౭. బ్రాహ్మణసంయుత్తం

౧. అరహన్తవగ్గో

౧. ధనఞ్జానీసుత్తవణ్ణనా

౧౮౭. బ్రాహ్మణసంయుత్తస్స పఠమే ధనఞ్జానీతి ధనఞ్జానిగోత్తా. ఉక్కట్ఠగోత్తా కిరేసా. సేసబ్రాహ్మణా కిర బ్రహ్మునో ముఖతో జాతా, ధనఞ్జానిగోత్తా మత్థకం భిన్దిత్వా నిక్ఖన్తాతి తేసం లద్ధి. ఉదానం ఉదానేసీతి కస్మా ఉదానేసి? సో కిర బ్రాహ్మణో మిచ్ఛాదిట్ఠికో ‘‘బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘో’’తి వుత్తే కణ్ణే పిదహతి, థద్ధో ఖదిరఖాణుసదిసో. బ్రాహ్మణీ పన సోతాపన్నా అరియసావికా. బ్రాహ్మణో దానం దేన్తో పఞ్చసతానం బ్రాహ్మణానం అప్పోదకం పాయాసం దేతి, బ్రాహ్మణీ బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స నానారసభోజనం. బ్రాహ్మణస్స దానదివసే బ్రాహ్మణీ తస్స వసవత్తితాయ పహీనమచ్ఛేరతాయ చ సహత్థా పరివిసతి. బ్రాహ్మణియా పన దానదివసే బ్రాహ్మణో పాతోవ ఘరా నిక్ఖమిత్వా పలాయతి. అథేకదివసం బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణియా సద్ధిం అసమ్మన్తేత్వా పఞ్చసతే బ్రాహ్మణే నిమన్తేత్వా బ్రాహ్మణిం ఆహ – ‘‘స్వే భోతి అమ్హాకం ఘరే పఞ్చసతా బ్రాహ్మణా భుఞ్జిస్సన్తీ’’తి. మయా కిం కాతబ్బం బ్రాహ్మణాతి? తయా అఞ్ఞం కిఞ్చి కాతబ్బం నత్థి, సబ్బం పచనపరివేసనం అఞ్ఞే కరిస్సన్తి. యం పన త్వం ఠితాపి నిసిన్నాపి ఖిపిత్వాపి ఉక్కాసిత్వాపి ‘‘నమో బుద్ధస్సా’’తి తస్స ముణ్డకస్స సమణకస్స నమక్కారం కరోసి, తం స్వే ఏకదివసమత్తం మా అకాసి. తం హి సుత్వా బ్రాహ్మణా అనత్తమనా హోన్తి, మా మం బ్రాహ్మణేహి భిన్దసీతి. త్వం బ్రాహ్మణేహి వా భిజ్జ దేవేహి వా, అహం పన సత్థారం అనుస్సరిత్వా న సక్కోమి అనమస్సమానా సణ్ఠాతున్తి. భోతి కులసతికే గామే గామద్వారమ్పి తావ పిదహితుం వాయమన్తి, త్వం ద్వీహఙ్గులేహి పిదహితబ్బం ముఖం బ్రాహ్మణానం భోజనకాలమత్తం పిదహితుం న సక్కోసీతి. ఏవం పునప్పునం కథేత్వాపి సో నివారేతుం అసక్కోన్తో ఉస్సీసకే ఠపితం మణ్డలగ్గఖగ్గం గహేత్వా – ‘‘భోతి సచే స్వే బ్రాహ్మణేసు నిసిన్నేసు తం ముణ్డసమణకం నమస్ససి, ఇమినా తం ఖగ్గేన పాదతలతో పట్ఠాయ యావ కేసమత్థకా కళీరం వియ కోట్టేత్వా రాసిం కరిస్సామీ’’తి ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘ఇమినా మణ్డలగ్గేన, పాదతో యావ మత్థకా;

కళీరమివ ఛేజ్జామి, యది మిచ్ఛం న కాహసి.

‘‘సచే బుద్ధోతి భణసి, సచే ధమ్మోతి భాససి;

సచే సఙ్ఘోతి కిత్తేసి, జీవన్తీ మే నివేసనే’’తి.

అరియసావికా పన పథవీ వియ దుప్పకమ్పా, సినేరు వియ దుప్పరివత్తియా. సా తేన నం ఏవమాహ –

‘‘సచే మే అఙ్గమఙ్గాని, కామం ఛేజ్జసి బ్రాహ్మణ;

నేవాహం విరమిస్సామి, బుద్ధసేట్ఠస్స సాసనా.

‘‘నాహం ఓక్కా వరధరా, సక్కా రోధయితుం జినా;

ధీతాహం బుద్ధసేట్ఠస్స, ఛిన్ద వా మం వధస్సు వా’’తి.

ఏవం ధనఞ్జానిగజ్జితం నామ గజ్జన్తీ పఞ్చ గాథాసతాని అభాసి. బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణిం పరామసితుం వా పహరితుం వా అసక్కోన్తో ‘‘భోతి యం తే రుచ్చతి, తం కరోహీ’’తి వత్వా ఖగ్గం సయనే ఖిపి. పునదివసే గేహం హరితుపలిత్తం కారాపేత్వా లాజాపుణ్ణఘటమాలాగన్ధాదీహి తత్థ తత్థ అలఙ్కారాపేత్వా పఞ్చన్నం బ్రాహ్మణసతానం నవసప్పిసక్ఖరమధుయుత్తం అప్పోదకపాయాసం పటియాదాపేత్వా కాలం ఆరోచాపేసి.

బ్రాహ్మణీపి పాతోవ గన్ధోదకేన సయం న్హాయిత్వా సహస్సగ్ఘనకం అహతవత్థం నివాసేత్వా పఞ్చసతగ్ఘనకం ఏకంసం కత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా సువణ్ణకటచ్ఛుం గహేత్వా భత్తగ్గే బ్రాహ్మణే పరివిసమానా తేహి సద్ధిం ఏకపన్తియం నిసిన్నస్స తస్స బ్రాహ్మణస్స భత్తం ఉపసంహరన్తీ దున్నిక్ఖిత్తే దారుభణ్డే పక్ఖలి. పక్ఖలనఘట్టనాయ దుక్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జి. తస్మిం సమయే దసబలం సరి. సతిసమ్పన్నతాయ పన పాయాసపాతిం అఛడ్డేత్వా సణికం ఓతారేత్వా భూమియం సణ్ఠపేత్వా పఞ్చన్నం బ్రాహ్మణసతానం మజ్ఝే సిరసి అఞ్జలిం ఠపేత్వా యేన వేళువనం, తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తస్మిఞ్చ సమయే తేసు బ్రాహ్మణేసు కేచి భుత్తా హోన్తి, కేచి భుఞ్జమానా, కేచి హత్థే ఓతారితమత్తా, కేసఞ్చి భోజనం పురతో ఠపితమత్తం హోతి. తే తం సద్దం సుత్వావ సినేరుమత్తేన ముగ్గరేన సీసే పహటా వియ కణ్ణేసు సూలేన విద్ధా వియ దుక్ఖదోమనస్సం పటిసంవేదియమానా ‘‘ఇమినా అఞ్ఞలద్ధికేన మయం ఘరం పవేసితా’’తి కుజ్ఝిత్వా హత్థే పిణ్డం ఛడ్డేత్వా ముఖేన గహితం నిట్ఠుభిత్వా ధనుం దిస్వా కాకా వియ బ్రాహ్మణం అక్కోసమానా దిసావిదిసా పక్కమింసు. బ్రాహ్మణో ఏవం భిజ్జిత్వా గచ్ఛన్తే బ్రాహ్మణే దిస్వా బ్రాహ్మణిం సీసతో పట్ఠాయ ఓలోకేత్వా, ‘‘ఇదమేవ భయం సమ్పస్సమానా మయం హియ్యో పట్ఠాయ భోతిం యాచన్తా న లభిమ్హా’’తి నానప్పకారేహి బ్రాహ్మణిం అక్కోసిత్వా, ఏతం ‘‘ఏవమేవం పనా’’తిఆదివచనం అవోచ.

ఉపసఙ్కమీతి ‘‘సమణో గోతమో గామనిగమరట్ఠపూజితో, న సక్కా గన్త్వా యం వా తం వా వత్వా సన్తజ్జేతుం, ఏకమేవ నం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తోవ ‘‘కింసు ఛేత్వా’’తి గాథం అభిసఙ్ఖరిత్వా – ‘‘సచే ‘అసుకస్స నామ వధం రోచేమీ’తి వక్ఖతి, అథ నం ‘యే తుయ్హం న రుచ్చన్తి, తే మారేతుకామోసి, లోకవధాయ ఉప్పన్నో, కిం తుయ్హం సమణభావేనా’తి? నిగ్గహేస్సామి. సచే ‘న కస్సచి వధం రోచేమీ’తి వక్ఖతి, అథ నం ‘త్వం రాగాదీనమ్పి వధం న ఇచ్ఛసి. కస్మా సమణో హుత్వా ఆహిణ్డసీ’తి? నిగ్గహేస్సామీ. ఇతి ఇమం ఉభతోకోటికం పఞ్హం సమణో గోతమో నేవ గిలితుం న ఉగ్గిలితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి. సమ్మోదీతి అత్తనో పణ్డితతాయ కుద్ధభావం అదస్సేత్వా మధురకథం కథేన్తో సమ్మోది. పఞ్హో దేవతాసంయుత్తే కథితో. సేసమ్పి హేట్ఠా విత్థారితమేవాతి. పఠమం.

౨. అక్కోససుత్తవణ్ణనా

౧౮౮. దుతియే అక్కోసకభారద్వాజోతి భారద్వాజోవ సో, పఞ్చమత్తేహి పన గాథా సతేహి తథాగతం అక్కోసన్తో ఆగతోతి. ‘‘అక్కోసకభారద్వాజో’’తి తస్స సఙ్గీతికారేహి నామం గహితం. కుపితో అనత్తమనోతి ‘‘సమణేన గోతమేన మయ్హం జేట్ఠకభాతరం పబ్బాజేన్తేన జాని కతా, పక్ఖో భిన్నో’’తి కోధేన కుపితో దోమనస్సేన చ అనత్తమనో హుత్వాతి అత్థో. అక్కోసతీతి ‘‘చోరోసి, బాలోసి, మూళ్హోసి, థేనోసి, ఓట్ఠోసి, మేణ్డోసి, గోణోసి, గద్రభోసి, తిరచ్ఛానగతోసి, నేరయికోసీ’’తి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసతి. పరిభాసతీతి ‘‘హోతు ముణ్డకసమణక, ‘అదణ్డో అహ’న్తి కరోసి, ఇదాని తే రాజకులం గన్త్వా దణ్డం ఆరోపేస్సామీ’’తిఆదీని వదన్తో పరిభాసతి నామ.

సమ్భుఞ్జతీతి ఏకతో భుఞ్జతి. వీతిహరతీతి కతస్స పటికారం కరోతి. భగవన్తం ఖో, గోతమన్తి కస్మా ఏవమాహ? ‘‘తవేవేతం, బ్రాహ్మణ, తవేవేతం, బ్రాహ్మణా’’తి కిరస్స సుత్వా. ‘‘ఇసయో నామ కుపితా సపనం దేన్తి కిసవచ్ఛాదయో వియా’’తి అనుస్సవవసేన ‘‘సపతి మం మఞ్ఞే సమణో గోతమో’’తి భయం ఉప్పజ్జి. తస్మా ఏవమాహ.

దన్తస్సాతి నిబ్బిసేవనస్స. తాదినోతి తాదిలక్ఖణం పత్తస్స. తస్సేవ తేన పాపియోతి తస్సేవ పుగ్గలస్స తేన కోధేన పాపం హోతి. సతో ఉపసమ్మతీతి సతియా సమన్నాగతో హుత్వా అధివాసేతి. ఉభిన్నం తికిచ్ఛన్తానన్తి ఉభిన్నం తికిచ్ఛన్తం. అయమేవ వా పాఠో. యో పుగ్గలో సతో ఉపసమ్మతి, ఉభిన్నమత్థం చరతి తికిచ్ఛతి సాధేతి, తం పుగ్గలం జనా బాలోతి మఞ్ఞన్తి. కీదిసా జనా? యే ధమ్మస్స అకోవిదా. ధమ్మస్సాతి పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మస్స వా చతుసచ్చధమ్మస్స వా. అకోవిదాతి తస్మిం ధమ్మే అకుసలా అన్ధబాలపుథుజ్జనా. దుతియం.

౩. అసురిన్దకసుత్తవణ్ణనా

౧౮౯. తతియే అసురిన్దకభారద్వాజోతి అక్కోసకభారద్వాజస్స కనిట్ఠో. కుపితోతి తేనేవ కారణేన కుద్ధో. జయఞ్చేవస్స తం హోతీతి అస్సేవ తం జయం హోతి, సో జయో హోతీతి అత్థో. కతమస్సాతి? యా తితిక్ఖా విజానతో అధివాసనాయ గుణం విజానన్తస్స తితిక్ఖా అధివాసనా, అయం తస్స విజానతోవ జయో. బాలో పన ఫరుసం భణన్తో ‘‘మయ్హం జయో’’తి కేవలం జయం మఞ్ఞతి. తతియం.

౪. బిలఙ్గీకసుత్తవణ్ణనా

౧౯౦. చతుత్థే బిలఙ్గికభారద్వాజోతి భారద్వాజోవ సో, నానప్పకారం పన సుద్ధఞ్చ సమ్భారయుత్తఞ్చ కఞ్జికం కారేత్వా విక్కిణాపేన్తో బహుధనం సఙ్ఖరీతి ‘‘బిలఙ్గికభారద్వాజో’’తి తస్స సఙ్గీతికారేహి నామం గహితం. తుణ్హీభూతోతి ‘‘తయో మే జేట్ఠకభాతరో ఇమినా పబ్బాజితా’’తి అతివియ కుద్ధో కిఞ్చి వత్తుం అసక్కోన్తో తుణ్హీభూతో అట్ఠాసి. గాథా పన దేవతాసంయుత్తే కథితావ. చతుత్థం.

౫. అహింసకసుత్తవణ్ణనా

౧౯౧. పఞ్చమే అహింసకభారద్వాజోతి భారద్వాజోవేస, అహింసకపఞ్హం పన పుచ్ఛి, తేనస్సేతం సఙ్గీతికారేహి నామం గహితం. నామేన వా ఏస అహింసకో, గోత్తేన భారద్వాజో. అహింసకాహన్తి అహింసకో అహం, ఇతి మే భవం గోతమో జానాతూతి ఆహ. తథా చస్సాతి తథా చే అస్స, భవేయ్యాసీతి అత్థో. న హింసతీతి న విహేఠేతి న దుక్ఖాపేతి. పఞ్చమం.

౬. జటాసుత్తవణ్ణనా

౧౯౨. ఛట్ఠే జటాభారద్వాజోతి భారద్వాజోవేస, జటాపఞ్హస్స పన పుచ్ఛితత్తా సఙ్గీతికారేహి ఏవం వుత్తో. సేసం దేవతాసంయుత్తే కథితమేవ. ఛట్ఠం.

౭. సుద్ధికసుత్తవణ్ణనా

౧౯౩. సత్తమే సుద్ధికభారద్వాజోతి అయమ్పి భారద్వాజోవ, సుద్ధికపఞ్హస్స పన పుచ్ఛితత్తా సఙ్గీతికారేహి ఏవం వుత్తో. సీలవాపి తపోకరన్తి సీలసమ్పన్నోపి తపోకమ్మం కరోన్తో. విజ్జాచరణసమ్పన్నోతి ఏత్థ విజ్జాతి తయో వేదా. చరణన్తి గోత్తచరణం. సో సుజ్ఝతి న అఞ్ఞా ఇతరా పజాతి సో తేవిజ్జో బ్రాహ్మణో సుజ్ఝతి, అయం పన అఞ్ఞా నామికా పజా న సుజ్ఝతీతి వదతి. బహుమ్పి పలపం జప్పన్తి బహుమ్పి పలపం జప్పన్తో, ‘‘బ్రాహ్మణోవ సుజ్ఝతీ’’తి ఏవం వచనసహస్సమ్పి భణన్తోతి అత్థో. అన్తోకసమ్బూతి అన్తో కిలేసపూతిసభావేన పూతికో. సంకిలిట్ఠోతి కిలిట్ఠేహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతో. సత్తమం.

