౮. వఙ్గీససంయుత్తం

౧. నిక్ఖన్తసుత్తవణ్ణనా

౨౦౯. వఙ్గీససంయుత్తస్స పఠమే అగ్గాళవే చేతియేతి ఆళవియం అగ్గచేతియే. అనుప్పన్నే బుద్ధే అగ్గాళవగోతమకాదీని యక్ఖనాగాదీనం భవనాని, చేతియాని అహేసుం. ఉప్పన్నే బుద్ధే తాని అపనేత్వా మనుస్సా విహారే కరింసు. తేసం తానేవ నామాని జాతాని. నిగ్రోధకప్పేనాతి నిగ్రోధరుక్ఖమూలవాసినా కప్పత్థేరేన. ఓహియ్యకోతి ఓహీనకో. విహారపాలోతి సో కిర తదా అవస్సికో హోతి పత్తచీవరగ్గహణే అకోవిదో. అథ నం థేరా భిక్ఖూ – ‘‘ఆవుసో, ఇమాని ఛత్తుపాహనకత్తరయట్ఠిఆదీని ఓలోకేన్తో నిసీదా’’తి విహారరక్ఖకం కత్వా పిణ్డాయ పవిసింసు. తేన వుత్తం ‘‘విహారపాలో’’తి. సమలఙ్కరిత్వాతి అత్తనో విభవానురూపేన అలఙ్కారేన అలఙ్కరిత్వా. చిత్తం అనుద్ధంసేతీతి కుసలచిత్తం విద్ధంసేతి వినాసేతి. తం కుతేత్థ లబ్భాతి ఏతస్మిం రాగే ఉప్పన్నే తం కారణం కుతో లబ్భా. యం మే పరోతి యేన మే కారణేన అఞ్ఞో పుగ్గలో వా ధమ్మో వా అనభిరతిం వినోదేత్వా ఇదానేవ అభిరతిం ఉప్పాదేయ్య ఆచరియుపజ్ఝాయాపి మం విహారే ఓహాయ గతా.

అగారస్మాతి అగారతో నిక్ఖన్తం. అనగారియన్తి పబ్బజ్జం ఉపగతన్తి అత్థో. కణ్హతోతి కణ్హపక్ఖతో మారపక్ఖతో ఆధావన్తి. ఉగ్గపుత్తాతి ఉగ్గతానం పుత్తా మహేసక్ఖా రాజఞ్ఞభూతా. దళ్హధమ్మినోతి దళ్హధనునో, ఉత్తమప్పమాణం ఆచరియధనుం ధారయమానా. సహస్సం అపలాయినన్తి యే తే సమన్తా సరేహి పరికిరేయ్యుం, తేసం అపలాయీనం సఙ్ఖం దస్సేన్తో ‘‘సహస్స’’న్తి ఆహ. ఏతతో భియ్యోతి ఏతస్మా సహస్సా అతిరేకతరా. నేవ మం బ్యాధయిస్సన్తీతి మం చాలేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. ధమ్మే సమ్హి పతిట్ఠితన్తి అనభిరతిం వినోదేత్వా అభిరతిం ఉప్పాదనసమత్థే సకే సాసనధమ్మే పతిట్ఠితం. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇస్సాససహస్సే తావ సమన్తా సరేహి పరికిరన్తే సిక్ఖితో పురిసో దణ్డకం గహేత్వా సబ్బే సరే సరీరే అపతమానే అన్తరావ పహరిత్వా పాదమూలే పాతేతి. తత్థ ఏకోపి ఇస్సాసో ద్వే సరే ఏకతో న ఖిపతి, ఇమా పన ఇత్థియో రూపారమ్మణాదివసేన పఞ్చ పఞ్చ సరే ఏకతో ఖిపన్తి. ఏవం ఖిపన్తియో ఏతా సచేపి అతిరేకసహస్సా హోన్తి, నేవ మం చాలేతుం సక్ఖిస్సన్తీతి.

సక్ఖీ హి మే సుతం ఏతన్తి మయా హి సమ్ముఖా ఏతం సుతం. నిబ్బానగమనం మగ్గన్తి విపస్సనం సన్ధాయాహ. సో హి నిబ్బానస్స పుబ్బభాగమగ్గో, లిఙ్గవిపల్లాసేన పన ‘‘మగ్గ’’న్తి ఆహ. తత్థ మేతి తస్మిం మే అత్తనో తరుణవిపస్సనాసఙ్ఖాతే నిబ్బానగమనమగ్గే మనో నిరతో. పాపిమాతి కిలేసం ఆలపతి. మచ్చూతిపి తమేవ ఆలపతి. న మే మగ్గమ్పి దక్ఖసీతి యథా మే భవయోనిఆదీసు గతమగ్గమ్పి న పస్ససి, తథా కరిస్సామీతి. పఠమం.

౨. అరతీసుత్తవణ్ణనా

౨౧౦. దుతియే నిక్ఖమతీతి విహారా నిక్ఖమతి. అపరజ్జు వా కాలేతి దుతియదివసే వా భిక్ఖాచారకాలే. విహారగరుకో కిరేస థేరో. అరతిఞ్చ రతిఞ్చాతి సాసనే అరతిం కామగుణేసు చ రతిం. సబ్బసో గేహసితఞ్చ వితక్కన్తి పఞ్చకామగుణగేహనిస్సితం పాపవితక్కఞ్చ సబ్బాకారేన పహాయ. వనథన్తి కిలేసమహావనం. కుహిఞ్చీతి కిస్మిఞ్చి ఆరమ్మణే. నిబ్బనథోతి నిక్కిలేసవనో. అరతోతి తణ్హారతిరహితో.

పథవిఞ్చ వేహాసన్తి పథవిట్ఠితఞ్చ ఇత్థిపురిసవత్థాలఙ్కారాదివణ్ణం, వేహాసట్ఠకఞ్చ చన్దసూరియోభాసాది. రూపగతన్తి రూపమేవ. జగతోగధన్తి జగతియా ఓగధం, అన్తోపథవియం నాగభవనగతన్తి అత్థో. పరిజీయతీతి పరిజీరతి. సబ్బమనిచ్చన్తి సబ్బం తం అనిచ్చం. అయం థేరస్స మహావిపస్సనాతి వదన్తి. ఏవం సమచ్చాతి ఏవం సమాగన్త్వా. చరన్తి ముతత్తాతి విఞ్ఞాతత్తభావా విహరన్తి.

ఉపధీసూతి ఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారేసు. గధితాతి గిద్ధా. దిట్ఠసుతేతి చక్ఖునా దిట్ఠే రూపే, సోతేన సుతే సద్దే. పటిఘే చ ముతే చాతి ఏత్థ పటిఘపదేన గన్ధరసా గహితా, ముతపదేన ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం. యో ఏత్థ న లిమ్పతీతి యో ఏతేసు పఞ్చకామగుణేసు తణ్హాదిట్ఠిలేపేహి న లిమ్పతి.

అథ సట్ఠినిస్సితా సవితక్కా, పుథూ జనతాయ అధమ్మా నివిట్ఠాతి అథ ఛ ఆరమ్మణనిస్సితా పుథూ అధమ్మవితక్కా జనతాయ నివిట్ఠాతి అత్థో. న చ వగ్గగతస్స కుహిఞ్చీతి తేసం వసేన న కత్థచి కిలేసవగ్గగతో భవేయ్య. నో పన దుట్ఠుల్లభాణీతి దుట్ఠుల్లవచనభాణీపి న సియా. స భిక్ఖూతి సో ఏవంవిధో భిక్ఖు నామ హోతి.

