౫. బ్రాహ్మణవగ్గో
౧. బ్రహ్మాయుసుత్తవణ్ణనా
౩౮౩. ఏవం మే సుతన్తి బ్రహ్మాయుసుత్తం. తత్థ మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిన్తి మహతాతి గుణమహత్తేనపి మహతా, సఙ్ఖ్యామహత్తేనపి. సో హి భిక్ఖుసఙ్ఘే గుణేహిపి మహా అహోసి అప్పిచ్ఛతాదిగుణసమన్నాగతత్తా, సఙ్ఖ్యాయపి మహా పఞ్చసతసఙ్ఖ్యత్తా. భిక్ఖూనం సఙ్ఘేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన, దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాతసఙ్ఖాతేన సమణగణేనాతి అత్థో. సద్ధిన్తి ఏకతో. పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహీతి పఞ్చ మత్తా ఏతేసన్తి పఞ్చమత్తాని. మత్తాతి పమాణం వుచ్చతి, తస్మా యథా భోజనే మత్తఞ్ఞూతి వుత్తే భోజనే మత్తం జానాతి పమాణం జానాతీతి అత్థో హోతి, ఏవమిధాపి తేసం భిక్ఖుసతానం పఞ్చమత్తా పఞ్చపమాణన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. భిక్ఖూనం సతాని భిక్ఖుసతాని. తేహి పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి.
వీసవస్ససతికోతి వీసాధికవస్ససతికో. తిణ్ణం వేదానన్తి ఇరువేదయజువేదసామవేదానం. ఓట్ఠపహతకరణవసేన పారం గతోతి పారగూ. సహ నిఘణ్డునా చ కేటుభేన చ సనిఘణ్డుకేటుభానం, నిఘణ్డూతి నామనిఘణ్టురుక్ఖాదీనం వేవచనప్పకాసకం సత్థం. కేటుభన్తి కిరియాకప్పవికప్పో కవీనం ఉపకారాయ సత్థం. సహ అక్ఖరప్పభేదేన సక్ఖరప్పభేదానం. అక్ఖరప్పభేదోతి సిక్ఖా చ నిరుత్తి చ. ఇతిహాసపఞ్చమానన్తి ఆథబ్బణవేదం చతుత్థం కత్వా ‘‘ఇతిహ ఆస ఇతిహ ఆసా’’తి ఈదిసవచనప్పటిసంయుత్తో పురాణకథాసఙ్ఖాతో ఇతిహాసో పఞ్చమో ఏతేసన్తి ఇతిహాసపఞ్చమా, తేసం ఇతిహాసపఞ్చమానం. పదఞ్చ తదవసేసఞ్చ బ్యాకరణం అధీయతి పవేదేతి చాతి పదకో వేయ్యాకరణో. లోకాయతం వుచ్చతి వితణ్డవాదసత్థం. మహాపురిసలక్ఖణన్తి మహాపురిసానం బుద్ధాదీనం లక్ఖణదీపకం ద్వాదససహస్సగన్థప్పమాణం సత్థం, యత్థ సోళససహస్సగాథాపరిమాణాయ బుద్ధమన్తా నామ అహేసుం, యేసం వసేన ‘‘ఇమినా లక్ఖణేన సమన్నాగతా బుద్ధా నామ హోన్తి, ఇమినా పచ్చేకబుద్ధా నామ హోన్తి, ఇమినా ద్వే అగ్గసావకా, అసీతిమహాసావకా, బుద్ధమాతా, బుద్ధపితా, అగ్గుపట్ఠాకో, అగ్గుపట్ఠాయికా, రాజా చక్కవత్తీ’’తి అయం విసేసో ఞాయతి. అనవయోతి ఇమేసు లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనూనో పరిపూరకారీ, అవయో న హోతీతి వుత్తం హోతి. అవయో నామ యో తాని అత్థతో చ గన్థతో చ సన్ధారేతుం న సక్కోతి. అస్సోసి ఖోతిఆదీసు యం వత్తబ్బం సియా, తం సాలేయ్యకసుత్తే (మ. ని. ౧.౪౩౯ ఆదయో) వుత్తమేవ.
౩౮౪. అయం తాతాతి అయం మహల్లకతాయ గన్తుం అసక్కోన్తో మాణవం ఆమన్తేత్వా ఏవమాహ. అపిచ ఏస బ్రాహ్మణో చిన్తేసి ‘‘ఇమస్మిం లోకే ‘అహం బుద్ధో అహం బుద్ధో’తి ఉగ్గతస్స నామం గహేత్వా బహూ జనా విచరన్తి, తస్మా న మే అనుస్సవమత్తేనేవ ఉపసఙ్కమితుం యుత్తం. ఏకచ్చఞ్హి ఉపసఙ్కమన్తస్స అపక్కమనమ్పి గరు హోతి, అనత్థోపి ఉప్పజ్జతి. యంనూనాహం మమ అన్తేవాసికం పేసేత్వా ‘బుద్ధో వా నో వా’తి జానిత్వా ఉపసఙ్కమేయ్య’’న్తి తస్మా మాణవం ఆమన్తేత్వా ‘‘అయం తాతా’’తిఆదిమాహ. తం భవన్తన్తి తస్స భవతో. తథా సన్తంయేవాతి తథా సతోయేవ. ఇదఞ్హి ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనం. యథా కథం పనాహం, భోతి ఏత్థ కథం పనాహం, భో, తం భవన్తం గోతమం జానిస్సామి, యథా సక్కా సో ఞాతుం, తథా మే ఆచిక్ఖాతి అత్థో. యథాతి వా నిపాతమత్తమేవేతం. కథన్తి అయం ఆకారపుచ్ఛా, కేనాకారేనాహం భవన్తం గోతమం జానిస్సామీతి అత్థో.