౮. అగ్గికసుత్తవణ్ణనా

౧౯౪. అట్ఠమే అగ్గికభారద్వాజోతి అయమ్పి భారద్వాజోవ, అగ్గి పరిచరణవసేన పనస్స సఙ్గీతికారేహి ఏతం నామం గహితం. సన్నిహితో హోతీతి సంయోజితో హోతి. అట్ఠాసీతి కస్మా తత్థ అట్ఠాసి? భగవా కిర పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో ఇమం బ్రాహ్మణం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో ఏవరూపం అగ్గపాయాసం గహేత్వా ‘మహాబ్రహ్మానం భోజేమీ’తి అగ్గిమ్హి ఝాపేన్తో అఫలం కరోతి అపాయమగ్గం ఓక్కమతి, ఇమం లద్ధిం అవిస్సజ్జన్తో అపాయపూరకోవ భవిస్సతి, గచ్ఛామిస్స ధమ్మదేసనాయ, మిచ్ఛాదిట్ఠిం భిన్దిత్వా పబ్బాజేత్వా చత్తారో మగ్గే చేవ చత్తారి చ ఫలాని దేమీ’’తి, తస్మా పుబ్బణ్హసమయే రాజగహం పవిసిత్వా తత్థ అట్ఠాసి.

తీహి విజ్జాహీతి తీహి వేదేహి. జాతిమాతి యావ సత్తమా పితామహయుగా పరిసుద్ధాయ జాతియా సమన్నాగతో. సుతవా బహూతి బహు నానప్పకారే గన్థే సుతవా. సోమం భుఞ్జేయ్యాతి సో తేవిజ్జో బ్రాహ్మణో ఇమం పాయాసం భుఞ్జితుం యుత్తో, తుమ్హాకం పనేస పాయాసో అయుత్తోతి వదతి.

వేదీతి పుబ్బేనివాసఞాణేన జాని పటివిజ్ఝి. సగ్గాపాయన్తి దిబ్బేన చక్ఖునా సగ్గమ్పి అపాయమ్పి పస్సతి. జాతిక్ఖయన్తి అరహత్తం. అభిఞ్ఞావోసితోతి జానిత్వా వోసితవోసానో. బ్రాహ్మణో భవన్తి అవీచితో యావ భవగ్గా భోతా గోతమేన సదిసో జాతిసమ్పన్నో ఖీణాసవబ్రాహ్మణో నత్థి, భవంయేవ బ్రాహ్మణోతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా సువణ్ణపాతిం పూరేత్వా దసబలస్స పాయాసం ఉపనామేసి. సత్థా ఉప్పత్తిం దీపేత్వా భోజనం పటిక్ఖిపన్తో గాథాభిగీతం మేతిఆదిమాహ. తత్థ గాథాభిగీతన్తి గాథాహి అభిగీతం. అభోజనేయ్యన్తి అభుఞ్జితబ్బం. ఇదం వుత్తం హోతి – త్వం, బ్రాహ్మణ, మయ్హం ఏత్తకం కాలం భిక్ఖాచారవత్తేన ఠితస్స కటచ్ఛుమత్తమ్పి దాతుం నాసక్ఖి, ఇదాని పన మయా తుయ్హం కిలఞ్జమ్హి తిలే విత్థారేన్తేన వియ సబ్బే బుద్ధగుణా పకాసితా, ఇతి గాయనేన గాయిత్వా లద్ధం వియ ఇదం భోజనం హోతి, తస్మా ఇదం గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్యన్తి. సమ్పస్సతం, బ్రాహ్మణ, నేస ధమ్మోతి, బ్రాహ్మణ, అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చ సమ్పస్సన్తానం ‘‘ఏవరూపం భోజనం భుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఏస ధమ్మో న హోతి. సుధాభోజనమ్పి గాథాభిగీతం పనుదన్తి బుద్ధా, గాథాహి గాయిత్వా లద్ధం బుద్ధా నీహరన్తియేవ. ధమ్మే సతి, బ్రాహ్మణ, వుత్తిరేసాతి, బ్రాహ్మణ, ధమ్మే సతి ధమ్మం అపేక్ఖిత్వా ధమ్మే పతిట్ఠాయ జీవితం కప్పేన్తానం ఏసా వుత్తి అయం ఆజీవో – ఏవరూపం నీహరిత్వా ధమ్మలద్ధమేవ భుఞ్జితబ్బన్తి.

అథ బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – అహం పుబ్బే సమణస్స గోతమస్స గుణే వా అగుణే వా న జానామి. ఇదాని పనస్సాహం గుణే ఞత్వా మమ గేహే అసీతికోటిమత్తం ధనం సాసనే విప్పకిరితుకామో జాతో, అయఞ్చ ‘‘మయా దిన్నపచ్చయా అకప్పియా’’తి వదతి. అప్పటిగ్గయ్హో అహం సమణేన గోతమేనాతి. అథ భగవా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పేసేత్వా తస్స చిత్తాచారం వీమంసన్తో, ‘‘అయం సబ్బేపి అత్తనా దిన్నపచ్చయే ‘అకప్పియా’తి సల్లక్ఖేతి. యం హి భోజనం ఆరబ్భ కథా ఉప్పన్నా, ఏతదేవ న వట్టతి, సేసా నిద్దోసా’’తి బ్రాహ్మణస్స చతున్నం పచ్చయానం దానద్వారం దస్సేన్తో అఞ్ఞేన చాతిఆదిమాహ. తత్థ కుక్కుచ్చవూపసన్తన్తి హత్థకుక్కుచ్చాదీనం వసేన వూపసన్తకుక్కుచ్చం. అన్నేన పానేనాతి దేసనామత్తమేతం. అయం పనత్థో – అఞ్ఞేహి తయా ‘‘పరిచ్చజిస్సామీ’’తి సల్లక్ఖితేహి చీవరాదీహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహస్సు. ఖేత్తం హి తం పుఞ్ఞపేక్ఖస్స హోతీతి ఏతం తథాగతసాసనం నామ పుఞ్ఞపేక్ఖస్స పుఞ్ఞత్థికస్స తుయ్హం అప్పేపి బీజే బహుసస్సఫలదాయకం సుఖేత్తం వియ పటియత్తం హోతి. అట్ఠమం.

౯. సున్దరికసుత్తవణ్ణనా

౧౯౫. నవమే సున్దరికభారద్వాజోతి సున్దరికాయ నదియా తీరే అగ్గిజుహణేన ఏవంలద్ధనామో. సున్దరికాయాతి ఏవంనామికాయ నదియా. అగ్గిం జుహతీతి ఆహుతిం పక్ఖిపనేన జాలేతి. అగ్గిహుత్తం పరిచరతీతి అగ్యాయతనం సమ్మజ్జనుపలేపనబలికమ్మాదినా పయిరుపాసతి. కో ను ఖో ఇమం హబ్యసేసం భుఞ్జేయ్యాతి సో కిర బ్రాహ్మణో అగ్గిమ్హి హుతావసేసం పాయాసం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అగ్గిమ్హి తావ పక్ఖిత్తపాయాసో మహాబ్రహ్మునా భుత్తో, అయం పన అవసేసో అత్థి, తం యది బ్రహ్మునో ముఖతో జాతస్స బ్రాహ్మణస్స దదేయ్యం, ఏవం మే పితరా సహ పుత్తోపి సన్తప్పితో భవేయ్య, సువిసోధితో చస్స బ్రహ్మలోకగామిమగ్గో’’తి. సో బ్రాహ్మణస్స దస్సనత్థం ఉట్ఠాయాసనా చతుద్దిసా అనువిలోకేసి, ‘‘కో ను ఖో ఇమం హబ్యసేసం భుఞ్జేయ్యా’’తి?

రుక్ఖమూలేతి తస్మిం వనసణ్డే జేట్ఠకరుక్ఖస్స మూలే. ససీసం పారుతం నిసిన్నన్తి సహ సీసేన పారుతకాయం నిసిన్నం. కస్మా పన భగవా తత్థ నిసీది? భగవా కిర పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో ఇమం బ్రాహ్మణం దిస్వా చిన్తేసి – అయం బ్రాహ్మణో ఏవరూపం అగ్గపాయాసం గహేత్వా ‘‘మహాబ్రహ్మానం భోజేమీ’’తి అగ్గిమ్హి ఝాపేన్తో అఫలం కరోతి…పే… చత్తారో మగ్గే చేవ చత్తారి చ ఫలాని దేమీతి. తస్మా కాలస్సేవ వుట్ఠాయ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ గన్త్వా వుత్తనయేన తస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. అథ కస్మా ససీసం పారుపీతి? హిమపాతస్స చ సీతవాతస్స చ పటిబాహణత్థం, పటిబలోవ ఏతం తథాగతో అధివాసేతుం. సచే పన అపారుపిత్వా నిసీదేయ్య, బ్రాహ్మణో దూరతోవ సఞ్జానిత్వా నివత్తేయ్య, ఏవం సతి కథా నప్పవత్తేయ్య. ఇతి భగవా – ‘‘బ్రాహ్మణే ఆగతే సీసం వివరిస్సామి, అథ మం సో దిస్వా కథం పవత్తేస్సతి, తస్సాహం కథానుసారేన ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి కథాపవత్తనత్థం ఏవమకాసి.

ఉపసఙ్కమీతి బ్రాహ్మణో – ‘‘అయం ససీసం పారుపిత్వా సబ్బరత్తిం పధానమనుయుత్తో. ఇమస్స దక్ఖిణోదకం దత్వా ఇమం హబ్యసేసం దస్సామీ’’తి, బ్రాహ్మణసఞ్ఞీ హుత్వా ఉపసఙ్కమి. ముణ్డో అయం భవం, ముణ్డకో అయం భవన్తి సీసే వివరితమత్తే నీచకేసన్తం దిస్వా ‘‘ముణ్డో’’తి ఆహ. తతో సుట్ఠుతరం ఓలోకేన్తో పవత్తమత్తమ్పి సిఖం అదిస్వా హీళేన్తో ‘‘ముణ్డకో’’తి ఆహ. తతోవాతి యత్థ ఠితో అద్దస, తమ్హావ పదేసా. ముణ్డాపి హీతి కేనచి కారణేన ముణ్డితసీసాపి హోన్తి.

మా జాతిం పుచ్ఛాతి యది దానస్స మహప్ఫలతం పచ్చాసీససి, జాతిం మా పుచ్ఛ. అకారణం హి దక్ఖిణేయ్యభావస్స జాతి. చరణఞ్చ పుచ్ఛాతి అపిచ ఖో సీలాదిగుణభేదం చరణం పుచ్ఛ. ఏతం హి దక్ఖిణేయ్యభావస్స కారణం. ఇదానిస్స తమత్థం విభావేన్తో కట్ఠా హవే జాయతి జాతవేదోతిఆదిమాహ. తత్రాయం అధిప్పాయో – ఇధ కట్ఠా అగ్గి జాయతి, న చ సో సాలాదికట్ఠా జాతోవ అగ్గికిచ్చం కరోతి, సాపాన-దోణిఆదికట్ఠా జాతో న కరోతి, అత్తనో పన అచ్చియాదిగుణసమ్పత్తియా యతో వా తతో వా జాతో కరోతియేవ. ఏవం న బ్రాహ్మణకులాదీసు జాతోవ దక్ఖిణేయ్యో హోతి, చణ్డాలకులాదీసు జాతో న హోతి, అపిచ ఖో నీచకులినోపి ఉచ్చకులినోపి ఖీణాసవ-ముని ధితిమా హిరీనిసేధో ఆజానీయో హోతి. ఇమాయ ధితిహిరిపమోక్ఖాయ గుణసమ్పత్తియా జాతిమా ఉత్తమదక్ఖిణేయ్యో హోతి. సో హి ధితియా గుణే ధారేతి, హిరియా దోసే నిసేధేతీతి. అపిచేత్థ మునీతి మోనధమ్మేన సమన్నాగతో. ధితిమాతి వీరియవా. ఆజానీయోతి కారణాకారణజాననకో. హిరీనిసేధోతి హిరియా పాపాని నిసేధేత్వా ఠితో.

సచ్చేన దన్తోతి పరమత్థసచ్చేన దన్తో. దమసా ఉపేతోతి ఇన్ద్రియదమేన ఉపేతో. వేదన్తగూతి చతున్నం మగ్గవేదానం అన్తం, చతూహి వా మగ్గవేదేహి కిలేసానం అన్తం గతో. వుసితబ్రహ్మచరియోతి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసం వుత్థో. యఞ్ఞోపనీతోతి ఉపనీతయఞ్ఞో పటియాదితయఞ్ఞో చ. తముపవ్హయేథాతి యేన యఞ్ఞో పటియాదితో, సో తం పరమత్థబ్రాహ్మణం అవ్హయేయ్య. ‘‘ఇన్దమవ్హయామ, సోమమవ్హయామ, వరుణమవ్హయామ, ఈసానమవ్హయామ, యామమవ్హయామా’’తి ఇదం పన అవ్హానం నిరత్థకం. కాలేనాతి అవ్హయన్తో చ ‘‘కాలో, భన్తే, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి అన్తోమజ్ఝన్హికకాలేయేవ తం ఉపవ్హయేయ్య. సో జుహతి దక్ఖిణేయ్యేతి యో ఏవం కాలే ఖీణాసవం ఆమన్తేత్వా తత్థ చతుపచ్చయదక్ఖిణం పతిట్ఠపేతి, సో దక్ఖిణేయ్యే జుహతి నామ, న అచేతనే అగ్గిమ్హి పక్ఖిపన్తో.

ఇతి బ్రాహ్మణో భగవతో కథం సుణన్తో పసీదిత్వా ఇదాని అత్తనో పసాదం ఆవికరోన్తో అద్ధా సుయిట్ఠన్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – అద్ధా మమ యిదం ఇదాని సుయిట్ఠఞ్చ సుహుతఞ్చ భవిస్సతి, పుబ్బే పన అగ్గిమ్హి ఝాపితం నిరత్థకం అహోసీతి. అఞ్ఞో జనోతి ‘‘అహం బ్రాహ్మణో, అహం బ్రాహ్మణో’’తి వదన్తో అన్ధబాలపుథుజ్జనో. హబ్యసేసన్తి హుతసేసం. భుఞ్జతు భవన్తిఆది పురిమసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

న ఖ్వాహన్తి న ఖో అహం. కస్మా పనేవమాహాతి? తస్మిం కిర భోజనే ఉపహటమత్తేవ ‘‘సత్థా భుఞ్జిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ చతూసు మహాదీపేసు ద్వీసు పరిత్తదీపసహస్సేసు దేవతా పుప్ఫఫలాదీని చేవ సప్పినవనీతతేలమధుఫాణితాదీని చ ఆదాయ మధుపటలం పీళేత్వా మధుం గణ్హన్తియో వియ దిబ్బానుభావేన నిబ్బత్తితోజమేవ గహేత్వా పక్ఖిపింసు. తేన తం సుఖుమత్తం గతం, మనుస్సానఞ్చ ఓళారికం వత్థూతి తేసం తావ ఓళారికవత్థుతాయ సమ్మా పరిణామం న గచ్ఛతి. గోయూసే పన తిలబీజాని పక్ఖిపిత్వా పక్కత్తా ఓళారికమిస్సకం జాతం, దేవానఞ్చ సుఖుమం వత్థూతి తేసం సుఖుమవత్థుతాయ సమ్మా పరిణామం న గచ్ఛతి. సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవస్సాపి కుచ్ఛియం న పరిణమతి. అట్ఠసమాపత్తిలాభీఖీణాసవస్స పన సమాపత్తిబలేన పరిణామేయ్య. భగవతో పన పాకతికేనేవ కమ్మజతేజేన పరిణామేయ్య.

అప్పహరితేతి అహరితే. సచే హి హరితేసు తిణేసు పక్ఖిపేయ్య, సినిద్ధపాయాసేన తిణాని పూతీని భవేయ్యుం. బుద్ధా చ భూతగామసిక్ఖాపదం న వీతిక్కమన్తి, తస్మా ఏవమాహ. యత్థ పన గలప్పమాణాని మహాతిణాని, తాదిసే ఠానే పక్ఖిపితుం వట్టతి. అప్పాణకేతి సప్పాణకస్మిం హి పరిత్తకే ఉదకే పక్ఖిత్తే పాణకా మరన్తి, తస్మా ఏవమాహ. యం పన గమ్భీరం మహాఉదకం హోతి, పాతిసతేపి పాతిసహస్సేపి పక్ఖిత్తే న ఆలుళతి, తథారూపే ఉదకే వట్టతి. ఓపిలాపేసీతి సువణ్ణపాతియా సద్ధింయేవ నిముజ్జాపేసి. చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతీతి ఏవరూపం సద్దం కరోతి. కిం పనేస పాయాసస్స ఆనుభావో, ఉదాహు తథాగతస్సాతి? తథాగతస్స. అయం హి బ్రాహ్మణో తం పాయాసం ఓపిలాపేత్వా ఉమ్మగ్గం ఆరుయ్హ సత్థు సన్తికం అనాగన్త్వావ గచ్ఛేయ్య, అథ భగవా – ‘‘ఏత్తకం అచ్ఛరియం దిస్వా మమ సన్తికం ఆగమిస్సతి. అథస్సాహం ధమ్మదేసనాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిగహణం భిన్దిత్వా సాసనే ఓతారేత్వా అమతపానం పాయేస్సామీ’’తి అధిట్ఠానబలేన ఏవమకాసి.

