౮. వాసేట్ఠసుత్తవణ్ణనా

౪౫౪. ఏవం మే సుతన్తి వాసేట్ఠసుత్తం. తత్థ ఇచ్ఛానఙ్గలవనసణ్డేతి ఇచ్ఛానఙ్గలగామస్స అవిదూరే వనసణ్డే. చఙ్కీతి ఆదయో పఞ్చపి జనా రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స పురోహితా ఏవ. అఞ్ఞే చ అభిఞ్ఞాతాతి అఞ్ఞే చ బహూ అభిఞ్ఞాతా బ్రాహ్మణా. తే కిర ఛట్ఠే ఛట్ఠే మాసే ద్వీసు ఠానేసు సన్నిపతన్తి. యదా జాతిం సోధేతుకామా హోన్తి, తదా పోక్ఖరసాతిస్స సన్తికే జాతిసోధనత్థం ఉక్కట్ఠాయ సన్నిపతన్తి. యదా మన్తే సోధేతుకామా హోన్తి, తదా ఇచ్ఛానఙ్గలే సన్నిపతన్తి. ఇమస్మిం కాలే మన్తసోధనత్థం సన్నిపతింసు. అయమన్తరా కథాతి యం అత్తనో సహాయకభావానురూపం కథం కథేన్తా అనువిచరింసు, తస్సా కథాయ అన్తరా అయమఞ్ఞా కథా ఉదపాది. సీలవాతి గుణవా. వత్తసమ్పన్నోతి ఆచారసమ్పన్నో.

౪౫౫. అనుఞ్ఞాతపటిఞ్ఞాతాతి సిక్ఖితా తుమ్హేతి ఏవం ఆచరియేహి అనుఞ్ఞాతా, ఆమ ఆచరియ సిక్ఖితమ్హాతి ఏవం సయఞ్చ పటిఞ్ఞాతా. అస్మాతి భవామ. అహం పోక్ఖరసాతిస్స, తారుక్ఖస్సాయం మాణవోతి అహం పోక్ఖరసాతిస్స జేట్ఠన్తేవాసీ అగ్గసిస్సో, అయం తారుక్ఖస్సాతి దీపేతి.

తేవిజ్జానన్తి తివేదానం బ్రాహ్మణానం. యదక్ఖాతన్తి యం అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ ఏకం పదమ్పి అక్ఖాతం. తత్ర కేవలినోస్మసేతి తం సకలం జాననతో తత్థ నిట్ఠాగతమ్హాతి అత్థో. ఇదాని తం కేవలిభావం ఆవికరోన్తో పదకస్మాతిఆదిమాహ. తత్థ జప్పే ఆచరియసాదిసాతి కథనట్ఠానే మయం ఆచరియసదిసాయేవ.

కమ్మునాతి దసకుసలకమ్మపథకమ్మునా. అయఞ్హి పుబ్బే సత్తవిధం కాయవచీకమ్మం సన్ధాయ ‘‘యతో ఖో, భో, సీలవా హోతీ’’తి ఆహ, తివిధం మనోకమ్మం సన్ధాయ ‘‘వత్తసమ్పన్నో’’తి. తేన సమన్నాగతో హి ఆచారసమ్పన్నో హోతి. చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమన్తభావేన భగవన్తం ఆలపతి.

ఖయాతీతన్తి ఊనభావం అతీతం, పరిపుణ్ణన్తి అత్థో. పేచ్చాతి ఉపగన్త్వా. నమస్సన్తీతి నమో కరోన్తి.

చక్ఖుం లోకే సముప్పన్నన్తి అవిజ్జన్ధకారే లోకే తం అన్ధకారం విధమిత్వా లోకస్స దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థదస్సనేన చక్ఖు హుత్వా సముప్పన్నం.