దబ్బోతి దబ్బజాతికో పణ్డితో. చిరరత్తసమాహితోతి దీఘరత్తం సమాహితచిత్తో. నిపకోతి నేపక్కేన సమన్నాగతో పరిణతపఞ్ఞో. అపిహాలూతి నిత్తణ్హో. సన్తం పదన్తి నిబ్బానం. అజ్ఝగమా మునీతి అధిగతో ముని. పటిచ్చ పరినిబ్బుతో కఙ్ఖతి కాలన్తి నిబ్బానం పటిచ్చ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో పరినిబ్బానకాలం ఆగమేతి. దుతియం.

౩. పేసలసుత్తవణ్ణనా

౨౧౧. తతియే అతిమఞ్ఞతీతి ‘‘కిం ఇమే మహల్లకా? న ఏతేసం పాళి, న అట్ఠకథా, న పదబ్యఞ్జనమధురతా, అమ్హాకం పన పాళిపి అట్ఠకథాపి నయసతేన నయసహస్సేన ఉపట్ఠాతీ’’తి అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞతి. గోతమాతి గోతమబుద్ధసావకత్తా అత్తానం ఆలపతి. మానపథన్తి మానారమ్మణఞ్చేవ మానసహభునో చ ధమ్మే. విప్పటిసారీహువాతి విప్పటిసారీ అహువా, అహోసీతి అత్థో. మగ్గజినోతి మగ్గేన జితకిలేసో. కిత్తిఞ్చ సుఖఞ్చాతి వణ్ణభణనఞ్చ కాయికచేతసికసుఖఞ్చ. అఖిలోధ పధానవాతి అఖిలో ఇధ పధానవా వీరియసమ్పన్నో. విసుద్ధోతి విసుద్ధో భవేయ్య. అసేసన్తి నిస్సేసం నవవిధం. విజ్జాయన్తకరోతి విజ్జాయ కిలేసానం అన్తకరో. సమితావీతి రాగాదీనం సమితతాయ సమితావీ. తతియం.

౪. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా

౨౧౨. చతుత్థే రాగోతి ఆయస్మా ఆనన్దో మహాపుఞ్ఞో సమ్భావితో, తం రాజరాజమహామత్తాదయో నిమన్తేత్వా అన్తోనివేసనే నిసీదాపేన్తి. సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితాపి ఇత్థియో థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా తాలవణ్టేన బీజేన్తి, ఉపనిసీదిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి ధమ్మం సుణన్తి. తత్థ ఆయస్మతో వఙ్గీసస్స నవపబ్బజితస్స ఆరమ్మణం పరిగ్గహేతుం అసక్కోన్తస్స ఇత్థిరూపారమ్మణే రాగో చిత్తం అనుద్ధంసేతి. సో సద్ధాపబ్బజితత్తా ఉజుజాతికో కులపుత్తో ‘‘అయం మే రాగో వడ్ఢిత్వా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికం అత్థం నాసేయ్యా’’తి చిన్తేత్వా అనన్తరం నిసిన్నోవ థేరస్స అత్తానం ఆవికరోన్తో కామరాగేనాతిఆదిమాహ.

తత్థ నిబ్బాపనన్తి రాగనిబ్బానకారణం. విపరియేసాతి విపల్లాసేన. సుభం రాగూపసఞ్హితన్తి రాగట్ఠానియం ఇట్ఠారమ్మణం. పరతో పస్సాతి అనిచ్చతో పస్స. మా చ అత్తతోతి అత్తతో మా పస్స. కాయగతా త్యత్థూతి కాయగతా తే అత్థు. అనిమిత్తఞ్చ భావేహీతి నిచ్చాదీనం నిమిత్తానం ఉగ్ఘాటితత్తా విపస్సనా అనిమిత్తా నామ, తం భావేహీతి వదతి. మానాభిసమయాతి మానస్స దస్సనాభిసమయా చేవ పహానాభిసమయా చ. ఉపసన్తోతి రాగాదిసన్తతాయ ఉపసన్తో. చతుత్థం.

౫. సుభాసితసుత్తవణ్ణనా

౨౧౩. పఞ్చమే అఙ్గేహీతి కారణేహి, అవయవేహి వా. ముసావాదావేరమణిఆదీని హి చత్తారి సుభాసితవాచాయ కారణాని, సచ్చవచనాదయో చత్తారో అవయవా. కారణత్థే చ అఙ్గసద్దే ‘‘చతూహీ’’తి నిస్సక్కవచనం హోతి, అవయవత్థే కరణవచనం. సమన్నాగతాతి సమనుఆగతా పవత్తా యుత్తా చ. వాచాతి సముల్లపనవాచా, యా ‘‘వాచా గిరా బ్యప్పథో’’తి (ధ. స. ౬౩౬) చ, ‘‘నేలా కణ్ణసుఖా’’తి (దీ. ని. ౧.౯) చ ఆగతా. ‘‘యా పన వాచాయ చే కతం కమ్మ’’న్తి ఏవం విఞ్ఞత్తి చ ‘‘యా చతూహి వచీదుచ్చరితేహి ఆరతి…పే… అయం వుచ్చతి సమ్మావాచా’’తి (విభ. ౨౦౬) ఏవం విరతి చ, ‘‘ఫరుసవాచా, భిక్ఖవే, ఆసేవితా భావితా బహులీకతా నిరయసంవత్తనికా హోతీ’’తి (అ. ని. ౮.౪౦) ఏవం చేతనా చ వాచాతి ఆగతా, న సా ఇధ అధిప్పేతా. కస్మా? అభాసితబ్బతో. సుభాసితాతి సుట్ఠు భాసితా. తేనస్సా అత్థావహతం దీపేతి. నో దుబ్భాసితాతి న దుట్ఠు భాసితా. తేనస్సా అనత్థావహనపహానతం దీపేతి. అనవజ్జాతి రాగాదివజ్జరహితా. ఇమినాస్సా కారణసుద్ధిం చతుదోసాభావఞ్చ దీపేతి. అననువజ్జాతి అనువాదవిముత్తా. ఇమినాస్సా సబ్బాకారసమ్పత్తిం దీపేతి. విఞ్ఞూనన్తి పణ్డితానం. తేన నిన్దాపసంసాసు బాలా అప్పమాణాతి దీపేతి.

