౧. అరహన్తవగ్గో

౧. ధనఞ్జానీసుత్తవణ్ణనా

౧౮౭. బ్రాహ్మణసంయుత్తస్స పఠమే ధనఞ్జానీతి ధనఞ్జానిగోత్తా. ఉక్కట్ఠగోత్తా కిరేసా. సేసబ్రాహ్మణా కిర బ్రహ్మునో ముఖతో జాతా, ధనఞ్జానిగోత్తా మత్థకం భిన్దిత్వా నిక్ఖన్తాతి తేసం లద్ధి. ఉదానం ఉదానేసీతి కస్మా ఉదానేసి? సో కిర బ్రాహ్మణో మిచ్ఛాదిట్ఠికో ‘‘బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘో’’తి వుత్తే కణ్ణే పిదహతి, థద్ధో ఖదిరఖాణుసదిసో. బ్రాహ్మణీ పన సోతాపన్నా అరియసావికా. బ్రాహ్మణో దానం దేన్తో పఞ్చసతానం బ్రాహ్మణానం అప్పోదకం పాయాసం దేతి, బ్రాహ్మణీ బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స నానారసభోజనం. బ్రాహ్మణస్స దానదివసే బ్రాహ్మణీ తస్స వసవత్తితాయ పహీనమచ్ఛేరతాయ చ సహత్థా పరివిసతి. బ్రాహ్మణియా పన దానదివసే బ్రాహ్మణో పాతోవ ఘరా నిక్ఖమిత్వా పలాయతి. అథేకదివసం బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణియా సద్ధిం అసమ్మన్తేత్వా పఞ్చసతే బ్రాహ్మణే నిమన్తేత్వా బ్రాహ్మణిం ఆహ – ‘‘స్వే భోతి అమ్హాకం ఘరే పఞ్చసతా బ్రాహ్మణా భుఞ్జిస్సన్తీ’’తి. మయా కిం కాతబ్బం బ్రాహ్మణాతి? తయా అఞ్ఞం కిఞ్చి కాతబ్బం నత్థి, సబ్బం పచనపరివేసనం అఞ్ఞే కరిస్సన్తి. యం పన త్వం ఠితాపి నిసిన్నాపి ఖిపిత్వాపి ఉక్కాసిత్వాపి ‘‘నమో బుద్ధస్సా’’తి తస్స ముణ్డకస్స సమణకస్స నమక్కారం కరోసి, తం స్వే ఏకదివసమత్తం మా అకాసి. తం హి సుత్వా బ్రాహ్మణా అనత్తమనా హోన్తి, మా మం బ్రాహ్మణేహి భిన్దసీతి. త్వం బ్రాహ్మణేహి వా భిజ్జ దేవేహి వా, అహం పన సత్థారం అనుస్సరిత్వా న సక్కోమి అనమస్సమానా సణ్ఠాతున్తి. భోతి కులసతికే గామే గామద్వారమ్పి తావ పిదహితుం వాయమన్తి, త్వం ద్వీహఙ్గులేహి పిదహితబ్బం ముఖం బ్రాహ్మణానం భోజనకాలమత్తం పిదహితుం న సక్కోసీతి. ఏవం పునప్పునం కథేత్వాపి సో నివారేతుం అసక్కోన్తో ఉస్సీసకే ఠపితం మణ్డలగ్గఖగ్గం గహేత్వా – ‘‘భోతి సచే స్వే బ్రాహ్మణేసు నిసిన్నేసు తం ముణ్డసమణకం నమస్ససి, ఇమినా తం ఖగ్గేన పాదతలతో పట్ఠాయ యావ కేసమత్థకా కళీరం వియ కోట్టేత్వా రాసిం కరిస్సామీ’’తి ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘ఇమినా మణ్డలగ్గేన, పాదతో యావ మత్థకా;

కళీరమివ ఛేజ్జామి, యది మిచ్ఛం న కాహసి.

‘‘సచే బుద్ధోతి భణసి, సచే ధమ్మోతి భాససి;

సచే సఙ్ఘోతి కిత్తేసి, జీవన్తీ మే నివేసనే’’తి.

అరియసావికా పన పథవీ వియ దుప్పకమ్పా, సినేరు వియ దుప్పరివత్తియా. సా తేన నం ఏవమాహ –

‘‘సచే మే అఙ్గమఙ్గాని, కామం ఛేజ్జసి బ్రాహ్మణ;

నేవాహం విరమిస్సామి, బుద్ధసేట్ఠస్స సాసనా.

‘‘నాహం ఓక్కా వరధరా, సక్కా రోధయితుం జినా;

ధీతాహం బుద్ధసేట్ఠస్స, ఛిన్ద వా మం వధస్సు వా’’తి.

ఏవం ధనఞ్జానిగజ్జితం నామ గజ్జన్తీ పఞ్చ గాథాసతాని అభాసి. బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణిం పరామసితుం వా పహరితుం వా అసక్కోన్తో ‘‘భోతి యం తే రుచ్చతి, తం కరోహీ’’తి వత్వా ఖగ్గం సయనే ఖిపి. పునదివసే గేహం హరితుపలిత్తం కారాపేత్వా లాజాపుణ్ణఘటమాలాగన్ధాదీహి తత్థ తత్థ అలఙ్కారాపేత్వా పఞ్చన్నం బ్రాహ్మణసతానం నవసప్పిసక్ఖరమధుయుత్తం అప్పోదకపాయాసం పటియాదాపేత్వా కాలం ఆరోచాపేసి.