౪౫౬. ఏవం వాసేట్ఠేన థోమేత్వా యాచితో భగవా ద్వేపి జనే సఙ్గణ్హన్తో తేసం వో అహం బ్యక్ఖిస్సన్తిఆదిమాహ. తత్థ బ్యక్ఖిస్సన్తి బ్యాకరిస్సామి. అనుపుబ్బన్తి తిట్ఠతు తావ బ్రాహ్మణచిన్తా, తిణరుక్ఖకీటపటఙ్గతో పట్ఠాయ అనుపటిపాటియా ఆచిక్ఖిస్సామీతి అత్థో. జాతివిభఙ్గన్తి జాతివిత్థారం. అఞ్ఞమఞ్ఞా హి జాతియోతి తేసం తేసఞ్హి పాణానం జాతియో అఞ్ఞమఞ్ఞా నానప్పకారాతి అత్థో.

తిణరుక్ఖేతి అనుపాదిన్నకజాతిం కత్వా పచ్ఛా ఉపాదిన్నకజాతిం కథేస్సామి, ఏవం తస్స జాతిభేదో పాకటో భవిస్సతీతి ఇమం దేసనం ఆరభి. మహాసీవత్థేరో పన ‘‘కిం, భన్తే, అనుపాదిన్నకం బీజనానతాయ నానం, ఉపాదిన్నం కమ్మనానతాయాతి? ఏవం వత్తుం న వట్టతీ’’తి పుచ్ఛితో ఆమ న వట్టతి. కమ్మఞ్హి యోనియం ఖిపతి. యోనిసిద్ధా ఇమే సత్తా నానావణ్ణా హోన్తీతి. తిణరుక్ఖేతి ఏత్థ అన్తోఫేగ్గూ బహిసారా అన్తమసో తాలనాళికేరాదయోపి తిణానేవ, అన్తోసారా పన బహిఫేగ్గూ సబ్బే రుక్ఖా నామ. న చాపి పటిజానరేతి మయం తిణా మయం రుక్ఖాతి వా, అహం తిణం, అహం రుక్ఖోతి వా ఏవం న జానన్తి. లిఙ్గం జాతిమయన్తి అజానన్తానమ్పి చ తేసం జాతిమయమేవ సణ్ఠానం అత్తనో మూలభూతతిణాదిసదిసమేవ హోతి. కిం కారణా? అఞ్ఞమఞ్ఞా హి జాతియో. యస్మా అఞ్ఞా తిణజాతి, అఞ్ఞా రుక్ఖజాతి. తిణేసుపి అఞ్ఞా తాలజాతి, అఞ్ఞా నాళికేరజాతి, ఏవం విత్థారేతబ్బం. ఇమినా ఇదం దస్సేతి – యం జాతివసేన నానా హోతి, తం అత్తనో పటిఞ్ఞం పరేసం వా ఉపదేసం వినాపి అఞ్ఞజాతితో విసేసేన గయ్హతి. యది చ జాతియా బ్రాహ్మణో భవేయ్య, సోపి అత్తనో పటిఞ్ఞం పరేసం వా ఉపదేసం వినా ఖత్తియతో వేస్సతో సుద్దతో వా విసేసేన గయ్హేయ్య, న చ గయ్హతి. తస్మా న జాతియా బ్రాహ్మణోతి. పరతో పన ‘‘యథా ఏతాసు జాతీసూ’’తి గాథాయ ఏతమత్థం వచీభేదేనేవ ఆవికరిస్సతి.

ఏవం అనుపాదిన్నకేసు జాతిం దస్సేత్వా ఉపాదిన్నకేసు దస్సేన్తో తతో కీటేతిఆదిమాహ. యావ కున్థకిపిల్లికేతి కున్థకిపిల్లికం పరియన్తం కత్వాతి అత్థో. ఏత్థ చ యే ఉప్పతిత్వా గచ్ఛన్తి, తే పటఙ్గా నామ. అఞ్ఞమఞ్ఞా హి జాతియోతి తేసమ్పి నీలరత్తాదివణ్ణవసేన జాతియో నానప్పకారావ హోన్తి.

ఖుద్దకేతి కాళకాదయో. మహల్లకేతి ససబిళారాదయో.