ఏవం వుత్తే కిర నం ఉపజ్ఝాయో – ‘‘కిం త్వం, తాత, పథవియం ఠితో పథవిం న పస్సామీతి వియ చన్దిమసూరియానం ఓభాసే ఠితో చన్దిమసూరియే న పస్సామీతి వియ వదసీ’’తిఆదీని వత్వా జాననాకారం దస్సేన్తో ఆగతాని ఖో తాతాతిఆదిమాహ. తత్థ మన్తేసూతి వేదేసు. తథాగతో కిర ఉప్పజ్జిస్సతీతి పటికచ్చేవ సుద్ధావాసా దేవా వేదేసు లక్ఖణాని పక్ఖిపిత్వా ‘‘బుద్ధమన్తా నామ ఏతే’’తి బ్రాహ్మణవేసేన వేదే వాచేన్తి ‘‘తదనుసారేన మహేసక్ఖా సత్తా తథాగతం జానిస్సన్తీ’’తి. తేన పుబ్బే వేదేసు మహాపురిసలక్ఖణాని ఆగచ్ఛన్తి. పరినిబ్బుతే పన తథాగతే అనుక్కమేన అన్తరధాయన్తి, తేన ఏతరహి నత్థి. మహాపురిసస్సాతి పణిధిసమాదానఞాణకరుణాదిగుణమహతో పురిసస్స. ద్వేయేవ గతియోతి ద్వే ఏవ నిట్ఠా. కామఞ్చాయం గతిసద్దో – ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమా, సారిపుత్త, గతియో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౫౩) భవభేదే వత్తతి, ‘‘గతి మిగానం పవన’’న్తిఆదీసు (పరి. ౩౩౯) నివాసట్ఠానే, ‘‘ఏవం అధిమత్తగతిమన్తో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౬౧) పఞ్ఞాయ, ‘‘గతిగత’’న్తిఆదీసు విసటభావే, ఇధ పన నిట్ఠాయం వత్తతీతి వేదితబ్బో. తత్థ కిఞ్చాపి యేహి సమన్నాగతో రాజా హోతి, న తేహేవ బుద్ధో హోతి, జాతిసామఞ్ఞతో పన తానియేవ తానీతి వుచ్చన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘యేహి సమన్నాగతస్సా’’తి. సచే అగారం అజ్ఝావసతీతి యది అగారే వసతి, రాజా హోతి చక్కవత్తీ. చతూహి అచ్ఛరియధమ్మేహి సఙ్గహవత్థూహి చ లోకం రఞ్జనతో రాజా. చక్కరతనం వత్తేతి, చతూహి సమ్పత్తిచక్కేహి వత్తేతి, తేహి చ పరం వత్తేతి, పరహితాయ చ ఇరియాపథచక్కానం వత్తో ఏతస్మిం అత్థీతి చక్కవత్తీ. ఏత్థ చ రాజాతి సామఞ్ఞం, చక్కవత్తీతి విసేసనం. ధమ్మేన చరతీతి ధమ్మికో, ఞాయేన సమేన వత్తతీతి అత్థో. ధమ్మేన రజ్జం లభిత్వా రాజా జాతోతి ధమ్మరాజా. పరహితధమ్మకరణేన వా ధమ్మికో, అత్తహితధమ్మకరణేన ధమ్మరాజా. చతురన్తాయ ఇస్సరోతి చాతురన్తో, చతుసముద్దన్తాయ చతుబ్బిధదీపభూసితాయ చ పథవియా ఇస్సరోతి అత్థో. అజ్ఝత్తం కోపాదిపచ్చత్థికే బహిద్ధా చ సబ్బరాజానో విజేసీతి విజితావీ. జనపదత్థావరియప్పత్తోతి జనపదే థావరభావం ధువభావం పత్తో, న సక్కా కేనచి చాలేతుం, జనపదో వా తమ్హి థావరియప్పత్తో అనుస్సుక్కో సకమ్మనిరతో అచలో అసమ్పవేధీతి జనపదత్థావరియప్పత్తో. సేయ్యథిదన్తి నిపాతో, తస్స తాని కతమానీతి అత్థో. చక్కరతనన్తిఆదీసు చక్కఞ్చ తం రతిజననత్థేన రతనఞ్చాతి చక్కరతనం. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ.
ఇమేసు పన రతనేసు అయం చక్కవత్తిరాజా చక్కరతనేన అజితం జినాతి, హత్థిఅస్సరతనేహి విజితే యథాసుఖం అనువిచరతి, పరిణాయకరతనేన విజితమనురక్ఖతి, సేసేహి ఉపభోగసుఖమనుభవతి. పఠమేన చస్స ఉస్సాహసత్తియోగో, హత్థిఅస్సగహపతిరతనేహి పభుసత్తియోగో, పచ్ఛిమేన మన్తసత్తియోగో సుపరిపుణ్ణో హోతి, ఇత్థిమణిరతనేహి తివిధసత్తియోగఫలం. సో ఇత్థిమణిరతనేహి భోగసుఖమనుభవతి, సేసేహి ఇస్సరియసుఖం. విసేసతో చస్స పురిమాని తీణి అదోసకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన సమ్పజ్జన్తి, మజ్ఝిమాని అలోభకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన, పచ్ఛిమమేకం అమోహకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేనాతి వేదితబ్బం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తే రతనసుత్తస్స (సం. ని. ౫.౨౨౨-౨౨౩) ఉపదేసతో గహేతబ్బో. అపిచ బాలపణ్డితసుత్తేపి (మ. ని. ౩.౨౫౫) ఇమేసం రతనానం ఉప్పత్తిక్కమేన సద్ధిం వణ్ణనా ఆగమిస్సతి.
పరోసహస్సన్తి అతిరేకసహస్సం. సూరాతి అభీరుకజాతికా. వీరఙ్గరూపాతి దేవపుత్తసదిసకాయా, ఏవం తావ ఏకే వణ్ణయన్తి, అయం పనేత్థ సభావో – వీరాతి ఉత్తమసూరా వుచ్చన్తి. వీరానం అఙ్గం వీరఙ్గం, వీరకారణం వీరియన్తి వుత్తం హోతి. వీరఙ్గం రూపం ఏతేసన్తి వీరఙ్గరూపా, వీరియమయసరీరా వియాతి వుత్తం హోతి. పరసేనప్పమద్దనాతి సచే పటిముఖం తిట్ఠేయ్య పరసేనా, తం మద్దితుం సమత్థాతి అధిప్పాయో. ధమ్మేనాతి ‘‘పాణో న హన్తబ్బో’’తిఆదినా పఞ్చసీలధమ్మేన.
అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే వివట్టచ్ఛదోతి ఏత్థ రాగదోసమోహమానదిట్ఠిఅవిజ్జాదుచ్చరితఛదనేహి సత్తహి పటిచ్ఛన్నే కిలేసన్ధకారలోకే తం ఛదనం వివట్టేత్వా సమన్తతో సఞ్జాతాలోకో హుత్వా ఠితోతి వివట్టచ్ఛదో. తత్థ పఠమేన పదేన పూజారహతా, దుతియేన తస్సా హేతు యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధోతి, తతియేన బుద్ధత్తహేతుభూతా వివట్టచ్ఛదతా వుత్తాతి వేదితబ్బా. అథ వా వివట్టో చ విచ్ఛదో చాతి వివట్టచ్ఛదో, వట్టరహితో ఛదనరహితో చాతి వుత్తం హోతి. తేన అరహం వట్టాభావేన, సమ్మాసమ్బుద్ధో ఛదనాభావేనాతి ఏవం పురిమపదద్వయస్సేవ హేతుద్వయం వుత్తం హోతి. దుతియవేసారజ్జేన చేత్థ పురిమసిద్ధి, పఠమేన దుతియసిద్ధి, తతియచతుత్థేహి తతియసిద్ధి హోతి. పురిమఞ్చ ధమ్మచక్ఖుం, దుతియం బుద్ధచక్ఖుం, తతియం సమన్తచక్ఖుం సాధేతీతిపి వేదితబ్బం. త్వం మన్తానం పటిగ్గహేతాతి ఇమినాస్స సూరభావం జనేతి.