దారు సమాదహానోతి దారుం ఝాపయమానో. బహిద్ధా హి ఏతన్తి ఏతం దారుజ్ఝాపనం నామ అరియధమ్మతో బహిద్ధా. యది ఏతేన సుద్ధి భవేయ్య, యే దవడాహకాదయో బహూని దారూని ఝాపేన్తి, తే పఠమతరం సుజ్ఝేయ్యుం. కుసలాతి ఖన్ధాదీసు కుసలా. అజ్ఝత్తమేవుజ్జలయామి జోతిన్తి నియకజ్ఝత్తే అత్తనో సన్తానస్మింయేవ ఞాణజోతిం జాలేమి. నిచ్చగ్గినీతి ఆవజ్జనపటిబద్ధేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన నిచ్చం పజ్జలితగ్గి. నిచ్చసమాహితత్తోతి నిచ్చం సమ్మా ఠపితచిత్తో. బ్రహ్మచరియం చరామీతి బోధిమణ్డే చరితం బ్రహ్మచరియం గహేత్వా ఏవం వదతి.

మానో హి తే, బ్రాహ్మణ, ఖారిభారోతి యథా ఖారిభారో ఖన్ధేన వయ్హమానో ఉపరి ఠితోపి అక్కన్తక్కన్తట్ఠానే పథవియా సద్ధిం ఫుసేతి, ఏవమేవ జాతిగోత్తకులాదీని మానవత్థూని నిస్సాయ ఉస్సాపితో మానోపి తత్థ తత్థ ఇస్సం ఉప్పాదేన్తో చతూసు అపాయేసు సంసీదాపేతి. తేనాహ ‘‘మానో హి తే, బ్రాహ్మణ, ఖారిభారో’’తి. కోధో ధూమోతి తవ ఞాణగ్గిస్స ఉపక్కిలేసట్ఠేన కోధో ధుమో. తేన హి తే ఉపక్కిలిట్ఠో ఞాణగ్గి న విరోచతి. భస్మని మోసవజ్జన్తి నిరోజట్ఠేన ముసావాదో ఛారికా నామ. యథా హి ఛారికాయ పటిచ్ఛన్నో అగ్గి న జోతేతి, ఏవం తే ముసావాదేన పటిచ్ఛన్నం ఞాణన్తి దస్సేతి. జివ్హా సుజాతి యథా తుయ్హం సువణ్ణరజతలోహకట్ఠమత్తికాసు అఞ్ఞతరమయా యాగయజనత్థాయ సుజా హోతి, ఏవం మయ్హం ధమ్మయాగం యజనత్థాయ పహూతజివ్హా సుజాతి వదతి. హదయం జోతిట్ఠానన్తి యథా తుయ్హం నదీతీరే జోతిట్ఠానం, ఏవం మయ్హం ధమ్మయాగస్స యజనట్ఠానత్థేన సత్తానం హదయం జోతిట్ఠానం. అత్తాతి చిత్తం.

ధమ్మో రహదోతి యథా త్వం అగ్గిం పరిచరిత్వా ధూమఛారికసేదకిలిట్ఠసరీరో సున్దరికం నదిం ఓతరిత్వా న్హాయసి, ఏవం మయ్హం సున్దరికాసదిసేన బాహిరేన రహదేన అత్థో నత్థి, అట్ఠఙ్గికమగ్గధమ్మో పన మయ్హం రహదో, తత్రాహం పాణసతమ్పి పాణసహస్సమ్పి చతురాసీతిపాణసహస్సానిపి ఏకప్పహారేన న్హాపేమి. సీలతిత్థోతి తస్స పన మే ధమ్మరహదస్స చతుపారిసుద్ధిసీలం తిత్థన్తి దస్సేతి. అనావిలోతి యథా తుయ్హం సున్దరికా నదీ చతూహి పఞ్చహి ఏకతో న్హాయన్తేహి హేట్ఠుపరియవాలికా ఆలుళా హోతి, న ఏవం మయ్హం రహదో, అనేకసతసహస్సేసుపి పాణేసు ఓతరిత్వా న్హాయన్తేసు సో అనావిలో విప్పసన్నోవ హోతి. సబ్భి సతం పసత్థోతి పణ్డితేహి పణ్డితానం పసట్ఠో. ఉత్తమత్థేన వా సో సబ్భీతి వుచ్చతి, పణ్డితేహి పసత్థత్తా సతం పసత్థో. తరన్తి పారన్తి నిబ్బానపారం గచ్ఛన్తి.

ఇదాని అరియమగ్గరహదస్స అఙ్గాని ఉద్ధరిత్వా దస్సేన్తో సచ్చం ధమ్మోతిఆదిమాహ. తత్థ సచ్చన్తి వచీసచ్చం. ధమ్మోతి ఇమినా దిట్ఠిసఙ్కప్పవాయామసతిసమాధయో దస్సేతి. సంయమోతి ఇమినా కమ్మన్తాజీవా గహితా. సచ్చన్తి వా ఇమినా మగ్గసచ్చం గహితం. సా అత్థతో సమ్మాదిట్ఠి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సమ్మాదిట్ఠి మగ్గో చేవ హేతు చా’’తి (ధ. స. ౧౦౩౯). సమ్మాదిట్ఠియా పన గహితాయ తగ్గతికత్తా సమ్మాసఙ్కప్పో గహితోవ హోతి. ధమ్మోతి ఇమినా వాయామసతిసమాధయో. సంయమోతి ఇమినా వాచాకమ్మన్తాజీవా. ఏవమ్పి అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దస్సితో హోతి. అథ వా సచ్చన్తి పరమత్థసచ్చం, తం అత్థతో నిబ్బానం. ధమ్మోతిపదేన దిట్ఠి సఙ్కప్పో వాయామో సతి సమాధీతి పఞ్చఙ్గాని గహితాని. సంయమోతి వాచా కమ్మన్తో ఆజీవోతి తీణి. ఏవమ్పి అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దస్సితో హోతి. బ్రహ్మచరియన్తి ఏతం బ్రహ్మచరియం నామ. మజ్ఝే సితాతి సస్సతుచ్ఛేదే వజ్జేత్వా మజ్ఝే నిస్సితా. బ్రహ్మపత్తీతి సేట్ఠపత్తి. స తుజ్జుభూతేసు నమో కరోహీతి ఏత్థ త-కారో పదసన్ధికరో, స త్వం ఉజుభూతేసు ఖీణాసవేసు నమో కరోహీతి అత్థో. తమహం నరం ధమ్మసారీతి బ్రూమీతి యో ఏవం పటిపజ్జతి, తమహం పుగ్గలం ‘‘ధమ్మసారీ ఏసో ధమ్మసారియా పటిచ్ఛన్నో’’తి చ ‘‘కుసలధమ్మేహి అకుసలధమ్మే సారేత్వా ఠితో’’తి వాతి వదామీతి. నవమం.

౧౦. బహుధీతరసుత్తవణ్ణనా

౧౯౬. దసమే అఞ్ఞతరస్మిం వనసణ్డేతి పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో తస్స బ్రాహ్మణస్స అరహత్తస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా ‘‘గచ్ఛామిస్స సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి గన్త్వా తస్మిం వనసణ్డే విహరతి. నట్ఠా హోన్తీతి కసిత్వా విస్సట్ఠా అటవిముఖా చరమానా బ్రాహ్మణే భుఞ్జితుం గతే పలాతా హోన్తి. పల్లఙ్కన్తి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం. ఆభుజిత్వాతి బన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా, అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వా. పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి కమ్మట్ఠానాభిముఖం సతిం ఠపయిత్వా, ముఖసమీపే వా కత్వాతి అత్థో. తేనేవ విభఙ్గే వుత్తం – ‘‘అయం సతి ఉపట్ఠితా హోతి సూపట్ఠితా నాసికగ్గే వా ముఖనిమిత్తే వా, తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి (విభ. ౫౩౭). అథ వా ‘‘పరీతి పరిగ్గహట్ఠో. ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో. సతీతి ఉపట్ఠానట్ఠో. తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి ఏవం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౧౬౪) వుత్తనయేనపేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తత్రాయం సఙ్ఖేపో – ‘‘పరిగ్గహితనియ్యానం సతిం కత్వా’’తి. ఏవం నిసీదన్తో చ పన ఛబ్బణ్ణా ఘనబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేత్వా నిసీది. ఉపసఙ్కమీతి దోమనస్సాభిభూతో ఆహిణ్డన్తో, ‘‘సుఖేన వతాయం సమణో నిసిన్నో’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి.

అజ్జసట్ఠిం న దిస్సన్తీతి అజ్జ ఛదివసమత్తకా పట్ఠాయ న దిస్సన్తి. పాపకాతి లామకా తిలఖాణుకా. తేన కిర తిలఖేత్తే వపితే తదహేవ దేవో వస్సిత్వా తిలే పంసుమ్హి ఓసీదాపేసి, పుప్ఫం వా ఫలం వా గహేతుం నాసక్ఖింసు. యేపి వడ్ఢింసు, తేసం ఉపరి పాణకా పతిత్వా పణ్ణాని ఖాదింసు, ఏకపణ్ణదుపణ్ణా ఖాణుకా అవసిస్సింసు. బ్రాహ్మణో ఖేత్తం ఓలోకేతుం గతో తే దిస్వా – ‘‘వడ్ఢియా మే తిలా గహితా, తేపి నట్ఠా’’తి దోమనస్సజాతో అహోసి, తం గహేత్వా ఇమం గాథమాహ.

ఉస్సోళ్హికాయాతి ఉస్సాహేన కణ్ణనఙ్గుట్ఠాదీని ఉక్ఖిపిత్వా విచరన్తా ఉప్పతన్తి. తస్స కిర అనుపుబ్బేన భోగేసు పరిక్ఖీణేసు పక్ఖిపితబ్బస్స అభావేన తుచ్ఛకోట్ఠా అహేసుం. తస్స ఇతో చితో చ సత్తహి ఘరేహి ఆగతా మూసికా తే తుచ్ఛకోట్ఠే పవిసిత్వా ఉయ్యానకీళం కీళన్తా వియ నచ్చన్తి, తం గహేత్వా ఏవమాహ.

ఉప్పాటకేహి సఞ్ఛన్నోతి ఉప్పాటకపాణకేహి సఞ్ఛన్నో. తస్స కిర బ్రాహ్మణస్స సయనత్థాయ సన్థతం తిణపణ్ణసన్థారం కోచి అన్తరన్తరా పటిజగ్గన్తో నత్థి. సో దివసం అరఞ్ఞే కమ్మం కత్వా సాయం ఆగన్త్వా తస్మిం నిపజ్జతి. అథస్స ఉప్పాటకపాణకా సరీరం ఏకచ్ఛన్నం కరోన్తా ఖాదన్తి, తం గహేత్వా ఏవమాహ.

విధవాతి మతపతికా. యావ కిర తస్స బ్రాహ్మణస్స గేహే విభవమత్తా అహోసి, తావ తా విధవాపి హుత్వా పతికులేసు వసితుం లభింసు. యదా పన సో నిద్ధనో జాతో, తదా తా ‘‘పితుఘరం గచ్ఛథా’’తి సస్సుససురాదీహి నిక్కడ్ఢితా తతో తస్సేవ ఘరం ఆగన్త్వా వసన్తియో బ్రాహ్మణస్స భోజనకాలే ‘‘గచ్ఛథ అయ్యకేన సద్ధిం భుఞ్జథా’’తి పుత్తే పేసేన్తి, తేహి పాతియం హత్థేసు ఓతారితేసు బ్రాహ్మణో హత్థస్స ఓకాసం న లభతి. తం గహేత్వా ఇమం గాథమాహ.

పిఙ్గలాతి కళారపిఙ్గలా. తిలకాహతాతి కాళసేతాదివణ్ణేహి తిలకేహి ఆహతగత్తా. సోత్తం పాదేన బోధేతీతి నిద్దం ఓక్కన్తం పాదేన పహరిత్వా పబోధేతి. అయం కిర బ్రాహ్మణో మూసికసద్దేన ఉబ్బాళ్హో ఉప్పాటకేహి చ ఖజ్జమానో సబ్బరత్తిం నిద్దం అలభిత్వా పచ్చూసకాలే నిద్దాయతి. అథ నం అక్ఖీసు నిమ్మిలితమత్తేస్వేవ – ‘‘కిం కరోసి, బ్రాహ్మణ, పచ్ఛా చ పుబ్బే చ గహితస్స ఇణస్స? వడ్ఢి మత్థకం పత్తా, సత్త ధీతరో పోసేతబ్బా. ఇదాని ఇణాయికా ఆగన్త్వా గేహం పరివారేస్సన్తి, గచ్ఛ కమ్మం కరోహీ’’తి పాదేన పహరిత్వా పబోధేతి. తం గహేత్వా ఇమం గాథమాహ.

ఇణాయికాతి యేసం అనేన హత్థతో ఇణం గహితం. సో కిర కస్సచి హత్థతో ఏకం కహాపణం కస్సచి ద్వే కస్సచి దస…పే… కస్సచి సతన్తి ఏవం బహూనం హత్థతో ఇణం అగ్గహేసి. తే దివా బ్రాహ్మణం అపస్సన్తా ‘‘గేహతో తం నిక్ఖన్తమేవ గణ్హిస్సామా’’తి బలవపచ్చూసే గన్త్వా చోదేన్తి. తం గహేత్వా ఇమం గాథమాహ.

భగవా తేన బ్రాహ్మణేన ఇమాహి సత్తహి గాథాహి దుక్ఖే కథితే ‘‘యం యం, బ్రాహ్మణ, తయా దుక్ఖం కథితం, సబ్బమేతం మయ్హం నత్థీ’’తి దస్సేన్తో పటిగాథాహి బ్రాహ్మణస్స ధమ్మదేసనం వడ్ఢేసి. బ్రాహ్మణో తా గాథా సుత్వా భగవతి పసన్నో సరణేసు పతిట్ఠాయ పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణి. తం దస్సేతుం ఏవం వుత్తే భారద్వాజగోత్తోతిఆది వుత్తం. తత్థ అలత్థాతి లభి.

తఞ్చ పన బ్రాహ్మణం భగవా పబ్బాజేత్వా ఆదాయ జేతవనం గన్త్వా పునదివసే తేన థేరేన పచ్ఛాసమణేన కోసలరఞ్ఞో గేహద్వారం అగమాసి. రాజా ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి సుత్వా పాసాదా ఓరుయ్హ వన్దిత్వా హత్థతో పత్తం గహేత్వా తథాగతం ఉపరిపాసాదం ఆరోపేత్వా వరాసనే నిసీదాపేత్వా గన్ధోదకేన పాదే ధోవిత్వా సతపాకతేలేన మక్ఖేత్వా యాగుం ఆహరాపేత్వా రజతదణ్డం సువణ్ణకటచ్ఛుం గహేత్వా సత్థు ఉపనామేసి. సత్థా పత్తం పిదహి. రాజా తథాగతస్స పాదేసు పతిత్వా, ‘‘సచే మే, భన్తే, దోసో అత్థి, ఖమథా’’తి ఆహ. నత్థి, మహారాజాతి. అథ కస్మా యాగుం న గణ్హథాతి? పలిబోధో అత్థి, మహారాజాతి. కిం పన, భన్తే, యాగుం అగణ్హన్తేహేవ లభితబ్బో ఏస పలిబోధో, పటిబలో అహం పలిబోధం దాతుం, గణ్హథ, భన్తేతి. సత్థా అగ్గహేసి. మహల్లకత్థేరోపి దీఘరత్తం ఛాతో యావదత్థం యాగుం పివి. రాజా ఖాదనీయభోజనీయం దత్వా భత్తకిచ్చావసానే భగవన్తం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భగవా తుమ్హే పవేణియా ఆగతే ఓక్కాకవంసే ఉప్పజ్జిత్వా చక్కవత్తిసిరిం పహాయ పబ్బజిత్వా లోకే అగ్గతం పత్తో, కో నామ, భన్తే, తుమ్హాకం పలిబోధో’’తి? మహారాజ, ఏతస్స మహల్లకత్థేరస్స పలిబోధో అమ్హాకం పలిబోధసదిసోవాతి.