బ్రాహ్మణీపి పాతోవ గన్ధోదకేన సయం న్హాయిత్వా సహస్సగ్ఘనకం అహతవత్థం నివాసేత్వా పఞ్చసతగ్ఘనకం ఏకంసం కత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా సువణ్ణకటచ్ఛుం గహేత్వా భత్తగ్గే బ్రాహ్మణే పరివిసమానా తేహి సద్ధిం ఏకపన్తియం నిసిన్నస్స తస్స బ్రాహ్మణస్స భత్తం ఉపసంహరన్తీ దున్నిక్ఖిత్తే దారుభణ్డే పక్ఖలి. పక్ఖలనఘట్టనాయ దుక్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జి. తస్మిం సమయే దసబలం సరి. సతిసమ్పన్నతాయ పన పాయాసపాతిం అఛడ్డేత్వా సణికం ఓతారేత్వా భూమియం సణ్ఠపేత్వా పఞ్చన్నం బ్రాహ్మణసతానం మజ్ఝే సిరసి అఞ్జలిం ఠపేత్వా యేన వేళువనం, తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తస్మిఞ్చ సమయే తేసు బ్రాహ్మణేసు కేచి భుత్తా హోన్తి, కేచి భుఞ్జమానా, కేచి హత్థే ఓతారితమత్తా, కేసఞ్చి భోజనం పురతో ఠపితమత్తం హోతి. తే తం సద్దం సుత్వావ సినేరుమత్తేన ముగ్గరేన సీసే పహటా వియ కణ్ణేసు సూలేన విద్ధా వియ దుక్ఖదోమనస్సం పటిసంవేదియమానా ‘‘ఇమినా అఞ్ఞలద్ధికేన మయం ఘరం పవేసితా’’తి కుజ్ఝిత్వా హత్థే పిణ్డం ఛడ్డేత్వా ముఖేన గహితం నిట్ఠుభిత్వా ధనుం దిస్వా కాకా వియ బ్రాహ్మణం అక్కోసమానా దిసావిదిసా పక్కమింసు. బ్రాహ్మణో ఏవం భిజ్జిత్వా గచ్ఛన్తే బ్రాహ్మణే దిస్వా బ్రాహ్మణిం సీసతో పట్ఠాయ ఓలోకేత్వా, ‘‘ఇదమేవ భయం సమ్పస్సమానా మయం హియ్యో పట్ఠాయ భోతిం యాచన్తా న లభిమ్హా’’తి నానప్పకారేహి బ్రాహ్మణిం అక్కోసిత్వా, ఏతం ‘‘ఏవమేవం పనా’’తిఆదివచనం అవోచ.

ఉపసఙ్కమీతి ‘‘సమణో గోతమో గామనిగమరట్ఠపూజితో, న సక్కా గన్త్వా యం వా తం వా వత్వా సన్తజ్జేతుం, ఏకమేవ నం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తోవ ‘‘కింసు ఛేత్వా’’తి గాథం అభిసఙ్ఖరిత్వా – ‘‘సచే ‘అసుకస్స నామ వధం రోచేమీ’తి వక్ఖతి, అథ నం ‘యే తుయ్హం న రుచ్చన్తి, తే మారేతుకామోసి, లోకవధాయ ఉప్పన్నో, కిం తుయ్హం సమణభావేనా’తి? నిగ్గహేస్సామి. సచే ‘న కస్సచి వధం రోచేమీ’తి వక్ఖతి, అథ నం ‘త్వం రాగాదీనమ్పి వధం న ఇచ్ఛసి. కస్మా సమణో హుత్వా ఆహిణ్డసీ’తి? నిగ్గహేస్సామీ. ఇతి ఇమం ఉభతోకోటికం పఞ్హం సమణో గోతమో నేవ గిలితుం న ఉగ్గిలితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి. సమ్మోదీతి అత్తనో పణ్డితతాయ కుద్ధభావం అదస్సేత్వా మధురకథం కథేన్తో సమ్మోది. పఞ్హో దేవతాసంయుత్తే కథితో. సేసమ్పి హేట్ఠా విత్థారితమేవాతి. పఠమం.

౨. అక్కోససుత్తవణ్ణనా

౧౮౮. దుతియే అక్కోసకభారద్వాజోతి భారద్వాజోవ సో, పఞ్చమత్తేహి పన గాథా సతేహి తథాగతం అక్కోసన్తో ఆగతోతి. ‘‘అక్కోసకభారద్వాజో’’తి తస్స సఙ్గీతికారేహి నామం గహితం. కుపితో అనత్తమనోతి ‘‘సమణేన గోతమేన మయ్హం జేట్ఠకభాతరం పబ్బాజేన్తేన జాని కతా, పక్ఖో భిన్నో’’తి కోధేన కుపితో దోమనస్సేన చ అనత్తమనో హుత్వాతి అత్థో. అక్కోసతీతి ‘‘చోరోసి, బాలోసి, మూళ్హోసి, థేనోసి, ఓట్ఠోసి, మేణ్డోసి, గోణోసి, గద్రభోసి, తిరచ్ఛానగతోసి, నేరయికోసీ’’తి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసతి. పరిభాసతీతి ‘‘హోతు ముణ్డకసమణక, ‘అదణ్డో అహ’న్తి కరోసి, ఇదాని తే రాజకులం గన్త్వా దణ్డం ఆరోపేస్సామీ’’తిఆదీని వదన్తో పరిభాసతి నామ.

సమ్భుఞ్జతీతి ఏకతో భుఞ్జతి. వీతిహరతీతి కతస్స పటికారం కరోతి. భగవన్తం ఖో, గోతమన్తి కస్మా ఏవమాహ? ‘‘తవేవేతం, బ్రాహ్మణ, తవేవేతం, బ్రాహ్మణా’’తి కిరస్స సుత్వా. ‘‘ఇసయో నామ కుపితా సపనం దేన్తి కిసవచ్ఛాదయో వియా’’తి అనుస్సవవసేన ‘‘సపతి మం మఞ్ఞే సమణో గోతమో’’తి భయం ఉప్పజ్జి. తస్మా ఏవమాహ.

దన్తస్సాతి నిబ్బిసేవనస్స. తాదినోతి తాదిలక్ఖణం పత్తస్స. తస్సేవ తేన పాపియోతి తస్సేవ పుగ్గలస్స తేన కోధేన పాపం హోతి. సతో ఉపసమ్మతీతి సతియా సమన్నాగతో హుత్వా అధివాసేతి. ఉభిన్నం తికిచ్ఛన్తానన్తి ఉభిన్నం తికిచ్ఛన్తం. అయమేవ వా పాఠో. యో పుగ్గలో సతో ఉపసమ్మతి, ఉభిన్నమత్థం చరతి తికిచ్ఛతి సాధేతి, తం పుగ్గలం జనా బాలోతి మఞ్ఞన్తి. కీదిసా జనా? యే ధమ్మస్స అకోవిదా. ధమ్మస్సాతి పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మస్స వా చతుసచ్చధమ్మస్స వా. అకోవిదాతి తస్మిం ధమ్మే అకుసలా అన్ధబాలపుథుజ్జనా. దుతియం.

౩. అసురిన్దకసుత్తవణ్ణనా

౧౮౯. తతియే అసురిన్దకభారద్వాజోతి అక్కోసకభారద్వాజస్స కనిట్ఠో. కుపితోతి తేనేవ కారణేన కుద్ధో. జయఞ్చేవస్స తం హోతీతి అస్సేవ తం జయం హోతి, సో జయో హోతీతి అత్థో. కతమస్సాతి? యా తితిక్ఖా విజానతో అధివాసనాయ గుణం విజానన్తస్స తితిక్ఖా అధివాసనా, అయం తస్స విజానతోవ జయో. బాలో పన ఫరుసం భణన్తో ‘‘మయ్హం జయో’’తి కేవలం జయం మఞ్ఞతి. తతియం.