౩౮౫. సోపి తాయ ఆచరియకథాయ లక్ఖణేసు విగతసమ్మోహో ఏకోభాసజాతో వియ బుద్ధమన్తే సమ్పస్సమానో ఏవం, భోతి ఆహ. తస్సత్థో – యథా, భో, మం త్వం వదసి, ఏవం కరిస్సామీతి. సమన్నేసీతి గవేసి, ఏకం ద్వేతి వా గణయన్తో సమానయి. అద్దసా ఖోతి కథం అద్దస? బుద్ధానఞ్హి నిసిన్నానం వా నిపన్నానం వా కోచి లక్ఖణం పరియేసితుం న సక్కోతి, ఠితానం పన చఙ్కమన్తానం వా సక్కోతి. తస్మా లక్ఖణపరియేసనత్థం ఆగతం దిస్వా బుద్ధా ఉట్ఠాయాసనా తిట్ఠన్తి వా చఙ్కమం వా అధిట్ఠహన్తి. ఇతి లక్ఖణదస్సనానురూపే ఇరియాపథే వత్తమానస్స అద్దస. యేభుయ్యేనాతి పాయేన, బహుకాని అద్దస, అప్పాని న అద్దసాతి అత్థో. తతో యాని న అద్దస, తేసం దీపనత్థం వుత్తం ఠపేత్వా ద్వేతి. కఙ్ఖతీతి ‘‘అహో వత పస్సేయ్య’’న్తి పత్థనం ఉప్పాదేతి. విచికిచ్ఛతీతి తతో తతో తాని విచినన్తో కిచ్ఛతి న సక్కోతి దట్ఠుం. నాధిముచ్చతీతి తాయ విచికిచ్ఛాయ సన్నిట్ఠానం న గచ్ఛతి. న సమ్పసీదతీతి తతో ‘‘పరిపుణ్ణలక్ఖణో అయ’’న్తి భగవతి పసాదం నాపజ్జతి. కఙ్ఖాయ వా దుబ్బలా విమతి వుత్తా, విచికిచ్ఛాయ మజ్ఝిమా, అనధిముచ్చనతాయ బలవతీ, అసమ్పసాదేన తేహి తీహి ధమ్మేహి చిత్తస్స కాలుస్సియభావో. కోసోహితేతి వత్థికోసేన పటిచ్ఛన్నే. వత్థగుయ్హేతి అఙ్గజాతే. భగవతో హి వారణస్సేవ కోసోహితవత్థగుయ్హం సువణ్ణవణ్ణం పదుమగబ్భసమానం, తం సో వత్థపటిచ్ఛన్నత్తా, అన్తోముఖగతాయ చ జివ్హాయ పహూతభావం అసల్లక్ఖేన్తో తేసు ద్వీసు లక్ఖణేసు కఙ్ఖీ అహోసి విచికిచ్ఛీ.
అథ ఖో భగవాతి అథ భగవా చిన్తేసి – ‘‘సచాహం ఇమస్స ఏతాని ద్వే లక్ఖణాని న దస్సేస్సామి, నిక్కఙ్ఖో న భవిస్సతి. ఏతస్స కఙ్ఖాయ సతి ఆచరియోపిస్స నిక్కఙ్ఖో న భవిస్సతి, అథ మం దస్సనాయ న ఆగమిస్సతి, అనాగతో ధమ్మం న సోస్సతి, ధమ్మం అసుణన్తో తీణి సామఞ్ఞఫలాని న సచ్ఛికరిస్సతి. ఏతస్మిం పన నిక్కఙ్ఖే ఆచరియోపిస్స నిక్కఙ్ఖో మం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా తీణి సామఞ్ఞఫలాని సచ్ఛికరిస్సతి. ఏతదత్థంయేవ చ మయా పారమియో పూరితా. దస్సేస్సామిస్స తాని లక్ఖణానీ’’తి.
తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారమకాసి. కథంరూపం? కిమేత్థ అఞ్ఞేన వత్తబ్బం? వుత్తమేతం నాగసేనత్థేరేనేవ మిలిన్దరఞ్ఞా పుట్ఠేన –
ఆహ చ దుక్కరం, భన్తే నాగసేన, భగవతా కతన్తి. కిం మహారాజాతి? మహాజనేన హిరికరణోకాసం బ్రహ్మాయుబ్రాహ్మణస్స చ అన్తేవాసిఉత్తరస్స చ బావరియస్స అన్తేవాసీనం సోళసబ్రాహ్మణానఞ్చ సేలస్స చ బ్రాహ్మణస్స అన్తేవాసీనం తిసతమాణవానఞ్చ దస్సేసి, భన్తేతి. న, మహారాజ, భగవా గుయ్హం దస్సేతి, ఛాయం భగవా దస్సేతి, ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖరిత్వా నివాసననివత్థం కాయబన్ధనబద్ధం చీవరపారుతం ఛాయారూపకమత్తం దస్సేసి మహారాజాతి. ఛాయం దిట్ఠే సతి దిట్ఠోయేవ. నను, భన్తేతి? తిట్ఠతేతం, మహారాజ, హదయరూపం దిస్వా బుజ్ఝనకసత్తో భవేయ్య, హదయమంసం నీహరిత్వా దస్సేయ్య సమ్మాసమ్బుద్ధోతి. కల్లోసి, భన్తే నాగసేనాతి.
నిన్నామేత్వాతి నీహరిత్వా. అనుమసీతి కథినసూచిం వియ కత్వా అనుమజ్జి. తథా కరణేన చేత్థ ముదుభావో, కణ్ణసోతానుమసనేన దీఘభావో, నాసికసోతానుమసనేన తనుభావో, నలాటచ్ఛాదనేన పుథులభావో పకాసితోతి వేదితబ్బో. ఉభోపి కణ్ణసోతానీతిఆదీసు చేత్థ బుద్ధానం కణ్ణసోతేసు మలం వా జల్లికా వా నత్థి, ధోవిత్వా ఠపితరజతపనాళికా వియ హోన్తి, తథా నాసికసోతేసు, తానిపి హి సుపరికమ్మకతకఞ్చనపనాళికా వియ చ మణిపనాళికా వియ చ హోన్తి. తస్మా జివ్హం నీహరిత్వా కథినసూచిం వియ కత్వా ముఖపరియన్తే ఉపసంహరన్తో దక్ఖిణకణ్ణసోతం పవేసేత్వా తతో నీహరిత్వా వామకణ్ణసోతం పవేసేసి, తతో నీహరిత్వా దక్ఖిణనాసికసోతం పవేసేత్వా తతో నీహరిత్వా వామనాసికసోతం పవేసేసి, తతో నీహరిత్వా పుథులభావం దస్సేన్తో రత్తవలాహకేన అడ్ఢచన్దం వియ చ సువణ్ణపత్తం వియ చ రత్తకమ్బలపటలేన విజ్జుజోతసదిసాయ జివ్హాయ కేవలకప్పం నలాటమణ్డలం పటిచ్ఛాదేసి.