పాదూదరేతి ఉదరపాదే, ఉదరంయేవ నేసం పాదాతి వుత్తం హోతి. దీఘపిట్ఠికేతి సప్పానఞ్హి సీసతో యావ నఙ్గుట్ఠా పిట్ఠియేవ హోతి, తేన తే ‘‘దీఘపిట్ఠికా’’తి వుచ్చన్తి.

ఉదకేతి ఓదకే, ఉదకమ్హి జాతే.

పక్ఖీతి సకుణే. తే హి పత్తేహి యన్తీతి పత్తయానా, వేహాసం గచ్ఛన్తీతి విహఙ్గమా.

ఏవం థలజలాకాసగోచరానం పాణానం జాతిభేదం దస్సేత్వా ఇదాని యేనాధిప్పాయేన తం దస్సేతి, తం ఆవికరోన్తో యథా ఏతాసూతి గాథమాహ. తస్సత్థో సఙ్ఖేపేన వుత్తోవ. విత్థారతో పనేత్థ యం వత్తబ్బం, తం సయమేవ దస్సేన్తో న కేసేహీతిఆదిమాహ. తత్రాయం యోజనా – యం వుత్తం ‘‘నత్థి మనుస్సేసు లిఙ్గజాతిమయం పుథూ’’తి, తం ఏవం నత్థీతి వేదితబ్బం. సేయ్యథిదం? న కేసేహీతి. న హి – ‘‘బ్రాహ్మణానం ఏదిసా కేసా హోన్తి, ఖత్తియానం ఏదిసా’’తి నియమో అత్థి యథా హత్థిఅస్సమిగాదీనన్తి ఇమినా నయేన సబ్బం యోజేతబ్బం.

లిఙ్గం జాతిమయం నేవ, యథా అఞ్ఞాసు జాతిసూతి ఇదం పన వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనన్తి వేదితబ్బం. తస్సాయం యోజనా – ఏవం యస్మా ఇమేహి కేసాదీహి నత్థి మనుస్సేసు లిఙ్గం జాతిమయం పుథు, తస్మా వేదితబ్బమేతం ‘‘బ్రాహ్మణాదిభేదేసు మనుస్సేసు లిఙ్గం జాతిమయం నేవ, యథా అఞ్ఞాసు జాతిసూ’’తి.

౪౫౭. ఇదాని ఏవం జాతిభేదే అసతిపి ‘‘బ్రాహ్మణో ఖత్తియో’’తి ఇదం నానత్తం యథా జాతం, తం దస్సేతుం పచ్చత్తన్తి గాథమాహ. తత్థ వోకారన్తి నానత్తం. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యథా హి తిరచ్ఛానానం యోనిసిద్ధమేవ కేసాదిసణ్ఠానేన నానత్తం, తథా బ్రాహ్మణాదీనం అత్తనో అత్తనో సరీరే తం నత్థి. ఏవం సన్తేపి యదేతం ‘‘బ్రాహ్మణో ఖత్తియో’’తి వోకారం, తం వోకారఞ్చ మనుస్సేసు సమఞ్ఞాయ పవుచ్చతి, వోహారమత్తేనేవ పవుచ్చతీతి.

ఏత్తావతా భగవా భారద్వాజస్స వాదం నిగ్గణ్హిత్వా ఇదాని యది జాతియా బ్రాహ్మణో భవేయ్య, ఆజీవసీలాచారవిపన్నోపి బ్రాహ్మణో భవేయ్య. యస్మా పన పోరాణా బ్రాహ్మణా తస్స బ్రాహ్మణభావం న ఇచ్ఛన్తి, లోకే చ అఞ్ఞేపి పణ్డితమనుస్సా, తస్మా వాసేట్ఠస్స వాదం పగ్గణ్హన్తో యో హి కోచి మనుస్సేసూతి అట్ఠ గాథా ఆహ. తత్థ గోరక్ఖన్తి ఖేత్తరక్ఖం, కసికమ్మన్తి వుత్తం హోతి. గోతి హి పథవియా నామం, తస్మా ఏవమాహ. పుథుసిప్పేనాతి తన్తవాయకమ్మాదినానాసిప్పేన. వోహారన్తి వణిజ్జం. పరపేస్సేనాతి పరేసం వేయ్యావచ్చకమ్మేన. ఇస్సత్థన్తి ఆవుధజీవికం, ఉసుఞ్చ సత్తిం చాతి వుత్తం హోతి. పోరోహిచ్చేనాతి పురోహితకమ్మేన.

