౯. వనసంయుత్తం

౧. వివేకసుత్తవణ్ణనా

౨౨౧. వనసంయుత్తస్స పఠమే కోసలేసు విహరతీతి సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా తస్స జనపదస్స సులభభిక్ఖతాయ తత్థ గన్త్వా విహరతి. సంవేజేతుకామాతి వివేకం పటిపజ్జాపేతుకామా. వివేకకామోతి తయో వివేకే పత్థయన్తో. నిచ్ఛరతీ బహిద్ధాతి బాహిరేసు పుథుత్తారమ్మణేసు చరతి. జనో జనస్మిన్తి త్వం జనో అఞ్ఞస్మిం జనే ఛన్దరాగం వినయస్సు. పజహాసీతి పజహ. భవాసీతి భవ. సతం తం సారయామసేతి సతిమన్తం పణ్డితం తం మయమ్పి సారయామ, సతం వా ధమ్మం మయం తం సారయామాతి అత్థో. పాతాలరజోతి అప్పతిట్ఠట్ఠేన పాతాలసఙ్ఖాతో కిలేసరజో. మా తం కామరజోతి అయం కామరాగరజో తం మా అవహరి, అపాయమేవ మా నేతూతి అత్థో. పంసుకున్థితోతి పంసుమక్ఖితో. విధునన్తి విధునన్తో. సితం రజన్తి సరీరలగ్గం రజం. సంవేగమాపాదీతి దేవతాపి నామ మం ఏవం సారేతీతి వివేకమాపన్నో, ఉత్తమవీరియం వా పగ్గయ్హ పరమవివేకం మగ్గమేవ పటిపన్నోతి. పఠమం.

౨. ఉపట్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౨౨౨. దుతియే సుపతీతి అయం కిర ఖీణాసవో, సో దూరే భిక్ఖాచారగామం గన్త్వా ఆగతో పణ్ణసాలాయ పత్తచీవరం పటిసామేత్వా అవిదూరే జాతస్సరం ఓతరిత్వా గత్తాని ఉతుం గాహాపేత్వా దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా తత్థ నీచమఞ్చకం పఞ్ఞాపేత్వా నిద్దం అనోక్కమన్తోవ నిపన్నో. ఖీణాసవస్సాపి హి కాయదరథో హోతియేవాతి తస్స వినోదనత్థం, తం సన్ధాయ సుపతీతి వుత్తం. అజ్ఝభాసీతి ‘‘అయం భిక్ఖు సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా దివా సుపతి, దివాసోప్పఞ్చ నామేతం వడ్ఢితం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికం అత్థం నాసేతీ’’తి మఞ్ఞమానా ‘‘చోదేస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా అభాసి.

ఆతురస్సాతి జరాతురో రోగాతురో కిలేసాతురోతి తయో ఆతురా, తేసు కిలేసాతురం సన్ధాయేవమాహ. సల్లవిద్ధస్సాతి సవిసేన సత్తిసల్లేన వియ అవిజ్జావిసవిట్ఠేన తణ్హాసల్లేన హదయే విద్ధస్స. రుప్పతోతి ఘట్టియమానస్స.

ఇదానిస్స కామేసు ఆదీనవం కథయన్తీ అనిచ్చాతిఆదిమాహ. తత్థ అసితన్తి తణ్హాదిట్ఠినిస్సయేన అనిస్సితం. కస్మా పబ్బజితం తపేతి ఏవరూపం ఖీణాసవం దివాసోప్పం న తపతి, తాదిసం పన కస్మా న తపేస్సతీతి? వదతి. థేరస్సేవ వా ఏతం వచనం, తస్మా అయమేత్థ అత్థో – బద్ధేసు ముత్తం అసితం మాదిసం ఖీణాసవపబ్బజితం కస్మా దివాసోప్పం తపే, న తపేస్సతీతి? సేసగాథాసుపి ఏసేవ నయో. దేవతాయ హి వచనపక్ఖే – ‘‘ఏవరూపం ఖీణాసవపబ్బజితం దివాసోప్పం న తపతి, తాదిసం పన కస్మా న తపేస్సతి? తపేస్సతియేవా’’తి అత్థో. థేరస్స వచనపక్ఖే – ‘‘ఏవరూపం మాదిసం ఖీణాసవపబ్బజితం కస్మా దివాసోప్పం తపే? న తపతియేవా’’తి అత్థో. అయం పనేత్థ అనుత్తానపదవణ్ణనా. వినయాతి వినయేన. సమతిక్కమాతి వట్టమూలికాయ అవిజ్జాయ సమతిక్కమేన. తం ఞాణన్తి తం చతుసచ్చఞాణం. పరమోదానన్తి పరమపరిసుద్ధం. పబ్బజితన్తి ఏవరూపేన ఞాణేన సమన్నాగతం పబ్బజితం. విజ్జాయాతి చతుత్థమగ్గవిజ్జాయ. ఆరద్ధవీరియన్తి పగ్గహితవీరియం పరిపుణ్ణవీరియం. దుతియం.