సుభాసితంయేవ భాసతీతి పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ చతూసు వాచఙ్గేసు అఞ్ఞతరనిద్దోసవచనమేతం. నో దుబ్భాసితన్తి తస్సేవ వాచఙ్గస్స పటిపక్ఖభాసననివారణం. నో దుబ్భాసితన్తి ఇమినా మిచ్ఛావాచప్పహానం దీపేతి. సుభాసితన్తి ఇమినా పహీనమిచ్ఛావాచేన భాసితబ్బవచనలక్ఖణం. అఙ్గపరిదీపనత్థం పనేత్థ అభాసితబ్బం పుబ్బే అవత్వా భాసితబ్బమేవాహ. ఏస నయో ధమ్మంయేవాతిఆదీసుపి. ఏత్థ చ పఠమేన పిసుణదోసరహితం సమగ్గకరణం వచనం వుత్తం, దుతియేన సమ్ఫప్పలాపదోసరహితం ధమ్మతో అనపేతం మన్తావచనం, ఇతరేహి ద్వీహి ఫరుసాలికరహితాని పియసచ్చవచనాని. ఇమేహి ఖోతి ఆదినా తాని అఙ్గాని పచ్చక్ఖతో దస్సేన్తో తం వాచం నిగమేతి. యఞ్చ అఞ్ఞే పటిఞ్ఞాదీహి అవయవేహి, నామాదీహి పదేహి, లిఙ్గవచనవిభత్తికాలకారకసమ్పత్తీహి చ సమన్నాగతం ముసావాదాదివాచమ్పి సుభాసితన్తి మఞ్ఞన్తి, తం పటిసేధేతి. అవయవాదిసమన్నాగతాపి హి తథారూపీ వాచా దుబ్భాసితావ హోతి అత్తనో చ పరేసఞ్చ అనత్థావహత్తా. ఇమేహి పన చతూహఙ్గేహి సమన్నాగతా సచేపి మిలక్ఖుభాసాపరియాపన్నా ఘటచేటికాగీతికపరియాపన్నాపి హోతి, తథాపి సుభాసితావ లోకియలోకుత్తరహితసుఖావహత్తా. తథా హి మగ్గపస్సే సస్సం రక్ఖన్తియా సీహళచేటికాయ సీహళకేనేవ జాతిజరామరణయుత్తం గీతికం గాయన్తియా సద్దం సుత్వా మగ్గం గచ్ఛన్తా సట్ఠిమత్తా విపస్సకా భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు. తథా తిస్సో నామ ఆరద్ధవిపస్సకో భిక్ఖు పదుమసరసమీపేన గచ్ఛన్తో పదుమసరే పదుమాని భఞ్జిత్వా –

‘‘పాతోవ ఫుల్లితకోకనదం, సూరియాలోకేన భిజ్జియతే;

ఏవం మనుస్సత్తం గతా సత్తా, జరాభివేగేన మద్దియన్తీ’’తి. –

ఇమం గీతికం గాయన్తియా చేటికాయ సుత్వా అరహత్తం పత్తో.

బుద్ధన్తరేపి అఞ్ఞతరో పురిసో సత్తహి పుత్తేహి సద్ధిం అటవితో ఆగమ్మ అఞ్ఞతరాయ ఇత్థియా ముసలేన తణ్డులే కోట్టేన్తియా –

‘‘జరాయ పరిమద్దితం ఏతం, మిలాతఛవిచమ్మనిస్సితం;

మరణేన భిజ్జతి ఏతం, మచ్చుస్స ఘాసమామిసం.

‘‘కిమీనం ఆలయం ఏతం, నానాకుణపేన పూరితం;

అసుచిస్స భాజనం ఏతం, కదలిక్ఖన్ధసమం ఇద’’న్తి. –

ఇమం గీతికం సుత్వా పచ్చవేక్ఖన్తో సహ పుత్తేహి పచ్చేకబోధిం పత్తో. ఏవం ఇమేహి చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతా వాచా సచేపి మిలక్ఖుభాసాపరియాపన్నా ఘటచేటికాగీతికపరియాపన్నాపి హోతి, తథాపి సుభాసితాతి వేదితబ్బా. సుభాసితత్తా ఏవ చ అనవజ్జా చ అననువజ్జా చ విఞ్ఞూనం అత్థత్థికానం అత్థపటిసరణానం, నో బ్యఞ్జనపటిసరణానన్తి.

సారుప్పాహీతి అనుచ్ఛవికాహి. అభిత్థవీతి పసంసి. న తాపయేతి విప్పటిసారేన న తాపేయ్య న విబాధేయ్య. పరేతి పరేహి భిన్దన్తో నాభిభవేయ్య న బాధేయ్య. ఇతి ఇమాయ గాథాయ అపిసుణవాచావసేన భగవన్తం థోమేతి. పటినన్దితాతి పియాయితా. యం అనాదాయాతి యం వాచం భాసన్తో పరేసం పాపాని అప్పియాని ఫరుసవచనాని అనాదాయ అత్థబ్యఞ్జనమధురం పియమేవ భాసతి, తం వాచం భాసేయ్యాతి పియవాచావసేన అభిత్థవి.

అమతాతి సాధుభావేన అమతసదిసా. వుత్తమ్పి హేతం – ‘‘సచ్చం హవే సాదుతరం రసాన’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౪౬) నిబ్బానామతపచ్చయత్తా వా అమతా. ఏస ధమ్మో సనన్తనోతి యా అయం సచ్చవాచా నామ, ఏస పోరాణో ధమ్మో చరియా పవేణీ. ఇదమేవ హి పోరాణానం ఆచిణ్ణం, న తే అలికం భాసింసు. తేనేవాహ – సచ్చే అత్థే చ ధమ్మే చ, ఆహు సన్తో పతిట్ఠితాతి.

తత్థ సచ్చే పతిట్ఠితత్తావ అత్తనో చ పరేసఞ్చ అత్థే పతిట్ఠితా, అత్థే పతిట్ఠితత్తా ఏవ ధమ్మే పతిట్ఠితా హోన్తీతి వేదితబ్బా. సచ్చవిసేసనమేవ వా ఏతం. ఇదం హి వుత్తం హోతి – సచ్చే పతిట్ఠితా, కీదిసే? అత్థే చ ధమ్మే చ, యం పరేసం అత్థతో అనపేతత్తా అత్థం అనుపరోధకరం, ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మం ధమ్మికమేవ అత్థం సాధేతీతి. ఇతి ఇమాయ గాథాయ సచ్చవచనవసేన అభిత్థవి.

ఖేమన్తి అభయం నిరుపద్దవం. కేన కారణేనాతి చే. నిబ్బానపత్తియా దుక్ఖస్సన్తకిరియాయ, యస్మా కిలేసనిబ్బానం పాపేతి, వట్టదుక్ఖస్స చ అన్తకిరియాయ సంవత్తతీతి అత్థో. అథ వా యం బుద్ధో నిబ్బానపత్తియా దుక్ఖస్సన్తకిరియాయాతి ద్విన్నం నిబ్బానధాతూనం అత్థాయ ఖేమమగ్గప్పకాసనతో ఖేమం వాచం భాసతి, సా వే వాచానముత్తమాతి సా వాచా సబ్బవాచానం సేట్ఠాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇతి ఇమాయ గాథాయ మన్తావచనవసేన భగవన్తం అభిత్థవన్తో అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠపేసీతి. పఞ్చమం.

౬. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౧౪. ఛట్ఠే పోరియాతి అక్ఖరాదిపరిపుణ్ణాయ. విస్సట్ఠాయాతి అవిబద్ధాయ అపలిబుద్ధాయ. ధమ్మసేనాపతిస్స హి కథేన్తస్స పిత్తాదీనం వసేన అపలిబుద్ధవచనం హోతి, అయదణ్డేన పహతకంసతాలతో సద్దో వియ నిచ్ఛరతి. అనేలగలాయాతి అనేలాయ అగలాయ నిద్దోసాయ చేవ అక్ఖలితపదబ్యఞ్జనాయ చ. థేరస్స హి కథయతో పదం వా బ్యఞ్జనం వా న పరిహాయతి. అత్థస్స విఞ్ఞాపనియాతి అత్థస్స విఞ్ఞాపనసమత్థాయ. భిక్ఖునన్తి భిక్ఖూనం.