ఏవం బ్రాహ్మణసమయేన చ లోకవోహారేన చ ఆజీవసీలాచారవిపన్నస్స అబ్రాహ్మణభావం సాధేత్వా ఏవం సన్తే న జాతియా బ్రాహ్మణో, గుణేహి పన బ్రాహ్మణో హోతి. తస్మా యత్థ కత్థచి కులే జాతో యో గుణవా, సో బ్రాహ్మణో, అయమేత్థ ఞాయోతి ఏవమేతం ఞాయం అత్థతో ఆపాదేత్వా ఇదాని నం వచీభేదేన పకాసేన్తో న చాహం బ్రాహ్మణన్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – అహఞ్హి య్వాయం చతున్నం యోనీనం యత్థ కత్థచి జాతో, తత్రాపి విసేసేన యో బ్రాహ్మణస్స సంవణ్ణితాయ మాతరి సమ్భూతో, తం యోనిజం మత్తిసమ్భవం, యా చాయం ఉభతో సుజాతోతిఆదినా నయేన బ్రాహ్మణేహి బ్రాహ్మణస్స పరిసుద్ధఉప్పత్తిమగ్గసఙ్ఖాతా యోని వుత్తా, సంసుద్ధగహణికోతి ఇమినా చ మాతిసమ్పత్తి, తతోపి జాతసమ్భూతత్తా యోనిజో మత్తిసమ్భవోతి వుచ్చతి, తం యోనిజం మత్తిసమ్భవం ఇమినా చ యోనిజమత్తిసమ్భవమత్తేన న బ్రాహ్మణం బ్రూమి. కస్మా? యస్మా, భో భోతి, వచనమత్తేన అఞ్ఞేహి సకిఞ్చనేహి విసిట్ఠత్తా భోవాది నామ సో హోతి, సచే హోతి సకిఞ్చనో సపలిబోధో. యో పనాయం యత్థ కత్థచి జాతోపి రాగాదికిఞ్చనాభావేన అకిఞ్చనో, సబ్బగహణపటినిస్సగ్గేన అనాదానో, అకిఞ్చనం అనాదానం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణం. కస్మా? యస్మా బాహితపాపోతి.

౪౫౮. కిఞ్చభియ్యో సబ్బసంయోజనం ఛేత్వాతిఆది సత్తవీసతి గాథా. తత్థ సబ్బసంయోజనన్తి దసవిధసంయోజనం. న పరితస్సతీతి తణ్హాపరితస్సనాయ న పరితస్సతి. సఙ్గాతిగన్తి రాగసఙ్గాదయో అతిక్కన్తం. విసంయుత్తన్తి చతూహి యోనీహి సబ్బకిలేసేహి వా విసంయుత్తం.

నద్ధిన్తి ఉపనాహం. వరత్తన్తి తణ్హం. సన్దానన్తి యుత్తపాసం, దిట్ఠిపరియుట్ఠానస్సేతం అధివచనం. సహనుక్కమన్తి అనుక్కమో వుచ్చతి పాసే పవేసనగణ్ఠి, దిట్ఠానుసయస్సేతం నామం. ఉక్ఖిత్తపలిఘన్తి ఏత్థ పలిఘోతి అవిజ్జా. బుద్ధన్తి చతుసచ్చబుద్ధం. తితిక్ఖతీతి ఖమతి.

ఖన్తిబలన్తి అధివాసనఖన్తిబలం. సా పన సకిం ఉప్పన్నా బలానీకం నామ న హోతి, పునప్పునం ఉప్పన్నా పన హోతి. తస్సా అత్థితాయ బలానీకం.