౩. కస్సపగోత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౨౩. తతియే ఛేతన్తి ఏకం మిగలుద్దకం. ఓవదతీతి సో కిర మిగలుద్దకో పాతోవ భుఞ్జిత్వా ‘‘మిగే వధిస్సామీ’’తి అరఞ్ఞం పవిట్ఠో ఏకం రోహితమిగం దిస్వా ‘‘సత్తియా నం పహరిస్సామీ’’తి అనుబన్ధమానో థేరస్స పఠమసుత్తే వుత్తనయేనేవ దివావిహారం నిసిన్నస్స అవిదూరేన పక్కమతి. అథ నం థేరో – ‘‘ఉపాసక, పాణాతిపాతో నామేస అపాయసంవత్తనికో అప్పాయుకసంవత్తనికో, సక్కా అఞ్ఞేనపి కసివణిజ్జాదికమ్మేన దారభరణం కాతుం, మా ఏవరూపం కక్ఖళకమ్మం కరోహీ’’తి ఆహ. సోపి ‘‘మహాపంసుకూలికత్థేరో కథేతీ’’తి గారవేన ఠత్వా సోతుం ఆరద్ధో. అథస్స సోతుకామతం జనేస్సామీతి థేరో అఙ్గుట్ఠకం జాలాపేసి. సో అక్ఖీహిపి పస్సతి, కణ్ణేహిపి సుణాతి, చిత్తం పనస్స ‘‘అసుకట్ఠానం మిగో గతో భవిస్సతి, అసుకతిత్థం ఓతిణ్ణో, తత్థ నం గన్త్వా ఘాతేత్వా యావదిచ్ఛకం మంసం ఖాదిత్వా సేసం కాజేనాదాయ గన్త్వా పుత్తకే తోసేస్సామీ’’తి ఏవం మిగస్సేవ అనుపదం ధావతి. ఏవం విక్ఖిత్తచిత్తస్స ధమ్మం దేసేన్తం థేరం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఓవదతీ’’తి. అజ్ఝభాసీతి ‘‘అయం థేరో అదారుం తచ్ఛన్తో వియ అఖేత్తే వప్పన్తో వియ అత్తనోపి కమ్మం నాసేతి, ఏతస్సాపి చోదేస్సామి న’’న్తి అభాసి.

అప్పపఞ్ఞన్తి నిప్పఞ్ఞం. అచేతసన్తి కారణజాననసమత్థేన చిత్తేన రహితం. మన్దోవాతి అన్ధబాలో వియ. సుణాతీతి తవ ధమ్మకథం సుణాతి. న విజానాతీతి అత్థమస్స న జానాతి. ఆలోకేతీతి తవ పుథుజ్జనికఇద్ధియా జలన్తం అఙ్గుట్ఠకం ఆలోకేతి. న పస్సతీతి ఏత్థ ‘‘నేవ తేలం న వట్టి న దీపకపల్లికా, థేరస్స పన ఆనుభావేనాయం జలతీ’’తి ఇమం కారణం న పస్సతి. దస పజ్జోతేతి దససు అఙ్గులీసు దస పదీపే. రూపానీతి కారణరూపాని. చక్ఖూతి పఞ్ఞాచక్ఖు. సంవేగమాపాదీతి కిం మే ఇమినాతి? వీరియం పగ్గయ్హ పరమవివేకం అరహత్తమగ్గం పటిపజ్జి. తతియం.