సంఖిత్తేనపీతి ‘‘చత్తారిమాని, ఆవుసో, అరియసచ్చాని. కతమాని చత్తారి? దుక్ఖం అరియసచ్చం…పే… ఇమాని ఖో, ఆవుసో, చత్తారి అరియసచ్చాని, తస్మాతిహ, ఆవుసో, ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి యోగో కరణీయో’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౬-౧౦౯౮) ఏవం సంఖిత్తేనపి దేసేతి. విత్థారేనపీతి ‘‘కతమం, ఆవుసో, దుక్ఖం అరియసచ్చ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౭౩) నయేన తానేవ విభజన్తో విత్థారేనపి భాసతి. ఖన్ధాదిదేసనాసుపి ఏసేవ నయో. సాళికాయివ నిగ్ఘోసోతి యథా మధురం అమ్బపక్కం సాయిత్వా పక్ఖేహి వాతం దత్వా మధురస్సరం నిచ్ఛారేన్తియా సాళికసకుణియా నిగ్ఘోసో, ఏవం థేరస్స ధమ్మం కథేన్తస్స మధురో నిగ్ఘోసో హోతి. పటిభానం ఉదీరయీతి సముద్దతో ఊమియో వియ అనన్తం పటిభానం ఉట్ఠహతి. ఓధేన్తీతి ఓదహన్తి. ఛట్ఠం.

౭. పవారణాసుత్తవణ్ణనా

౨౧౫. సత్తమే తదహూతి తస్మిం అహు, తస్మిం దివసేతి అత్థో. ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో. ఉపవసన్తీతి చ సీలేన వా అనసనేన వా ఉపేతా హుత్వా వసన్తీతి అత్థో. సో పనేస ఉపోసథదివసో అట్ఠమీచాతుద్దసీపన్నరసీభేదేన తివిధో, తస్మా సేసద్వయనివారణత్థం పన్నరసేతి వుత్తం. పవారణాయాతి వస్సం-వుట్ఠ-పవారణాయ. విసుద్ధిపవారణాతిపి ఏతిస్సావ నామం. నిసిన్నో హోతీతి సాయన్హసమయే సమ్పత్తపరిసాయ కాలయుత్తం ధమ్మం దేసేత్వా ఉదకకోట్ఠకే గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా నివత్థనివాసనో ఏకంసం సుగతమహాచీవరం కత్వా మజ్ఝిమత్థమ్భం నిస్సాయ పఞ్ఞత్తే వరబుద్ధాసనే పురత్థిమదిసాయ ఉట్ఠహతో చన్దమణ్డలస్స సిరిం సిరియా అభిభవమానో నిసిన్నో హోతి. తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతన్తి యతో యతో అనువిలోకేతి, తతో తతో తుణ్హీభూతమేవ. తత్థ హి ఏకభిక్ఖుస్సాపి హత్థకుక్కుచ్చం వా పాదకుక్కుచ్చం వా నత్థి, సబ్బే నిరవా సన్తేన ఇరియాపథేన నిసీదింసు. అనువిలోకేత్వాతి దిస్సమానపఞ్చపసాదేహి నేత్తేహి అనువిలోకేత్వా. హన్దాతి వోస్సగ్గత్థే నిపాతో. న చ మే కిఞ్చి గరహథాతి ఏత్థ న చ కిఞ్చీతి పుచ్ఛనత్థే న-కారో. కిం మే కిఞ్చి గరహథ? యది గరహథ, వదథ, ఇచ్ఛాపేమి వో వత్తున్తి అత్థో. కాయికం వా వాచసికం వాతి ఇమినా కాయవచీద్వారానేవ పవారేతి, న మనోద్వారం. కస్మా? అపాకటత్తా. కాయవచీద్వారేసు హి దోసో పాకటో హోతి, న మనోద్వారే. ‘‘ఏకమఞ్చే సయతోపి హి కిం చిన్తేసీ’’తి? పుచ్ఛిత్వా చిత్తాచారం జానాతి. ఇతి మనోద్వారం అపాకటత్తా న పవారేతి, నో అపరిసుద్ధత్తా. బోధిసత్తభూతస్సాపి హి తస్స భూరిదత్తఛద్దన్తసఙ్ఖపాలధమ్మపాలాదికాలే మనోద్వారం పరిసుద్ధం, ఇదానేత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి.

ఏతదవోచాతి ధమ్మసేనాపతిట్ఠానే ఠితత్తా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స భారం వహన్తో ఏతం అవోచ. న ఖో మయం, భన్తేతి, భన్తే, మయం భగవతో న కిఞ్చి గరహామ. కాయికం వా వాచసికం వాతి ఇదం చతున్నం అరక్ఖియతం సన్ధాయ థేరో ఆహ. భగవతో హి చత్తారి అరక్ఖియాని. యథాహ –

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాగతస్స అరక్ఖియాని. కతమాని చత్తారి? పరిసుద్ధకాయసమాచారో, భిక్ఖవే, తథాగతో, నత్థి తథాగతస్స కాయదుచ్చరితం, యం తథాగతో రక్ఖేయ్య ‘మా మే ఇదం పరో అఞ్ఞాసీ’తి. పరిసుద్ధవచీసమాచారో, భిక్ఖవే, తథాగతో, నత్థి తథాగతస్స వచీదుచ్చరితం, యం తథాగతో రక్ఖేయ్య, ‘మా మే ఇదం పరో అఞ్ఞాసీ’తి. పరిసుద్ధమనోసమాచారో, భిక్ఖవే, తథాగతో, నత్థి తథాగతస్స మనోదుచ్చరితం, యం తథాగతో రక్ఖేయ్య, ‘మా మే ఇదం పరో అఞ్ఞాసీ’తి. పరిసుద్ధాజీవో, భిక్ఖవే, తథాగతో, నత్థి తథాగతస్స మిచ్ఛాఆజీవో, యం తథాగతో రక్ఖేయ్య ‘‘మా మే ఇదం పరో అఞ్ఞాసీ’’తి (అ. ని. ౭.౫౮).

ఇదాని భగవతో యథాభూతగుణే కథేన్తో భగవా హి, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ అనుప్పన్నస్సాతి కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధతో పట్ఠాయ అఞ్ఞేన సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా అనుప్పాదితపుబ్బస్స. అసఞ్జాతస్సాతి ఇదం అనుప్పన్నవేవచనమేవ. అనక్ఖాతస్సాతి అఞ్ఞేన అదేసితస్స. పచ్ఛా సమన్నాగతాతి పఠమగతస్స భగవతో పచ్ఛా సమనుఆగతా. ఇతి థేరో యస్మా సబ్బేపి భగవతో సీలాదయో గుణా అరహత్తమగ్గమేవ నిస్సాయ ఆగతా, తస్మా అరహత్తమగ్గమేవ నిస్సాయ గుణం కథేసి. తేన సబ్బగుణా కథితావ హోన్తి. అహఞ్చ ఖో, భన్తేతి ఇదం థేరో సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలస్స అత్తనో చేవ సఙ్ఘస్స చ కాయికవాచసికం పవారేన్తో ఆహ.