యంనూనాహన్తి కస్మా చిన్తేసి? అహఞ్హి మహాపురిసలక్ఖణాని సమన్నేసిత్వా గతో ‘‘దిట్ఠాని తే, తాత, మహాపురిసలక్ఖణానీ’’తి ఆచరియేన పుచ్ఛితో ‘‘ఆమ, ఆచరియా’’తి వత్తుం సక్ఖిస్సామి. సచే పన మం ‘‘కిరియాకరణమస్స కీదిస’’న్తి పుచ్ఛిస్సతి, తం వత్తుం న సక్ఖిస్సామి, న జానామీతి వుత్తే పన ఆచరియో కుజ్ఝిస్సతి ‘‘నను త్వం మయా సబ్బమ్పేతం జాననత్థాయ పేసితో, కస్మా అజానిత్వా ఆగతోసీ’’తి, తస్మా యన్నూనాహన్తి చిన్తేత్వా అనుబన్ధి. భగవా న్హానట్ఠానం ముఖధోవనట్ఠానం సరీరపటిజగ్గనట్ఠానం రాజరాజమహామత్తాదీనం ఓరోధేహి సద్ధిం పరివారేత్వా నిసిన్నట్ఠానన్తి ఇమాని చత్తారి ఠానాని ఠపేత్వా సేసట్ఠానేసు అన్తమసో ఏకగన్ధకుటియమ్పి ఓకాసమకాసి.
గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే – ‘‘అయం కిర బ్రహ్మాయుబ్రాహ్మణస్స మాణవో ఉత్తరో నామ ‘బుద్ధో వా నో వా’తి తథాగతస్స బుద్ధభావం వీమంసన్తో చరతి, బుద్ధవీమంసకో నామాయ’’న్తి పాకటో జాతో. యమ్హి యమ్హి ఠానే బుద్ధా వసన్తి, పఞ్చ కిచ్చాని కతానేవ హోన్తి, తాని హేట్ఠా దస్సితానేవ. తత్థ పచ్ఛాభత్తం అలఙ్కతధమ్మాసనే నిసీదిత్వా దన్తఖచితం చిత్తబీజనిం గహేత్వా మహాజనస్స ధమ్మం దేసేన్తే భగవతి ఉత్తరోపి అవిదూరే నిసీదతి. ధమ్మస్సవనపరియోసానే సద్ధా మనుస్సా స్వాతనాయ భగవన్తం నిమన్తేత్వా మాణవమ్పి ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదన్తి – ‘‘తాత, అమ్హేహి భగవా నిమన్తితో, త్వమ్పి భగవతా సద్ధిం ఆగన్త్వా అమ్హాకం గేహే భత్తం గణ్హేయ్యాసీ’’తి. పునదివసే తథాగతో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో గామం పవిసతి, ఉత్తరోపి పదవారే పదవారే పరిగ్గణ్హన్తో పదానుపదికో అనుబన్ధతి. కులగేహం పవిట్ఠకాలే దక్ఖిణోదకగ్గహణం ఆదిం కత్వా సబ్బం ఓలోకేన్తో నిసీదతి. భత్తకిచ్చావసానే తథాగతస్స పత్తం భూమియం ఠపేత్వా నిసిన్నకాలే మాణవకస్స పాతరాసభత్తం సజ్జేన్తి. సో ఏకమన్తే నిసిన్నో భుఞ్జిత్వా పున ఆగన్త్వా సత్థు సన్తికే ఠత్వా భత్తానుమోదనం సుత్వా భగవతా సద్ధింయేవ విహారం గచ్ఛతి.
తత్థ భగవా భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానం ఆగమేన్తో గన్ధమణ్డలమాళే నిసీదతి. భిక్ఖూహి భత్తకిచ్చం కత్వా పత్తచీవరం పటిసామేత్వా ఆగమ్మ వన్దిత్వా కాలే ఆరోచితే భగవా గన్ధకుటిం పవిసతి, మాణవోపి భగవతా సద్ధింయేవ గచ్ఛతి. భగవా పరివారేత్వా ఆగతం భిక్ఖుసఙ్ఘం గన్ధకుటిప్పముఖే ఠితో ఓవదిత్వా ఉయ్యోజేత్వా గన్ధకుటిం పవిసతి, మాణవోపి పవిసతి. భగవా ఖుద్దకమఞ్చే అప్పమత్తకం కాలం నిసీదతి, మాణవోపి అవిదూరే ఓలోకేన్తో నిసీదతి. భగవా ముహుత్తం నిసీదిత్వా సీసోక్కమనం దస్సేతి, – ‘‘భోతో గోతమస్స విహారవేలా భవిస్సతీ’’తి మాణవో గన్ధకుటిద్వారం పిదహన్తో నిక్ఖమిత్వా ఏకమన్తం నిసీదతి. మనుస్సా పురేభత్తం దానం దత్వా భుత్తపాతరాసా సమాదిన్నఉపోసథఙ్గా సుద్ధుత్తరాసఙ్గా మాలాగన్ధాదిహత్థా ధమ్మం సుణిస్సామాతి విహారం ఆగచ్ఛన్తి, చక్కవత్తినో ఖన్ధావారట్ఠానం వియ హోతి.