౪. సమ్బహులసుత్తవణ్ణనా

౨౨౪. చతుత్థే సమ్బహులాతి బహూ సుత్తన్తికా ఆభిధమ్మికా వినయధరా చ. విహరన్తీతి సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విహరన్తి. పక్కమింసూతి తే కిర తస్మిం జనపదే అఞ్ఞతరం గామం ఉపసఙ్కమన్తే దిస్వా మనుస్సా పసన్నచిత్తా ఆసనసాలాయ కోజవత్థరణాదీని పఞ్ఞాపేత్వా యాగుఖజ్జకాని దత్వా ఉపనిసీదింసు. మహాథేరో ఏకం ధమ్మకథికం ‘‘ధమ్మం కథేహీ’’తి ఆహ. సో చిత్తం ధమ్మకథం కథేసి. మనుస్సా పసీదిత్వా భోజనవేలాయం పణీతభోజనం అదంసు. మహాథేరో మనుఞ్ఞం భత్తానుమోదనమకాసి. మనుస్సా భియ్యోసోమత్తాయ పసన్నా ‘‘ఇధేవ, భన్తే, తేమాసం వసథా’’తి పటిఞ్ఞం కారేత్వా గమనాగమనసమ్పన్నే ఠానే సేనాసనాని కారేత్వా చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహింసు. మహాథేరో వస్సూపనాయికదివసే భిక్ఖూ ఓవది – ‘‘ఆవుసో, తుమ్హేహి గరుకస్స సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహితం, బుద్ధపాతుభావో నామ దుల్లభో. మాసస్స అట్ఠ దివసే ధమ్మస్సవనం కత్వా గణసఙ్గణికం పహాయ అప్పమత్తా విహరథా’’తి. తే తతో పట్ఠాయ యుఞ్జన్తి ఘటేన్తి. కదాచి సబ్బరత్తికం ధమ్మస్సవనం కరోన్తి, కదాచి పఞ్హం విస్సజ్జేన్తి, కదాచి పధానం కరోన్తి. తేసం ధమ్మస్సవనదివసే ధమ్మం కథేన్తానంయేవ అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి. పఞ్హావిస్సజ్జనదివసే బ్యత్తో భిక్ఖు పఞ్హం పుచ్ఛతి, పణ్డితో విస్సజ్జేతీతి పుచ్ఛనవిస్సజ్జనం కరోన్తానంయేవ. పధానదివసే సూరియత్థఙ్గమనే గణ్డిం పహరిత్వావ చఙ్కమం ఓతరిత్వా పధానం కరోన్తానంయేవ. తే ఏవం వస్సం వస్సిత్వా పవారేత్వా పక్కమింసు. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. పరిదేవమానాతి ‘‘ఇదాని తథారూపం మధురం ధమ్మస్సవనం పఞ్హాకథనం కుతో లభిస్సామీ’’తిఆదీని వత్వా రోదమానా.

ఖాయతీతి పఞ్ఞాయతి ఉపట్ఠాతి. కో మేతి కహం ఇమే. వజ్జిభూమియాతి వజ్జిరట్ఠాభిముఖా గతా. మగా వియాతి యథా మగా తస్మిం తస్మిం పబ్బతపాదే వా వనసణ్డే వా విచరన్తా – ‘‘ఇదం అమ్హాకం మాతుసన్తకం పితుసన్తకం పవేణిఆగత’’న్తి అగహేత్వా, యత్థేవ నేసం గోచరఫాసుతా చ హోతి పరిపన్థాభావో చ, తత్థ విచరన్తి. ఏవం అనికేతా అగేహా భిక్ఖవోపి ‘‘అయం, ఆవుసో, అమ్హాకం ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తకో పవేణిఆగతో’’తి అగహేత్వా యత్థేవ నేసం ఉతుసప్పాయం భోజనసప్పాయం పుగ్గలసప్పాయం సేనాసనసప్పాయం ధమ్మస్సవనసప్పాయఞ్చ సులభం హోతి, తత్థ విహరన్తి. చతుత్థం.