వతవన్తన్తి ధుతఙ్గవన్తం. సీలవన్తన్తి గుణవన్తం. అనుస్సదన్తి రాగాదిఉస్సదవిరహితం. ‘‘అనుస్సుత’’న్తిపి పాఠో, అనవస్సుతన్తి అత్థో. దన్తన్తి నిబ్బిసేవనం.

న లిమ్పతీతి న అల్లీయతి. కామేసూతి కిలేసకామవత్థుకామేసు.

దుక్ఖస్స పజానాతి, ఇధేవ ఖయన్తి ఏత్థ అరహత్తఫలం దుక్ఖక్ఖయోతి అధిప్పేతం. పజానాతీతి అధిగమవసేన జానాతి. పన్నభారన్తి ఓహితభారం, ఖన్ధకిలేసఅభిసఙ్ఖారకామగుణభారే ఓతారేత్వా ఠితం. విసంయుత్తపదం వుత్తత్థమేవ.

గమ్భీరపఞ్ఞన్తి గమ్భీరేసు ఆరమ్మణేసు పవత్తపఞ్ఞం. మేధావిన్తి పకతిపఞ్ఞాయ పఞ్ఞవన్తం.

అనాగారేహి చూభయన్తి అనాగారేహి చ విసంసట్ఠం ఉభయఞ్చ, ద్వీహిపి చేతేహి విసంసట్ఠమేవాతి అత్థో. అనోకసారిన్తి ఓకం వుచ్చతి పఞ్చకామగుణాలయో, తం అనల్లీయమానన్తి అత్థో. అప్పిచ్ఛన్తి అనిచ్ఛం.

తసేసూతి సతణ్హేసు. థావరేసూతి నిత్తణ్హేసు.

అత్తదణ్డేసూతి గహితదణ్డేసు. నిబ్బుతన్తి కిలేసనిబ్బానేన నిబ్బుతం. సాదానేసూతి సఉపాదానేసు.

ఓహితోతి పతితో.

౪౫౯. అకక్కసన్తి నిద్దోసం. సదోసో హి రుక్ఖోపి సకక్కసోతి వుచ్చతి. విఞ్ఞాపనిన్తి అత్థవిఞ్ఞాపనికం. సచ్చన్తి అవిసంవాదికం. ఉదీరయేతి భణతి. యాయ నాభిసజ్జేతి యాయ గిరాయ పరస్స సజ్జనం వా లగ్గనం వా న కరోతి, తాదిసం అఫరుసం గిరం భాసతీతి అత్థో.

దీఘన్తి సుత్తారుళ్హభణ్డం. రస్సన్తి విప్పకిణ్ణభణ్డం. అణున్తి ఖుద్దకం. థూలన్తి మహన్తం. సుభాసుభన్తి సున్దరాసున్దరం. దీఘభణ్డఞ్హి అప్పగ్ఘమ్పి హోతి మహగ్ఘమ్పి. రస్సాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఏత్తావతా న సబ్బం పరియాదిణ్ణం, ‘‘సుభాసుభ’’న్తి ఇమినా పన పరియాదిణ్ణం హోతి.

నిరాసయన్తి నిత్తణ్హం.

ఆలయాతి తణ్హాలయా. అఞ్ఞాయాతి జానిత్వా. అమతోగధన్తి అమతబ్భన్తరం. అనుప్పత్తన్తి అనుపవిట్ఠం.

ఉభో సఙ్గన్తి ఉభయమ్పేతం సఙ్గం. పుఞ్ఞఞ్హి సగ్గే లగ్గాపేతి, అపుఞ్ఞం అపాయే, తస్మా ఉభయమ్పేతం సఙ్గన్తి ఆహ. ఉపచ్చగాతి అతీతో.

అనావిలన్తి ఆవిలకరణకిలేసవిరహితం. నన్దీభవపరిక్ఖీణన్తి పరిక్ఖీణనన్దిం పరిక్ఖీణభవం.