రాజా థేరం వన్దిత్వా – ‘‘కో, భన్తే, తుమ్హాకం పలిబోధో’’తి పుచ్ఛి? ఇణపలిబోధో, మహారాజాతి. కిత్తకో, భన్తేతి? గణేహి, మహారాజాతి. రఞ్ఞో ‘‘ఏకం ద్వే సతం సహస్స’’న్తి గణేన్తస్స అఙ్గులియో నప్పహోన్తి. అథేకం పురిసం పక్కోసిత్వా, ‘‘గచ్ఛ, భణే, నగరే భేరిం చరాపేహి ‘సబ్బే బహుధీతికబ్రాహ్మణస్స ఇణాయికా రాజఙ్గణే సన్నిపతన్తూ’’తి. మనుస్సా భేరిం సుత్వా సన్నిపతింసు. రాజా తేసం హత్థతో పణ్ణాని ఆహరాపేత్వా సబ్బేసం అనూనం ధనమదాసి. తత్థ సువణ్ణమేవ సతసహస్సగ్ఘనకం అహోసి. పున రాజా పుచ్ఛి – ‘‘అఞ్ఞోపి అత్థి, భన్తే, పలిబోధో’’తి. ఇణం నామ, మహారాజ, దత్వా ముచ్చితుం సక్కా, ఏతా పన సత్త దారికా మహాపలిబోధా మయ్హన్తి. రాజా యానాని పేసేత్వా తస్స ధీతరో ఆహరాపేత్వా అత్తనో ధీతరో కత్వా తం తం కులఘరం పేసేత్వా, ‘‘అఞ్ఞోపి, భన్తే, అత్థి పలిబోధో’’తి పుచ్ఛి? బ్రాహ్మణీ, మహారాజాతి. రాజా యానం పేసేత్వా, తస్స బ్రాహ్మణిం ఆహరాపేత్వా, అయ్యికట్ఠానే ఠపేత్వా పున పుచ్ఛి – ‘‘అఞ్ఞోపి, భన్తే, అత్థి పలిబోధో’’తి? నత్థి, మహారాజాతి వుత్తే రాజాపి చీవరదుస్సాని దాపేత్వా, ‘‘భన్తే, మమ సన్తకం తుమ్హాకం భిక్ఖుభావం జానాథా’’తి ఆహ. ఆమ, మహారాజాతి. అథ నం రాజా ఆహ – ‘‘భన్తే, చీవరపిణ్డపాతాదయోపి సబ్బే పచ్చయా అమ్హాకం సన్తకా భవిస్సన్తి. తుమ్హే తథాగతస్స మనం గహేత్వా సమణధమ్మం కరోథా’’తి. థేరో తథేవ అప్పమత్తో సమణధమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ ఆసవక్ఖయం పత్తోతి. దసమం.

పఠమో వగ్గో.

౨. ఉపాసకవగ్గో

౧. కసిభారద్వాజసుత్తవణ్ణనా

౧౯౭. దుతియవగ్గస్స పఠమే మగధేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. దక్ఖిణాగిరిస్మిన్తి రాజగహం పరివారేత్వా ఠితస్స గిరినో దక్ఖిణభాగే జనపదో అత్థి, తస్మిం జనపదే, తత్థ విహారస్సాపి తదేవ నామం. ఏకనాళాయం బ్రాహ్మణగామేతి ఏకనాళాతి తస్స గామస్స నామం. బ్రాహ్మణా పనేత్థ సమ్బహులా పటివసన్తి, బ్రాహ్మణభోగో ఏవ వా సో. తస్మా ‘‘బ్రాహ్మణగామో’’తి వుచ్చతి.

తేన ఖో పన సమయేనాతి యం సమయం భగవా మగధరట్ఠే ఏకనాళం బ్రాహ్మణగామం ఉపనిస్సాయ దక్ఖిణగిరిమహావిహారే బ్రాహ్మణస్స ఇన్ద్రియపరిపాకం ఆగమయమానో విహరతి, తేన సమయేన. కసిభారద్వాజస్సాతి సో బ్రాహ్మణో కసిం నిస్సాయ జీవతి, భారద్వాజోతి చస్స గోత్తం. పఞ్చమత్తానీతి పఞ్చ పమాణాని, అనూనాని అనధికాని పఞ్చనఙ్గలసతానీతి వుత్తం హోతి. పయుత్తానీతి యోజితాని, బలీబద్దానం ఖన్ధేసు ఠపేత్వా యుగే యోత్తేహి యోజితానీతి అత్థో.

వప్పకాలేతి వప్పనకాలే బీజనిక్ఖేపసమయే. తత్థ ద్వే వప్పాని కలలవప్పఞ్చ పంసువప్పఞ్చ. పంసువప్పం ఇధ అధిప్పేతం, తఞ్చ ఖో పఠమదివసే మఙ్గలవప్పం. తత్థాయం ఉపకరణసమ్పదా – తీణి బలిబద్దసహస్సాని ఉపట్ఠాపితాని హోన్తి, సబ్బేసం సువణ్ణమయాని సిఙ్గాని పటిముక్కాని, రజతమయా ఖురా, సబ్బే సేతమాలాహి చేవ గన్ధపఞ్చఙ్గులీహి చ అలఙ్కతా పరిపుణ్ణపఞ్చఙ్గా సబ్బలక్ఖణసమ్పన్నా, ఏకచ్చే కాళా అఞ్జనవణ్ణా, ఏకచ్చే సేతా ఫలికవణ్ణా, ఏకచ్చే రత్తా పవాళవణ్ణా, ఏకచ్చే కమ్మాసా మసారగల్లవణ్ణా. ఏవం పఞ్చసతా కస్సకా సబ్బే అహతసేతవత్థా గన్ధమాలాలఙ్కతా దక్ఖిణఅంసకూటేసు పతిట్ఠితపుప్ఫచుమ్బటకా హరితాలమనోసిలాలఞ్జనుజ్జలగత్తా దస దస నఙ్గలా ఏకేకగుమ్బా హుత్వా గచ్ఛన్తి. నఙ్గలానం సీసఞ్చ యుగఞ్చ పతోదా చ సువణ్ణఖచితా. పఠమనఙ్గలే అట్ఠ బలీబద్దా యుత్తా, సేసేసు చత్తారో చత్తారో, అవసేసా కిలన్తపరివత్తనత్థం ఆనీతా. ఏకేకగుమ్బే ఏకేకబీజసకటం ఏకేకో కసతి, ఏకేకో వప్పతి.

బ్రాహ్మణో పన పగేవ మస్సుకమ్మం కారాపేత్వా న్హాయిత్వా సుగన్ధగన్ధేహి విలిత్తో పఞ్చసతగ్ఘనకం వత్థం నివాసేత్వా సహస్సగ్ఘనకం ఏకంసం కరిత్వా ఏకేకిస్సా అఙ్గులియా ద్వే ద్వేతి వీసతి అఙ్గులిముద్దికాయో కణ్ణేసు సీహకుణ్డలాని సీసే బ్రహ్మవేఠనం పటిముఞ్చిత్వా సువణ్ణమాలం కణ్ఠే కత్వా బ్రాహ్మణగణపరివుతో కమ్మన్తం వోసాసతి. అథస్స బ్రాహ్మణీ అనేకసతభాజనేసు పాయాసం పచాపేత్వా మహాసకటేసు ఆరోపేత్వా గన్ధోదకేన న్హాయిత్వా సబ్బాలఙ్కారవిభూసితా బ్రాహ్మణీగణపరివుతా కమ్మన్తం అగమాసి. గేహమ్పిస్స హరితుపలిత్తం విప్పకిణ్ణలాజం పుణ్ణఘటకదలిధజపటాకాహి అలఙ్కతం గన్ధపుప్ఫాదీహి సుకతబలికమ్మం, ఖేత్తఞ్చ తేసు తేసు ఠానేసు సముస్సితద్ధజపటాకం అహోసి. పరిజనకమ్మకారేహి సద్ధిం ఓసటపరిసా అడ్ఢతేయ్యసహస్సా అహోసి, సబ్బే అహతవత్థా, సబ్బేసం పాయాసభోజనమేవ పటియత్తం.

అథ బ్రాహ్మణో సువణ్ణపాతిం ధోవాపేత్వా పాయాసస్స పూరేత్వా సప్పిమధుఫాణితేహి అభిసఙ్ఖరిత్వా నఙ్గలబలికమ్మం కారాపేసి. బ్రాహ్మణీ పఞ్చన్నం కస్సకసతానం సువణ్ణరజతకంసతమ్బలోహమయాని భాజనాని దాపేత్వా సువణ్ణకటచ్ఛుం గహేత్వా పాయాసేన పరివిసన్తీ గచ్ఛతి. బ్రాహ్మణో పన బలికమ్మం కారేత్వా రత్తబన్ధికాయో ఉపాహనాయో ఆరోహిత్వా రత్తసువణ్ణదణ్డకం గహేత్వా, ‘‘ఇధ పాయాసం దేథ, ఇధ సప్పిం దేథ, ఇధ సక్ఖరం దేథా’’తి వోసాసమానో విచరతి. అయం తావ కమ్మన్తే పవత్తి.

విహారే పన యత్థ యత్థ బుద్ధా వసన్తి, తత్థ తత్థ నేసం దేవసికం పఞ్చ కిచ్చాని భవన్తి, సేయ్యథిదం – పురేభత్తకిచ్చం పచ్ఛాభత్తకిచ్చం పురిమయామకిచ్చం మజ్ఝిమయామకిచ్చం పచ్ఛిమయామకిచ్చన్తి.

తత్రిదం పురేభత్తకిచ్చం – భగవా హి పాతోవ ఉట్ఠాయ ఉపట్ఠాకానుగ్గహత్థం సరీరఫాసుకత్థఞ్చ ముఖధోవనాదిపరికమ్మం కత్వా యావ భిక్ఖాచారవేలా, తావ వివిత్తాసనే వీతినామేత్వా భిక్ఖాచారవేలాయ నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా చీవరం పారుపిత్వా పత్తమాదాయ కదాచి ఏకకో కదాచి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసతి కదాచి పకతియా, కదాచి అనేకేహి పాటిహారియేహి వత్తమానేహి. సేయ్యథిదం – పిణ్డాయ పవిసతో లోకనాథస్స పురతో పురతో గన్త్వా ముదుగతియో వాతా పథవిం సోధేన్తి, వలాహకా ఉదకఫుసితాని ముఞ్చన్తా మగ్గే రేణుం వూపసమేత్వా ఉపరి వితానం హుత్వా తిట్ఠన్తి, అపరే వాతా పుప్ఫాని ఉపహరిత్వా మగ్గే ఓకిరన్తి. ఉన్నతా భూమిప్పదేసా ఓనమన్తి, ఓనతా ఉన్నమన్తి. పాదనిక్ఖేపసమయే సమావ భూమి హోతి, సుఖసమ్ఫస్సాని పదుమపుప్ఫాని వా పాదే సమ్పటిచ్ఛన్తి. ఇన్దఖీలస్స అన్తో ఠపితమత్తే దక్ఖిణపాదే సరీరా ఛబ్బణ్ణరస్మియో నిక్ఖమిత్వా సువణ్ణరససిఞ్చనాని వియ చిత్రపటపరిక్ఖిత్తాని వియ చ పాసాదకూటాగారాదీని కరోన్తియో ఇతో చితో చ విధావన్తి. హత్థిఅస్సవిహఙ్గాదయో సకసకట్ఠానేసు ఠితాయేవ మధురేనాకారేన సద్దం కరోన్తి, తథా భేరివీణాదీని తూరియాని మనుస్సానఞ్చ కాయూపగాని ఆభరణాని. తేన సఞ్ఞాణేన మనుస్సా జానన్తి ‘‘అజ్జ భగవా ఇధ పిణ్డాయ పవిట్ఠో’’తి. తే సునివత్థా సుపారుతా గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ ఘరా నిక్ఖమిత్వా అన్తరవీథిం పటిపజ్జిత్వా భగవన్తం గన్ధపుప్ఫాదీహి సక్కచ్చం పూజేత్వా వన్దిత్వా – ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, దస భిక్ఖూ, అమ్హాకం వీసతి, అమ్హాకం భిక్ఖుసతం దేథా’’తి యాచిత్వా భగవతోపి పత్తం గహేత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా సక్కచ్చం పిణ్డపాతేన పటిమానేన్తి.

భగవా కతభత్తకిచ్చో తేసం సన్తానాని ఓలోకేత్వా తథా ధమ్మం దేసేతి, యథా కేచి సరణగమనే పతిట్ఠహన్తి, కేచి పఞ్చసు సీలేసు, కేచి సోతాపత్తిసకదాగామిఅనాగామిఫలానం అఞ్ఞతరస్మిం, కేచి పబ్బజిత్వా అగ్గఫలే అరహత్తేతి. ఏవం మహాజనం అనుగ్గహేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం గచ్ఛతి. తత్థ గన్ధమణ్డలమాళే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీదతి భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానం ఆగమయమానో. తతో భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానే ఉపట్ఠాకో భగవతో నివేదేతి. అథ భగవా గన్ధకుటిం పవిసతి. ఇదం తావ పురేభత్తకిచ్చం.

అథ భగవా ఏవం కతపురేభత్తకిచ్చో గన్ధకుటియా ఉపట్ఠానే నిసీదిత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా పాదపీఠే ఠత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓవదతి – ‘‘భిక్ఖవే, అప్పమాదేన సమ్పాదేథ, దుల్లభో బుద్ధుప్పాదో లోకస్మిం, దుల్లభో మనుస్సత్తపటిలాభో, దుల్లభా సద్ధాసమ్పత్తి, దుల్లభా పబ్బజ్జా, దుల్లభం సద్ధమ్మస్సవన’’న్తి. తత్థ కేచి భగవన్తం కమ్మట్ఠానం పుచ్ఛన్తి. భగవా తేసం అత్తనో చరియానురూపం కమ్మట్ఠానం దేతి. తతో సబ్బేపి భగవన్తం వన్దిత్వా అత్తనో అత్తనో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని గచ్ఛన్తి, కేచి అరఞ్ఞం, కేచి రుక్ఖమూలం, కేచి పబ్బతాదీనం అఞ్ఞతరం, కేచి చాతుమహారాజికభవనం…పే… కేచి వసవత్తిభవనన్తి. తతో భగవా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా సచే ఆకఙ్ఖతి, దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో ముహుత్తం సీహసేయ్యం కప్పేతి. అథ సమస్సాసితకాయో ఉట్ఠహిత్వా దుతియభాగే లోకం వోలోకేతి. తతియభాగే యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి, తత్థ మహాజనో పురేభత్తం దానం దత్వా పచ్ఛాభత్తం సునివత్థో సుపారుతో గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ విహారే సన్నిపతతి. తతో భగవా సమ్పత్తపరిసాయ అనురూపేన పాటిహారియేన గన్త్వా ధమ్మసభాయం పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసజ్జ ధమ్మం దేసేతి కాలయుత్తం సమయయుత్తం. అథ కాలం విదిత్వా పరిసం ఉయ్యోజేతి, మనుస్సా భగవన్తం వన్దిత్వా పక్కమన్తి. ఇదం పచ్ఛాభత్తకిచ్చం.

సో ఏవం నిట్ఠితపచ్ఛాభత్తకిచ్చో సచే గత్తాని ఓసిఞ్చితుకామో హోతి, బుద్ధాసనా వుట్ఠాయ న్హానకోట్ఠకం పవిసిత్వా ఉపట్ఠాకేన పటియాదితఉదకేన గత్తాని ఉతుం గాహాపేతి. ఉపట్ఠాకోపి బుద్ధాసనం ఆనేత్వా పప్ఫోటేత్వా గన్ధకుటిపరివేణే పఞ్ఞాపేతి. భగవా సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా ఉత్తరాసఙ్గం కత్వా తత్థ ఆగన్త్వా నిసీదతి ఏకకోవ ముహుత్తం పటిసల్లీనో. అథ భిక్ఖూ తతో తతో ఆగమ్మ భగవతో ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తి. తత్థ ఏకచ్చే పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే కమ్మట్ఠానం, ఏకచ్చే ధమ్మస్సవనం యాచన్తి. భగవా తేసం అధిప్పాయం సమ్పాదేన్తో పురిమయామం వీతినామేతి. ఇదం పురిమయామకిచ్చం.

పురిమయామకిచ్చపరియోసానే పన భిక్ఖూసు భగవన్తం వన్దిత్వా పక్కమన్తేసు సకలదససహస్సిలోకధాతుదేవతాయో ఓకాసం లభమానా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి యథాభిసఙ్ఖతం అన్తమసో చతురక్ఖరమ్పి. భగవా తాసం తాసం దేవతానం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తో మజ్ఝిమయామం వీతినామేతి. ఇదం మజ్ఝిమయామకిచ్చం.

పచ్ఛిమయామం పన తయో కోట్ఠాసే కత్వా పురేభత్తతో పట్ఠాయ నిసజ్జాపీళితస్స సరీరస్స కిలాసుభావమోచనత్థం ఏకం కోట్ఠాసం చఙ్కమేన వీతినామేతి. దుతియకోట్ఠాసే గన్ధకుటిం పవిసిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో సీహసేయ్యం కప్పేతి. తతియకోట్ఠాసే పచ్చుట్ఠాయ నిసీదిత్వా పురిమబుద్ధానం సన్తికే దానసీలాదివసేన కతాధికారపుగ్గలదస్సనత్థం బుద్ధచక్ఖునా లోకం ఓలోకేతి. ఇదం పచ్ఛిమయామకిచ్చం.