౫. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా

౨౨౫. పఞ్చమే ఆనన్దోతి ధమ్మభణ్డాగారికత్థేరో. అతివేలన్తి అతిక్కన్తం వేలం. గిహిసఞ్ఞత్తిబహులోతి రత్తిఞ్చ దివా చ బహుకాలం గిహీ సఞ్ఞాపయన్తో. భగవతి పరినిబ్బుతే మహాకస్సపత్థేరో థేరం ఆహ – ‘‘ఆవుసో, మయం రాజగహే వస్సం ఉపగన్త్వా ధమ్మం సఙ్గాయిస్సామ, గచ్ఛ త్వం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఉపరిమగ్గత్తయత్థాయ వాయామం కరోహీ’’తి. సో భగవతో పత్తచీవరమాదాయ కోసలరట్ఠం గన్త్వా ఏకస్మిం అరఞ్ఞావాసే వసిత్వా పునదివసే ఏకం గామం పావిసి. మనుస్సా థేరం దిస్వా – ‘‘భన్తే ఆనన్ద, తుమ్హే పుబ్బే సత్థారా సద్ధిం ఆగచ్ఛథ. అజ్జ ఏకకావ ఆగతా. కహం సత్థారం ఠపేత్వా ఆగతత్థ? ఇదాని కస్స పత్తచీవరం గహేత్వా విచరథ? కస్స ముఖోదకం దన్తకట్ఠం దేథ, పరివేణం సమ్మజ్జథ, వత్తపటివత్తం కరోథా’’తి బహుం వత్వా పరిదేవింసు. థేరో – ‘‘మా, ఆవుసో, సోచిత్థ, మా పరిదేవిత్థ, అనిచ్చా సఙ్ఖారా’’తిఆదీని వత్వా తే సఞ్ఞాపేత్వా భత్తకిచ్చావసానే వసనట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. మనుస్సా సాయమ్పి తత్థ గన్త్వా తథేవ పరిదేవన్తి. థేరోపి తథేవ ఓవదతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అజ్ఝభాసీతి ‘‘అయం థేరో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స కథం సుత్వా ‘సమణధమ్మం కరిస్సామీ’తి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఇదాని గిహీ సఞ్ఞాపేన్తో విహరతి, సత్థు సాసనం అసఙ్గహితపుప్ఫరాసి వియ ఠితం, ధమ్మసఙ్గహం న కరోతి, చోదేస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా అభాసి.

పసక్కియాతి పవిసిత్వా. హదయస్మిం ఓపియాతి కిచ్చతో చ ఆరమ్మణతో చ హదయమ్హి పక్ఖిపిత్వా. ‘‘నిబ్బానం పాపుణిస్సామీ’’తి వీరియం కరోన్తో నిబ్బానం కిచ్చతో హదయమ్హి ఓపేతి నామ, నిబ్బానారమ్మణం పన సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదన్తో ఆరమ్మణతో. తదుభయమ్పి సన్ధాయేసా భాసతి. ఝాయాతి ద్వీహి ఝానేహి ఝాయికో భవ. బిళిబిళికాతి అయం గిహీహి సద్ధిం బిళిబిళికథా. పఞ్చమం.

౬. అనురుద్ధసుత్తవణ్ణనా

౨౨౬. ఛట్ఠే పురాణదుతియికాతి అనన్తరే అత్తభావే అగ్గమహేసీ. సోభసీతి పుబ్బేపి సోభసి, ఇదానిపి సోభసి. దుగ్గతాతి న గతిదుగ్గతియా దుగ్గతా. తా హి సుగతియం ఠితా సమ్పత్తిం అనుభవన్తి, పటిపత్తిదుగ్గతియా పన దుగ్గతా. తతో చుతా హి తా నిరయేపి ఉపపజ్జన్తీతి దుగ్గతా. పతిట్ఠితాతి సక్కాయస్మిం హి పతిట్ఠహన్తో అట్ఠహి కారణేహి పతిట్ఠాతి – రత్తో రాగవసేన పతిట్ఠాతి, దుట్ఠో దోసవసేన… మూళ్హో మోహవసేన… వినిబద్ధో మానవసేన… పరామట్ఠో దిట్ఠివసేన… థామగతో అనుసయవసేన… అనిట్ఠఙ్గతో విచికిచ్ఛావసేన… విక్ఖేపగతో ఉద్ధచ్చవసేన పతిట్ఠాతి. తాపి ఏవం పతిట్ఠితావ. నరదేవానన్తి దేవనరానం.