‘‘యో ఇమ’’న్తి గాథాయ అవిజ్జాయేవ విసంవాదకట్ఠేన పలిపథో, మహావిదుగ్గతాయ దుగ్గం, సంసరణట్ఠేన సంసారో, మోహనట్ఠేన మోహోతి వుత్తో. తిణ్ణోతి చతురోఘతిణ్ణో. పారఙ్గతోతి నిబ్బానం గతో. ఝాయీతి ఆరమ్మణలక్ఖణూపనిజ్ఝానవసేన ఝాయీ. అనేజోతి నిత్తణ్హో. అనుపాదాయ నిబ్బుతోతి కిఞ్చి గహణం అగ్గహేత్వా సబ్బకిలేసనిబ్బానేన నిబ్బుతో.

కామేతి దువిధేపి కామే. అనాగారోతి అనాగారో హుత్వా. పరిబ్బజేతి పరిబ్బజతి. కామభవపరిక్ఖీణన్తి ఖీణకామం ఖీణభవం.

మానుసకం యోగన్తి మానుసకం పఞ్చకామగుణయోగం. దిబ్బం యోగన్తి దిబ్బం పఞ్చకామగుణయోగం. సబ్బయోగవిసంయుత్తన్తి సబ్బకిలేసయోగవిసంయుత్తం.

రతిన్తి పఞ్చకామగుణరతిం. అరతిన్తి కుసలభావనాయ ఉక్కణ్ఠితం. వీరన్తి వీరియవన్తం.

సుగతన్తి సున్దరం ఠానం గతం, సున్దరాయ వా పటిపత్తియా గతం.

గతిన్తి నిబ్బత్తిం. పురేతి అతీతే. పచ్ఛాతి అనాగతే. మజ్ఝేతి పచ్చుప్పన్నే. కిఞ్చనన్తి కిఞ్చనకారకో కిలేసో.

మహేసిన్తి మహన్తే గుణే పరియేసనట్ఠేన మహేసిం. విజితావినన్తి విజితవిజయం.

౪౬౦. ఏవం భగవా గుణతో ఖీణాసవంయేవ బ్రాహ్మణం దస్సేత్వా యే జాతితో బ్రాహ్మణోతి అభినివేసం కరోన్తి, తే ఇదం అజానన్తా, సావ నేసం దిట్ఠి దుద్దిట్ఠీతి దస్సేన్తో సమఞ్ఞా హేసాతి గాథాద్వయమాహ. తస్సత్థో – యదిదం బ్రాహ్మణో ఖత్తియో భారద్వాజో వాసేట్ఠోతి నామగోత్తం పకప్పితం కతం అభిసఙ్ఖతం, సమఞ్ఞా హేసా లోకస్మిం, వోహారమత్తన్తి అత్థో. కస్మా? యస్మా సముచ్చా సముదాగతం సమఞ్ఞాయ ఆగతం. ఏతఞ్హి తత్థ తత్థ జాతకాలేయేవస్స ఞాతిసాలోహితేహి పకప్పితం కతం. నో చే నం ఏవం పకప్పేయ్యుం, న కోచి కిఞ్చి దిస్వా అయం బ్రాహ్మణోతి వా భారద్వాజోతి వా జానేయ్య. ఏవం పకప్పితం పేతం దీఘరత్తానుసయితం, దిట్ఠిగతమజానతం, తం పకప్పితం నామగోత్తం ‘‘నామగోత్తమత్తమేతం, వోహారత్థం పకప్పిత’’న్తి, అజానన్తానం సత్తానం హదయే దీఘరత్తం దిట్ఠిగతమనుసయితం. తస్స అనుసయితత్తా తం నామగోత్తం అజానన్తా నో పబ్రున్తి, ‘‘జాతియా హోతి బ్రాహ్మణో’’తి అజానన్తావ ఏవం వదన్తీతి వుత్తం హోతి.

ఏవం ‘‘యే ‘జాతితో బ్రాహ్మణో’తి అభినివేసం కరోన్తి, తే ఇదం వోహారమత్తం అజానన్తా, సావ నేసం దిట్ఠి దుద్దిట్ఠీ’’తి దస్సేత్వా ఇదాని నిప్పరియాయమేవ జాతివాదం పటిక్ఖిపన్తో కమ్మవాదఞ్చ పతిట్ఠపేన్తో న జచ్చాతిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘కమ్మునా’’తి ఉపడ్ఢగాథాయ విత్థారణత్థం కస్సకో కమ్మునాతిఆది వుత్తం. తత్థ కమ్మునాతి పచ్చుప్పన్నేన కసికమ్మాదినిబ్బత్తకచేతనాకమ్మునా.