౪. బిలఙ్గీకసుత్తవణ్ణనా

౧౯౦. చతుత్థే బిలఙ్గికభారద్వాజోతి భారద్వాజోవ సో, నానప్పకారం పన సుద్ధఞ్చ సమ్భారయుత్తఞ్చ కఞ్జికం కారేత్వా విక్కిణాపేన్తో బహుధనం సఙ్ఖరీతి ‘‘బిలఙ్గికభారద్వాజో’’తి తస్స సఙ్గీతికారేహి నామం గహితం. తుణ్హీభూతోతి ‘‘తయో మే జేట్ఠకభాతరో ఇమినా పబ్బాజితా’’తి అతివియ కుద్ధో కిఞ్చి వత్తుం అసక్కోన్తో తుణ్హీభూతో అట్ఠాసి. గాథా పన దేవతాసంయుత్తే కథితావ. చతుత్థం.

౫. అహింసకసుత్తవణ్ణనా

౧౯౧. పఞ్చమే అహింసకభారద్వాజోతి భారద్వాజోవేస, అహింసకపఞ్హం పన పుచ్ఛి, తేనస్సేతం సఙ్గీతికారేహి నామం గహితం. నామేన వా ఏస అహింసకో, గోత్తేన భారద్వాజో. అహింసకాహన్తి అహింసకో అహం, ఇతి మే భవం గోతమో జానాతూతి ఆహ. తథా చస్సాతి తథా చే అస్స, భవేయ్యాసీతి అత్థో. న హింసతీతి న విహేఠేతి న దుక్ఖాపేతి. పఞ్చమం.

౬. జటాసుత్తవణ్ణనా

౧౯౨. ఛట్ఠే జటాభారద్వాజోతి భారద్వాజోవేస, జటాపఞ్హస్స పన పుచ్ఛితత్తా సఙ్గీతికారేహి ఏవం వుత్తో. సేసం దేవతాసంయుత్తే కథితమేవ. ఛట్ఠం.

౭. సుద్ధికసుత్తవణ్ణనా

౧౯౩. సత్తమే సుద్ధికభారద్వాజోతి అయమ్పి భారద్వాజోవ, సుద్ధికపఞ్హస్స పన పుచ్ఛితత్తా సఙ్గీతికారేహి ఏవం వుత్తో. సీలవాపి తపోకరన్తి సీలసమ్పన్నోపి తపోకమ్మం కరోన్తో. విజ్జాచరణసమ్పన్నోతి ఏత్థ విజ్జాతి తయో వేదా. చరణన్తి గోత్తచరణం. సో సుజ్ఝతి న అఞ్ఞా ఇతరా పజాతి సో తేవిజ్జో బ్రాహ్మణో సుజ్ఝతి, అయం పన అఞ్ఞా నామికా పజా న సుజ్ఝతీతి వదతి. బహుమ్పి పలపం జప్పన్తి బహుమ్పి పలపం జప్పన్తో, ‘‘బ్రాహ్మణోవ సుజ్ఝతీ’’తి ఏవం వచనసహస్సమ్పి భణన్తోతి అత్థో. అన్తోకసమ్బూతి అన్తో కిలేసపూతిసభావేన పూతికో. సంకిలిట్ఠోతి కిలిట్ఠేహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతో. సత్తమం.

౮. అగ్గికసుత్తవణ్ణనా

౧౯౪. అట్ఠమే అగ్గికభారద్వాజోతి అయమ్పి భారద్వాజోవ, అగ్గి పరిచరణవసేన పనస్స సఙ్గీతికారేహి ఏతం నామం గహితం. సన్నిహితో హోతీతి సంయోజితో హోతి. అట్ఠాసీతి కస్మా తత్థ అట్ఠాసి? భగవా కిర పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో ఇమం బ్రాహ్మణం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో ఏవరూపం అగ్గపాయాసం గహేత్వా ‘మహాబ్రహ్మానం భోజేమీ’తి అగ్గిమ్హి ఝాపేన్తో అఫలం కరోతి అపాయమగ్గం ఓక్కమతి, ఇమం లద్ధిం అవిస్సజ్జన్తో అపాయపూరకోవ భవిస్సతి, గచ్ఛామిస్స ధమ్మదేసనాయ, మిచ్ఛాదిట్ఠిం భిన్దిత్వా పబ్బాజేత్వా చత్తారో మగ్గే చేవ చత్తారి చ ఫలాని దేమీ’’తి, తస్మా పుబ్బణ్హసమయే రాజగహం పవిసిత్వా తత్థ అట్ఠాసి.

తీహి విజ్జాహీతి తీహి వేదేహి. జాతిమాతి యావ సత్తమా పితామహయుగా పరిసుద్ధాయ జాతియా సమన్నాగతో. సుతవా బహూతి బహు నానప్పకారే గన్థే సుతవా. సోమం భుఞ్జేయ్యాతి సో తేవిజ్జో బ్రాహ్మణో ఇమం పాయాసం భుఞ్జితుం యుత్తో, తుమ్హాకం పనేస పాయాసో అయుత్తోతి వదతి.

వేదీతి పుబ్బేనివాసఞాణేన జాని పటివిజ్ఝి. సగ్గాపాయన్తి దిబ్బేన చక్ఖునా సగ్గమ్పి అపాయమ్పి పస్సతి. జాతిక్ఖయన్తి అరహత్తం. అభిఞ్ఞావోసితోతి జానిత్వా వోసితవోసానో. బ్రాహ్మణో భవన్తి అవీచితో యావ భవగ్గా భోతా గోతమేన సదిసో జాతిసమ్పన్నో ఖీణాసవబ్రాహ్మణో నత్థి, భవంయేవ బ్రాహ్మణోతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా సువణ్ణపాతిం పూరేత్వా దసబలస్స పాయాసం ఉపనామేసి. సత్థా ఉప్పత్తిం దీపేత్వా భోజనం పటిక్ఖిపన్తో గాథాభిగీతం మేతిఆదిమాహ. తత్థ గాథాభిగీతన్తి గాథాహి అభిగీతం. అభోజనేయ్యన్తి అభుఞ్జితబ్బం. ఇదం వుత్తం హోతి – త్వం, బ్రాహ్మణ, మయ్హం ఏత్తకం కాలం భిక్ఖాచారవత్తేన ఠితస్స కటచ్ఛుమత్తమ్పి దాతుం నాసక్ఖి, ఇదాని పన మయా తుయ్హం కిలఞ్జమ్హి తిలే విత్థారేన్తేన వియ సబ్బే బుద్ధగుణా పకాసితా, ఇతి గాయనేన గాయిత్వా లద్ధం వియ ఇదం భోజనం హోతి, తస్మా ఇదం గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్యన్తి. సమ్పస్సతం, బ్రాహ్మణ, నేస ధమ్మోతి, బ్రాహ్మణ, అత్థఞ్చ ధమ్మఞ్చ సమ్పస్సన్తానం ‘‘ఏవరూపం భోజనం భుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఏస ధమ్మో న హోతి. సుధాభోజనమ్పి గాథాభిగీతం పనుదన్తి బుద్ధా, గాథాహి గాయిత్వా లద్ధం బుద్ధా నీహరన్తియేవ. ధమ్మే సతి, బ్రాహ్మణ, వుత్తిరేసాతి, బ్రాహ్మణ, ధమ్మే సతి ధమ్మం అపేక్ఖిత్వా ధమ్మే పతిట్ఠాయ జీవితం కప్పేన్తానం ఏసా వుత్తి అయం ఆజీవో – ఏవరూపం నీహరిత్వా ధమ్మలద్ధమేవ భుఞ్జితబ్బన్తి.