నత్థి దానీతి సా కిర దేవధీతా థేరే బలవసినేహా అహోసి, పటిగన్తుం నాసక్ఖి. కాలేన ఆగన్త్వా పరివేణం సమ్మజ్జతి, ముఖోదకం దన్తకట్ఠం పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠపేతి. థేరో అనావజ్జనేన పరిభుఞ్జతి. ఏకస్మిం దివసే థేరస్స జిణ్ణచీవరస్స చోళకభిక్ఖం చరతో సఙ్కారకూటే దిబ్బదుస్సం ఠపేత్వా పక్కమి. థేరో తం దిస్వా ఉక్ఖిపిత్వా, ఓలోకేన్తో దుస్సన్తం దిస్వా ‘‘దుస్సమేత’’న్తి ఞత్వా, ‘‘అలం ఏత్తావతా’’తి అగ్గహేసి. తేనేవస్స చీవరం నిట్ఠాసి. అథ ద్వే అగ్గసావకా అనురుద్ధత్థేరో చాతి తయో జనా చీవరం కరింసు. సత్థా సూచిం యోజేత్వా అదాసి. నిట్ఠితచీవరస్స పిణ్డాయ చరతో దేవతా పిణ్డపాతం సమాదపేతి. సా కాలేన ఏకికా, కాలేన అత్తదుతియా థేరస్స సన్తికం ఆగచ్ఛతి. తదా పన అత్తతతియా ఆగన్త్వా దివాట్ఠానే థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా – ‘‘మయం మనాపకాయికా నామ మనసా ఇచ్ఛితిచ్ఛితరూపం మాపేమా’’తి ఆహ. థేరో – ‘‘ఏతా ఏవం వదన్తి, వీమంసిస్సామి, సబ్బా నీలకా హోన్తూ’’తి చిన్తేసి. తా థేరస్స మనం ఞత్వా సబ్బావ నీలవణ్ణా అహేసుం, ఏవం పీతలోహితఓదాతవణ్ణాతి. తతో చిన్తయింసు – ‘‘థేరో అమ్హాకం దస్సనం అస్సాదేతీ’’తి తా సమజ్జం కాతుం ఆరద్ధా, ఏకాపి గాయి, ఏకాపి నచ్చి, ఏకాపి అచ్ఛరం పహరి. థేరో ఇన్ద్రియాని ఓక్ఖిపి. తతో – ‘‘న అమ్హాకం దస్సనం థేరో అస్సాదేతీ’’తి ఞత్వా సినేహం వా సన్థవం వా అలభమానా నిబ్బిన్దిత్వా గన్తుమారద్ధా. థేరో తాసం గమనభావం ఞత్వా – ‘‘మా పునప్పునం ఆగచ్ఛింసూ’’తి అరహత్తం బ్యాకరోన్తో ఇమం గాథమాహ. తత్థ విక్ఖీణోతి ఖీణో. జాతిసంసారోతి తత్థ తత్థ జాతిసఙ్ఖాతో సంసారో. ఛట్ఠం.

౭. నాగదత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౨౭. సత్తమే అతికాలేనాతి సబ్బరత్తిం నిద్దాయిత్వా బలవపచ్చూసే కోటిసమ్ముఞ్జనియా థోకం సమ్మజ్జిత్వా ముఖం ధోవిత్వా యాగుభిక్ఖాయ పాతోవ పవిసతి. అతిదివాతి యాగుం ఆదాయ ఆసనసాలం గన్త్వా పివిత్వా ఏకస్మిం ఠానే నిపన్నో నిద్దాయిత్వా – ‘‘మనుస్సానం భోజనవేలాయ పణీతం భిక్ఖం లభిస్సామీ’’తి ఉపకట్ఠే మజ్ఝన్హికే ఉట్ఠాయ ధమ్మకరణేన ఉదకం గహేత్వా అక్ఖీని పమజ్జిత్వా పిణ్డాయ చరిత్వా యావదత్థం భుఞ్జిత్వా మజ్ఝన్హికే వీతివత్తే పటిక్కమతి. దివా చ ఆగన్త్వాతి అతికాలే పవిట్ఠేన నామ అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి పఠమతరం ఆగన్తబ్బం హోతి, త్వం పన అతివియ దివా ఆగన్త్వా గతాసీతి అత్థో. భాయామి నాగదత్తన్తి తం నాగదత్తం అహం భాయామి. సుప్పగబ్భన్తి సుట్ఠు పగబ్భం. కులేసూతి ఖత్తియకులాదిఉపట్ఠాకకులేసు. సత్తమం.

