౯. సున్దరికసుత్తవణ్ణనా

౧౯౫. నవమే సున్దరికభారద్వాజోతి సున్దరికాయ నదియా తీరే అగ్గిజుహణేన ఏవంలద్ధనామో. సున్దరికాయాతి ఏవంనామికాయ నదియా. అగ్గిం జుహతీతి ఆహుతిం పక్ఖిపనేన జాలేతి. అగ్గిహుత్తం పరిచరతీతి అగ్యాయతనం సమ్మజ్జనుపలేపనబలికమ్మాదినా పయిరుపాసతి. కో ను ఖో ఇమం హబ్యసేసం భుఞ్జేయ్యాతి సో కిర బ్రాహ్మణో అగ్గిమ్హి హుతావసేసం పాయాసం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అగ్గిమ్హి తావ పక్ఖిత్తపాయాసో మహాబ్రహ్మునా భుత్తో, అయం పన అవసేసో అత్థి, తం యది బ్రహ్మునో ముఖతో జాతస్స బ్రాహ్మణస్స దదేయ్యం, ఏవం మే పితరా సహ పుత్తోపి సన్తప్పితో భవేయ్య, సువిసోధితో చస్స బ్రహ్మలోకగామిమగ్గో’’తి. సో బ్రాహ్మణస్స దస్సనత్థం ఉట్ఠాయాసనా చతుద్దిసా అనువిలోకేసి, ‘‘కో ను ఖో ఇమం హబ్యసేసం భుఞ్జేయ్యా’’తి?

రుక్ఖమూలేతి తస్మిం వనసణ్డే జేట్ఠకరుక్ఖస్స మూలే. ససీసం పారుతం నిసిన్నన్తి సహ సీసేన పారుతకాయం నిసిన్నం. కస్మా పన భగవా తత్థ నిసీది? భగవా కిర పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో ఇమం బ్రాహ్మణం దిస్వా చిన్తేసి – అయం బ్రాహ్మణో ఏవరూపం అగ్గపాయాసం గహేత్వా ‘‘మహాబ్రహ్మానం భోజేమీ’’తి అగ్గిమ్హి ఝాపేన్తో అఫలం కరోతి…పే… చత్తారో మగ్గే చేవ చత్తారి చ ఫలాని దేమీతి. తస్మా కాలస్సేవ వుట్ఠాయ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ గన్త్వా వుత్తనయేన తస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. అథ కస్మా ససీసం పారుపీతి? హిమపాతస్స చ సీతవాతస్స చ పటిబాహణత్థం, పటిబలోవ ఏతం తథాగతో అధివాసేతుం. సచే పన అపారుపిత్వా నిసీదేయ్య, బ్రాహ్మణో దూరతోవ సఞ్జానిత్వా నివత్తేయ్య, ఏవం సతి కథా నప్పవత్తేయ్య. ఇతి భగవా – ‘‘బ్రాహ్మణే ఆగతే సీసం వివరిస్సామి, అథ మం సో దిస్వా కథం పవత్తేస్సతి, తస్సాహం కథానుసారేన ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి కథాపవత్తనత్థం ఏవమకాసి.

ఉపసఙ్కమీతి బ్రాహ్మణో – ‘‘అయం ససీసం పారుపిత్వా సబ్బరత్తిం పధానమనుయుత్తో. ఇమస్స దక్ఖిణోదకం దత్వా ఇమం హబ్యసేసం దస్సామీ’’తి, బ్రాహ్మణసఞ్ఞీ హుత్వా ఉపసఙ్కమి. ముణ్డో అయం భవం, ముణ్డకో అయం భవన్తి సీసే వివరితమత్తే నీచకేసన్తం దిస్వా ‘‘ముణ్డో’’తి ఆహ. తతో సుట్ఠుతరం ఓలోకేన్తో పవత్తమత్తమ్పి సిఖం అదిస్వా హీళేన్తో ‘‘ముణ్డకో’’తి ఆహ. తతోవాతి యత్థ ఠితో అద్దస, తమ్హావ పదేసా. ముణ్డాపి హీతి కేనచి కారణేన ముణ్డితసీసాపి హోన్తి.