అథ బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – అహం పుబ్బే సమణస్స గోతమస్స గుణే వా అగుణే వా న జానామి. ఇదాని పనస్సాహం గుణే ఞత్వా మమ గేహే అసీతికోటిమత్తం ధనం సాసనే విప్పకిరితుకామో జాతో, అయఞ్చ ‘‘మయా దిన్నపచ్చయా అకప్పియా’’తి వదతి. అప్పటిగ్గయ్హో అహం సమణేన గోతమేనాతి. అథ భగవా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పేసేత్వా తస్స చిత్తాచారం వీమంసన్తో, ‘‘అయం సబ్బేపి అత్తనా దిన్నపచ్చయే ‘అకప్పియా’తి సల్లక్ఖేతి. యం హి భోజనం ఆరబ్భ కథా ఉప్పన్నా, ఏతదేవ న వట్టతి, సేసా నిద్దోసా’’తి బ్రాహ్మణస్స చతున్నం పచ్చయానం దానద్వారం దస్సేన్తో అఞ్ఞేన చాతిఆదిమాహ. తత్థ కుక్కుచ్చవూపసన్తన్తి హత్థకుక్కుచ్చాదీనం వసేన వూపసన్తకుక్కుచ్చం. అన్నేన పానేనాతి దేసనామత్తమేతం. అయం పనత్థో – అఞ్ఞేహి తయా ‘‘పరిచ్చజిస్సామీ’’తి సల్లక్ఖితేహి చీవరాదీహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహస్సు. ఖేత్తం హి తం పుఞ్ఞపేక్ఖస్స హోతీతి ఏతం తథాగతసాసనం నామ పుఞ్ఞపేక్ఖస్స పుఞ్ఞత్థికస్స తుయ్హం అప్పేపి బీజే బహుసస్సఫలదాయకం సుఖేత్తం వియ పటియత్తం హోతి. అట్ఠమం.

౯. సున్దరికసుత్తవణ్ణనా

౧౯౫. నవమే సున్దరికభారద్వాజోతి సున్దరికాయ నదియా తీరే అగ్గిజుహణేన ఏవంలద్ధనామో. సున్దరికాయాతి ఏవంనామికాయ నదియా. అగ్గిం జుహతీతి ఆహుతిం పక్ఖిపనేన జాలేతి. అగ్గిహుత్తం పరిచరతీతి అగ్యాయతనం సమ్మజ్జనుపలేపనబలికమ్మాదినా పయిరుపాసతి. కో ను ఖో ఇమం హబ్యసేసం భుఞ్జేయ్యాతి సో కిర బ్రాహ్మణో అగ్గిమ్హి హుతావసేసం పాయాసం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అగ్గిమ్హి తావ పక్ఖిత్తపాయాసో మహాబ్రహ్మునా భుత్తో, అయం పన అవసేసో అత్థి, తం యది బ్రహ్మునో ముఖతో జాతస్స బ్రాహ్మణస్స దదేయ్యం, ఏవం మే పితరా సహ పుత్తోపి సన్తప్పితో భవేయ్య, సువిసోధితో చస్స బ్రహ్మలోకగామిమగ్గో’’తి. సో బ్రాహ్మణస్స దస్సనత్థం ఉట్ఠాయాసనా చతుద్దిసా అనువిలోకేసి, ‘‘కో ను ఖో ఇమం హబ్యసేసం భుఞ్జేయ్యా’’తి?

రుక్ఖమూలేతి తస్మిం వనసణ్డే జేట్ఠకరుక్ఖస్స మూలే. ససీసం పారుతం నిసిన్నన్తి సహ సీసేన పారుతకాయం నిసిన్నం. కస్మా పన భగవా తత్థ నిసీది? భగవా కిర పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో ఇమం బ్రాహ్మణం దిస్వా చిన్తేసి – అయం బ్రాహ్మణో ఏవరూపం అగ్గపాయాసం గహేత్వా ‘‘మహాబ్రహ్మానం భోజేమీ’’తి అగ్గిమ్హి ఝాపేన్తో అఫలం కరోతి…పే… చత్తారో మగ్గే చేవ చత్తారి చ ఫలాని దేమీతి. తస్మా కాలస్సేవ వుట్ఠాయ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ గన్త్వా వుత్తనయేన తస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. అథ కస్మా ససీసం పారుపీతి? హిమపాతస్స చ సీతవాతస్స చ పటిబాహణత్థం, పటిబలోవ ఏతం తథాగతో అధివాసేతుం. సచే పన అపారుపిత్వా నిసీదేయ్య, బ్రాహ్మణో దూరతోవ సఞ్జానిత్వా నివత్తేయ్య, ఏవం సతి కథా నప్పవత్తేయ్య. ఇతి భగవా – ‘‘బ్రాహ్మణే ఆగతే సీసం వివరిస్సామి, అథ మం సో దిస్వా కథం పవత్తేస్సతి, తస్సాహం కథానుసారేన ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి కథాపవత్తనత్థం ఏవమకాసి.

ఉపసఙ్కమీతి బ్రాహ్మణో – ‘‘అయం ససీసం పారుపిత్వా సబ్బరత్తిం పధానమనుయుత్తో. ఇమస్స దక్ఖిణోదకం దత్వా ఇమం హబ్యసేసం దస్సామీ’’తి, బ్రాహ్మణసఞ్ఞీ హుత్వా ఉపసఙ్కమి. ముణ్డో అయం భవం, ముణ్డకో అయం భవన్తి సీసే వివరితమత్తే నీచకేసన్తం దిస్వా ‘‘ముణ్డో’’తి ఆహ. తతో సుట్ఠుతరం ఓలోకేన్తో పవత్తమత్తమ్పి సిఖం అదిస్వా హీళేన్తో ‘‘ముణ్డకో’’తి ఆహ. తతోవాతి యత్థ ఠితో అద్దస, తమ్హావ పదేసా. ముణ్డాపి హీతి కేనచి కారణేన ముణ్డితసీసాపి హోన్తి.