భగవా ముహుత్తం సీహసేయ్యం కప్పేత్వా వుట్ఠాయ పుబ్బభాగేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా సమాపత్తిం సమాపజ్జతి. సమాపత్తితో వుట్ఠాయ మహాజనస్స ఆగతభావం ఞత్వా గన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ మహాజనపరివుతో గన్ధమణ్డలమాళం గన్త్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనగతో పరిసాయ ధమ్మం దేసేతి. మాణవోపి అవిదూరే నిసీదిత్వా – ‘‘కిం ను ఖో సమణో గోతమో గేహస్సితవసేన పరిసం ఉస్సాదేన్తో వా అపసాదేన్తో వా ధమ్మం దేసేతి, ఉదాహు నో’’తి అక్ఖరక్ఖరం పదం పదం పరిగ్గణ్హాతి. భగవా తథావిధం కథం అకథేత్వావ కాలం ఞత్వా దేసనం నిట్ఠాపేసి. మాణవో ఇమినా నియామేన పరిగ్గణ్హన్తో సత్త మాసే ఏకతో విచరిత్వా భగవతో కాయద్వారాదీసు అణుమత్తమ్పి అవక్ఖలితం న అద్దస. అనచ్ఛరియఞ్చేతం, యం బుద్ధభూతస్స మనుస్సభూతో మాణవో న పస్సేయ్య, యస్స బోధిసత్తభూతస్స ఛబ్బస్సాని పధానభూమియం అమనుస్సభూతో మారో దేవపుత్తో గేహస్సితవితక్కమత్తమ్పి అదిస్వా బుద్ధభూతం ఏకసంవచ్ఛరం అనుబన్ధిత్వా కిఞ్చి అపస్సన్తో –
‘‘సత్త వస్సాని భగవన్తం, అనుబన్ధిం పదాపదం;
ఓతారం నాధిగచ్ఛిస్సం, సమ్బుద్ధస్స సతీమతో’’తి. (సు. ని. ౪౪౮) –
ఆదిగాథాయో వత్వా పక్కామి. తతో మాణవో చిన్తేసి – ‘‘అహం భవన్తం గోతమం సత్త మాసే అనుబన్ధమానో కిఞ్చి వజ్జం న పస్సామి. సచే పనాహం అఞ్ఞేపి సత్త మాసే సత్త వా వస్సాని వస్ససతం వా వస్ససహస్సం వా అనుబన్ధేయ్యం, నేవస్స వజ్జం పస్సేయ్యం. ఆచరియో ఖో పనస్స మే మహల్లకో, యోగక్ఖేమం నామ న సక్కా జానితుం. సమణస్స గోతమస్స సభావగుణేనేవ బుద్ధభావం వత్వా మయ్హం ఆచరియస్స ఆరోచేస్సామీ’’తి భగవన్తం ఆపుచ్ఛిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం వన్దిత్వా నిక్ఖమి.
ఆచరియస్స సన్తికఞ్చ పన గన్త్వా – ‘‘కచ్చి, తాత ఉత్తర, తం భవన్తం గోతమం తథాసన్తంయేవ సద్దో అబ్భుగ్గతో’’తి పుచ్ఛితో, ‘‘ఆచరియ, కిం వదేసి? చక్కవాళం అతిసమ్బాధం, భవగ్గం అతినీచం, తస్స హి, భోతో గోతమస్స ఆకాసం వియ అపరియన్తో గుణగణో. తథాసన్తంయేవ, భో, తం భవన్తం గోతమ’’న్తిఆదీని వత్వా యథాదిట్ఠాని ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని పటిపాటియా ఆచిక్ఖిత్వా కిరియసమాచారం ఆచిక్ఖి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఉత్తరో మాణవో…పే… ఏదిసో చ ఏదిసో చ భవం గోతమో తతో చ భియ్యో’’తి.
౩౮౬. తత్థ సుప్పతిట్ఠితపాదోతి యథా హి అఞ్ఞేసం భూమియం పాదం ఠపేన్తానం అగ్గతలం వా పణ్హి వా పస్సం వా పఠమం ఫుసతి, వేమజ్ఝం వా పన ఛిద్దం హోతి, ఉక్ఖిపన్తానమ్పి అగ్గతలాదీసు ఏకకోట్ఠాసోవ పఠమం ఉట్ఠహతి, న ఏవం తస్స. తస్స పన సువణ్ణపాదుకతలం వియ ఏకప్పహారేనేవ సకలం పాదతలం భూమిం ఫుసతి, భూమితో ఉట్ఠహతి. తస్మా ‘‘సుప్పతిట్ఠితపాదో ఖో పన సో భవం గోతమో’’తి వదతి.
తత్రిదం భగవతో సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ – సచేపి హి భగవా అనేకసతపోరిసం నరకం అక్కమిస్సామీతి పాదం నీహరతి, తావదేవ నిన్నట్ఠానం వాతపూరితం వియ కమ్మారభస్తం ఉన్నమిత్వా పథవీసమం హోతి, ఉన్నతట్ఠానమ్పి అన్తో పవిసతి. దూరే అక్కమిస్సామీతి అభినీహరన్తస్స సినేరుప్పమాణోపి పబ్బతో సేదితవేత్తఙ్కురో వియ నమిత్వా పాదసమీపం ఆగచ్ఛతి. తథా హిస్స యమకపాటిహారియం కత్వా యుగన్ధరపబ్బతం అక్కమిస్సామీతి పాదే అభినీహరతో పబ్బతో నమిత్వా పాదసమీపం ఆగతో, సో తం అక్కమిత్వా దుతియపాదేన తావతింసభవనం అక్కమి. న హి చక్కలక్ఖణేన పతిట్ఠాతబ్బట్ఠానం విసమం భవితుం సక్కోతి. ఖాణు వా కణ్డకో వా సక్ఖరకథలా వా ఉచ్చారపస్సావో వా ఖేళసిఙ్ఘాణికాదీని వా పురిమతరావ అపగచ్ఛన్తి, తత్థ తత్థేవ చ పథవిం పవిసన్తి. తథాగతస్స హి సీలతేజేన పఞ్ఞాతేజేన ధమ్మతేజేన దసన్నం పారమీనం ఆనుభావేన అయం మహాపథవీ సమా ముదు పుప్ఫాభికిణ్ణా హోతి. తత్ర తథాగతో సమం పాదం నిక్ఖిపతి, సమం ఉద్ధరతి, సబ్బావన్తేహి పాదతలేహి భూమిం ఫుసతి.
చక్కానీతి ద్వీసు పాదేసు ద్వే చక్కాని. తేసం అరా చ నేమి చ నాభి చ పాళియం వుత్తావ. సబ్బాకారపరిపూరానీతి ఇమినా పన అయం విసేసో వేదితబ్బో – తేసం కిర చక్కానం పాదతలస్స మజ్ఝే నాభి దిస్సతి, నాభిపరిచ్ఛిన్నా వట్టలేఖా దిస్సతి, నాభిముఖపరిక్ఖేపపట్టో దిస్సతి, పనాళిముఖం దిస్సతి, అరా దిస్సన్తి, అరేసు వట్టలేఖా దిస్సన్తి, నేమీ దిస్సన్తి, నేమిమణికా దిస్సన్తి. ఇదం తావ పాళిఆగతమేవ.