తదాపి ఏవం ఓలోకేన్తో కసిభారద్వాజం బ్రాహ్మణం అరహత్తస్స ఉపనిస్సయసమ్పన్నం దిస్వా – ‘‘తత్థ మయి గతే కథా పవత్తిస్సతి, కథావసానే ధమ్మదేసనం సుత్వా ఏసో బ్రాహ్మణో సపుత్తదారో తీసు సరణేసు పతిట్ఠాయ అసీతికోటిధనం మమ సాసనే విప్పకిరిత్వా అపరభాగే నిక్ఖమ్మ పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి ఞత్వా తత్థ గన్త్వా కథం సముట్ఠాపేత్వా ధమ్మం దేసేసి. ఏతమత్థం దస్సేతుం అథ ఖో భగవాతిఆది వుత్తం.

తత్థ పుబ్బణ్హసమయన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, పుబ్బణ్హసమయేతి అత్థో. నివాసేత్వాతి పరిదహిత్వా. విహారచీవరపరివత్తనవసేనేతం వుత్తం. పత్తచీవరమాదాయాతి పత్తం హత్థేహి, చీవరం కాయేన ఆదియిత్వా, సమ్పటిచ్ఛిత్వా ధారేత్వాతి అత్థో. భగవతో కిర పిణ్డాయ పవిసితుకామస్స భమరో వియ వికసితపదుమద్వయమజ్ఝం, ఇన్దనీలమణివణ్ణసేలమయపత్తో హత్థద్వయమజ్ఝం ఆగచ్ఛతి. తం ఏవమాగతం పత్తం హత్థేహి సమ్పటిచ్ఛిత్వా చీవరఞ్చ పరిమణ్డలం పారుతం కాయేన ధారేత్వాతి వుత్తం హోతి. తేనుపసఙ్కమీతి యేన మగ్గేన కమ్మన్తో గన్తబ్బో, తేన ఏకకోవ ఉపసఙ్కమి. కస్మా పన నం భిక్ఖూ నానుబన్ధింసూతి? యదా హి భగవా ఏకకోవ కత్థచి గన్తుకామో హోతి, యావ భిక్ఖాచారవేలా ద్వారం పిదహిత్వా అన్తోగన్ధకుటియం నిసీదతి. భిక్ఖూ తాయ సఞ్ఞాయ జానన్తి ‘‘అజ్జ భగవా ఏకకోవ పిణ్డాయ చరితుకామో, అద్ధా కఞ్చి ఏవ వినేతబ్బపుగ్గలం అద్దసా’’తి. తే అత్తనో పత్తచీవరం గహేత్వా గన్ధకుటిం పదక్ఖిణం కత్వా వన్దిత్వా భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తి. తదా చ భగవా ఏవమకాసి, తస్మా భిక్ఖూ నానుబన్ధింసూతి.

పరివేసనా వత్తతీతి తేసం సువణ్ణభాజనాదీని గహేత్వా నిసిన్నానం పఞ్చసతానం కస్సకానం పరివిసనా విప్పకతా హోతి. ఏకమన్తం అట్ఠాసీతి యత్థ ఠితం బ్రాహ్మణో పస్సతి, తథారూపే దస్సనూపచారే కథాసవనఫాసుకే ఉచ్చట్ఠానే అట్ఠాసి. ఠత్వా చ రజతసువణ్ణరసపిఞ్జరం చన్దిమసూరియానం పభం అతిరోచమానం సమన్తతో సరీరప్పభం ముఞ్చి, యాయ అజ్ఝోత్థటత్తా బ్రాహ్మణస్స కమ్మన్తసాలాభిత్తిరుక్ఖకసితమత్తికపిణ్డాదయో సువణ్ణమయా వియ అహేసుం. అథ మనుస్సా భుఞ్జన్తా చ కసన్తా చ సబ్బకిచ్చాని పహాయ అసీతిఅనుబ్యఞ్జనపరివారం ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణపటిమణ్డితం సరీరం బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపవిభూసితం బాహుయుగలం జఙ్గమం వియ పదుమసరం, రస్మిజాలసముజ్జలితతారాగణమివ గగనతలం, విజ్జులతావినద్ధమివ చ కనకసిఖరం సిరియా జలమానం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఏకమన్తం ఠితం దిస్వా హత్థపాదే ధోవిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ సమ్పరివారేత్వా అట్ఠంసు. ఏవం తేహి సమ్పరివారితం అద్దసా ఖో కసిభారద్వాజో బ్రాహ్మణో భగవన్తం పిణ్డాయ ఠితం, దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచ – అహం ఖో, సమణ, కసామి చ వపామి చాతి.

కస్మా పనాయం ఏవమాహ, కిం సమన్తపాసాదికే పసాదనీయే ఉత్తమదమథసమథమనుప్పత్తేపి తథాగతే అప్పసాదేన, ఉదాహు అడ్ఢతియానం జనసహస్సానం పాయాసం పటియాదేత్వాపి కటచ్ఛుభిక్ఖాయ మచ్ఛేరేనాతి? ఉభయథాపి నో, భగవతో పనస్స దస్సనేన అతిత్తం నిక్ఖిత్తకమ్మన్తం జనం దిస్వా ‘‘కమ్మభఙ్గం మే కాతుం ఆగతో’’తి అనత్తమనతా అహోసి, తస్మా ఏవమాహ. భగవతో చ లక్ఖణసమ్పత్తిం దిస్వా – ‘‘సచాయం కమ్మన్తే అప్పయోజయిస్స, సకలజమ్బుదీపే మనుస్సానం సీసే చూళామణి వియ అభవిస్స, కో నామస్స అత్థో న సమ్పజ్జిస్సతి, ఏవమేవం అలసతాయ కమ్మన్తే అప్పయోజేత్వా వప్పమఙ్గలాదీసు పిణ్డాయ చరతీ’’తిపిస్స అనత్తమనతా అహోసి. తేనాహ – ‘‘అహం ఖో, సమణ, కసామి చ వపామి చ, కసిత్వా చ వపిత్వా చ భుఞ్జామీ’’తి.

అయం కిరస్స అధిప్పాయో – మయ్హమ్పి తావ కమ్మన్తా న బ్యాపజ్జన్తి, న చమ్హి యథా త్వం ఏవం లక్ఖణసమ్పన్నో, త్వమ్పి కసిత్వా చ వపిత్వా చ భుఞ్జస్సు, కో తే అత్థో న సమ్పజ్జేయ్య ఏవం లక్ఖణసమ్పన్నస్సాతి. అపిచాయం అస్సోసి – ‘‘సక్యరాజకులే కిర కుమారో ఉప్పన్నో, సో చక్కవత్తిరజ్జం పహాయ పబ్బజితో’’తి. తస్మా ఇదాని ‘‘అయం సో’’తి ఞత్వా ‘‘చక్కవత్తిరజ్జం పహాయ కిలన్తోసీ’’తి ఉపారమ్భం ఆరోపేన్తో ఏవమాహ. అపిచ తిక్ఖపఞ్ఞో ఏస బ్రాహ్మణో, న భగవన్తం అపసాదేన్తో భణతి, భగవతో పన రూపసమ్పత్తిం దిస్వా పుఞ్ఞసమ్పత్తిం సమ్భావయమానో కథాపవత్తనత్థమ్పి ఏవమాహ. అథ భగవా వేనేయ్యవసేన సదేవకే లోకే అగ్గకస్సకవప్పకభావం అత్తనో దస్సేన్తో అహమ్పి ఖో బ్రాహ్మణోతిఆదిమాహ.

అథ బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘అయం సమణో’’ ‘అహమ్పి కసామి చ వపామి చా’తి భణతి. న చస్స ఓళారికాని యుగనఙ్గలాదీని కసిభణ్డాని పస్సామి, కిం ను ఖో ముసా భణతీ’’తి? భగవన్తం పాదతలతో పట్ఠాయ యావ కేసగ్గా ఓలోకయమానో, అఙ్గవిజ్జాయ కతాధికారత్తా ద్వత్తింసవరలక్ఖణసమ్పత్తిమస్స ఞత్వా, ‘‘అట్ఠానమేతం యం ఏవరూపో ముసా భణేయ్యా’’తి సఞ్జాతబహుమానో భగవతి సమణవాదం పహాయ గోత్తేన భగవన్తం సముదాచరమానో న ఖో పన మయం పస్సామ భోతో గోతమస్సాతిఆదిమాహ. భగవా పన యస్మా పుబ్బధమ్మసభాగతాయ కథనం నామ బుద్ధానం ఆనుభావో, తస్మా బుద్ధానుభావం దీపేన్తో సద్ధా బీజన్తిఆదిమాహ.

కా పనేత్థ పుబ్బధమ్మసభాగతా? నను బ్రాహ్మణేన భగవా నఙ్గలాదికసిసమ్భారసమాయోగం పుట్ఠో అపుచ్ఛితస్స బీజస్స సభాగతాయ ఆహ ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తి, ఏవఞ్చ సతి కథాపి అననుసన్ధికా హోతి? న హి బుద్ధానం అననుసన్ధికకథా నామ అత్థి, నపి పుబ్బధమ్మస్స అసభాగతాయ కథేన్తి. ఏవం పనేత్థ అనుసన్ధి వేదితబ్బా – బ్రాహ్మణేన హి భగవా యుగనఙ్గలాదికసిసమ్భారవసేన కసిం పుచ్ఛితో. సో తస్స అనుకమ్పాయ ‘‘ఇదం అపుచ్ఛిత’’న్తి అపరిహాపేత్వా సమూలం సఉపకారం ససమ్భారం సఫలం కసిం పఞ్ఞాపేతుం మూలతో పట్ఠాయ దస్సేన్తో ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ బీజం కసియా మూలం, తస్మిం సతి కత్తబ్బతో, అసతి అకత్తబ్బతో, తప్పమాణేన చ కత్తబ్బతో. బీజే హి సతి కసిం కరోన్తి, న అసతి. బీజప్పమాణేన చ కుసలా కస్సకా ఖేత్తం కసన్తి, న ఊనం ‘‘మా నో సస్సం పరిహాయీ’’తి, న అధికం ‘‘మా నో మోఘో వాయామో అహోసీ’’తి. యస్మా చ బీజమేవ మూలం, తస్మా భగవా మూలతో పట్ఠాయ కసిసమ్భారం దస్సేన్తో తస్స బ్రాహ్మణస్స కసియా పుబ్బధమ్మస్స బీజస్స సభాగతాయ అత్తనో కసియా పుబ్బధమ్మం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తి. ఏవమేత్థ పుబ్బధమ్మసభాగతాపి వేదితబ్బా.

పుచ్ఛితంయేవ వత్వా అపుచ్ఛితం పచ్ఛా కిం న వుత్తన్తి చే? తస్స ఉపకారభావతో చ ధమ్మసమ్బన్ధసమత్థభావతో చ. అయం హి బ్రాహ్మణో పఞ్ఞవా, మిచ్ఛాదిట్ఠికులే పన జాతత్తా సద్ధారహితో, సద్ధారహితో చ పఞ్ఞవా పరేసం సద్ధాయ అత్తనో అవిసయే అపటిపజ్జమానో విసేసం నాధిగచ్ఛతి, కిలేసకాలుస్సియపరామట్ఠాపి చస్స దుబ్బలా సద్ధా బలవతియా పఞ్ఞాయ సహసా వత్తమానా అత్థసిద్ధిం న కరోతి హత్థినా సద్ధిం ఏకధురే యుత్తో గోణో వియ. ఇతిస్స సద్ధా ఉపకారికాతి తం బ్రాహ్మణం సద్ధాయ పతిట్ఠాపేన్తేన పచ్ఛాపి వత్తబ్బో అయమత్థో దేసనాకుసలతాయ పుబ్బే వుత్తో. బీజస్స చ ఉపకారికా వుట్ఠి, సా తదనన్తరంయేవ వుచ్చమానా సమత్థా హోతి. ఏవం ధమ్మసమ్బన్ధసమత్థభావతో పచ్ఛాపి వత్తబ్బో అయమత్థో, అఞ్ఞో చ ఏవరూపో ఈసాయోత్తాది పుబ్బే వుత్తోతి వేదితబ్బో.

తత్థ సమ్పసాదలక్ఖణా సద్ధా, ఓకప్పనలక్ఖణా వా. బీజన్తి పఞ్చవిధం బీజం మూలబీజం ఖన్ధబీజం ఫలుబీజం అగ్గబీజం బీజబీజమేవ పఞ్చమన్తి. తం సబ్బమ్పి విరుహణట్ఠేన బీజన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

తత్థ యథా బ్రాహ్మణస్స కసియా మూలభూతం బీజం ద్వే కిచ్చాని కరోతి, హేట్ఠా మూలేన పతిట్ఠాతి, ఉపరి అఙ్కురం ఉట్ఠాపేతి, ఏవం భగవతో కసియా మూలభూతా సద్ధా హేట్ఠా సీలమూలేన పతిట్ఠాతి, ఉపరి సమథవిపస్సనఙ్కురం ఉట్ఠాపేతి. యథా చ తం మూలేన పథవిరసం ఆపోరసం గహేత్వా నాళేన ధఞ్ఞపరిపాకగహణత్థం వడ్ఢతి, ఏవమయం సీలమూలేన సమథవిపస్సనారసం గహేత్వా అరియమగ్గనాళేన అరియఫలధఞ్ఞపరిపాకగహణత్థం వడ్ఢతి. యథా చ తం సుభూమియం పతిట్ఠహిత్వా మూలఙ్కురపణ్ణనాళకణ్డపసవేహి వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పత్వా ఖీరం జనేత్వా అనేకసాలిఫలభరితం సాలిసీసం నిప్ఫాదేతి, ఏవమేసా చిత్తసన్తానే పతిట్ఠహిత్వా ఛహి విసుద్ధీహి వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పత్వా ఞాణదస్సనవిసుద్ధిఖీరం జనేత్వా అనేకపటిసమ్భిదాభిఞ్ఞాభరితం అరహత్తఫలం నిప్ఫాదేతి. తేన వుత్తం ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తి.

కస్మా పన అఞ్ఞేసు పరోపఞ్ఞాసాయ కుసలధమ్మేసు ఏకతో ఉప్పజ్జమానేసు సద్ధావ ‘‘బీజ’’న్తి వుత్తాతి చే? బీజకిచ్చకరణతో. యథా హి తేసు విఞ్ఞాణంయేవ విజాననకిచ్చం కరోతి, ఏవం సద్ధా బీజకిచ్చం. సా చ సబ్బకుసలానం మూలభూతా. యథాహ – ‘‘సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతి…పే… పఞ్ఞాయ చ నం అతివిజ్ఝ పస్సతీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౩).

అకుసలధమ్మే చేవ కాయఞ్చ తపతీతి తపో. ఇన్ద్రియసంవరవీరియధుతఙ్గదుక్కరకారికానం ఏతం అధివచనం, ఇధ పన ఇన్ద్రియసంవరో అధిప్పేతో. వుట్ఠీతి వస్సవుట్ఠి వాతవుట్ఠీతిఆది అనేకవిధా, ఇధ వస్సవుట్ఠి అధిప్పేతా. యథా హి బ్రాహ్మణస్స వస్సవుట్ఠిసమనుగ్గహితం బీజం బీజమూలకఞ్చ సస్సం విరుహతి న మిలాయతి నిప్ఫత్తిం గచ్ఛతి, ఏవం భగవతో ఇన్ద్రియసంవరసమనుగ్గహితా సద్ధా, సద్ధామూలా చ సీలాదయో ధమ్మా విరుహన్తి, న మిలాయన్తి నిప్ఫత్తిం గచ్ఛన్తి. తేనాహ ‘‘తపో వుట్ఠీ’’తి.

పఞ్ఞా మేతి ఏత్థ వుత్తో మే-సద్దో పురిమపదేసుపి యోజేతబ్బో ‘‘సద్ధా మే బీజం, తపో మే వుట్ఠీ’’తి తేన కిం దీపేతి? యథా, బ్రాహ్మణ, తయా వపితే ఖేత్తే సచే వుట్ఠి అత్థి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే అత్థి, ఉదకమ్పి తావ దాతబ్బం హోతి. తథా మయా హిరిఈసే పఞ్ఞాయుగనఙ్గలే మనోయోత్తేన ఏకాబద్ధే కతే వీరియబలీబద్దే యోజేత్వా సతిపాచనేన విజ్ఝిత్వా అత్తనో చిత్తసన్తానఖేత్తమ్హి సద్ధాబీజే వపితే వుట్ఠియా అభావో నామ నత్థి, అయం పన మే నిచ్చకాలం ఇన్ద్రియసంవరతపో వుట్ఠీతి.