పితరా పవత్తితన్తి చక్కవత్తిమ్హి కాలఙ్కతే వా పబ్బజితే వా సత్తాహచ్చయేన చక్కం అన్తరధాయతి, తతో దసవిధం ద్వాదసవిధం చక్కవత్తివత్తం పూరేత్వా నిసిన్నస్స పుత్తస్స అఞ్ఞం పాతుభవతి, తం సో పవత్తేతి. రతనమయత్తా పన సదిసట్ఠేన తదేవ వత్తం కత్వా ‘‘పితరా పవత్తిత’’న్తి వుత్తం. యస్మా వా సో ‘‘అప్పోస్సుక్కో త్వం, దేవ, హోహి, అహమనుసాసిస్సామీ’’తి ఆహ, తస్మా పితరా పవత్తితం ఆణాచక్కం అనుప్పవత్తేతి నామ. సమ్మదేవ అనుప్పవత్తేసీతి సమ్మా నయేన హేతునా కారణేనేవ అనుప్పవత్తేసి. భగవా హి చతుసచ్చధమ్మం కథేతి, థేరో తమేవ అనుకథేతి, తస్మా ఏవమాహ. ఉభతోభాగవిముత్తాతి ద్వీహి భాగేహి విముత్తా, అరూపావచరసమాపత్తియా రూపకాయతో విముత్తా, అగ్గమగ్గేన నామకాయతోతి. పఞ్ఞావిముత్తాతి పఞ్ఞాయ విముత్తా తేవిజ్జాదిభావం అప్పత్తా ఖీణాసవా.

విసుద్ధియాతి విసుద్ధత్థాయ. సంయోజనబన్ధనచ్ఛిదాతి సంయోజనసఙ్ఖాతే చేవ బన్ధనసఙ్ఖాతే చ కిలేసే ఛిన్దిత్వా ఠితా. విజితసఙ్గామన్తి విజితరాగదోసమోహసఙ్గామం, మారబలస్స విజితత్తాపి విజితసఙ్గామం. సత్థవాహన్తి అట్ఠఙ్గికమగ్గరథే ఆరోపేత్వా వేనేయ్యసత్థం వాహేతి సంసారకన్తారం ఉత్తారేతీతి భగవా సత్థవాహో, తం సత్థవాహం. పలాపోతి అన్తోతుచ్ఛో దుస్సీలో. ఆదిచ్చబన్ధునన్తి ఆదిచ్చబన్ధుం సత్థారం దసబలం వన్దామీతి వదతి. సత్తమం.

౮. పరోసహస్ససుత్తవణ్ణనా

౨౧౬. అట్ఠమే పరోసహస్సన్తి అతిరేకసహస్సం. అకుతోభయన్తి నిబ్బానే కుతోచి భయం నత్థి, నిబ్బానప్పత్తస్స వా కుతోచి భయం నత్థీతి నిబ్బానం అకుతోభయం నామ. ఇసీనం ఇసిసత్తమోతి విపస్సితో పట్ఠాయ ఇసీనం సత్తమకో ఇసి.

కిం ను తే వఙ్గీసాతి ఇదం భగవా అత్థుప్పత్తివసేన ఆహ. సఙ్ఘమజ్ఝే కిర కథా ఉదపాది ‘‘వఙ్గీసత్థేరో విస్సట్ఠవత్తో, నేవ ఉద్దేసే, న పరిపుచ్ఛాయ, న యోనిసోమనసికారే కమ్మం కరోతి, గాథా బన్ధన్తో చుణ్ణియపదాని కరోన్తో విచరతీ’’తి. అథ భగవా చిన్తేసి – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ వఙ్గీసస్స పటిభానసమ్పత్తిం న జానన్తి, చిన్తేత్వా చిన్తేత్వా వదతీతి మఞ్ఞన్తి, పటిభానసమ్పత్తిమస్స జానాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘కిం ను తే వఙ్గీసా’’తిఆదిమాహ.

ఉమ్మగ్గపథన్తి అనేకాని కిలేసుమ్ముజ్జనసతాని, వట్టపథత్తా పన పథన్తి వుత్తం. పభిజ్జ ఖిలానీతి రాగఖిలాదీని పఞ్చ భిన్దిత్వా చరసి. తం పస్సథాతి తం ఏవం అభిభుయ్య భిన్దిత్వా చరన్తం బుద్ధం పస్సథ. బన్ధపముఞ్చకరన్తి బన్ధనమోచనకరం. అసితన్తి అనిస్సితం. భాగసో పవిభజన్తి సతిపట్ఠానాదికోట్ఠాసవసేన ధమ్మం విభజన్తం. పవిభజ్జాతి వా పాఠో, అఙ్గపచ్చఙ్గకోట్ఠాసవసేన విభజిత్వా విభజిత్వా పస్సథాతి అత్థో.

ఓఘస్సాతి చతురోఘస్స. అనేకవిహితన్తి సతిపట్ఠానాదివసేన అనేకవిధం. తస్మిం చ అమతే అక్ఖాతేతి తస్మిం తేన అక్ఖాతే అమతే. ధమ్మద్దసాతి ధమ్మస్స పస్సితారో. ఠితా అసంహీరాతి అసంహారియా హుత్వా పతిట్ఠితా.

అతివిజ్ఝాతి అతివిజ్ఝిత్వా. సబ్బట్ఠితీనన్తి సబ్బేసం దిట్ఠిట్ఠానానం విఞ్ఞాణట్ఠితీనం వా. అతిక్కమమద్దసాతి అతిక్కమభూతం నిబ్బానమద్దస. అగ్గన్తి ఉత్తమధమ్మం. అగ్గేతి వా పాఠో, పఠమతరన్తి అత్థో. దసద్ధానన్తి పఞ్చన్నం, అగ్గధమ్మం పఞ్చవగ్గియానం, అగ్గే వా పఞ్చవగ్గియానం ధమ్మం దేసేసీతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా ఏస ధమ్మో సుదేసితోతి జానన్తేన చ పమాదో న కాతబ్బో, తస్మా. అనుసిక్ఖేతి తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖేయ్య. అట్ఠమం.

౯. కోణ్డఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౨౧౭. నవమే అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞోతి పఠమం ధమ్మస్స అఞ్ఞాతత్తా ఏవం గహితనామో థేరో. సుచిరస్సేవాతి కీవచిరస్స? ద్వాదసన్నం సంవచ్ఛరానం. ఏత్తకం కాలం కత్థ విహాసీతి. ఛద్దన్తభవనే మన్దాకినిపోక్ఖరణియా తీరే పచ్చేకబుద్ధానం వసనట్ఠానే. కస్మా? విహారగరుతాయ. సో హి పఞ్ఞవా మహాసావకో. యథేవ భగవతో, ఏవమస్స దససహస్సచక్కవాళే దేవమనుస్సానం అబ్భన్తరే గుణా పత్థటావ. దేవమనుస్సా తథాగతస్స సన్తికం గన్త్వా గన్ధమాలాదీహి పూజం కత్వా ‘‘అగ్గధమ్మం పటివిద్ధసావకో’’తి అనన్తరం థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా పూజేన్తి. సన్తికం ఆగతానఞ్చ నామ తథారూపా ధమ్మకథా వా పటిసన్థారో వా కాతబ్బో హోతి. థేరో చ విహారగరుకో, తేనస్స సో పపఞ్చో వియ ఉపట్ఠాతి. ఇతి విహారగరుతాయ తత్థ గన్త్వా విహాసి.