మా జాతిం పుచ్ఛాతి యది దానస్స మహప్ఫలతం పచ్చాసీససి, జాతిం మా పుచ్ఛ. అకారణం హి దక్ఖిణేయ్యభావస్స జాతి. చరణఞ్చ పుచ్ఛాతి అపిచ ఖో సీలాదిగుణభేదం చరణం పుచ్ఛ. ఏతం హి దక్ఖిణేయ్యభావస్స కారణం. ఇదానిస్స తమత్థం విభావేన్తో కట్ఠా హవే జాయతి జాతవేదోతిఆదిమాహ. తత్రాయం అధిప్పాయో – ఇధ కట్ఠా అగ్గి జాయతి, న చ సో సాలాదికట్ఠా జాతోవ అగ్గికిచ్చం కరోతి, సాపాన-దోణిఆదికట్ఠా జాతో న కరోతి, అత్తనో పన అచ్చియాదిగుణసమ్పత్తియా యతో వా తతో వా జాతో కరోతియేవ. ఏవం న బ్రాహ్మణకులాదీసు జాతోవ దక్ఖిణేయ్యో హోతి, చణ్డాలకులాదీసు జాతో న హోతి, అపిచ ఖో నీచకులినోపి ఉచ్చకులినోపి ఖీణాసవ-ముని ధితిమా హిరీనిసేధో ఆజానీయో హోతి. ఇమాయ ధితిహిరిపమోక్ఖాయ గుణసమ్పత్తియా జాతిమా ఉత్తమదక్ఖిణేయ్యో హోతి. సో హి ధితియా గుణే ధారేతి, హిరియా దోసే నిసేధేతీతి. అపిచేత్థ మునీతి మోనధమ్మేన సమన్నాగతో. ధితిమాతి వీరియవా. ఆజానీయోతి కారణాకారణజాననకో. హిరీనిసేధోతి హిరియా పాపాని నిసేధేత్వా ఠితో.

సచ్చేన దన్తోతి పరమత్థసచ్చేన దన్తో. దమసా ఉపేతోతి ఇన్ద్రియదమేన ఉపేతో. వేదన్తగూతి చతున్నం మగ్గవేదానం అన్తం, చతూహి వా మగ్గవేదేహి కిలేసానం అన్తం గతో. వుసితబ్రహ్మచరియోతి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసం వుత్థో. యఞ్ఞోపనీతోతి ఉపనీతయఞ్ఞో పటియాదితయఞ్ఞో చ. తముపవ్హయేథాతి యేన యఞ్ఞో పటియాదితో, సో తం పరమత్థబ్రాహ్మణం అవ్హయేయ్య. ‘‘ఇన్దమవ్హయామ, సోమమవ్హయామ, వరుణమవ్హయామ, ఈసానమవ్హయామ, యామమవ్హయామా’’తి ఇదం పన అవ్హానం నిరత్థకం. కాలేనాతి అవ్హయన్తో చ ‘‘కాలో, భన్తే, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి అన్తోమజ్ఝన్హికకాలేయేవ తం ఉపవ్హయేయ్య. సో జుహతి దక్ఖిణేయ్యేతి యో ఏవం కాలే ఖీణాసవం ఆమన్తేత్వా తత్థ చతుపచ్చయదక్ఖిణం పతిట్ఠపేతి, సో దక్ఖిణేయ్యే జుహతి నామ, న అచేతనే అగ్గిమ్హి పక్ఖిపన్తో.

ఇతి బ్రాహ్మణో భగవతో కథం సుణన్తో పసీదిత్వా ఇదాని అత్తనో పసాదం ఆవికరోన్తో అద్ధా సుయిట్ఠన్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – అద్ధా మమ యిదం ఇదాని సుయిట్ఠఞ్చ సుహుతఞ్చ భవిస్సతి, పుబ్బే పన అగ్గిమ్హి ఝాపితం నిరత్థకం అహోసీతి. అఞ్ఞో జనోతి ‘‘అహం బ్రాహ్మణో, అహం బ్రాహ్మణో’’తి వదన్తో అన్ధబాలపుథుజ్జనో. హబ్యసేసన్తి హుతసేసం. భుఞ్జతు భవన్తిఆది పురిమసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

న ఖ్వాహన్తి న ఖో అహం. కస్మా పనేవమాహాతి? తస్మిం కిర భోజనే ఉపహటమత్తేవ ‘‘సత్థా భుఞ్జిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ చతూసు మహాదీపేసు ద్వీసు పరిత్తదీపసహస్సేసు దేవతా పుప్ఫఫలాదీని చేవ సప్పినవనీతతేలమధుఫాణితాదీని చ ఆదాయ మధుపటలం పీళేత్వా మధుం గణ్హన్తియో వియ దిబ్బానుభావేన నిబ్బత్తితోజమేవ గహేత్వా పక్ఖిపింసు. తేన తం సుఖుమత్తం గతం, మనుస్సానఞ్చ ఓళారికం వత్థూతి తేసం తావ ఓళారికవత్థుతాయ సమ్మా పరిణామం న గచ్ఛతి. గోయూసే పన తిలబీజాని పక్ఖిపిత్వా పక్కత్తా ఓళారికమిస్సకం జాతం, దేవానఞ్చ సుఖుమం వత్థూతి తేసం సుఖుమవత్థుతాయ సమ్మా పరిణామం న గచ్ఛతి. సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవస్సాపి కుచ్ఛియం న పరిణమతి. అట్ఠసమాపత్తిలాభీఖీణాసవస్స పన సమాపత్తిబలేన పరిణామేయ్య. భగవతో పన పాకతికేనేవ కమ్మజతేజేన పరిణామేయ్య.

అప్పహరితేతి అహరితే. సచే హి హరితేసు తిణేసు పక్ఖిపేయ్య, సినిద్ధపాయాసేన తిణాని పూతీని భవేయ్యుం. బుద్ధా చ భూతగామసిక్ఖాపదం న వీతిక్కమన్తి, తస్మా ఏవమాహ. యత్థ పన గలప్పమాణాని మహాతిణాని, తాదిసే ఠానే పక్ఖిపితుం వట్టతి. అప్పాణకేతి సప్పాణకస్మిం హి పరిత్తకే ఉదకే పక్ఖిత్తే పాణకా మరన్తి, తస్మా ఏవమాహ. యం పన గమ్భీరం మహాఉదకం హోతి, పాతిసతేపి పాతిసహస్సేపి పక్ఖిత్తే న ఆలుళతి, తథారూపే ఉదకే వట్టతి. ఓపిలాపేసీతి సువణ్ణపాతియా సద్ధింయేవ నిముజ్జాపేసి. చిచ్చిటాయతి చిటిచిటాయతీతి ఏవరూపం సద్దం కరోతి. కిం పనేస పాయాసస్స ఆనుభావో, ఉదాహు తథాగతస్సాతి? తథాగతస్స. అయం హి బ్రాహ్మణో తం పాయాసం ఓపిలాపేత్వా ఉమ్మగ్గం ఆరుయ్హ సత్థు సన్తికం అనాగన్త్వావ గచ్ఛేయ్య, అథ భగవా – ‘‘ఏత్తకం అచ్ఛరియం దిస్వా మమ సన్తికం ఆగమిస్సతి. అథస్సాహం ధమ్మదేసనాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిగహణం భిన్దిత్వా సాసనే ఓతారేత్వా అమతపానం పాయేస్సామీ’’తి అధిట్ఠానబలేన ఏవమకాసి.