పటిచ్చసముప్పాదదస్సాతి ఇమినా పచ్చయేన ఏవం హోతీతి ఏవం పటిచ్చసముప్పాదదస్సావినో. కమ్మవిపాకకోవిదాతి సమ్మానావమానారహకులే కమ్మవసేన ఉప్పత్తి హోతి, అఞ్ఞాపి హీనపణీతతా హీనపణీతే కమ్మే విపచ్చమానే హోతీతి. ఏవం కమ్మవిపాకకుసలా.

కమ్మునా వత్తతీతి గాథాయ పన లోకోతి వా పజాతి వా సత్తోతి వా ఏకోయేవత్థో, వచనమత్తభేదో. పురిమపదేన చేత్థ ‘‘అత్థి బ్రహ్మా మహాబ్రహ్మా సేట్ఠో సజితా’’తి దిట్ఠియా పటిసేధో వేదితబ్బో. కమ్మునా హి తాసు తాసు గతీసు వత్తతి లోకో, తస్స కో సజితాతి. దుతియపదేన ‘‘ఏవం కమ్మునా నిబ్బత్తోపి చ పవత్తేపి అతీతపచ్చుప్పన్నభేదేన కమ్మునా వత్తతి, సుఖదుక్ఖాని పచ్చనుభోన్తో హీనపణీతాదిభేదఞ్చ ఆపజ్జన్తో పవత్తతీ’’తి దస్సేతి. తతియేన తమేవత్థం నిగమేతి ‘‘ఏవం సబ్బథాపి కమ్మనిబన్ధనా సత్తా కమ్మేనేవ బద్ధా హుత్వా పవత్తన్తి, న అఞ్ఞథా’’తి. చతుత్థేన తమేత్థం ఉపమాయ విభావేతి. యథా హి రథస్స యాయతో ఆణి నిబన్ధనం హోతి, న తాయ అనిబద్ధో యాతి, ఏవం లోకస్స నిబ్బత్తతో చ పవత్తతో చ కమ్మం నిబన్ధనం, న తేన అనిబద్ధో నిబ్బత్తతి న పవత్తతి.

ఇదాని యస్మా ఏవం కమ్మనిబన్ధనో లోకో, తస్మా సేట్ఠేన కమ్మునా సేట్ఠభావం దస్సేన్తో తపేనాతి గాథాద్వయమాహ. తత్థ తపేనాతి ధుతఙ్గతపేన. బ్రహ్మచరియేనాతి మేథునవిరతియా. సంయమేనాతి సీలేన. దమేనాతి ఇన్ద్రియదమేన. ఏతేనాతి ఏతేన సేట్ఠేన పరిసుద్ధేన బ్రహ్మభూతేన కమ్మునా బ్రాహ్మణో హోతి. కస్మా? యస్మా ఏతం బ్రాహ్మణముత్తమం, యస్మా ఏతం కమ్మం ఉత్తమో బ్రాహ్మణగుణోతి వుత్తం హోతి. ‘‘బ్రహ్మాన’’న్తిపి పాఠో. అయం పనేత్థ వచనత్థో – బ్రహ్మం ఆనేతీతి బ్రహ్మానం, బ్రాహ్మణభావం ఆవహతీతి వుత్తం హోతి.

దుతియగాథాయ సన్తోతి సన్తకిలేసో. బ్రహ్మా సక్కోతి బ్రహ్మా చ సక్కో చ, యో ఏవరూపో, సో న కేవలం బ్రాహ్మణో, అథ ఖో బ్రహ్మా చ సక్కో చ సో విజానతం పణ్డితానం, ఏవం వాసేట్ఠ, జానాహీతి వుత్తం హోతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

వాసేట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.