ఘాతేత్వా అరహత్తం న సచ్ఛికరోసి? కస్మా వా సతసహస్సకప్పాధికం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం పూరితపారమినో సారిపుత్తమోగ్గల్లానా వియ సావకపారమీఞాణం న పటివిజ్ఝసి, సతసహస్సకప్పాధికాని ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పూరితపారమినో పచ్చేకబుద్ధా వియ చ పచ్చేకబోధిఞాణం న పటివిజ్ఝసి? యది వా తే సబ్బథావ ఏస ఉత్తానకో హుత్వా ఉపట్ఠాసి. అథ కస్మా సతసహస్సకప్పాధికాని చత్తారి అట్ఠ సోళస వా అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పూరితపారమినో బుద్ధా వియ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం న సచ్ఛికరోసి? కిం అనత్థికోసి ఏతేహి విసేసాధిగమేహి? పస్స యావ చ తే అపరద్ధం, త్వం నామ సావకపదేసఞాణే ఠితో అతిగమ్భీరం పచ్చయాకారం ‘‘ఉత్తానకో వియ మే ఉపట్ఠాతీ’’తి వదసి. తస్స తే ఇదం వచనం బుద్ధానం కథాయ పచ్చనీకం హోతి. తాదిసేన నామ భిక్ఖునా బుద్ధానం కథాయ పచ్చనీకం కథేతబ్బన్తి న యుత్తమేతం. నను మయ్హం, ఆనన్ద, ఇమం పచ్చయాకారం పటివిజ్ఝితుం వాయమన్తస్సేవ కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని అతిక్కన్తాని. పచ్చయాకారపటివిజ్ఝనత్థాయ చ పన మే అదిన్నదానం నామ నత్థి, అపూరితపారమీ నామ నత్థి. ‘‘అజ్జ పచ్చయాకారం పటివిజ్ఝిస్సామీ’’తి పన మే నిరుస్సాహం వియ మారబలం విధమన్తస్స అయం మహాపథవీ ద్వఙ్గులమత్తమ్పి నాకమ్పి, తథా పఠమయామే పుబ్బేనివాసం, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం సమ్పాదేన్తస్స. పచ్ఛిమయామే పన మే బలవపచ్చూససమయే, ‘‘అవిజ్జా సఙ్ఖారానం నవహి ఆకారేహి పచ్చయో హోతీ’’తి దిట్ఠమత్తేయేవ దససహస్సిలోకధాతు అయదణ్డేన ఆకోటితకంసథాలో వియ విరవసతం విరవసహస్సం ముఞ్చమానా వాతాహతే పదుమినిపణ్ణే ఉదకబిన్దు వియ పకమ్పిత్థ. ఏవం గమ్భీరో చాయం, ఆనన్ద, పటిచ్చసముప్పాదో గమ్భీరావభాసో చ, ఏతస్స, ఆనన్ద, ధమ్మస్స అననుబోధా…పే… నాతివత్తతీతి.

ఏతస్స ధమ్మస్సాతి ఏతస్స పచ్చయధమ్మస్స. అననుబోధాతి ఞాతపరిఞ్ఞావసేన అననుబుజ్ఝనా. అప్పటివేధాతి తీరణప్పహానపరిఞ్ఞావసేన అప్పటివిజ్ఝనా. తన్తాకులకజాతాతి తన్తం వియ ఆకులజాతా. యథా నామ దున్నిక్ఖిత్తం మూసికచ్ఛిన్నం పేసకారానం తన్తం తహిం తహిం ఆకులం హోతి, ‘‘ఇదం అగ్గం, ఇదం మూల’’న్తి అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం దుక్కరం హోతి. ఏవమేవ సత్తా ఇమస్మిం పచ్చయాకారే ఖలితా ఆకులా బ్యాకులా హోన్తి, న సక్కోన్తి పచ్చయాకారం ఉజుం కాతుం. తత్థ తన్తం పచ్చత్తపురిసకారే ఠత్వా సక్కాపి భవేయ్య ఉజుం కాతుం, ఠపేత్వా పన ద్వే బోధిసత్తే అఞ్ఞో సత్తో అత్తనో ధమ్మతాయ పచ్చయాకారం ఉజుం కాతుం సమత్థో నామ నత్థి. యథా పన ఆకులం తన్తం కఞ్జియం దత్వా కోచ్ఛేన పహటం తత్థ తత్థ గుళకజాతం హోతి గణ్ఠిబద్ధం, ఏవమిమే సత్తా పచ్చయేసు పక్ఖలిత్వా పచ్చయే ఉజుం కాతుం అసక్కోన్తా ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతవసేన గుళకజాతా హోన్తి గణ్ఠిబద్ధా. యే హి కేచి దిట్ఠియో సన్నిస్సితా, సబ్బే తే పచ్చయం ఉజుం కాతుం అసక్కోన్తాయేవ.

కులాగణ్ఠికజాతాతి కులాగణ్ఠికం వుచ్చతి పేసకారకఞ్జియసుత్తం. కులా నామ సకుణికా, తస్సా కులావకోతిపి ఏకే. యథా హి తదుభయమ్పి ఆకులం అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం దుక్కరన్తి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

ముఞ్జపబ్బజభూతాతి ముఞ్జతిణం వియ పబ్బజతిణం వియ చ భూతా తాదిసా జాతా. యథా హి తాని తిణాని కోట్టేత్వా కతరజ్జు జిణ్ణకాలే కత్థచి పతితం గహేత్వా తేసం తిణానం ‘‘ఇదం అగ్గం, ఇదం మూల’’న్తి అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం దుక్కరం, తమ్పి పచ్చత్తపురిసకారే ఠత్వా సక్కా భవేయ్య ఉజుం కాతుం, ఠపేత్వా పన ద్వే బోధిసత్తే అఞ్ఞో సత్తో అత్తనో ధమ్మతాయ పచ్చయాకారం ఉజుం కాతుం సమత్థో నామ నత్థి, ఏవమయం పజా పచ్చయం ఉజుం కాతుం అసక్కోన్తీ దిట్ఠిగతవసేన గణ్ఠికజాతా హుత్వా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం సంసారం నాతివత్తతి.

తత్థ అపాయోతి నిరయతిరచ్ఛానయోనిపేత్తివిసయఅసురకాయా. సబ్బేపి హి తే వడ్ఢిసఙ్ఖాతస్స అయస్స అభావతో ‘‘అపాయో’’తి వుచ్చతి, తథా దుక్ఖస్స గతిభావతో దుగ్గతి, సుఖసముస్సయతో వినిపతితత్తా వినిపాతో. ఇతరో పన –

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్భోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతి’’.

తం సబ్బమ్పి నాతివత్తతి నాతిక్కమతి, అథ ఖో చుతితో పటిసన్ధిం, పటిసన్ధితో చుతిన్తి ఏవం పునప్పునం చుతిపటిసన్ధియో గణ్హమానా తీసు భవేసు చతూసు యోనీసు పఞ్చసు గతీసు సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు నవసు సత్తావాసేసు మహాసముద్దే వాతక్ఖిత్తా నావా వియ యన్తే యుత్తగోణో వియ చ పరిబ్భమతియేవ. ఇతి సబ్బమేతం భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అపసాదేన్తో ఆహ. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవాతి. దసమం.

దుక్ఖవగ్గో ఛట్ఠో.