దారు సమాదహానోతి దారుం ఝాపయమానో. బహిద్ధా హి ఏతన్తి ఏతం దారుజ్ఝాపనం నామ అరియధమ్మతో బహిద్ధా. యది ఏతేన సుద్ధి భవేయ్య, యే దవడాహకాదయో బహూని దారూని ఝాపేన్తి, తే పఠమతరం సుజ్ఝేయ్యుం. కుసలాతి ఖన్ధాదీసు కుసలా. అజ్ఝత్తమేవుజ్జలయామి జోతిన్తి నియకజ్ఝత్తే అత్తనో సన్తానస్మింయేవ ఞాణజోతిం జాలేమి. నిచ్చగ్గినీతి ఆవజ్జనపటిబద్ధేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన నిచ్చం పజ్జలితగ్గి. నిచ్చసమాహితత్తోతి నిచ్చం సమ్మా ఠపితచిత్తో. బ్రహ్మచరియం చరామీతి బోధిమణ్డే చరితం బ్రహ్మచరియం గహేత్వా ఏవం వదతి.

మానో హి తే, బ్రాహ్మణ, ఖారిభారోతి యథా ఖారిభారో ఖన్ధేన వయ్హమానో ఉపరి ఠితోపి అక్కన్తక్కన్తట్ఠానే పథవియా సద్ధిం ఫుసేతి, ఏవమేవ జాతిగోత్తకులాదీని మానవత్థూని నిస్సాయ ఉస్సాపితో మానోపి తత్థ తత్థ ఇస్సం ఉప్పాదేన్తో చతూసు అపాయేసు సంసీదాపేతి. తేనాహ ‘‘మానో హి తే, బ్రాహ్మణ, ఖారిభారో’’తి. కోధో ధూమోతి తవ ఞాణగ్గిస్స ఉపక్కిలేసట్ఠేన కోధో ధుమో. తేన హి తే ఉపక్కిలిట్ఠో ఞాణగ్గి న విరోచతి. భస్మని మోసవజ్జన్తి నిరోజట్ఠేన ముసావాదో ఛారికా నామ. యథా హి ఛారికాయ పటిచ్ఛన్నో అగ్గి న జోతేతి, ఏవం తే ముసావాదేన పటిచ్ఛన్నం ఞాణన్తి దస్సేతి. జివ్హా సుజాతి యథా తుయ్హం సువణ్ణరజతలోహకట్ఠమత్తికాసు అఞ్ఞతరమయా యాగయజనత్థాయ సుజా హోతి, ఏవం మయ్హం ధమ్మయాగం యజనత్థాయ పహూతజివ్హా సుజాతి వదతి. హదయం జోతిట్ఠానన్తి యథా తుయ్హం నదీతీరే జోతిట్ఠానం, ఏవం మయ్హం ధమ్మయాగస్స యజనట్ఠానత్థేన సత్తానం హదయం జోతిట్ఠానం. అత్తాతి చిత్తం.

ధమ్మో రహదోతి యథా త్వం అగ్గిం పరిచరిత్వా ధూమఛారికసేదకిలిట్ఠసరీరో సున్దరికం నదిం ఓతరిత్వా న్హాయసి, ఏవం మయ్హం సున్దరికాసదిసేన బాహిరేన రహదేన అత్థో నత్థి, అట్ఠఙ్గికమగ్గధమ్మో పన మయ్హం రహదో, తత్రాహం పాణసతమ్పి పాణసహస్సమ్పి చతురాసీతిపాణసహస్సానిపి ఏకప్పహారేన న్హాపేమి. సీలతిత్థోతి తస్స పన మే ధమ్మరహదస్స చతుపారిసుద్ధిసీలం తిత్థన్తి దస్సేతి. అనావిలోతి యథా తుయ్హం సున్దరికా నదీ చతూహి పఞ్చహి ఏకతో న్హాయన్తేహి హేట్ఠుపరియవాలికా ఆలుళా హోతి, న ఏవం మయ్హం రహదో, అనేకసతసహస్సేసుపి పాణేసు ఓతరిత్వా న్హాయన్తేసు సో అనావిలో విప్పసన్నోవ హోతి. సబ్భి సతం పసత్థోతి పణ్డితేహి పణ్డితానం పసట్ఠో. ఉత్తమత్థేన వా సో సబ్భీతి వుచ్చతి, పణ్డితేహి పసత్థత్తా సతం పసత్థో. తరన్తి పారన్తి నిబ్బానపారం గచ్ఛన్తి.

ఇదాని అరియమగ్గరహదస్స అఙ్గాని ఉద్ధరిత్వా దస్సేన్తో సచ్చం ధమ్మోతిఆదిమాహ. తత్థ సచ్చన్తి వచీసచ్చం. ధమ్మోతి ఇమినా దిట్ఠిసఙ్కప్పవాయామసతిసమాధయో దస్సేతి. సంయమోతి ఇమినా కమ్మన్తాజీవా గహితా. సచ్చన్తి వా ఇమినా మగ్గసచ్చం గహితం. సా అత్థతో సమ్మాదిట్ఠి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సమ్మాదిట్ఠి మగ్గో చేవ హేతు చా’’తి (ధ. స. ౧౦౩౯). సమ్మాదిట్ఠియా పన గహితాయ తగ్గతికత్తా సమ్మాసఙ్కప్పో గహితోవ హోతి. ధమ్మోతి ఇమినా వాయామసతిసమాధయో. సంయమోతి ఇమినా వాచాకమ్మన్తాజీవా. ఏవమ్పి అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దస్సితో హోతి. అథ వా సచ్చన్తి పరమత్థసచ్చం, తం అత్థతో నిబ్బానం. ధమ్మోతిపదేన దిట్ఠి సఙ్కప్పో వాయామో సతి సమాధీతి పఞ్చఙ్గాని గహితాని. సంయమోతి వాచా కమ్మన్తో ఆజీవోతి తీణి. ఏవమ్పి అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దస్సితో హోతి. బ్రహ్మచరియన్తి ఏతం బ్రహ్మచరియం నామ. మజ్ఝే సితాతి సస్సతుచ్ఛేదే వజ్జేత్వా మజ్ఝే నిస్సితా. బ్రహ్మపత్తీతి సేట్ఠపత్తి. స తుజ్జుభూతేసు నమో కరోహీతి ఏత్థ త-కారో పదసన్ధికరో, స త్వం ఉజుభూతేసు ఖీణాసవేసు నమో కరోహీతి అత్థో. తమహం నరం ధమ్మసారీతి బ్రూమీతి యో ఏవం పటిపజ్జతి, తమహం పుగ్గలం ‘‘ధమ్మసారీ ఏసో ధమ్మసారియా పటిచ్ఛన్నో’’తి చ ‘‘కుసలధమ్మేహి అకుసలధమ్మే సారేత్వా ఠితో’’తి వాతి వదామీతి. నవమం.