మా జాతిం పుచ్ఛాతి యది దానస్స మహప్ఫలతం పచ్చాసీససి, జాతిం మా పుచ్ఛ. అకారణం హి దక్ఖిణేయ్యభావస్స జాతి. చరణఞ్చ పుచ్ఛాతి అపిచ ఖో సీలాదిగుణభేదం చరణం పుచ్ఛ. ఏతం హి దక్ఖిణేయ్యభావస్స కారణం. ఇదానిస్స తమత్థం విభావేన్తో కట్ఠా హవే జాయతి జాతవేదోతిఆదిమాహ. తత్రాయం అధిప్పాయో – ఇధ కట్ఠా అగ్గి జాయతి, న చ సో సాలాదికట్ఠా జాతోవ అగ్గికిచ్చం కరోతి, సాపాన-దోణిఆదికట్ఠా జాతో న కరోతి, అత్తనో పన అచ్చియాదిగుణసమ్పత్తియా యతో వా తతో వా జాతో కరోతియేవ. ఏవం న బ్రాహ్మణకులాదీసు జాతోవ దక్ఖిణేయ్యో హోతి, చణ్డాలకులాదీసు జాతో న హోతి, అపిచ ఖో నీచకులినోపి ఉచ్చకులినోపి ఖీణాసవ-ముని ధితిమా హిరీనిసేధో ఆజానీయో హోతి. ఇమాయ ధితిహిరిపమోక్ఖాయ గుణసమ్పత్తియా జాతిమా ఉత్తమదక్ఖిణేయ్యో హోతి. సో హి ధితియా గుణే ధారేతి, హిరియా దోసే నిసేధేతీతి. అపిచేత్థ మునీతి మోనధమ్మేన సమన్నాగతో. ధితిమాతి వీరియవా. ఆజానీయోతి కారణాకారణజాననకో. హిరీనిసేధోతి హిరియా పాపాని నిసేధేత్వా ఠితో.

సచ్చేన దన్తోతి పరమత్థసచ్చేన దన్తో. దమసా ఉపేతోతి ఇన్ద్రియదమేన ఉపేతో. వేదన్తగూతి చతున్నం మగ్గవేదానం అన్తం, చతూహి వా మగ్గవేదేహి కిలేసానం అన్తం గతో. వుసితబ్రహ్మచరియోతి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసం వుత్థో. యఞ్ఞోపనీతోతి ఉపనీతయఞ్ఞో పటియాదితయఞ్ఞో చ. తముపవ్హయేథాతి యేన యఞ్ఞో పటియాదితో, సో తం పరమత్థబ్రాహ్మణం అవ్హయేయ్య. ‘‘ఇన్దమవ్హయామ, సోమమవ్హయామ, వరుణమవ్హయామ, ఈసానమవ్హయామ, యామమవ్హయామా’’తి ఇదం పన అవ్హానం నిరత్థకం. కాలేనాతి అవ్హయన్తో చ ‘‘కాలో, భన్తే, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి అన్తోమజ్ఝన్హికకాలేయేవ తం ఉపవ్హయేయ్య. సో జుహతి దక్ఖిణేయ్యేతి యో ఏవం కాలే ఖీణాసవం ఆమన్తేత్వా తత్థ చతుపచ్చయదక్ఖిణం పతిట్ఠపేతి, సో దక్ఖిణేయ్యే జుహతి నామ, న అచేతనే అగ్గిమ్హి పక్ఖిపన్తో.

ఇతి బ్రాహ్మణో భగవతో కథం సుణన్తో పసీదిత్వా ఇదాని అత్తనో పసాదం ఆవికరోన్తో అద్ధా సుయిట్ఠన్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – అద్ధా మమ యిదం ఇదాని సుయిట్ఠఞ్చ సుహుతఞ్చ భవిస్సతి, పుబ్బే పన అగ్గిమ్హి ఝాపితం నిరత్థకం అహోసీతి. అఞ్ఞో జనోతి ‘‘అహం బ్రాహ్మణో, అహం బ్రాహ్మణో’’తి వదన్తో అన్ధబాలపుథుజ్జనో. హబ్యసేసన్తి హుతసేసం. భుఞ్జతు భవన్తిఆది పురిమసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

న ఖ్వాహన్తి న ఖో అహం. కస్మా పనేవమాహాతి? తస్మిం కిర భోజనే ఉపహటమత్తేవ ‘‘సత్థా భుఞ్జిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ చతూసు మహాదీపేసు ద్వీసు పరిత్తదీపసహస్సేసు దేవతా పుప్ఫఫలాదీని చేవ సప్పినవనీతతేలమధుఫాణితాదీని చ ఆదాయ మధుపటలం పీళేత్వా మధుం గణ్హన్తియో వియ దిబ్బానుభావేన నిబ్బత్తితోజమేవ గహేత్వా పక్ఖిపింసు. తేన తం సుఖుమత్తం గతం, మనుస్సానఞ్చ ఓళారికం వత్థూతి తేసం తావ ఓళారికవత్థుతాయ సమ్మా పరిణామం న గచ్ఛతి. గోయూసే పన తిలబీజాని పక్ఖిపిత్వా పక్కత్తా ఓళారికమిస్సకం జాతం, దేవానఞ్చ సుఖుమం వత్థూతి తేసం సుఖుమవత్థుతాయ సమ్మా పరిణామం న గచ్ఛతి. సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవస్సాపి కుచ్ఛియం న పరిణమతి. అట్ఠసమాపత్తిలాభీఖీణాసవస్స పన సమాపత్తిబలేన పరిణామేయ్య. భగవతో పన పాకతికేనేవ కమ్మజతేజేన పరిణామేయ్య.