సమ్బహులవారో పన అనాగతో, సో ఏవం దట్ఠబ్బో – సత్తి సిరి వచ్ఛో నన్ది సోవత్తికో వటంసకో వడ్ఢమానకం మచ్ఛయుగలం భద్దపీఠం అఙ్కుసం తోమరో పాసాదో తోరణం సేతచ్ఛత్తం ఖగ్గో తాలవణ్టం మోరహత్థకో వాళబీజనీ ఉణ్హీసం పత్తో మణి కుసుమదామం నీలుప్పలం రత్తుప్పలం సేతుప్పలం పదుమం పుణ్డరీకం పుణ్ణఘటో పుణ్ణపాతి సముద్దో చక్కవాళో హిమవా సినేరు చన్దిమసూరియా నక్ఖత్తాని చత్తారో మహాదీపా ద్వేపరిత్తదీపసహస్సాని, అన్తమసో చక్కవత్తిరఞ్ఞో పరిసం ఉపాదాయ సబ్బో చక్కలక్ఖణస్సేవ పరివారో.
ఆయతపణ్హీతి దీఘపణ్హి, పరిపుణ్ణపణ్హీతి అత్థో. యథా హి అఞ్ఞేసం అగ్గపాదో దీఘో హోతి, పణ్హిమత్థకే జఙ్ఘా పతిట్ఠాతి, పణ్హి తచ్ఛేత్వా ఠపితా వియ హోతి, న ఏవం తథాగతస్స. తథాగతస్స పన చతూసు కోట్ఠాసేసు ద్వే కోట్ఠాసా అగ్గపాదో హోతి, తతియే కోట్ఠాసే జఙ్ఘా పతిట్ఠాతి, చతుత్థే కోట్ఠాసే ఆరగ్గేన వట్టేత్వా ఠపితా వియ రత్తకమ్బలే గేణ్డుకసదిసా పణ్హి హోతి.
దీఘఙ్గులీతి యథా అఞ్ఞేసం కాచి అఙ్గులి దీఘా హోతి, కాచి రస్సా, న ఏవం తథాగతస్స. తథాగతస్స పన మక్కటస్సేవ దీఘహత్థపాదఙ్గులియో మూలే థూలా అనుపుబ్బేన గన్త్వా అగ్గే తనుకా నియ్యాసతేలేన మద్దిత్వా వట్టితహరితాలవట్టిసదిసా హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘దీఘఙ్గులీ’’తి.
ముదుతలునహత్థపాదోతి సప్పిమణ్డే ఓసాదేత్వా ఠపితం సతవారవిహతకప్పాసపటలం వియ ముదూ, జాతమత్తకుమారస్స వియ చ నిచ్చకాలం తలునా చ హత్థపాదా అస్సాతి ముదుతలునహత్థపాదో.
జాలహత్థపాదోతి న చమ్మేన పటిబద్ధఅఙ్గులన్తరో. ఏదిసో హి ఫణహత్థకో పురిసదోసేన ఉపహతో పబ్బజ్జమ్పి న లభతి. తథాగతస్స పన చతస్సో హత్థఙ్గులియో పఞ్చపి పాదఙ్గులియో ఏకప్పమాణా హోన్తి, తాసం ఏకప్పమాణత్తాయ యవలక్ఖణం అఞ్ఞమఞ్ఞం పటివిజ్ఝిత్వా తిట్ఠతి. అథస్స హత్థపాదా కుసలేన వడ్ఢకినా యోజితజాలవాతపానసదిసా హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘జాలహత్థపాదో’’తి.
ఉద్ధం పతిట్ఠితగోప్ఫకత్తా ఉస్సఙ్ఖా పాదా అస్సాతి ఉస్సఙ్ఖపాదో. అఞ్ఞేసఞ్హి పిట్ఠిపాదే గోప్ఫకా హోన్తి. తేన తేసం పాదా ఆణిబద్ధా వియ థద్ధా హోన్తి, న యథాసుఖం పరివత్తన్తి, గచ్ఛన్తానం పాదతలాని న దిస్సన్తి. తథాగతస్స పన అభిరుహిత్వా ఉపరి గోప్ఫకా పతిట్ఠహన్తి. తేనస్స నాభితో పట్ఠాయ ఉపరిమకాయో నావాయ ఠపితసువణ్ణపటిమా వియ నిచ్చలో హోతి, అధోకాయోవ ఇఞ్జతి. సుఖేన పాదా పరివత్తన్తి. పురతోపి పచ్ఛతోపి ఉభయపస్సేసుపి ఠత్వా పస్సన్తానం పాదతలాని పఞ్ఞాయన్తి, న హత్థీనం వియ పచ్ఛతోయేవ.
ఏణిజఙ్ఘోతి ఏణిమిగసదిసజఙ్ఘో మంసుస్సదేన పరిపుణ్ణజఙ్ఘో, న ఏకతో బద్ధపిణ్డికమంసో, సమన్తతో సమసణ్ఠితేన మంసేన పరిక్ఖిత్తాహి సువట్టితాహి సాలిగబ్భసదిసాహి జఙ్ఘాహి సమన్నాగతోతి అత్థో.
అనోనమన్తోతి అనమన్తో. ఏతేనస్స అఖుజ్జఅవామనభావో దీపితో. అవసేసజనా హి ఖుజ్జా వా హోన్తి వామనా వా, ఖుజ్జానం ఉపరిమకాయో అపరిపుణ్ణో హోతి, వామనానం హేట్ఠిమకాయో. తే అపరిపుణ్ణకాయత్తా న సక్కోన్తి అనోనమన్తా జణ్ణుకాని పరిమజ్జితుం. తథాగతో పన పరిపుణ్ణఉభయకాయత్తా సక్కోతి.
ఉసభవారణాదీనం వియ సువణ్ణపదుమకణ్ణికసదిసే కోసే ఓహితం పటిచ్ఛన్నం వత్థగుయ్హం అస్సాతి కోసోహితవత్థగుయ్హో. వత్థగుయ్హన్తి వత్థేన గూహితబ్బం అఙ్గజాతం వుచ్చతి.
సువణ్ణవణ్ణోతి జాతిహిఙ్గులకేన మజ్జిత్వా దీపిదాఠాయ ఘంసిత్వా గేరుకపరికమ్మం కత్వా ఠపితఘనసువణ్ణరూపకసదిసోతి అత్థో. ఏతేనస్స ఘనసినిద్ధసణ్హసరీరతం దస్సేత్వా ఛవివణ్ణదస్సనత్థం కఞ్చనసన్నిభత్తచోతి వుత్తం, పురిమస్స వా వేవచనమేవ ఏతం.