౮. కులఘరణీసుత్తవణ్ణనా

౨౨౮. అట్ఠమే అజ్ఝోగాళ్హప్పత్తోతి ఓగాహప్పత్తో. సో కిర సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా తం వనసణ్డం పవిసిత్వా దుతియదివసే గామం పిణ్డాయ పావిసి పాసాదికేహి అభిక్కన్తాదీహి. అఞ్ఞతరం కులం తస్స ఇరియాపథే పసీదిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా పిణ్డపాతం అదాసి. భత్తానుమోదనం పున సుత్వా అతిరేకతరం పసీదిత్వా, ‘‘భన్తే, నిచ్చకాలం ఇధేవ భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేసి. థేరో అధివాసేత్వా తేసం ఆహారం పరిభుఞ్జమానో వీరియం పగ్గయ్హ ఘటేన్తో అరహత్తం పత్వా చిన్తేసి – ‘‘బహూపకారం మే ఏతం కులం, అఞ్ఞత్థ గన్త్వా కిం కరిస్సామీ’’తి? ఫలసమాపత్తిసుఖం అనుభవన్తో తత్థేవ వసి. అజ్ఝభాసీతి సా కిర థేరస్స ఖీణాసవభావం అజానన్తీ చిన్తేసి – ‘‘అయం థేరో నేవ అఞ్ఞం గామం గచ్ఛతి, న అఞ్ఞం ఘరం, న రుక్ఖమూలఆసనసాలాదీసు నిసీదతి, నిచ్చకాలం ఘరం పవిసిత్వావ నిసీదతి, ఉభోపేతే ఓగాధప్పత్తా పటిగాధప్పత్తా, కదాచి ఏస ఇమం కులం దూసేయ్య, చోదేస్సామి న’’న్తి. తస్మా అభాసి.

సణ్ఠానేతి నగరద్వారస్స ఆసన్నే మనుస్సానం భణ్డకం ఓతారేత్వా విస్సమనట్ఠానే. సఙ్గమ్మాతి సమాగన్త్వా. మన్తేన్తీతి కథేన్తి. మఞ్చ తఞ్చాతి మఞ్చ కథేన్తి తఞ్చ కథేన్తి. కిమన్తరన్తి కిం కారణం? బహూ హి సద్దా పచ్చూహాతి బహుకా ఏతే లోకస్మిం పటిలోమసద్దా. న తేనాతి తేన కారణేన, తేన వా తపస్సినా న మఙ్కు హోతబ్బం. న హి తేనాతి న హి తేన పరేహి వుత్తవచనేన సత్తో కిలిస్సతి, అత్తనా కతేన పన పాపకమ్మేనేవ కిలిస్సతీతి దస్సేతి. వాతమిగో యథాతి యథా వనే వాతమిగో వాతేరితానం పణ్ణాదీనం సద్దేన పరితస్సతి, ఏవం యో సద్దపరిత్తాసీ హోతీతి అత్థో. నాస్స సమ్పజ్జతే వతన్తి తస్స లహుచిత్తస్స వతం న సమ్పజ్జతి. థేరో పన ఖీణాసవత్తా సమ్పన్నవతోతి వేదితబ్బో. అట్ఠమం.

౯. వజ్జిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౨౯. నవమే వజ్జిపుత్తకోతి వజ్జిరట్ఠే రాజపుత్తో ఛత్తం పహాయ పబ్బజితో. సబ్బరత్తిచారోతి కత్తికనక్ఖత్తం ఘోసేత్వా సకలనగరం ధజపటాకాదీహి పటిమణ్డేత్వా పవత్తితో సబ్బరత్తిచారో. ఇదఞ్హి నక్ఖత్తం యావ చాతుమహారాజికేహి ఏకాబద్ధం హోతి. తూరియతాళితవాదితనిగ్ఘోససద్దన్తి భేరిఆదితూరియానం తాళితానం వీణాదీనఞ్చ వాదితానం నిగ్ఘోససద్దం. అభాసీతి వేసాలియం కిర సత్త రాజసహస్సాని సత్తసతాని సత్త చ రాజానో, తత్తకావ తేసం ఉపరాజసేనాపతిఆదయో. తేసు అలఙ్కతపటియత్తేసు నక్ఖత్తకీళనత్థాయ వీథిం ఓతిణ్ణేసు సట్ఠిహత్థే మహాచఙ్కమే చఙ్కమమానో నభస్స మజ్ఝే ఠితం చన్దం దిస్వా చఙ్కమనకోటియం ఫలకం నిస్సాయ ఠితో అభాసి. అపవిద్ధంవ వనస్మిం దారుకన్తి వత్థవేఠనాలఙ్కారరహితత్తా వనే ఛడ్డితదారుకం వియ జాతం. పాపియోతి లామకతరో అమ్హేహి అఞ్ఞో కోచి అత్థి. పిహయన్తీతి థేరో ఆరఞ్ఞికో పంసుకూలికో పిణ్డపాతికో సపదానచారికో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠోతి బహూ తుయ్హం పత్థయన్తీతి అత్థో. సగ్గగామినన్తి సగ్గం గచ్ఛన్తానం గతానమ్పి. నవమం.