౧౦. బహుధీతరసుత్తవణ్ణనా

౧౯౬. దసమే అఞ్ఞతరస్మిం వనసణ్డేతి పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో తస్స బ్రాహ్మణస్స అరహత్తస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా ‘‘గచ్ఛామిస్స సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి గన్త్వా తస్మిం వనసణ్డే విహరతి. నట్ఠా హోన్తీతి కసిత్వా విస్సట్ఠా అటవిముఖా చరమానా బ్రాహ్మణే భుఞ్జితుం గతే పలాతా హోన్తి. పల్లఙ్కన్తి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం. ఆభుజిత్వాతి బన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా, అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వా. పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి కమ్మట్ఠానాభిముఖం సతిం ఠపయిత్వా, ముఖసమీపే వా కత్వాతి అత్థో. తేనేవ విభఙ్గే వుత్తం – ‘‘అయం సతి ఉపట్ఠితా హోతి సూపట్ఠితా నాసికగ్గే వా ముఖనిమిత్తే వా, తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి (విభ. ౫౩౭). అథ వా ‘‘పరీతి పరిగ్గహట్ఠో. ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో. సతీతి ఉపట్ఠానట్ఠో. తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి ఏవం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౧౬౪) వుత్తనయేనపేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తత్రాయం సఙ్ఖేపో – ‘‘పరిగ్గహితనియ్యానం సతిం కత్వా’’తి. ఏవం నిసీదన్తో చ పన ఛబ్బణ్ణా ఘనబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేత్వా నిసీది. ఉపసఙ్కమీతి దోమనస్సాభిభూతో ఆహిణ్డన్తో, ‘‘సుఖేన వతాయం సమణో నిసిన్నో’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమి.

అజ్జసట్ఠిం న దిస్సన్తీతి అజ్జ ఛదివసమత్తకా పట్ఠాయ న దిస్సన్తి. పాపకాతి లామకా తిలఖాణుకా. తేన కిర తిలఖేత్తే వపితే తదహేవ దేవో వస్సిత్వా తిలే పంసుమ్హి ఓసీదాపేసి, పుప్ఫం వా ఫలం వా గహేతుం నాసక్ఖింసు. యేపి వడ్ఢింసు, తేసం ఉపరి పాణకా పతిత్వా పణ్ణాని ఖాదింసు, ఏకపణ్ణదుపణ్ణా ఖాణుకా అవసిస్సింసు. బ్రాహ్మణో ఖేత్తం ఓలోకేతుం గతో తే దిస్వా – ‘‘వడ్ఢియా మే తిలా గహితా, తేపి నట్ఠా’’తి దోమనస్సజాతో అహోసి, తం గహేత్వా ఇమం గాథమాహ.

ఉస్సోళ్హికాయాతి ఉస్సాహేన కణ్ణనఙ్గుట్ఠాదీని ఉక్ఖిపిత్వా విచరన్తా ఉప్పతన్తి. తస్స కిర అనుపుబ్బేన భోగేసు పరిక్ఖీణేసు పక్ఖిపితబ్బస్స అభావేన తుచ్ఛకోట్ఠా అహేసుం. తస్స ఇతో చితో చ సత్తహి ఘరేహి ఆగతా మూసికా తే తుచ్ఛకోట్ఠే పవిసిత్వా ఉయ్యానకీళం కీళన్తా వియ నచ్చన్తి, తం గహేత్వా ఏవమాహ.

ఉప్పాటకేహి సఞ్ఛన్నోతి ఉప్పాటకపాణకేహి సఞ్ఛన్నో. తస్స కిర బ్రాహ్మణస్స సయనత్థాయ సన్థతం తిణపణ్ణసన్థారం కోచి అన్తరన్తరా పటిజగ్గన్తో నత్థి. సో దివసం అరఞ్ఞే కమ్మం కత్వా సాయం ఆగన్త్వా తస్మిం నిపజ్జతి. అథస్స ఉప్పాటకపాణకా సరీరం ఏకచ్ఛన్నం కరోన్తా ఖాదన్తి, తం గహేత్వా ఏవమాహ.

విధవాతి మతపతికా. యావ కిర తస్స బ్రాహ్మణస్స గేహే విభవమత్తా అహోసి, తావ తా విధవాపి హుత్వా పతికులేసు వసితుం లభింసు. యదా పన సో నిద్ధనో జాతో, తదా తా ‘‘పితుఘరం గచ్ఛథా’’తి సస్సుససురాదీహి నిక్కడ్ఢితా తతో తస్సేవ ఘరం ఆగన్త్వా వసన్తియో బ్రాహ్మణస్స భోజనకాలే ‘‘గచ్ఛథ అయ్యకేన సద్ధిం భుఞ్జథా’’తి పుత్తే పేసేన్తి, తేహి పాతియం హత్థేసు ఓతారితేసు బ్రాహ్మణో హత్థస్స ఓకాసం న లభతి. తం గహేత్వా ఇమం గాథమాహ.

పిఙ్గలాతి కళారపిఙ్గలా. తిలకాహతాతి కాళసేతాదివణ్ణేహి తిలకేహి ఆహతగత్తా. సోత్తం పాదేన బోధేతీతి నిద్దం ఓక్కన్తం పాదేన పహరిత్వా పబోధేతి. అయం కిర బ్రాహ్మణో మూసికసద్దేన ఉబ్బాళ్హో ఉప్పాటకేహి చ ఖజ్జమానో సబ్బరత్తిం నిద్దం అలభిత్వా పచ్చూసకాలే నిద్దాయతి. అథ నం అక్ఖీసు నిమ్మిలితమత్తేస్వేవ – ‘‘కిం కరోసి, బ్రాహ్మణ, పచ్ఛా చ పుబ్బే చ గహితస్స ఇణస్స? వడ్ఢి మత్థకం పత్తా, సత్త ధీతరో పోసేతబ్బా. ఇదాని ఇణాయికా ఆగన్త్వా గేహం పరివారేస్సన్తి, గచ్ఛ కమ్మం కరోహీ’’తి పాదేన పహరిత్వా పబోధేతి. తం గహేత్వా ఇమం గాథమాహ.