రజోజల్లన్తి రజో వా మలం వా. న ఉపలిమ్పతీతి న లగ్గతి, పదుమపలాసతో ఉదకబిన్దు వియ వివట్టతి. హత్థధోవనపాదధోవనాదీని పన ఉతుగ్గహణత్థాయ చేవ దాయకానం పుఞ్ఞఫలత్థాయ చ బుద్ధా కరోన్తి, వత్తసీసేనాపి చ కరోన్తియేవ. సేనాసనం పవిసన్తేన హి భిక్ఖునా పాదే ధోవిత్వా పవిసితబ్బన్తి వుత్తమేతం.
ఉద్ధగ్గలోమోతి ఆవట్టపరియోసానే ఉద్ధగ్గాని హుత్వా ముఖసోభం ఉల్లోకయమానాని వియ ఠితాని లోమాని అస్సాతి ఉద్ధగ్గలోమో.
బ్రహ్ముజుగత్తోతి బ్రహ్మా వియ ఉజుగత్తో, ఉజుమేవ ఉగ్గతదీఘసరీరో. యేభుయ్యేన హి సత్తా ఖన్ధే కటియం జాణూసూతి తీసు ఠానేసు నమన్తి. తే కటియం నమన్తా పచ్ఛతో నమన్తి, ఇతరేసు ద్వీసు ఠానేసు పురతో. దీఘసరీరా పనేకే పస్సవఙ్కా హోన్తి, ఏకే ముఖం ఉన్నామేత్వా నక్ఖత్తాని గణయన్తా వియ చరన్తి, ఏకే అప్పమంసలోహితా సూలసదిసా హోన్తి, పవేధమానా గచ్ఛన్తి. తథాగతో పన ఉజుమేవ ఉగ్గన్త్వా దీఘప్పమాణో దేవనగరే ఉస్సితసువణ్ణతోరణం వియ హోతి.
సత్తుస్సదోతి ద్వే హత్థపిట్ఠియో ద్వే పాదపిట్ఠియో ద్వే అంసకూటాని ఖన్ధోతి ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు పరిపుణ్ణమంసుస్సదో అస్సాతి సత్తుస్సదో. అఞ్ఞేసం పన హత్థపాదపిట్ఠీసు న్హారుజాలా పఞ్ఞాయన్తి, అంసకూటఖన్ధేసు అట్ఠికోటియో, తే మనుస్సపేతా వియ ఖాయన్తి, న తథాగతో. తథాగతో పన సత్తసు ఠానేసు పరిపుణ్ణమంసుస్సదత్తా నిగూళ్హన్హారుజాలేహి హత్థపిట్ఠాదీహి వట్టేత్వా ఠపితసువణ్ణవణ్ణాలిఙ్గసదిసేన ఖన్ధేన సిలారూపకం వియ చిత్తకమ్మరూపకం వియ చ ఖాయతి.
సీహస్స పుబ్బద్ధం వియ కాయో అస్సాతి సీహపుబ్బద్ధకాయో. సీహస్స హి పురత్థిమకాయోవ పరిపుణ్ణో హోతి, పచ్ఛిమకాయో అపరిపుణ్ణో. తథాగతస్స పన సీహస్స పుబ్బద్ధకాయోవ సబ్బో కాయో పరిపుణ్ణో. సోపి సీహస్సేవ న తత్థ తత్థ వినతున్నతాదివసేన దుస్సణ్ఠితవిసణ్ఠితో, దీఘయుత్తఠానే పన దీఘో, రస్సకిసథూలఅనువట్టితయుత్తట్ఠానేసు తథావిధోవ హోతి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘మనాపియే చ ఖో, భిక్ఖవే, కమ్మవిపాకే పచ్చుపట్ఠితే యేహి అఙ్గేహి దీఘేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని దీఘాని సణ్ఠహన్తి. యేహి అఙ్గేహి రస్సేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని రస్సాని సణ్ఠహన్తి. యేహి అఙ్గేహి థూలేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని థూలాని సణ్ఠహన్తి. యేహి అఙ్గేహి కిసేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని కిసాని సణ్ఠహన్తి. యేహి అఙ్గేహి వట్టేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని వట్టాని సణ్ఠహన్తీ’’తి.
ఇతి నానాచిత్తేన పుఞ్ఞచిత్తేన చిత్తితో దసహి పారమీహి సజ్జితో తథాగతస్స అత్తభావో, తస్స లోకే సబ్బసిప్పినో వా ఇద్ధిమన్తో వా పటిరూపకమ్పి కాతుం న సక్కోన్తి.
చితన్తరంసోతి అన్తరంసం వుచ్చతి ద్విన్నం కోట్టానమన్తరం, తం చితం పరిపుణ్ణమస్సాతి చితన్తరంసో. అఞ్ఞేసఞ్హి తం ఠానం నిన్నం హోతి, ద్వే పిట్ఠికోట్టా పాటియేక్కం పఞ్ఞాయన్తి. తథాగతస్స పన కటితో పట్ఠాయ మంసపటలం యావ ఖన్ధా ఉగ్గమ్మ సముస్సితసువణ్ణఫలకం వియ పిట్ఠిం ఛాదేత్వా పతిట్ఠితం.
నిగ్రోధపరిమణ్డలోతి నిగ్రోధో వియ పరిమణ్డలో. యథా పణ్ణాసహత్థతాయ వా సతహత్థతాయ వా సమక్ఖన్ధసాఖో నిగ్రోధో దీఘతోపి విత్థారతోపి ఏకప్పమాణోవ హోతి, ఏవం కాయతోపి బ్యామతోపి ఏకప్పమాణో. యథా అఞ్ఞేసం కాయో వా దీఘో హోతి బ్యామో వా, న ఏవం విసమప్పమాణోతి అత్థో. తేనేవ ‘‘యావతక్వస్స కాయో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యావతకో అస్సాతి యావతక్వస్స.
సమవట్టక్ఖన్ధోతి సమవట్టితక్ఖన్ధో. యథా ఏకే కోఞ్చా వియ బకా వియ వరాహా వియ చ దీఘగలా వఙ్కగలా పుథులగలా చ హోన్తి, కథనకాలే సిరాజాలం పఞ్ఞాయతి, మన్దో సరో నిక్ఖమతి, న ఏవం తస్స. తథాగతస్స పన సువట్టితసువణ్ణాలిఙ్గసదిసో ఖన్ధో హోతి, కథనకాలే సిరాజాలం న పఞ్ఞాయతి, మేఘస్స వియ గజ్జతో సరో మహా హోతి.