౧౦. సజ్ఝాయసుత్తవణ్ణనా

౨౩౦. దసమే యం సుదన్తి నిపాతమత్తం. సజ్ఝాయబహులోతి నిస్సరణపరియత్తివసేన సజ్ఝాయనతో బహుతరం కాలం సజ్ఝాయన్తో. సో కిర ఆచరియస్స దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా ఆచరియం ఉదిక్ఖన్తో తిట్ఠతి. అథ నం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వావ పచ్చుగ్గన్త్వా పత్తచీవరం పటిగ్గహేత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసిన్నస్స తాలవణ్టవాతం దత్వా పానీయం ఆపుచ్ఛిత్వా పాదే ధోవిత్వా తేలం మక్ఖేత్వా వన్దిత్వా ఠితో ఉద్దేసం గహేత్వా యావ సూరియత్థఙ్గమా సజ్ఝాయం కరోతి. సో న్హానకోట్ఠకే ఉదకం ఉపట్ఠపేత్వా అఙ్గారకపల్లే అగ్గిం కరోతి. ఆచరియస్స న్హత్వా ఆగతస్స పాదేసు ఉదకం పుఞ్ఛిత్వా పిట్ఠిపరికమ్మం కత్వా వన్దిత్వా ఉద్దేసం గహేత్వా పఠమయామే సజ్ఝాయం కత్వా మజ్ఝిమయామే సరీరం సమస్సాసేత్వా పచ్ఛిమయామే ఉద్దేసం గహేత్వా యావ అరుణుగ్గమనా సజ్ఝాయం కత్వా నిరుద్ధసద్దం ఖయతో సమ్మసతి. తతో సేసం ఉపాదాయరూపం భూతరూపం నామరూపన్తి పఞ్చసు ఖన్ధేసు విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. అప్పోస్సుక్కోతి ఉద్దేసగ్గహణే చ సజ్ఝాయకరణీయే చ నిరుస్సుక్కో. సఙ్కసాయతీతి యస్స దాని అత్థాయ అహం సజ్ఝాయం కరేయ్యం, సో మే అత్థో మత్థకం పత్తో. కిం మే ఇదాని సజ్ఝాయేనాతి ఫలసమాపత్తిసుఖేన కాలం అతివత్తేతి. అజ్ఝభాసీతి, ‘‘కిం ను ఖో అస్స థేరస్స అఫాసుకం జాతం, ఉదాహుస్స ఆచరియస్స? కేన ను ఖో కారణేన పుబ్బే వియ మధురస్సరేన న సజ్ఝాయతీ’’తి? ఆగన్త్వా సన్తికే ఠితా అభాసి.

ధమ్మపదానీతి ఇధ సబ్బమ్పి బుద్ధవచనం అధిప్పేతం. నాధీయసీతి న సజ్ఝాయసి. నాదియసీతి వా పాఠో, న గణ్హాసీతి అత్థో. పసంసన్తి ధమ్మభాణకో పసంసం లభతి, ఆభిధమ్మికో సుత్తన్తికో వినయధరోతిస్స పసంసితా భవన్తి. విరాగేనాతి అరియమగ్గేన. అఞ్ఞాయాతి జానిత్వా. నిక్ఖేపనన్తి తస్స దిట్ఠసుతాదినో విస్సజ్జనం సన్తో వదన్తీతి దీపేతి, న బుద్ధవచనస్స. ఏత్తావతా ‘‘థేరో బుద్ధవచనం న విస్సజ్జాపేతీ’’తి న నిచ్చకాలం సజ్ఝాయన్తేనేవ భవితబ్బం, సజ్ఝాయిత్వా పన – ‘‘ఏత్తకస్సాహం అత్థస్స వా ధమ్మస్స వా ఆధారో భవితుం సమత్థో’’తి ఞత్వా వట్టదుక్ఖస్స అన్తకిరియాయ పటిపజ్జితబ్బం. దసమం.

౧౧. అకుసలవితక్కసుత్తవణ్ణనా

౨౩౧. ఏకాదసమే అకుసలే వితక్కేతి కామవితక్కాదయో తయో మహావితక్కే. అయోనిసో మనసికారాతి అనుపాయమనసికారేన. సోతి సో త్వం. అయోనిసో పటినిస్సజ్జాతి ఏతం అనుపాయమనసికారం వజ్జేహి. సత్థారన్తి ఇమాయ గాథాయ పాసాదికకమ్మట్ఠానం కథేతి. పీతిసుఖమసంసయన్తి ఏకంసేనేవ బలవపీతిఞ్చ సుఖఞ్చ అధిగమిస్ససి. ఏకాదసమం.