అప్పహరితేతి అహరితే. సచే హి హరితేసు తిణేసు పక్ఖిపేయ్య, సినిద్ధపాయాసేన తిణాని పూతీని భవేయ్యుం. బుద్ధా చ భూతగామసిక్ఖాపదం న వీతిక్కమన్తి, తస్మా ఏవమాహ. యత్థ పన గలప్పమాణాని మహాతిణాని, తాదిసే ఠానే పక్ఖిపితుం వట్టతి. అప్పాణకేతి సప్పాణకస్మిం హి పరిత్తకే ఉదకే పక్ఖిత్తే పాణకా మరన్తి, తస్మా ఏవమాహ. యం పన గమ్భీరం మహాఉదకం హోతి, పాతిసతేపి పాతిసహస్సేపి పక్ఖిత్తే న ఆలుళతి, తథారూపే ఉదకే వట్టతి. ఓపిలాపేసీతి సువణ్ణపాతియా సద్ధింయేవ నిముజ్జాపేసి. చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతీతి ఏవరూపం సద్దం కరోతి. కిం పనేస పాయాసస్స ఆనుభావో, ఉదాహు తథాగతస్సాతి? తథాగతస్స. అయం హి బ్రాహ్మణో తం పాయాసం ఓపిలాపేత్వా ఉమ్మగ్గం ఆరుయ్హ సత్థు సన్తికం అనాగన్త్వావ గచ్ఛేయ్య, అథ భగవా – ‘‘ఏత్తకం అచ్ఛరియం దిస్వా మమ సన్తికం ఆగమిస్సతి. అథస్సాహం ధమ్మదేసనాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిగహణం భిన్దిత్వా సాసనే ఓతారేత్వా అమతపానం పాయేస్సామీ’’తి అధిట్ఠానబలేన ఏవమకాసి.

దారు సమాదహానోతి దారుం ఝాపయమానో. బహిద్ధా హి ఏతన్తి ఏతం దారుజ్ఝాపనం నామ అరియధమ్మతో బహిద్ధా. యది ఏతేన సుద్ధి భవేయ్య, యే దవడాహకాదయో బహూని దారూని ఝాపేన్తి, తే పఠమతరం సుజ్ఝేయ్యుం. కుసలాతి ఖన్ధాదీసు కుసలా. అజ్ఝత్తమేవుజ్జలయామి జోతిన్తి నియకజ్ఝత్తే అత్తనో సన్తానస్మింయేవ ఞాణజోతిం జాలేమి. నిచ్చగ్గినీతి ఆవజ్జనపటిబద్ధేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన నిచ్చం పజ్జలితగ్గి. నిచ్చసమాహితత్తోతి నిచ్చం సమ్మా ఠపితచిత్తో. బ్రహ్మచరియం చరామీతి బోధిమణ్డే చరితం బ్రహ్మచరియం గహేత్వా ఏవం వదతి.

మానో హి తే, బ్రాహ్మణ, ఖారిభారోతి యథా ఖారిభారో ఖన్ధేన వయ్హమానో ఉపరి ఠితోపి అక్కన్తక్కన్తట్ఠానే పథవియా సద్ధిం ఫుసేతి, ఏవమేవ జాతిగోత్తకులాదీని మానవత్థూని నిస్సాయ ఉస్సాపితో మానోపి తత్థ తత్థ ఇస్సం ఉప్పాదేన్తో చతూసు అపాయేసు సంసీదాపేతి. తేనాహ ‘‘మానో హి తే, బ్రాహ్మణ, ఖారిభారో’’తి. కోధో ధూమోతి తవ ఞాణగ్గిస్స ఉపక్కిలేసట్ఠేన కోధో ధుమో. తేన హి తే ఉపక్కిలిట్ఠో ఞాణగ్గి న విరోచతి. భస్మని మోసవజ్జన్తి నిరోజట్ఠేన ముసావాదో ఛారికా నామ. యథా హి ఛారికాయ పటిచ్ఛన్నో అగ్గి న జోతేతి, ఏవం తే ముసావాదేన పటిచ్ఛన్నం ఞాణన్తి దస్సేతి. జివ్హా సుజాతి యథా తుయ్హం సువణ్ణరజతలోహకట్ఠమత్తికాసు అఞ్ఞతరమయా యాగయజనత్థాయ సుజా హోతి, ఏవం మయ్హం ధమ్మయాగం యజనత్థాయ పహూతజివ్హా సుజాతి వదతి. హదయం జోతిట్ఠానన్తి యథా తుయ్హం నదీతీరే జోతిట్ఠానం, ఏవం మయ్హం ధమ్మయాగస్స యజనట్ఠానత్థేన సత్తానం హదయం జోతిట్ఠానం. అత్తాతి చిత్తం.