అపరమ్పి కారణం – భిక్ఖాచారవేలాయం తావ సబ్బసావకా వస్సగ్గేన గచ్ఛన్తి. ధమ్మదేసనాకాలే పన మజ్ఝట్ఠానే అలఙ్కతబుద్ధాసనమ్హి సత్థరి నిసిన్నే దక్ఖిణహత్థపస్సే ధమ్మసేనాపతి, వామహత్థపస్సే మహామోగ్గల్లానత్థేరో నిసీదతి, తేసం పిట్ఠిభాగే అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స ఆసనం పఞ్ఞాపేన్తి. సేసా భిక్ఖూ తం పరివారేత్వా నిసీదన్తి. ద్వే అగ్గసావకా అగ్గధమ్మపటివిద్ధత్తా చ మహల్లకత్తా చ థేరే సగారవా థేరం మహాబ్రహ్మం వియ అగ్గిక్ఖన్ధం వియ ఆసీవిసం వియ చ మఞ్ఞమానా ధురాసనే నిసీదన్తా ఓత్తప్పన్తి హరాయన్తి. థేరో చిన్తేసి – ‘‘ఇమేహి ధురాసనత్థాయ కప్పసతసహస్సాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం పారమియో పూరితా, తే ఇదాని ధురాసనే నిసీదన్తా మమ ఓత్తప్పన్తి హరాయన్తి, ఫాసువిహారం నేసం కరిస్సామీ’’తి. సో పతిరూపే కాలే తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, జనపదే వసితు’’న్తి ఆహ, సత్థా అనుజాని.

థేరో సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఛద్దన్తభవనే మన్దాకినితీరం గతో. పుబ్బే పచ్చేకబుద్ధానం పారిచరియాయ కతపరిచయా అట్ఠసహస్సా హత్థినాగా థేరం దిస్వావ ‘‘అమ్హాకం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం ఆగత’’న్తి నఖేహి చఙ్కమనం నిత్తిణం కత్వా ఆవరణసాఖా హరిత్వా థేరస్స వసనట్ఠానం పటిజగ్గిత్వా వత్తం కత్వా సబ్బే సన్నిపతిత్వా మన్తయింసు – ‘‘సచే హి మయం ‘అయం థేరస్స కత్తబ్బం కరిస్సతి, అయం కరిస్సతీ’తి పటిపజ్జిస్సామ, థేరో బహుఞాతికగామం గతో వియ యథాధోతేనేవ పత్తేన గమిస్సతి, వారేన నం పటిజగ్గిస్సామ, ఏకస్స పన వారే పత్తే సేసేహిపి నప్పమజ్జితబ్బ’’న్తి వారం ఠపయింసు. వారికనాగో పాతోవ థేరస్స ముఖోదకఞ్చ దన్తకట్ఠఞ్చ ఠపేతి, వత్తం కరోతి.

మన్దాకినిపోక్ఖరణీ నామ చేసా పణ్ణాసయోజనా హోతి. తస్సా పఞ్చవీసతియోజనమత్తే ఠానే సేవాలో వా పణకం వా నత్థి, ఫలికవణ్ణం ఉదకమేవ హోతి. తతో పరం పన కటిప్పమాణే ఉదకే అడ్ఢయోజనవిత్థతం సేసపదుమవనం పణ్ణాసయోజనం సరం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితం. తదనన్తరం తావ మహన్తమేవ రత్తపదుమవనం, తదనన్తరం రత్తకుముదవనం, తదనన్తరం సేతకుముదవనం, తదనన్తరం నీలుప్పలవనం, తదనన్తరం రత్తుప్పలవనం, తదనన్తరం సుగన్ధరత్తసాలివనం, తదనన్తరం ఏళాలుకలాబుకుమ్భణ్డాదీని మధురరసాని వల్లిఫలాని, తదనన్తరం అడ్ఢయోజనవిత్థారమేవ ఉచ్ఛువనం, తత్థ పూగరుక్ఖక్ఖన్ధప్పమాణా ఉచ్ఛూ, తదనన్తరం కదలివనం, యతో దువే పక్కాని ఖాదన్తా కిలమన్తి, తదనన్తరం చాటిప్పమాణఫలం పనసవనం, తదనన్తరం జమ్బువనం, తదనన్తరం అమ్బవనం, తదనన్తరం కపిత్థవనన్తి. సఙ్ఖేపతో తస్మిం దహే ఖాదితబ్బయుత్తకం ఫలం నామ నత్థీతి న వత్తబ్బం. కుసుమానం పుప్ఫనసమయే వాతో రేణువట్టిం ఉట్ఠాపేత్వా పదుమినిపత్తేసు ఠపేతి, తత్థ ఉదకఫుసితాని పతన్తి. తతో ఆదిచ్చపాకేన పచ్చిత్వా పక్కపయోఘనికా వియ తిట్ఠతి, ఏతం పోక్ఖరమధు నామ, తం థేరస్స ఆహరిత్వా దేన్తి. ముళాలం నఙ్గలసీసమత్తం హోతి, తమ్పి ఆహరిత్వా దేన్తి. భిసం మహాభేరిపోక్ఖరప్పమాణం హోతి, తస్స ఏకస్మిం పబ్బే పాదఘటకప్పమాణం ఖీరం హోతి, తం ఆహరిత్వా దేన్తి. పోక్ఖరట్ఠీని మధుసక్ఖరాయ యోజేత్వా దేన్తి. ఉచ్ఛుం పాసాణపిట్ఠే ఠపేత్వా పాదేన అక్కమన్తి. తతో రసో పగ్ఘరిత్వా సోణ్డిఆవాటే పూరేత్వా, ఆదిచ్చపాకేన పచ్చిత్వా ఖీరపాసాణపిణ్డో వియ తిట్ఠతి, తం ఆహరిత్వా దేన్తి. పనసకదలిఅమ్బపక్కాదీసు కథావ నత్థి.

కేలాసపబ్బతే నాగదత్తో నామ దేవపుత్తో వసతి. థేరో కాలేన కాలం తస్స విమానద్వారం గచ్ఛతి. సో నవసప్పిపోక్ఖరమధుచుణ్ణయుత్తస్స నిరుదకపాయాసస్స పత్తం పూరేత్వా దేతి. సో కిర కస్సపబుద్ధకాలే వీసతివస్ససహస్సాని సుగన్ధసప్పినా ఖీరసలాకం అదాసి. తేనస్సేతం భోజనం ఉప్పజ్జతి. ఏవం థేరో ద్వాదస వస్సాని వసిత్వా అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారం ఓలోకేన్తో పరిక్ఖీణభావం ఞత్వా ‘‘కత్థ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘హత్థినాగేహి మం ద్వాదస వస్సాని ఉపట్ఠహన్తేహి దుక్కరం కతం, సత్థారం అనుజానాపేత్వా ఏతేసంయేవ సన్తికే పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి ఆకాసేన భగవతో సన్తికం అగమాసి. తేన వుత్తం ‘‘సుచిరస్సేవ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తి.