పఞ్ఞాతి కామావచరాదిభేదతో అనేకవిధా. ఇధ పన సహ విపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞా అధిప్పేతా. యుగనఙ్గలన్తి యుగఞ్చ నఙ్గలఞ్చ యుగనఙ్గలం. యథా హి బ్రాహ్మణస్స యుగనఙ్గలం, ఏవం భగవతో దువిధాపి విపస్సనా పఞ్ఞా చ. తత్థ యథా యుగం ఈసాయ ఉపనిస్సయం హోతి, పురతో చ ఈసాబద్ధం హోతి, యోత్తానం నిస్సయం హోతి, బలీబద్దానం ఏకతో గమనం ధారేతి, ఏవం పఞ్ఞా హిరిప్పముఖానం ధమ్మానం ఉపనిస్సయా హోతి. యథాహ – ‘‘పఞ్ఞుత్తరా సబ్బే కుసలా ధమ్మా’’తి (అ. ని. ౮.౮౩; ౧౦.౫౮) చ, ‘‘పఞ్ఞా హి సేట్ఠా కుసలా వదన్తి, నక్ఖత్తరాజారివ తారకాన’’న్తి (జా. ౨.౧౭.౮౧) చ. కుసలానం ధమ్మానం పుబ్బఙ్గమట్ఠేన పురతో చ హోతి. యథాహ – ‘‘సీలం సిరీ చాపి సతఞ్చ ధమ్మో, అన్వాయికా పఞ్ఞవతో భవన్తీ’’తి హిరివిప్పయోగేన అనుప్పత్తితో పన ఈసాబద్ధో హోతి. మనోసఙ్ఖాతస్స సమాధియోత్తస్స నిస్సయపచ్చయతో యోత్తానం నిస్సయో హోతి. అచ్చారద్ధాతిలీనభావపటిసేధనతో వీరియబలీబద్దానం ఏకతో గమనం ధారేతి, యథా చ నఙ్గలం ఫాలయుత్తం కసనకాలే పథవిఘనం భిన్దతి, మూలసన్తానకాని పదాలేతి, ఏవం సతియుత్తా పఞ్ఞా విపస్సనాకాలే ధమ్మానం సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణఘనం భిన్దతి, సబ్బకిలేసమూలసన్తానకాని పదాలేతి. సా చ ఖో లోకుత్తరావ, ఇతరా పన లోకికాపి సియా. తేనాహ ‘‘పఞ్ఞా మే యుగనఙ్గల’’న్తి.

హిరీయతి పాపకేహి ధమ్మేహీతి హిరీ. తగ్గహణేన తాయ అవిప్పయుత్తం ఓత్తప్పమ్పి గహితమేవ హోతి. ఈసాతి యుగనఙ్గలసన్ధారికా రుక్ఖలట్ఠి. యథా హి బ్రాహ్మణస్స ఈసా యుగనఙ్గలం ధారేతి, ఏవం భగవతోపి హిరీ లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞాసఙ్ఖాతం యుగనఙ్గలం ధారేతి హిరిఅభావే పఞ్ఞాయ అభావతో. యథా చ ఈసాపటిబద్ధయుగనఙ్గలం కిచ్చకరం హోతి అచలం అసిథిలం, ఏవం హిరిపటిబద్ధా చ పఞ్ఞా కిచ్చకారీ హోతి అచలా అసిథిలా అబ్బోకిణ్ణా అహిరికేన. తేనాహ ‘‘హిరీ ఈసా’’తి. మునాతీతి మనో, చిత్తస్సేతం నామం. ఇధ పన మనోసీసేన తంసమ్పయుత్తో సమాధి అధిప్పేతో. యోత్తన్తి రజ్జుబన్ధనం. తం తివిధం ఈసాయ సహ యుగస్స బన్ధనం, యుగేన సహ బలీబద్దానం బన్ధనం, సారథినా సహ బలీబద్దానం ఏకాబన్ధనన్తి. తత్థ యథా బ్రాహ్మణస్స యోత్తం ఈసాయుగబలీబద్దే ఏకాబద్ధే కత్వా సకకిచ్చే పటిపాదేతి, ఏవం భగవతో సమాధి సబ్బేవ తే హిరిపఞ్ఞావీరియధమ్మే ఏకారమ్మణే అవిక్ఖేపసభావేన బన్ధిత్వా సకకిచ్చే పటిపాదేతి. తేనాహ ‘‘మనో యోత్త’’న్తి.

చిరకతాదిమత్థం సరతీతి సతి. ఫాలేతీతి ఫాలో. పాజేన్తి ఏతేనాతి పాజనం. తం ఇధ ‘‘పాచన’’న్తి వుత్తం. పతోదస్సేతం నామం. ఫాలో చ పాచనఞ్చ ఫాలపాచనం. యథా హి బ్రాహ్మణస్స ఫాలపాచనం, ఏవం భగవతో విపస్సనాసమ్పయుత్తా మగ్గసమ్పయుత్తా చ సతి. తత్థ యథా ఫాలో నఙ్గలం అనురక్ఖతి, పురతో చస్స గచ్ఛతి, ఏవం సతి కుసలాకుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసమానా ఆరమ్మణే వా ఉపట్ఠాపయమానా పఞ్ఞానఙ్గలం రక్ఖతి. తేనేవేసా ‘‘సతారక్ఖేన చేతసా విహరతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧౦.౨౦) వియ ఆరక్ఖాతి వుత్తా. అప్పముస్సనవసేన చస్సా పురతో హోతి. సతిపరిచితే హి ధమ్మే పఞ్ఞా పజానాతి, నో పముట్ఠే. యథా చ పాచనం బలీబద్దానం విజ్ఝనభయం దస్సేన్తం సంసీదితుం న దేతి, ఉప్పథగమనం వారేతి, ఏవం సతి వీరియబలీబద్దానం అపాయభయం దస్సేన్తీ కోసజ్జసంసీదనం న దేతి, కామగుణసఙ్ఖాతే అగోచరే చారం నివారేత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజేన్తీ ఉప్పథగమనం వారేతి. తేనాహ ‘‘సతి మే ఫాలపాచన’’న్తి.

కాయగుత్తోతి తివిధేన కాయసుచరితేన గుత్తో. వచీగుత్తోతి చతుబ్బిధేన వచీసుచరితేన గుత్తో. ఏత్తావతా పాతిమోక్ఖసంవరసీలం వుత్తం. ఆహారే ఉదరే యతోతి ఏత్థ ఆహారముఖేన సబ్బపచ్చయానం గహితత్తా చతుబ్బిధేపి పచ్చయే యతో సంయతో నిరుపక్కిలేసోతి అత్థో. ఇమినా ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం వుత్తం. ఉదరే యతోతి ఉదరే యతో సంయతో మితభోజీ, ఆహారే మత్తఞ్ఞూతి వుత్తం హోతి. ఇమినా భోజనే మత్తఞ్ఞుతాముఖేన పచ్చయపటిసేవనసీలం వుత్తం. తేన కిం దీపేతి? యథా త్వం, బ్రాహ్మణ, బీజం వపిత్వా సస్సపరిపాలనత్థం కణ్టకవతిం వా రుక్ఖవతిం వా పాకారపరిక్ఖేపం వా కరోసి, తేన తే గోమహింసమిగగణా పవేసం అలభన్తా సస్సం న విలుమ్పన్తి, ఏవమహమ్పి తం సద్ధాబీజం వపిత్వా నానప్పకారకుసలసస్సపరిపాలనత్థం కాయవచీఆహారగుత్తిమయం తివిధం పరిక్ఖేపం కరోమి, తేన మే రాగాదిఅకుసలధమ్మగోమహింసమిగగణా పవేసం అలభన్తా నానప్పకారకం కుసలసస్సం న విలుమ్పన్తీతి.

సచ్చం కరోమి నిద్దానన్తి ఏత్థ ద్వీహాకారేహి అవిసంవాదనం సచ్చం. నిద్దానన్తి ఛేదనం లుననం ఉప్పాటనం. కరణత్థే చేతం ఉపయోగవచనం వేదితబ్బం. అయం హేత్థ అత్థో ‘‘సచ్చేన కరోమి నిద్దాన’’న్తి. కిం వుత్తం హోతి – ‘‘యథా త్వం బాహిరం కసిం కత్వా సస్సదూసకానం తిణానం హత్థేన వా అసితేన వా నిద్దానం కరోసి, ఏవం అహమ్పి అజ్ఝత్తికం కసిం కత్వా కుసలసస్సదూసకానం విసంవాదనతిణానం సచ్చేన నిద్దానం కరోమీ’’తి. యథాభూతఞాణం వా ఏత్థ సచ్చన్తి వేదితబ్బం. తేన అత్తసఞ్ఞాదీనం తిణానం నిద్దానం కరోమీతి దస్సేతి. అథ వా నిద్దానన్తి ఛేదకం లావకం ఉప్పాటకన్తి అత్థో. యథా త్వం దాసం వా కమ్మకరం వా నిద్దానం కరోసి, ‘‘నిద్దేహి తిణానీ’’తి తిణానం ఛేదకం లావకం ఉప్పాటకం కరోసి, ఏవమహం సచ్చం కరోమీతి దస్సేతి, అథ వా సచ్చన్తి దిట్ఠిసచ్చం. తమహం నిద్దానం కరోమి, ఛిన్దితబ్బం లునితబ్బం ఉప్పాటేతబ్బం కరోమీతి. ఇతి ఇమేసు ద్వీసు వికప్పేసు ఉపయోగేనేవత్థో యుజ్జతి.

సోరచ్చం మే పమోచనన్తి ఏత్థ యం తం ‘‘కాయికో అవీతిక్కమో వాచసికో అవీతిక్కమో’’తి సీలమేవ ‘‘సోరచ్చ’’న్తి వుత్తం, న తం అధిప్పేతం. ‘‘కాయగుత్తో’’తిఆదినా హి తం వుత్తమేవ. అరహత్తఫలం పన అధిప్పేతం. తం హి సున్దరే నిబ్బానే రతత్తా ‘‘సోరచ్చ’’న్తి వుచ్చతి. పమోచనన్తి యోగవిస్సజ్జనం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా తవ పమోచనం పునపి సాయన్హే వా దుతియదివసే వా అనాగతసంవచ్ఛరే వా యోజేతబ్బతో అప్పమోచనమేవ హోతి, న మమ ఏవం. న హి మమ అన్తరా మోచనం నామ అత్థి. అహం హి దీపఙ్కరదసబలకాలతో పట్ఠాయ పఞ్ఞానఙ్గలే వీరియబలీబద్దే యోజేత్వా కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని మహాకసిం కసన్తో తావ న ముఞ్చిం, యావ న సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిం. యదా చ మే సబ్బం తం కాలం ఖేపేత్వా బోధిమూలే అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స సబ్బగుణపరివారం అరహత్తఫలం ఉదపాది, తదా మయా తం సబ్బుస్సుక్కపటిప్పస్సద్ధియా పముత్తం, న దాని పున యోజేతబ్బం భవిస్సతీతి. ఏతమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘సోరచ్చం మే పమోచన’’న్తి.

వీరియం మే ధురధోరయ్హన్తి ఏత్థ వీరియన్తి కాయికచేతసికో వీరియారమ్భో. ధురధోరయ్హన్తి ధురాయం ధోరయ్హం, ధురావహన్తి అత్థో. యథా హి బ్రాహ్మణస్స ధురాయం ధోరయ్హాకడ్ఢితం నఙ్గలం భూమిఘనం భిన్దతి, మూలసన్తానకాని చ పదాలేతి, ఏవం భగవతో వీరియాకడ్ఢితం పఞ్ఞానఙ్గలం యథా వుత్తం ఘనం భిన్దతి, కిలేససన్తానకాని చ పదాలేతి. తేనాహ ‘‘వీరియం మే ధురధోరయ్హ’’న్తి. అథ వా పురిమధురావహత్తా ధురా, మూలధురావహత్తా ధోరయ్హా, ధురా చ ధోరయ్హా చ ధురధోరయ్హా. ఇతి యథా బ్రాహ్మణస్స ఏకేకస్మిం నఙ్గలే చతుబలీబద్దపభేదం ధురధోరయ్హం వహన్తం ఉప్పన్నుప్పన్నం తిణమూలఘాతఞ్చేవ సస్ససమ్పత్తిఞ్చ సాధేతి, ఏవం భగవతో చతుసమ్మప్పధానవీరియభేదం ధురధోరయ్హం వహన్తం ఉప్పన్నుప్పన్నం అకుసలఘాతఞ్చేవ కుసలసమ్పత్తిఞ్చ సాధేతి. తేనాహ ‘‘వీరియం మే ధురధోరయ్హ’’న్తి.

యోగక్ఖేమాధివాహనన్తి ఏత్థ యోగేహి ఖేమత్తా నిబ్బానం యోగక్ఖేమం నామ, తం అధికిచ్చ వాహీయతి, అభిముఖం వా వాహీయతీతి అధివాహనం, యోగక్ఖేమస్స అధివాహనం యోగక్ఖేమాధివాహనన్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా తవ ధురధోరయ్హం పురత్థిమాదీసు అఞ్ఞతరదిసాభిముఖం వాహీయతి, తథా మమ ధురధోరయ్హం నిబ్బానాభిముఖం వాహీయతీతి. ఏవం వాహీయమానంవ గచ్ఛతి అనివత్తన్తం. యథా తవ నఙ్గలం వహన్తం ధురధోరయ్హం ఖేత్తకోటిం పత్వా పున నివత్తతి, ఏవం అనివత్తన్తం దీపఙ్కరకాలతో పట్ఠాయ గచ్ఛతేవ. యస్మా వా తేన తేన మగ్గేన పహీనా కిలేసా న పునప్పునం పహాతబ్బా హోన్తి, యథా తవ నఙ్గలేన ఛిన్నాని తిణాని పున అపరస్మిం సమయే ఛిన్దితబ్బాని హోన్తి, తస్మాపి ఏవం పఠమమగ్గవసేన దిట్ఠేకట్ఠే కిలేసే, దుతియవసేన ఓళారికే, తతియవసేన అణుసహగతే, చతుత్థవసేన సబ్బకిలేసే పజహన్తం గచ్ఛతి అనివత్తన్తం. అథ వా గచ్ఛతి అనివత్తన్తి నివత్తనరహితం హుత్వా గచ్ఛతీతి అత్థో. తన్తి తం ధురధోరయ్హం. ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏవం గచ్ఛన్తఞ్చ యథా తవ ధురధోరయ్హం న తం ఠానం గచ్ఛతి, యత్థ గన్త్వా కస్సకో అసోకో విరజో హుత్వా న సోచతి. ఏతం పన తం ఠానం గచ్ఛతి యత్థ గన్త్వా న సోచతి. యత్థ సతిపాచనేన ఏతం వీరియధురధోరయ్హం చోదేన్తో గన్త్వా మాదిసో కస్సకో అసోకో విరజో హుత్వా న సోచతి, తం సబ్బసోకసల్లసముగ్ఘాతభూతం నిబ్బానం నామ అసఙ్ఖతం ఠానం గచ్ఛతీతి.

ఇదాని నిగమనం కరోన్తో ఏవమేసా కసీతి గాథమాహ. తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – యస్స, బ్రాహ్మణ, ఏసా సద్ధాబీజా తపోవుట్ఠియా అనుగ్గహితా కసీ పఞ్ఞామయం యుగనఙ్గలం హిరిమయఞ్చ ఈసం మనోమయేన యోత్తేన ఏకాబద్ధం కత్వా పఞ్ఞానఙ్గలేన సతిఫాలం ఆకోటేత్వా సతిపాచనం గహేత్వా కాయవచీఆహారగుత్తియా గోపేత్వా సచ్చం నిద్దానం కత్వా సోరచ్చపమోచనం వీరియధురధోరయ్హం యోగక్ఖేమాభిముఖం అనివత్తన్తం వాహన్తేన కట్ఠా కసీ కమ్మపరియోసానం చతుబ్బిధం సామఞ్ఞఫలం పాపితా, సా హోతి అమతప్ఫలా, సా ఏసా కసీ అమతప్ఫలా హోతి. అమతం వుచ్చతి నిబ్బానం, నిబ్బానానిసంసా హోతీతి అత్థో. సా ఖో పనేసా కసీ న మమేవేకస్స అమతప్ఫలా హోతి, అథ ఖో యో కోచి ఖత్తియో వా బ్రాహ్మణో వా వేస్సో వా సుద్దో వా గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా ఏతం కసిం కసతి, సో సబ్బోపి ఏతం కసిత్వాన సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీతి.

ఏవం భగవా బ్రాహ్మణస్స అరహత్తనికూటేన నిబ్బానపరియోసానం కత్వా దేసనం నిట్ఠాపేసి. తతో బ్రాహ్మణో గమ్భీరత్థం దేసనం సుత్వా – ‘‘మమ కసిఫలం భుఞ్జిత్వా పునపి దివసేయేవ ఛాతో హోతి, ఇమస్స పన కసీ అమతప్ఫలా, తస్స ఫలం భుఞ్జిత్వా సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి ఞత్వా పసన్నో పసన్నాకారం కరోన్తో భుఞ్జతు భవం గోతమోతిఆదిమాహ. తం సబ్బం తతో పరఞ్చ వుత్తత్థమేవాతి. పఠమం.