౧౨. మజ్ఝన్హికసుత్తవణ్ణనా

౨౩౨. ద్వాదసమే యం వత్తబ్బం, తం దేవతాసంయుత్తే నన్దనవగ్గే వుత్తమేవ. ద్వాదసమం.

౧౩. పాకతిన్ద్రియసుత్తవణ్ణనా

౨౩౩. తేరసమం దేవపుత్తసంయుత్తే జన్తుదేవపుత్తసుత్తే విత్థారితమేవ. తేరసమం.

౧౪. గన్ధత్థేనసుత్తవణ్ణనా

౨౩౪. చుద్దసమే అజ్ఝభాసీతి తం భిక్ఖుం నాళే గహేత్వా పదుమం సిఙ్ఘమానం దిస్వావ – ‘‘అయం భిక్ఖు సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సమణధమ్మం కాతుం అరఞ్ఞం పవిట్ఠో గన్ధారమ్మణం ఉపనిజ్ఝాయతి, స్వాయం అజ్జ ఉపసిఙ్ఘం స్వేపి పునదివసేపి ఉపసిఙ్ఘిస్సతి, ఏవమస్స సా గన్ధతణ్హా వడ్ఢిత్వా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికం అత్థం నాసేస్సతి, మా మయి పస్సన్తియా నస్సతు, చోదేస్సామి న’’న్తి ఉపసఙ్కమిత్వా అభాసి.

ఏకఙ్గమేతం థేయ్యానన్తి థేనితబ్బానం రూపారమ్మణాదీనం పఞ్చకోట్ఠాసానం ఇదం ఏకఙ్గం, ఏకకోట్ఠాసోతి అత్థో. న హరామీతి న గహేత్వా గచ్ఛామి. ఆరాతి దూరే నాళే గహేత్వా నామేత్వా దూరే ఠితో ఉపసిఙ్ఘామీతి వదతి. వణ్ణేనాతి కారణేన.

య్వాయన్తి యో అయం. తస్మిం కిర దేవతాయ సద్ధిం కథేన్తేయేవ ఏకో తాపసో ఓతరిత్వా భిసఖననాదీని కాతుం ఆరద్ధో, తం సన్ధాయేవమాహ. ఆకిణ్ణకమ్మన్తోతి ఏవం అపరిసుద్ధకమ్మన్తో. అఖీణకమ్మన్తోతిపి పాఠో, కక్ఖళకమ్మన్తోతి అత్థో. న వుచ్చతీతి గన్ధచోరోతి వా పుప్ఫచోరోతి వా కస్మా న వుచ్చతి.

ఆకిణ్ణలుద్దోతి బహుపాపో గాళ్హపాపో వా, తస్మా న వుచ్చతి. ధాతిచేలంవ మక్ఖితోతి యథా ధాతియా నివత్థకిలిట్ఠవత్థం ఉచ్చారపస్సావపంసుమసికద్దమాదీహి మక్ఖితం, ఏవమేవం రాగదోసాదీహి మక్ఖితో. అరహామి వత్తవేతి అరహామి వత్తుం. దేవతాయ చోదనా కిర సుగతానుసిట్ఠిసదిసా, న తం లామకా హీనాధిముత్తికా మిచ్ఛాపటిపన్నకపుగ్గలా లభన్తి. తస్మిం పన అత్తభావే మగ్గఫలానం భబ్బరూపా పుగ్గలా తం లభన్తి, తస్మా ఏవమాహ.

సుచిగవేసినోతి సుచీని సీలసమాధిఞాణాని గవేసన్తస్స. అబ్భామత్తం వాతి వలాహకకూటమత్తం వియ. జానాసీతి సుద్ధో అయన్తి జానాసి. వజ్జాసీతి వదేయ్యాసి. నేవ తం ఉపజీవామాతి దేవతా కిర చిన్తేసి – ‘‘అయం భిక్ఖు అత్థి మే హితకామా దేవతా, సా మం చోదేస్సతి సారేస్సతీతి పమాదమ్పి అనుయుఞ్జేయ్య, నాస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిస్సామీ’’తి. తస్మా ఏవమాహ. త్వమేవాతి త్వంయేవ. జానేయ్యాతి జానేయ్యాసి. యేనాతి యేన కమ్మేన సుగతిం గచ్ఛేయ్యాసి, తం కమ్మం త్వంయేవ జానేయ్యాసీతి. చుద్దసమం.

ఇతి సారత్థప్పకాసినియా

సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

వనసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.