ఇణాయికాతి యేసం అనేన హత్థతో ఇణం గహితం. సో కిర కస్సచి హత్థతో ఏకం కహాపణం కస్సచి ద్వే కస్సచి దస…పే… కస్సచి సతన్తి ఏవం బహూనం హత్థతో ఇణం అగ్గహేసి. తే దివా బ్రాహ్మణం అపస్సన్తా ‘‘గేహతో తం నిక్ఖన్తమేవ గణ్హిస్సామా’’తి బలవపచ్చూసే గన్త్వా చోదేన్తి. తం గహేత్వా ఇమం గాథమాహ.

భగవా తేన బ్రాహ్మణేన ఇమాహి సత్తహి గాథాహి దుక్ఖే కథితే ‘‘యం యం, బ్రాహ్మణ, తయా దుక్ఖం కథితం, సబ్బమేతం మయ్హం నత్థీ’’తి దస్సేన్తో పటిగాథాహి బ్రాహ్మణస్స ధమ్మదేసనం వడ్ఢేసి. బ్రాహ్మణో తా గాథా సుత్వా భగవతి పసన్నో సరణేసు పతిట్ఠాయ పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణి. తం దస్సేతుం ఏవం వుత్తే భారద్వాజగోత్తోతిఆది వుత్తం. తత్థ అలత్థాతి లభి.

తఞ్చ పన బ్రాహ్మణం భగవా పబ్బాజేత్వా ఆదాయ జేతవనం గన్త్వా పునదివసే తేన థేరేన పచ్ఛాసమణేన కోసలరఞ్ఞో గేహద్వారం అగమాసి. రాజా ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి సుత్వా పాసాదా ఓరుయ్హ వన్దిత్వా హత్థతో పత్తం గహేత్వా తథాగతం ఉపరిపాసాదం ఆరోపేత్వా వరాసనే నిసీదాపేత్వా గన్ధోదకేన పాదే ధోవిత్వా సతపాకతేలేన మక్ఖేత్వా యాగుం ఆహరాపేత్వా రజతదణ్డం సువణ్ణకటచ్ఛుం గహేత్వా సత్థు ఉపనామేసి. సత్థా పత్తం పిదహి. రాజా తథాగతస్స పాదేసు పతిత్వా, ‘‘సచే మే, భన్తే, దోసో అత్థి, ఖమథా’’తి ఆహ. నత్థి, మహారాజాతి. అథ కస్మా యాగుం న గణ్హథాతి? పలిబోధో అత్థి, మహారాజాతి. కిం పన, భన్తే, యాగుం అగణ్హన్తేహేవ లభితబ్బో ఏస పలిబోధో, పటిబలో అహం పలిబోధం దాతుం, గణ్హథ, భన్తేతి. సత్థా అగ్గహేసి. మహల్లకత్థేరోపి దీఘరత్తం ఛాతో యావదత్థం యాగుం పివి. రాజా ఖాదనీయభోజనీయం దత్వా భత్తకిచ్చావసానే భగవన్తం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భగవా తుమ్హే పవేణియా ఆగతే ఓక్కాకవంసే ఉప్పజ్జిత్వా చక్కవత్తిసిరిం పహాయ పబ్బజిత్వా లోకే అగ్గతం పత్తో, కో నామ, భన్తే, తుమ్హాకం పలిబోధో’’తి? మహారాజ, ఏతస్స మహల్లకత్థేరస్స పలిబోధో అమ్హాకం పలిబోధసదిసోవాతి.

రాజా థేరం వన్దిత్వా – ‘‘కో, భన్తే, తుమ్హాకం పలిబోధో’’తి పుచ్ఛి? ఇణపలిబోధో, మహారాజాతి. కిత్తకో, భన్తేతి? గణేహి, మహారాజాతి. రఞ్ఞో ‘‘ఏకం ద్వే సతం సహస్స’’న్తి గణేన్తస్స అఙ్గులియో నప్పహోన్తి. అథేకం పురిసం పక్కోసిత్వా, ‘‘గచ్ఛ, భణే, నగరే భేరిం చరాపేహి ‘సబ్బే బహుధీతికబ్రాహ్మణస్స ఇణాయికా రాజఙ్గణే సన్నిపతన్తూ’’తి. మనుస్సా భేరిం సుత్వా సన్నిపతింసు. రాజా తేసం హత్థతో పణ్ణాని ఆహరాపేత్వా సబ్బేసం అనూనం ధనమదాసి. తత్థ సువణ్ణమేవ సతసహస్సగ్ఘనకం అహోసి. పున రాజా పుచ్ఛి – ‘‘అఞ్ఞోపి అత్థి, భన్తే, పలిబోధో’’తి. ఇణం నామ, మహారాజ, దత్వా ముచ్చితుం సక్కా, ఏతా పన సత్త దారికా మహాపలిబోధా మయ్హన్తి. రాజా యానాని పేసేత్వా తస్స ధీతరో ఆహరాపేత్వా అత్తనో ధీతరో కత్వా తం తం కులఘరం పేసేత్వా, ‘‘అఞ్ఞోపి, భన్తే, అత్థి పలిబోధో’’తి పుచ్ఛి? బ్రాహ్మణీ, మహారాజాతి. రాజా యానం పేసేత్వా, తస్స బ్రాహ్మణిం ఆహరాపేత్వా, అయ్యికట్ఠానే ఠపేత్వా పున పుచ్ఛి – ‘‘అఞ్ఞోపి, భన్తే, అత్థి పలిబోధో’’తి? నత్థి, మహారాజాతి వుత్తే రాజాపి చీవరదుస్సాని దాపేత్వా, ‘‘భన్తే, మమ సన్తకం తుమ్హాకం భిక్ఖుభావం జానాథా’’తి ఆహ. ఆమ, మహారాజాతి. అథ నం రాజా ఆహ – ‘‘భన్తే, చీవరపిణ్డపాతాదయోపి సబ్బే పచ్చయా అమ్హాకం సన్తకా భవిస్సన్తి. తుమ్హే తథాగతస్స మనం గహేత్వా సమణధమ్మం కరోథా’’తి. థేరో తథేవ అప్పమత్తో సమణధమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ ఆసవక్ఖయం పత్తోతి. దసమం.

పఠమో వగ్గో.