౨. ఉదయసుత్తవణ్ణనా

౧౯౮. దుతియే ఓదనేన పూరేసీతి అత్తనో అత్థాయ సమ్పాదితేన సూపబ్యఞ్జనేన ఓదనేన పూరేత్వా అదాసి. భగవా కిర పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తోవ తం బ్రాహ్మణం దిస్వా, పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా, గన్ధకుటిం పవిసిత్వా, ద్వారం పిధాయ, నిసిన్నో తస్స భోజనం ఉపసంహరియమానం దిస్వా, ఏకకోవ పత్తం అంసకూటే లగ్గేత్వా, గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ, నగరద్వారే పత్తం నీహరిత్వా, అన్తోనగరం పవిసిత్వా, పటిపాటియా గచ్ఛన్తో బ్రాహ్మణస్స ద్వారకోట్ఠకే అట్ఠాసి. బ్రాహ్మణో భగవన్తం దిస్వా, అత్తనో సజ్జితం భోజనం అదాసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. దుతియమ్పీతి దుతియదివసేపి. తతియమ్పీతి తతియదివసేపి. తాని కిర తీణి దివసాని నిరన్తరం బ్రాహ్మణస్స ఘరద్వారం గచ్ఛన్తస్స భగవతో అన్తరా అఞ్ఞో కోచి ఉట్ఠాయ పత్తం గహేతుం సమత్థో నామ నాహోసి, మహాజనో ఓలోకేన్తోవ అట్ఠాసి.

ఏతదవోచాతి బ్రాహ్మణో తీణి దివసాని పత్తం పూరేత్వా దేన్తోపి న సద్ధాయ అదాసి, ‘‘ఘరద్వారం ఆగన్త్వా ఠితస్స పబ్బజితస్స భిక్ఖామత్తమ్పి అదత్వా భుఞ్జతీ’’తి ఉపారమ్భభయేన అదాసి. దదన్తో చ ద్వే దివసాని దత్వా కిఞ్చి అవత్వావ నివత్తో. భగవాపి కిఞ్చి అవత్వావ పక్కన్తో. తతియదివసే పన అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ఏతం ‘‘పకట్ఠకో’’తిఆదివచనం అవోచ. భగవాపి ఏతం వచనం నిచ్ఛారాపనత్థమేవ యావ తతియమగమాసి. తత్థ పకట్ఠకోతి రసగిద్ధో.

పునప్పునం చేవ వపన్తి బీజన్తి సత్థా బ్రాహ్మణస్స వచనం సుత్వా, ‘‘బ్రాహ్మణ, త్వం తీణి దివసాని పిణ్డపాతం దత్వా ఓసక్కసి, పునప్పునం కాతబ్బా నామ లోకస్మిం సోళస ధమ్మా’’తి వత్వా తే ధమ్మే దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ పునప్పునం చేవ వపన్తీతి ఏకస్మిం సస్సవారే వుత్తం ‘‘అలమేత్తావతా’’తి అనోసక్కిత్వా అపరాపరేసుపి సస్సవారేసు చ వపన్తియేవ. పునప్పునం వస్సతీతి న ఏకదివసం వస్సిత్వా తిట్ఠతి, పునప్పునదివసేసుపి పునప్పునసంవచ్ఛరేసుపి వస్సతియేవ, ఏవం జనపదా ఇద్ధా హోన్తి. ఏతేనుపాయేన సబ్బత్థ నయో వేదితబ్బో.

యాచకాతి ఇమస్మిం పదే సత్థా దేసనాకుసలతాయ అత్తానమ్పి పక్ఖిపిత్వా దస్సేతి. ఖీరనికాతి ఖీరకారకా గోదోహకా. న హి తే ఏకవారమేవ థనం అఞ్ఛన్తి, పునప్పునం అఞ్ఛన్తా ధేనుం దుహన్తీతి అత్థో. కిలమతి ఫన్దతి చాతి అయం సత్తో తేన ఇరియాపథేన కిలమతి చేవ ఫన్దతి చ. గబ్భన్తి సోణసిఙ్గాలాదీనమ్పి తిరచ్ఛానగతానం కుచ్ఛిం. సివథికన్తి సుసానం, మతం మతం సత్తం తత్థ పునప్పునం హరన్తీతి అత్థో. మగ్గఞ్చ లద్ధా అపునబ్భవాయాతి అపునబ్భవాయ మగ్గో నామ నిబ్బానం, తం లభిత్వాతి అత్థో.

ఏవం వుత్తేతి ఏవం భగవతా అన్తరవీథియం ఠత్వావ సోళస పునప్పునధమ్మే దేసేన్తేన వుత్తే. ఏతదవోచాతి దేసనాపరియోసానే పసన్నో సద్ధిం పుత్తదారమిత్తఞాతివగ్గేన భగవతో పాదే వన్దిత్వా ఏతం ‘‘అభిక్కన్తం భో’’తిఆదివచనం అవోచ. దుతియం.

౩. దేవహితసుత్తవణ్ణనా

౧౯౯. తతియే వాతేహీతి ఉదరవాతేహి. భగవతో కిర ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికం కరోన్తస్స పసతముగ్గయూసాదీని ఆహారయతో దుబ్భోజనేన చేవ దుక్ఖసేయ్యాయ చ ఉదరవాతో కుప్పి. అపరభాగే సమ్బోధిం పత్వా పణీతభోజనం భుఞ్జన్తస్సాపి అన్తరన్తరా సో ఆబాధో అత్తానం దస్సేతియేవ. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఉపట్ఠాకో హోతీతి పఠమబోధియం అనిబద్ధుపట్ఠాకకాలే ఉపట్ఠాకో హోతి. తస్మిం కిర కాలే సత్థుఅసీతిమహాథేరేసు ఉపట్ఠాకో అభూతపుబ్బో నామ నత్థి. నాగసమాలో ఉపవానో సునక్ఖత్తో చున్దో సమణుద్దేసో సాగతో బోధి మేఘియోతి ఇమే పన పాళియం ఆగతుపట్ఠాకా. ఇమస్మిం పన కాలే ఉపవానత్థేరో పాతోవ ఉట్ఠాయ పరివేణసమ్మజ్జనం దన్తకట్ఠదానం న్హానోదకపరియాదనం పత్తచీవరం గహేత్వా అనుగమనన్తి సబ్బం భగవతో ఉపట్ఠానమకాసి. ఉపసఙ్కమీతి పఠమబోధియం కిర వీసతి వస్సాని నిద్ధూమం అరఞ్ఞమేవ హోతి, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉదకతాపనమ్పి న భగవతా అనుఞ్ఞాతం. సో చ బ్రాహ్మణో ఉద్ధనపాళిం బన్ధాపేత్వా మహాచాటియో ఉద్ధనమారోపేత్వా ఉణ్హోదకం కారేత్వా, న్హానీయచుణ్ణాదీహి సద్ధిం తం విక్కిణన్తో జీవికం కప్పేతి. న్హాయితుకామా తత్థ గన్త్వా మూలం దత్వా న్హాయిత్వా గన్ధే విలిమ్పిత్వా మాలం పిళన్ధిత్వా పక్కమన్తి. తస్మా థేరో తత్థ ఉపసఙ్కమి.

కిం పత్థయానోతి కిం ఇచ్ఛన్తో. కిం ఏసన్తి కిం గవేసన్తో. పూజితో పూజనేయ్యానన్తి ఇదం థేరో దసబలస్స వణ్ణం కథేతుమారభి. గిలానభేసజ్జత్థం గతేన కిర గిలానస్స వణ్ణో కథేతబ్బోతి వత్తమేతం. వణ్ణం హి సుత్వా మనుస్సా సక్కచ్చం భేసజ్జం దాతబ్బం మఞ్ఞన్తి. సప్పాయభేసజ్జం లద్ధా గిలానో ఖిప్పమేవ వుట్ఠాతి. కథేన్తేన చ ఝానవిమోక్ఖసమాపత్తిమగ్గఫలాని ఆరబ్భ కథేతుం న వట్టతి. ‘‘సీలవా లజ్జీ కుక్కుచ్చకో బహుస్సుతో ఆగమధరో వంసానురక్ఖకో’’తి ఏవం పన ఆగమనీయపటిపదంయేవ కథేతుం వట్టతి. పూజనేయ్యానన్తి అసీతిమహాథేరా సదేవకేన లోకేన పూజేతబ్బాతి పూజనేయ్యా. తేయేవ సక్కాతబ్బాతి సక్కరేయ్యా. తేసంయేవ అపచితి కత్తబ్బాతి అపచేయ్యా. భగవా తేసం పూజితో సక్కతో అపచితో చ, ఇచ్చస్స తం గుణం పకాసేన్తో థేరో ఏవమాహ. హాతవేతి హరితుం.

ఫాణితస్స చ పుటన్తి మహన్తం నిచ్ఛారికం గుళపిణ్డం. సో కిర ‘‘కిం సమణస్స గోతమస్స అఫాసుక’’న్తి? పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఉదరవాతో’’తి సుత్వా, ‘‘తేన హి మయమేత్థ భేసజ్జం జానామ, ఇతో థోకేన ఉదకేన ఇదం ఫాణితం ఆలోళేత్వా న్హానపరియోసానే పాతుం దేథ, ఇతి ఉణ్హోదకేన బహి పరిసేదో భవిస్సతి, ఇమినా అన్తోతి ఏవం సమణస్స గోతమస్స ఫాసుకం భవిస్సతీ’’తి వత్వా థేరస్స పత్తే పక్ఖిపిత్వా అదాసి.

ఉపసఙ్కమీతి తస్మిం కిర ఆబాధే పటిప్పస్సద్ధే ‘‘దేవహితేన తథాగతస్స భేసజ్జం దిన్నం, తేనేవ రోగో వూపసన్తో, అహో దానం పరమదానం బ్రాహ్మణస్సా’’తి కథా విత్థారితా జాతా. తం సుత్వా కిత్తికామో బ్రాహ్మణో ‘‘ఏత్తకేనపి తావ మే అయం కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో’’తి సోమనస్సజాతో అత్తనా కతభావం జానాపేతుకామో తావతకేనేవ దసబలే విస్సాసం ఆపజ్జిత్వా ఉపసఙ్కమి.

దజ్జాతి దదేయ్య. కథం హి యజమానస్సాతి కేన కారణేన యజన్తస్స. ఇజ్ఝతీతి సమిజ్ఝతి మహప్ఫలో హోతి. యోవేదీతి యో అవేది అఞ్ఞాసి, విదితం పాకటమకాసి ‘‘యోవేతీ’’తిపి పాఠో, యో అవేతి జానాతీతి అత్థో. పస్సతీతి దిబ్బచక్ఖునా పస్సతి. జాతిక్ఖయన్తి అరహత్తం. అభిఞ్ఞావోసితోతి జానిత్వా వోసితో వోసానం కతకిచ్చతం పత్తో. ఏవం హి యజమానస్సాతి ఇమినా ఖీణాసవే యజనాకారేన యజన్తస్స. తతియం.

౪. మహాసాలసుత్తవణ్ణనా

౨౦౦. చతుత్థే లూఖో లూఖపావురణోతి జిణ్ణో జిణ్ణపావురణో. ఉపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? తస్స కిర ఘరే అట్ఠసతసహస్సధనం అహోసి. సో చతున్నం పుత్తానం ఆవాహం కత్వా చత్తారి సతసహస్సాని అదాసి. అథస్స బ్రాహ్మణియా కాలఙ్కతాయ పుత్తా సమ్మన్తయింసు – ‘‘సచే అఞ్ఞం బ్రాహ్మణిం ఆనేస్సతి, తస్సా కుచ్ఛియం నిబ్బత్తవసేన కులం భిజ్జిస్సతి. హన్ద నం మయం సఙ్గణ్హామా’’తి. తే చత్తారోపి పణీతేహి ఘాసచ్ఛాదనాదీహి ఉపట్ఠహన్తా హత్థపాదసమ్బాహనాదీని కరోన్తా సఙ్గణ్హిత్వా ఏకదివసం దివా నిద్దాయిత్వా వుట్ఠితస్స హత్థపాదే సమ్బాహమానా పాటియేక్కం ఘరావాసే ఆదీనవం వత్వా – ‘‘మయం తుమ్హే ఇమినా నీహారేన యావజీవం ఉపట్ఠహిస్సామ, సేసధనమ్పి నో దేథా’’తి యాచింసు. బ్రాహ్మణో పున ఏకేకస్స సతసహస్సం సతసహస్సం దత్వా అత్తనో నివత్థపారుపనమత్తం ఠపేత్వా సబ్బం ఉపభోగపరిభోగం చత్తారో కోట్ఠాసే కత్వా నియ్యాదేసి. తం జేట్ఠపుత్తో కతిపాహం ఉపట్ఠహి.

అథ నం ఏకదివసం న్హత్వా ఆగచ్ఛన్తం ద్వారకోట్ఠకే ఠత్వా సుణ్హా ఏవమాహ – ‘‘కిం తయా జేట్ఠపుత్తస్స సతం వా సహస్సం వా అతిరేకం దిన్నమత్థి? నను సబ్బేసం ద్వే ద్వే సతసహస్సాని దిన్నాని, కిం సేసపుత్తానం ఘరస్స మగ్గం న జానాసీ’’తి? సో ‘‘నస్స వసలీ’’తి కుజ్ఝిత్వా అఞ్ఞస్స ఘరం అగమాసి, తతోపి కతిపాహచ్చయేన ఇమినావ ఉపాయేన పలాపితో అఞ్ఞస్సాతి ఏవం ఏకఘరేపి పవేసనం అలభమానో పణ్డరఙ్గపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా భిక్ఖాయ చరన్తో కాలానమచ్చయేన జరాజిణ్ణో దుబ్భోజనదుక్ఖసేయ్యాహి మిలాతసరీరో భిక్ఖాచారతో ఆగమ్మ, పీఠకాయ నిపన్నో నిద్దం ఓక్కమిత్వా వుట్ఠాయ నిసిన్నో అత్తానం ఓలోకేత్వా పుత్తేసు పతిట్ఠం అపస్సన్తో చిన్తేసి – ‘‘సమణో కిర గోతమో అబ్భాకుటికో ఉత్తానముఖో సుఖసమ్భాసో పటిసన్థారకుసలో, సక్కా సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమిత్వా పటిసన్థారం లభితు’’న్తి నివాసనపావురణం సణ్ఠపేత్వా భిక్ఖాభాజనమాదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.

దారేహి సంపుచ్ఛ ఘరా నిక్ఖామేన్తీతి సబ్బం మమ సన్తకం గహేత్వా మయ్హం నిద్ధనభావం ఞత్వా అత్తనో భరియాహి సద్ధిం మన్తయిత్వా మం ఘరా నిక్కడ్ఢాపేన్తి.

నన్దిస్సన్తి నన్దిజాతో తుట్ఠో పముదితో అహోసిం. భవమిచ్ఛిసన్తి వుడ్ఢిం పత్థయిం. సావ వారేన్తి సూకరన్తి యథా సునఖా వగ్గవగ్గా హుత్వా భుస్సన్తా భుస్సన్తా సూకరం వారేన్తి, పునప్పునం మహారవం రవాపేన్తి, ఏవం దారేహి సద్ధిం మం బహుం వత్వా విరవన్తం పలాపేన్తీతి అత్థో.

అసన్తాతి అసప్పురిసా. జమ్మాతి లామకా. భాసరేతి భాసన్తి. పుత్తరూపేనాతి పుత్తవేసేన. వయోగతన్తి తయో వయే గతం అతిక్కన్తం పచ్ఛిమవయే ఠితం మం. జహన్తీతి పరిచ్చజన్తి.

నిబ్భోగోతి నిప్పరిభోగో. ఖాదనా అపనీయతీతి అస్సో హి యావదేవ తరుణో హోతి జవసమ్పన్నో, తావస్స నానారసం ఖాదనం దదన్తి, జిణ్ణం నిబ్భోగం తతో అపనేన్తి, అన్తిమవయే తం వత్తం న లభతి, గావీహి సద్ధిం అటవియం సుక్ఖతిణాని ఖాదన్తో చరతి. యథా సో అస్సో, ఏవం జిణ్ణకాలే విలుత్తసబ్బధనత్తా నిబ్భోగో మాదిసోపి బాలకానం పితా థేరో పరఘరేసు భిక్ఖతి.

యఞ్చేతి నిపాతో. ఇదం వుత్తం హోతి – యే మమ పుత్తా అనస్సవా అప్పతిస్సా అవసవత్తినో, తేహి దణ్డోవ కిర సేయ్యో సున్దరతరోతి. ఇదానిస్స సేయ్యభావం దస్సేతుం చణ్డమ్పి గోణన్తిఆది వుత్తం.