నామఞ్చాతి కస్మా నామం సావేతి? థేరఞ్హి కేచి సఞ్జానన్తి, కేచి న సఞ్జానన్తి. తత్థ థేరో చిన్తేసి – ‘‘యే మం అజానన్తా ‘కో ఏస పణ్డరసీసో ఓభగ్గో గోపానసివఙ్కో మహల్లకో సత్థారా సద్ధిం పటిసన్థారం కరోతీ’తి చిత్తం పదూసేస్సన్తి, తే అపాయపూరకా భవిస్సన్తి. యే పన మం జానన్తా – ‘దససహస్సచక్కవాళే సత్థా వియ పఞ్ఞాతో పాకటో మహాసావకో’తి చిత్తం పసాదేస్సన్తి, తే సగ్గూపగా భవిస్సన్తీ’’తి, సత్తానం అపాయమగ్గం పిదహిత్వా సగ్గమగ్గం వివరన్తో నామం సావేతి.

బుద్ధానుబుద్ధోతి పఠమం సత్థా చత్తారి సచ్చాని బుజ్ఝి, పచ్ఛా థేరో, తస్మా బుద్ధానుబుద్ధోతి, వుచ్చతి. తిబ్బనిక్కమోతి బాళ్హవీరియో. వివేకానన్తి తిణ్ణం వివేకానం. తేవిజ్జో, చేతోపరియాయకోవిదోతి ఛసు అభిఞ్ఞాసు చతస్సో వదతి. ఇతరా ద్వే కిఞ్చాపి న వుత్తా, థేరో పన ఛళభిఞ్ఞోవ. ఇమిస్సా చ గాథాయ పరియోసానే పరిసా సన్నిసీది. పరిసాయ సన్నిసిన్నభావం ఞత్వా థేరో సత్థారా సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘పరిక్ఖీణా మే, భన్తే, ఆయుసఙ్ఖారా, పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి, పరినిబ్బానకాలం అనుజానాపేసి. కత్థ పరినిబ్బాయిస్ససి కోణ్డఞ్ఞాతి? ఉపట్ఠాకేహి మే, భన్తే, హత్థినాగేహి దుక్కరం కతం, తేసం సన్తికేతి. సత్థా అనుజాని.

థేరో దసబలం పదక్ఖిణం కత్వా – ‘‘పుబ్బం తం మే, భన్తే, పఠమదస్సనం, ఇదం పచ్ఛిమదస్సన’’న్తి పరిదేవన్తే మహాజనే సత్థారం వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా, ద్వారకోట్ఠకే ఠితో – ‘‘మా సోచిత్థ, మా పరిదేవిత్థ, బుద్ధా వా హోన్తు బుద్ధసావకా వా, ఉప్పన్నా సఙ్ఖారా అభిజ్జనకా నామ నత్థీ’’తి మహాజనం ఓవదిత్వా పస్సన్తస్సేవ మహాజనస్స వేహాసం అబ్భుగ్గమ్మ మన్దాకినితీరే ఓతరిత్వా పోక్ఖరణియం న్హత్వా నివత్థనివాసనో కతుత్తరాసఙ్గో సేనాసనం సంసామేత్వా ఫలసమాపత్తియా తయో యామే వీతినామేత్వా బలవపచ్చూససమయే పరినిబ్బాయి. థేరస్స సహపరినిబ్బానా హిమవతి సబ్బరుక్ఖా పుప్ఫేహి చ ఫలేహి చ ఓనతవినతా అహేసుం. వారికనాగో థేరస్స పరినిబ్బుతభావం అజానన్తో పాతోవ ముఖోదకదన్తకట్ఠాని ఉపట్ఠపేత్వా వత్తం కత్వా ఖాదనీయఫలాని ఆహరిత్వా చఙ్కమనకోటియం అట్ఠాసి. సో యావ సూరియుగ్గమనా థేరస్స నిక్ఖమనం అపస్సన్తో ‘‘కిం ను ఖో ఏతం? పుబ్బే అయ్యో పాతోవ చఙ్కమతి, ముఖం ధోవతి. అజ్జ పన పణ్ణసాలతోపి న నిక్ఖమతీ’’తి కుటిద్వారం కమ్పేత్వా ఓలోకేన్తో థేరం నిసిన్నకమేవ దిస్వా హత్థం పసారేత్వా పరామసిత్వా అస్సాసపస్సాసే పరియేసన్తో తేసం అప్పవత్తిభావం ఞత్వా – ‘‘పరినిబ్బుతో థేరో’’తి సోణ్డం ముఖే పక్ఖిపిత్వా మహారవం విరవి. సకలహిమవన్తో ఏకనిన్నాదో అహోసి. అట్ఠనాగసహస్సాని సన్నిపతిత్వా థేరం జేట్ఠకనాగస్స కుమ్భే నిసీదాపేత్వా సుపుప్ఫితరుక్ఖసాఖా గహేత్వా పరివారేత్వా సకలహిమవన్తం అనువిచరిత్వా సకట్ఠానమేవ ఆగతా.

సక్కో విస్సకమ్మం ఆమన్తేసి – ‘‘తాత, అమ్హాకం జేట్ఠభాతా పరినిబ్బుతో, సక్కారం కరిస్సామ, నవయోజనికం సబ్బరతనమయం కూటాగారం మాపేహీ’’తి. సో తథా కత్వా థేరం తత్థ నిపజ్జాపేత్వా హత్థినాగానం అదాసి. తే కూటాగారం ఉక్ఖిపిత్వా తియోజనసహస్సం హిమవన్తం పునప్పునం ఆవిజ్ఝింసు. తేసం హత్థతో ఆకాసట్ఠకా దేవా గహేత్వా సాధుకీళితం కీళింసు. తతో వస్సవలాహకా సీతవలాహకా ఉణ్హవలాహకా చాతుమహారాజికా తావతింసాతి ఏతేనుపాయేన యావ బ్రహ్మలోకా కూటాగారం అగమాసి, పున బ్రహ్మానో దేవానన్తి అనుపుబ్బేన హత్థినాగానంయేవ కూటాగారం అదంసు. ఏకేకా దేవతా చతురఙ్గులమత్తం చన్దనఘటికం ఆహరి, చితకో నవయోజనికో అహోసి. కూటాగారం చితకం ఆరోపయింసు. పఞ్చ భిక్ఖుసతాని ఆకాసేనాగన్త్వా సబ్బరత్తిం సజ్ఝాయమకంసు. అనురుద్ధత్థేరో ధమ్మం కథేసి, బహూనం దేవతానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. పునదివసే అరుణుగ్గమనవేలాయమేవ చితకం నిబ్బాపేత్వా సుమనమకుళవణ్ణానం ధాతూనం పరిసావనం పూరేత్వా భగవతి నిక్ఖమిత్వా వేళువనవిహారకోట్ఠకం సమ్పత్తే ఆహరిత్వా సత్థు హత్థే ఠపయింసు. సత్థా ధాతుపరిసావనం గహేత్వా పథవియా హత్థం పసారేసి, మహాపథవిం భిన్దిత్వా రజతబుబ్బుళసదిసం చేతియం నిక్ఖమి. సత్థా సహత్థేన చేతియే ధాతుయో నిధేసి. అజ్జాపి కిర తం చేతియం ధరతియేవాతి. నవమం.

౧౦. మోగ్గల్లానసుత్తవణ్ణనా

౨౧౮. దసమే సమన్నేసతీతి పరియేసతి పచ్చవేక్ఖతి. నగస్సాతి పబ్బతస్స. మునిన్తి బుద్ధమునిం. దుక్ఖస్స పారగున్తి దుక్ఖపారం గతం. సమన్నేసన్తి సమన్నేసన్తో. ఏవం సబ్బఙ్గసమ్పన్నన్తి ఏవం సబ్బగుణసమ్పన్నం. అనేకాకారసమ్పన్నన్తి అనేకేహి గుణేహి సమన్నాగతం. దసమం.