ధమ్మో రహదోతి యథా త్వం అగ్గిం పరిచరిత్వా ధూమఛారికసేదకిలిట్ఠసరీరో సున్దరికం నదిం ఓతరిత్వా న్హాయసి, ఏవం మయ్హం సున్దరికాసదిసేన బాహిరేన రహదేన అత్థో నత్థి, అట్ఠఙ్గికమగ్గధమ్మో పన మయ్హం రహదో, తత్రాహం పాణసతమ్పి పాణసహస్సమ్పి చతురాసీతిపాణసహస్సానిపి ఏకప్పహారేన న్హాపేమి. సీలతిత్థోతి తస్స పన మే ధమ్మరహదస్స చతుపారిసుద్ధిసీలం తిత్థన్తి దస్సేతి. అనావిలోతి యథా తుయ్హం సున్దరికా నదీ చతూహి పఞ్చహి ఏకతో న్హాయన్తేహి హేట్ఠుపరియవాలికా ఆలుళా హోతి, న ఏవం మయ్హం రహదో, అనేకసతసహస్సేసుపి పాణేసు ఓతరిత్వా న్హాయన్తేసు సో అనావిలో విప్పసన్నోవ హోతి. సబ్భి సతం పసత్థోతి పణ్డితేహి పణ్డితానం పసట్ఠో. ఉత్తమత్థేన వా సో సబ్భీతి వుచ్చతి, పణ్డితేహి పసత్థత్తా సతం పసత్థో. తరన్తి పారన్తి నిబ్బానపారం గచ్ఛన్తి.

ఇదాని అరియమగ్గరహదస్స అఙ్గాని ఉద్ధరిత్వా దస్సేన్తో సచ్చం ధమ్మోతిఆదిమాహ. తత్థ సచ్చన్తి వచీసచ్చం. ధమ్మోతి ఇమినా దిట్ఠిసఙ్కప్పవాయామసతిసమాధయో దస్సేతి. సంయమోతి ఇమినా కమ్మన్తాజీవా గహితా. సచ్చన్తి వా ఇమినా మగ్గసచ్చం గహితం. సా అత్థతో సమ్మాదిట్ఠి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సమ్మాదిట్ఠి మగ్గో చేవ హేతు చా’’తి (ధ. స. ౧౦౩౯). సమ్మాదిట్ఠియా పన గహితాయ తగ్గతికత్తా సమ్మాసఙ్కప్పో గహితోవ హోతి. ధమ్మోతి ఇమినా వాయామసతిసమాధయో. సంయమోతి ఇమినా వాచాకమ్మన్తాజీవా. ఏవమ్పి అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దస్సితో హోతి. అథ వా సచ్చన్తి పరమత్థసచ్చం, తం అత్థతో నిబ్బానం. ధమ్మోతిపదేన దిట్ఠి సఙ్కప్పో వాయామో సతి సమాధీతి పఞ్చఙ్గాని గహితాని. సంయమోతి వాచా కమ్మన్తో ఆజీవోతి తీణి. ఏవమ్పి అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దస్సితో హోతి. బ్రహ్మచరియన్తి ఏతం బ్రహ్మచరియం నామ. మజ్ఝే సితాతి సస్సతుచ్ఛేదే వజ్జేత్వా మజ్ఝే నిస్సితా. బ్రహ్మపత్తీతి సేట్ఠపత్తి. స తుజ్జుభూతేసు నమో కరోహీతి ఏత్థ త-కారో పదసన్ధికరో, స త్వం ఉజుభూతేసు ఖీణాసవేసు నమో కరోహీతి అత్థో. తమహం నరం ధమ్మసారీతి బ్రూమీతి యో ఏవం పటిపజ్జతి, తమహం పుగ్గలం ‘‘ధమ్మసారీ ఏసో ధమ్మసారియా పటిచ్ఛన్నో’’తి చ ‘‘కుసలధమ్మేహి అకుసలధమ్మే సారేత్వా ఠితో’’తి వాతి వదామీతి. నవమం.