పురే హోతీతి అగ్గతో హోతి, తం పురతో కత్వా గన్తుం సుఖం హోతీతి అత్థో. గాధమేధతీతి ఉదకం ఓతరణకాలే గమ్భీరే ఉదకే పతిట్ఠం లభతి.

పరియాపుణిత్వాతి ఉగ్గణ్హిత్వా వా వాచుగ్గతా కత్వా. సన్నిసిన్నేసూతి తథారూపే బ్రాహ్మణానం సమాగమదివసే సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితేసు పుత్తేసు తం సభం ఓగాహేత్వా బ్రాహ్మణానం మజ్ఝే మహారహే ఆసనే నిసిన్నేసు. అభాసీతి ‘అయం మే కాలో’తి సభాయ మజ్ఝే పవిసిత్వా హత్థం ఉక్ఖిపిత్వా, ‘‘భో అహం తుమ్హాకం గాథా భాసితుకామో, భాసితే సుణిస్సథా’’తి వత్వా – ‘‘భాస, బ్రాహ్మణ, సుణోమా’’తి వుత్తో ఠితకోవ అభాసి. ‘‘తేన చ సమయేన మనుస్సానం వత్తం హోతి యో మాతాపితూనం సన్తకం ఖాదన్తో మాతాపితరో న పోసేతి, సో మారేతబ్బో’’తి. తస్మా తే బ్రాహ్మణపుత్తా పితుపాదేసు నిపతిత్వా ‘‘జీవితం నో తాత, దేహీ’’తి యాచింసు. సో పితుహదయస్స పుత్తానం ముదుత్తా ‘‘మా మే, భో, బాలకే వినాసయిత్థ, పోసిస్సన్తి మ’’న్తి ఆహ.

అథస్స పుత్తే మనుస్సా ఆహంసు – ‘‘సచే, భో, అజ్జ పట్ఠాయ పితరం న సమ్మా పటిజగ్గిస్సథ, ఘాతేస్సామ వో’’తి. తే భీతా ఘరం నేత్వా పటిజగ్గింసు. తం దస్సేతుం అథ ఖో నం బ్రాహ్మణమహాసాలన్తిఆది వుత్తం. తత్థ నేత్వాతి పీఠే నిసీదాపేత్వా సయం ఉక్ఖిపిత్వా నయింసు. న్హాపేత్వాతి సరీరం తేలేన అబ్భఞ్జిత్వా ఉబ్బట్టేత్వా గన్ధచుణ్ణాదీహి న్హాపేసుం. బ్రాహ్మణియోపి పక్కోసాపేత్వా, ‘‘అజ్జ పట్ఠాయ అమ్హాకం పితరం సమ్మా పటిజగ్గథ. సచే పమాదం ఆపజ్జిస్సథ, ఘరతో వో నిక్కడ్ఢిస్సామా’’తి వత్వా, పణీతభోజనం భోజేసుం.

బ్రాహ్మణో సుభోజనఞ్చ సుఖసేయ్యఞ్చ ఆగమ్మ కతిపాహచ్చయేన సఞ్జాతబలో పీణితిన్ద్రియో అత్తభావం ఓలోకేత్వా, ‘‘అయం మే సమ్పత్తి సమణం గోతమం నిస్సాయ లద్ధా’’తి పణ్ణాకారం ఆదాయ భగవతో సన్తికం అగమాసి. తం దస్సేతుం అథ ఖో సోతిఆది వుత్తం. తత్థ ఏతదవోచాతి దుస్సయుగం పాదమూలే ఠపేత్వా ఏతం అవోచ. సరణగమనావసానే చాపి భగవన్తం ఏవమాహ – ‘‘భో గోతమ, మయ్హం పుత్తేహి చత్తారి ధురభత్తాని దిన్నాని, తతో అహం ద్వే తుమ్హాకం దమ్మి, ద్వే సయం పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి. కల్యాణం, బ్రాహ్మణ, పాటియేక్కం పన మా నియ్యాదేహి, అమ్హాకం రుచ్చనట్ఠానమేవ గమిస్సామాతి. ‘‘ఏవం, భో’’తి ఖో బ్రాహ్మణో భగవన్తం వన్దిత్వా ఘరం గన్త్వా పుత్తే ఆమన్తేసి ‘‘తాతా, సమణో గోతమో మయ్హం సహాయో, తస్స ద్వే ధురభత్తాని దిన్నాని, తుమ్హే తస్మిం సమ్పత్తే మా పమజ్జథా’’తి. సాధు, తాతాతి. పునదివసే భగవా పుబ్బణ్హసమయే పత్తచీవరం ఆదాయ జేట్ఠపుత్తస్స నివేసనద్వారం గతో. సో సత్థారం దిస్వావ హత్థతో పత్తం గహేత్వా ఘరం పవేసేత్వా మహారహే పల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా పణీతభోజనమదాసి. సత్థా పునదివసే ఇతరస్స, పునదివసే ఇతరస్సాతి పటిపాటియా సబ్బేసం ఘరాని అగమాసి. సబ్బే తథేవ సక్కారం అకంసు.

అథేకదివసం జేట్ఠపుత్తస్స ఘరే మఙ్గలం పచ్చుపట్ఠితం. సో పితరం ఆహ – ‘‘తాత, కస్స మఙ్గలం దేమా’’తి. అమ్హే అఞ్ఞం న జానామ? నను సమణో గోతమో మయ్హం సహాయోతి? తేన హి తుమ్హే పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం స్వాతనాయ సమణం గోతమం నిమన్తేథాతి. బ్రాహ్మణో తథా అకాసి. భగవా అధివాసేత్వా పునదివసే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో తస్స గేహద్వారం అగమాసి. సో హరితుపలిత్తం సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం గేహం సత్థారం పవేసేత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పఞ్ఞత్తాసనేసు నిసీదాపేత్వా అప్పోదకపాయాసఞ్చేవ ఖజ్జకవికతిఞ్చ అదాసి. అన్తరభత్తస్మింయేవ బ్రాహ్మణస్స చత్తారోపి పుత్తా సత్థు సన్తికే నిసీదిత్వా ఆహంసు – ‘‘భో గోతమ, మయం అమ్హాకం పితరం పటిజగ్గామ నప్పమజ్జామ, పస్సథస్స అత్తభావ’’న్తి. సత్థా ‘‘కల్యాణం వో కతం, మాతాపితుపోసకం నామ పోరాణకపణ్డితానం ఆచిణ్ణమేవా’’తి వత్వా మహానాగజాతకం (జా. ౧.౧౧.౧ ఆదయో; చరియా. ౨.౧ ఆదయో) నామ కథేత్వా, చత్తారి సచ్చాని దీపేత్వా ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే బ్రాహ్మణో సద్ధిం చతూహి పుత్తేహి చతూహి చ సుణ్హాహి దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో. తతో పట్ఠాయ సత్థా న సబ్బకాలం తేసం గేహం అగమాసీతి. చతుత్థం.

౫. మానత్థద్ధసుత్తవణ్ణనా

౨౦౧. పఞ్చమే మానత్థద్ధోతి వాతభరితభస్తా వియ మానేన థద్ధో. ఆచరియన్తి సిప్పుగ్గహణకాలే ఆచరియో అనభివాదేన్తస్స సిప్పం న దేతి, అఞ్ఞస్మిం పన కాలే తం న అభివాదేతి, అత్థిభావమ్పిస్స న జానాతి. నాయం సమణోతి ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘యస్మా అయం సమణో మాదిసే జాతిసమ్పన్నబ్రాహ్మణే సమ్పత్తే పటిసన్థారమత్తమ్పి న కరోతి, తస్మా న కిఞ్చి జానాతీ’’తి.

అబ్భుతవిత్తజాతాతి అభూతపుబ్బాయ తుట్ఠియా సమన్నాగతా. కేసు చస్సాతి కేసు భవేయ్య. క్యస్సాతి కే అస్స పుగ్గలస్స. అపచితా అస్సూతి అపచితిం దస్సేతుం యుత్తా భవేయ్యుం. అరహన్తేతి ఇమాయ గాథాయ దేసనాకుసలత్తా అత్తానం అన్తోకత్వా పూజనేయ్యం దస్సేతి. పఞ్చమం.

౬. పచ్చనీకసుత్తవణ్ణనా

౨౦౨. ఛట్ఠే ‘‘సబ్బం సేత’’న్తి వుత్తే ‘‘సబ్బం కణ్హ’’న్తిఆదినా నయేన పచ్చనీకం కరోన్తస్సేవస్స సాతం సుఖం హోతీతి పచ్చనీకసాతో. యో చ వినేయ్య సారమ్భన్తి యో కరణుత్తరియలక్ఖణం సారమ్భం వినేత్వా సుణాతీతి అత్థో. ఛట్ఠం.

౭. నవకమ్మికసుత్తవణ్ణనా

౨౦౩. సత్తమే నవకమ్మికభారద్వాజోతి సో కిర అరఞ్ఞే రుక్ఖం ఛిన్దాపేత్వా తత్థేవ పాసాదకూటాగారాదీని యోజేత్వా నగరం ఆహరిత్వా విక్కిణాతి, ఇతి నవకమ్మం నిస్సాయ జీవతీతి నవకమ్మికో, గోత్తేన భారద్వాజోతి నవకమ్మికభారద్వాజో. దిస్వానస్స ఏతదహోసీతి ఛబ్బణ్ణరస్మియో విస్సజ్జేత్వా నిసిన్నం భగవన్తం దిస్వాన అస్స ఏతం అహోసి. వనస్మిన్తి ఇమస్మిం వనసణ్డే. ఉచ్ఛిన్నమూలం మే వనన్తి మయ్హం కిలేసవనం ఉచ్ఛిన్నమూలం. నిబ్బనథోతి నిక్కిలేసవనో. ఏకో రమేతి ఏకకో అభిరమామి. అరతిం విప్పహాయాతి పన్తసేనాసనేసు చేవ భావనాయ చ ఉక్కణ్ఠితం జహిత్వా. సత్తమం.

౮. కట్ఠహారసుత్తవణ్ణనా

౨౦౪. అట్ఠమే అన్తేవాసికాతి వేయ్యావచ్చం కత్వా సిప్పుగ్గణ్హనకా ధమ్మన్తేవాసికా. నిసిన్నన్తి ఛబ్బణ్ణరస్మియో విస్సజ్జేత్వా నిసిన్నం. గమ్భీరరూపేతి గమ్భీరసభావే.

బహుభేరవేతి తత్రట్ఠకసవిఞ్ఞాణకఅవిఞ్ఞాణకభేరవేహి బహుభేరవే. విగాహియాతి అనుపవిసిత్వా. అనిఞ్జమానేనాతిఆదీని కాయవిసేసనాని, ఏవరూపేన కాయేనాతి అత్థో. సుచారురూపం వతాతి అతిసున్దరం వత ఝానం ఝాయసీతి వదతి.

వనవస్సితో మునీతి వనం అవస్సితో బుద్ధముని. ఇదన్తి ఇదం తుమ్హాకం ఏవం వనే నిసిన్నకారణం మయ్హం అచ్ఛేరరూపం పటిభాతి. పీతిమనోతి తుట్ఠచిత్తో. వనే వసేతి వనమ్హి వసి.

మఞ్ఞామహన్తి మఞ్ఞామి అహం. లోకాధిపతిసహబ్యతన్తి లోకాధిపతిమహాబ్రహ్మునా సహభావం. ఆకఙ్ఖమానోతి ఇచ్ఛమానో. తిదివం అనుత్తరన్తి ఇదం బ్రహ్మలోకమేవ సన్ధాయాహ. కస్మా భవం విజనమరఞ్ఞమస్సితోతి అహం తావ బ్రహ్మలోకం ఆకఙ్ఖమానోతి మఞ్ఞామి. యది ఏవం న హోతి, అథ మే ఆచిక్ఖ, కస్మా భవన్తి? పుచ్ఛతి. బ్రహ్మపత్తియాతి సేట్ఠపత్తియా. ఇధ ఇదం తపో కస్మా కరోసీతి అపరేనపి ఆకారేన పుచ్ఛతి.

కఙ్ఖాతి తణ్హా. అభినన్దనాతి అభినన్దనవసేన తణ్హావ వుత్తా. అనేకధాతూసూతి అనేకసభావేసు ఆరమ్మణేసు. పుథూతి నానప్పకారా తణ్హా సేసకిలేసా వా. సదాసితాతి నిచ్చకాలం అవస్సితా. అఞ్ఞాణమూలప్పభవాతి అవిజ్జామూలా హుత్వా జాతా. పజప్పితాతి తణ్హావ ‘‘ఇదమ్పి మయ్హం, ఇదమ్పి మయ్హ’’న్తి పజప్పాపనవసేన పజప్పితా నామాతి వుత్తా. సబ్బా మయా బ్యన్తికతాతి సబ్బా తణ్హా మయా అగ్గమగ్గేన విగతన్తా నిరన్తా కతా. సమూలికాతి సద్ధిం అఞ్ఞాణమూలేన.

అనూపయోతి అనుపగమనో. సబ్బేసు ధమ్మేసు విసుద్ధదస్సనోతి ఇమినా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం దీపేతి. సమ్బోధిమనుత్తరన్తి అరహత్తం సన్ధాయాహ. సివన్తి సేట్ఠం. ఝాయామీతి ద్వీహి ఝానేహి ఝాయామి. విసారదోతి విగతసారజ్జో. అట్ఠమం.

౯. మాతుపోసకసుత్తవణ్ణనా

౨౦౫. నవమే పేచ్చాతి ఇతో పటిగన్త్వా. నవమం.

౧౦. భిక్ఖకసుత్తవణ్ణనా

౨౦౬. దసమే ఇధాతి ఇమస్మిం భిక్ఖుభావే. విస్సం ధమ్మన్తి దుగ్గన్ధం అకుసలధమ్మం. బాహిత్వాతి అగ్గమగ్గేన జహిత్వా. సఙ్ఖాయాతి ఞాణేన. స వే భిక్ఖూతి వుచ్చతీతి సో వే భిన్నకిలేసత్తా భిక్ఖు నామ వుచ్చతి. దసమం.

౧౧. సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా

౨౦౭. ఏకాదసమే పచ్చేతీతి ఇచ్ఛతి పత్థేతి. సాధు, భన్తేతి ఆయాచమానో ఆహ. థేరస్స కిరేస గిహిసహాయో, తస్మా థేరో ‘‘అయం వరాకో మం సహాయం లభిత్వాపి మిచ్ఛాదిట్ఠిం గహేత్వా మా అపాయపూరకో అహోసీ’’తి ఆయాచతి. అపిచేస మహాపరివారో, తస్మిం పసన్నే పఞ్చకులసతాని అనువత్తిస్సన్తీతి మఞ్ఞమానోపి ఆయాచతి. అత్థవసన్తి అత్థానిసంసం అత్థకారణం. పాపన్తి పాణాతిపాతాదిఅకుసలం. పవాహేమీతి గలప్పమాణం ఉదకం ఓతరిత్వా పవాహేమి పలాపేమి. ధమ్మోతి గాథా వుత్తత్థావ. ఏకాదసమం.

౧౨. ఖోమదుస్ససుత్తవణ్ణనా

౨౦౮. ద్వాదసమే ఖోమదుస్సం నామాతి ఖోమదుస్సానం ఉస్సన్నత్తా ఏవంలద్ధనామం. సభాయన్తి సాలాయం. ఫుసాయతీతి ఫుసితాని ముఞ్చతి వస్సతి. సత్థా కిర తం సభం ఉపసఙ్కమితుకామో – ‘‘మయి ఏవమేవం ఉపసఙ్కమన్తే అఫాసుకధాతుకం హోతి, ఏకం కారణం పటిచ్చ ఉపసఙ్కమిస్సామీ’’తి అధిట్ఠానవసేన వుట్ఠిం ఉప్పాదేసి. సభాధమ్మన్తి సుఖనిసిన్నే కిర అసఞ్చాలేత్వా ఏకపస్సేన పవిసనం తేసం సభాధమ్మో నామ, న మహాజనం చాలేత్వా ఉజుకమేవ పవిసనం. భగవా చ ఉజుకమేవ ఆగచ్ఛతి, తేన తే కుపితా భగవన్తం హీళేన్తా ‘‘కే చ ముణ్డకా సమణకా, కే చ సభాధమ్మం జానిస్సన్తీ’’తి ఆహంసు. సన్తోతి పణ్డితా సప్పురిసా. పహాయాతి ఏతే రాగాదయో జహిత్వా రాగాదివినయాయ ధమ్మం భణన్తి, తస్మా తే సన్తో నామాతి. ద్వాదసమం.

ఉపాసకవగ్గో దుతియో.

ఇతి సారత్థప్పకాసినియా

సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

బ్రాహ్మణసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.