౧౧. గగ్గరాసుత్తవణ్ణనా

౨౧౯. ఏకాదసమే త్యాస్సుదన్తి తే అస్సుదం. అస్సుదన్తి నిపాతమత్తం. వణ్ణేనాతి సరీరవణ్ణేన. యససాతి పరివారేన. విగతమలోవ భాణుమాతి విగతమలో ఆదిచ్చో వియ. ఏకాదసమం.

౧౨. వఙ్గీససుత్తవణ్ణనా

౨౨౦. ద్వాదసమే ఆయస్మాతి పియవచనం. వఙ్గీసోతి తస్స థేరస్స నామం. సో కిర పుబ్బే పదుముత్తరకాలే పటిభానసమ్పన్నం సావకం దిస్వా దానం దత్వా పత్థనం కత్వా కప్పసతసహస్సం పారమియో పూరేత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే సకలజమ్బుదీపే వాదకామతాయ జమ్బుసాఖం పరిహరిత్వా ఏకేన పరిబ్బాజకేన సద్ధిం వాదం కత్వా వాదే జయపరాజయానుభావేన తేనేవ పరిబ్బాజకేన సద్ధిం సంవాసం కప్పేత్వా వసమానాయ ఏకిస్సా పరిబ్బాజికాయ కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో వయం ఆగమ్మ మాతితో పఞ్చవాదసతాని, పితితో పఞ్చవాదసతానీతి వాదసహస్సం ఉగ్గణ్హిత్వా విచరతి. ఏకఞ్చ విజ్జం జానాతి, యం విజ్జం పరిజప్పిత్వా మతానం సీసం అఙ్గులియా పహరిత్వా – ‘‘అసుకట్ఠానే నిబ్బత్తో’’తి జానాతి. సో అనుపుబ్బేన గామనిగమాదీసు విచరన్తో పఞ్చహి మాణవకసతేహి సద్ధిం సావత్థిం అనుప్పత్తో నగరద్వారే సాలాయ నిసీదతి.

తదా చ నగరవాసినో పురేభత్తం దానం దత్వా పచ్ఛాభత్తం సుద్ధుత్తరాసఙ్గా గన్ధమాలాదిహత్థా ధమ్మస్సవనాయ విహారం గచ్ఛన్తి. మాణవో దిస్వా, ‘‘కహం గచ్ఛథా’’తి? పుచ్ఛి. తే ‘‘దసబలస్స సన్తికం ధమ్మస్సవనాయా’’తి ఆహంసు. సోపి సపరివారో తేహి సద్ధిం గన్త్వా పటిసన్థారం కత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథ నం భగవా ఆహ – ‘‘వఙ్గీస, భద్దకం కిర సిప్పం జానాసీ’’తి. ‘‘భో గోతమ, అహం బహుసిప్పం జానామి. తుమ్హే కతరం సన్ధాయ వదథా’’తి? ఛవదూసకసిప్పన్తి. ఆమ, భో గోతమాతి. అథస్స భగవా అత్తనో ఆనుభావేన నిరయే నిబ్బత్తస్స సీసం దస్సేత్వా, ‘‘వఙ్గీస, అయం కహం నిబ్బత్తో’’తి పుచ్ఛి. సో మన్తం జప్పిత్వా అఙ్గులియా పహరిత్వా ‘‘నిరయే’’తి ఆహ. ‘‘సాధు, వఙ్గీస, సుకథిత’’న్తి దేవలోకే నిబ్బత్తస్స సీసం దస్సేసి. తమ్పి సో తథేవ బ్యాకాసి. అథస్స ఖీణాసవస్స సీసం దస్సేసి. సో పునప్పునం మన్తం పరివత్తేత్వాపి అఙ్గులియా పహరిత్వాపి నిబ్బత్తట్ఠానం న పస్సతి.

అథ నం భగవా ‘‘కిలమసి, వఙ్గీసా’’తి ఆహ? ఆమ భో, గోతమాతి. పునప్పునం ఉపధారేహీతి. తథా కరోన్తోపి అదిస్వా, ‘‘తుమ్హే, భో గోతమ, జానాథా’’తి ఆహ. ఆమ, వఙ్గీస, మం నిస్సాయ చేస గతో, అహమస్స గతిం జానామీతి. మన్తేన జానాసి, భో గోతమాతి? ఆమ, వఙ్గీస, ఏకేన మన్తేనేవ జానామీతి. భో గోతమ, మయ్హం మన్తేన ఇమం మన్తం దేథాతి. అమూలికో, వఙ్గీస, మయ్హం మన్తోతి. దేథ, భో గోతమాతి. న సక్కా మయ్హం సన్తికే అపబ్బజితస్స దాతున్తి. సో అన్తేవాసికే ఆమన్తేసి – ‘‘తాతా సమణో గోతమో అతిరేకసిప్పం జానాతి, అహం ఇమస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా సిప్పం గణ్హామి, తతో సకలజమ్బుదీపే అమ్హేహి బహుతరం జానన్తో నామ న భవిస్సతి. తుమ్హే యావ అహం ఆగచ్ఛామి, తావ అనుక్కణ్ఠిత్వా విచరథా’’తి తే ఉయ్యోజేత్వా ‘‘పబ్బాజేథ మ’’న్తి ఆహ. సత్థా నిగ్రోధకప్పస్స పటిపాదేసి. థేరో తం అత్తనో వసనట్ఠానం నేత్వా పబ్బాజేసి. సో పబ్బజిత్వా సత్థు సన్తికం ఆగమ్మ వన్దిత్వా ఠితో ‘‘సిప్పం దేథా’’తి యాచి. వఙ్గీస, తుమ్హే సిప్పం గణ్హన్తా అలోణభోజనథణ్డిలసేయ్యాదీహి పరికమ్మం కత్వా గణ్హథ, ఇమస్సాపి సిప్పస్స పరికమ్మం అత్థి, తం తావ కరోహీతి. సాధు, భన్తేతి. అథస్స సత్థా ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖి. సో తం అనులోమపటిలోమం మనసికరోన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనుక్కమేన అరహత్తం పాపుణి.

విముత్తిసుఖం పటిసంవేదీతి ఏవం అరహత్తం పత్వా విముత్తిసుఖం పటిసంవేదేన్తో. కావేయ్యమత్తాతి కావేయ్యేన కబ్బకరణేన మత్తా. ఖన్ధాయతనధాతుయోతి ఇమాని ఖన్ధాదీని పకాసేన్తో ధమ్మం దేసేసి. యే నియామగతద్దసాతి యే నియామగతా చేవ నియామదస్సాతి చ. స్వాగతన్తి సుఆగమనం. ఇద్ధిపత్తోమ్హీతి ఇమినా ఇద్ధివిధఞాణం గహితం. చేతోపరియాయకోవిదోతి ఇమినా చేతోపరియఞాణం. దిబ్బసోతం పన అవుత్తమ్పి గహితమేవ హోతి. ఏవం ఛ అభిఞ్ఞాపత్తో ఏసో మహాసావకోతి వేదితబ్బో. ద్వాదసమం.

ఇతి సారత్థప్పకాసినియా

సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

వఙ్గీససంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.