రసగ్గసగ్గీతి ఏత్థ రసం గసన్తీతి రసగ్గసా, రసహరణీనమేతం అధివచనం, తా అగ్గా అస్సాతి రసగ్గసగ్గీ. తథాగతస్స హి సత్త రసహరణిసహస్సాని ఉద్ధగ్గాని హుత్వా గీవాయమేవ పటిముక్కాని. తిలఫలమత్తోపి ఆహారో జివ్హగ్గే ఠపితో సబ్బం కాయం అనుఫరతి, తేనేవ మహాపధానం పదహన్తస్స ఏకతణ్డులాదీహిపి కాళాయయూసపసతేనాపి కాయస్స యాపనం అహోసి. అఞ్ఞేసం పన తథా అభావా న సకలకాయం ఓజా ఫరతి, తేన తే బహ్వాబాధా హోన్తి. ఇదం లక్ఖణం అప్పాబాధతాసఙ్ఖాతస్స నిస్సన్దఫలస్స వసేన పాకటం హోతి.
సీహస్సేవ హను అస్సాతి సీహహను. తత్థ సీహస్స హేట్ఠిమహనుమేవ పరిపుణ్ణం హోతి, న ఉపరిమం. తథాగతస్స పన సీహస్స హేట్ఠిమం వియ ద్వేపి పరిపుణ్ణాని ద్వాదసియం పక్ఖస్స చన్దసదిసాని హోన్తి.
చత్తాలీసదన్తోతిఆదీసు ఉపరిమహనుకే పతిట్ఠితా వీసతి, హేట్ఠిమే వీసతీతి చత్తాలీస దన్తా అస్సాతి చత్తాలీసదన్తో. అఞ్ఞేసఞ్హి పరిపుణ్ణదన్తానమ్పి ద్వత్తింస దన్తా హోన్తి, తథాగతస్స చత్తాలీసం.
అఞ్ఞేసఞ్చ కేచి దన్తా ఉచ్చా కేచి నీచాతి విసమా హోన్తి, తథాగతస్స పన అయపట్టఛిన్నసఙ్ఖపటలం వియ సమా.
అఞ్ఞేసం కుమ్భీలానం వియ దన్తా విరళా హోన్తి, మచ్ఛమంసాదీని ఖాదన్తానం దన్తన్తరం పూరతి. తథాగతస్స పన కనకలతాయ సముస్సాపితవజిరపన్తి వియ అవిరళా తులికాయ దస్సితపరిచ్ఛేదా వియ దన్తా హోన్తి.
సుసుక్కదాఠోతి అఞ్ఞేసఞ్చ పూతిదన్తా ఉట్ఠహన్తి, తేన కాచి దాఠా కాళాపి వివణ్ణాపి హోన్తి. తథాగతో సుసుక్కదాఠో ఓసధితారకమ్పి అతిక్కమ్మ విరోచమానాయ పభాయ సమన్నాగతదాఠో, తేన వుత్తం ‘‘సుసుక్కదాఠో’’తి.
పహూతజివ్హోతి అఞ్ఞేసం జివ్హా థూలాపి హోతి కిసాపి రస్సాపి థద్ధాపి విసమాపి, తథాగతస్స పన ముదు దీఘా పుథులా వణ్ణసమ్పన్నా హోతి. సో తం లక్ఖణం పరియేసితుం ఆగతానం కఙ్ఖావినోదనత్థం ముదుకత్తా తం జివ్హం కథినసూచిం వియ వట్టేత్వా ఉభో నాసికసోతాని పరామసతి, దీఘత్తా ఉభో కణ్ణసోతాని పరామసతి, పుథులత్తా కేసన్తపరియోసానం కేవలమ్పి నలాటం పటిచ్ఛాదేతి. ఏవం తస్సా ముదుదీఘపుథులభావం పకాసేన్తో కఙ్ఖం వినోదేతి. ఏవం తిలక్ఖణసమ్పన్నం జివ్హం సన్ధాయ ‘‘పహూతజివ్హో’’తి వుత్తం.
బ్రహ్మస్సరోతి అఞ్ఞే ఛిన్నస్సరాపి భిన్నస్సరాపి కాకస్సరాపి హోన్తి, తథాగతో పన మహాబ్రహ్మునో సరసదిసేన సరేన సమన్నాగతో. మహాబ్రహ్మునో హి పిత్తసేమ్హేహి అపలిబుద్ధత్తా సరో విసుద్ధో హోతి. తథాగతేనాపి కతకమ్మం వత్థుం సోధేతి, వత్థుస్స సుద్ధత్తా నాభితో పట్ఠాయ సముట్ఠహన్తో సరో విసుద్ధో అట్ఠఙ్గసమన్నాగతోవ సముట్ఠాతి. కరవికో వియ భణతీతి కరవికభాణీ, మత్తకరవికరుతమఞ్జుఘోసోతి అత్థో.
తత్రిదం కరవికరుతస్స మఞ్జుతాయ – కరవికసకుణే కిర మధురరసం అమ్బపక్కం ముఖతుణ్డకేన పహరిత్వా పగ్ఘరితం రసం సాయిత్వా పక్ఖేన తాలం దత్వా వికూజమానే చతుప్పదాదీని మత్తాని వియ లళితుం ఆరభన్తి. గోచరప్పసుతాపి చతుప్పదా ముఖగతానిపి తిణాని ఛడ్డేత్వా తం సద్దం సుణన్తి, వాళమిగా ఖుద్దకమిగే అనుబన్ధమానా ఉక్ఖిత్తపాదం అనుక్ఖిపిత్వావ తిట్ఠన్తి, అనుబద్ధమిగాపి మరణభయం హిత్వాపి తిట్ఠన్తి, ఆకాసే పక్ఖన్దపక్ఖినోపి పక్ఖే పసారేత్వా తిట్ఠన్తి, ఉదకే మచ్ఛాపి కణ్ణపటలం అప్ఫోటేన్తా తం సద్దం సుణమానావ తిట్ఠన్తి. ఏవం మఞ్జురుతా కరవికా.
అసన్ధిమిత్తాపి ధమ్మాసోకస్స దేవీ – ‘‘అత్థి ను ఖో, భన్తే, బుద్ధసద్దేన సదిసో కస్సచి సద్దో’’తి సఙ్ఘం పుచ్ఛి. అత్థి కరవికసకుణస్సాతి. కుహిం, భన్తే, సకుణాతి? హిమవన్తేతి. సా రాజానం ఆహ, – ‘‘దేవ, కరవికసకుణం దట్ఠుకామా’’తి. రాజా ‘‘ఇమస్మిం పఞ్జరే నిసీదిత్వా కరవికో ఆగచ్ఛతూ’’తి సువణ్ణపఞ్జరం విస్సజ్జేసి. పఞ్జరో గన్త్వా ఏకస్స కరవికస్స పురతో అట్ఠాసి. సో ‘‘రాజాణాయ ఆగతో పఞ్జరో, న సక్కా అగన్తు’’న్తి తత్థ నిసీది. పఞ్జరో ఆగన్త్వా రఞ్ఞో పురతోవ అట్ఠాసి. కరవికం సద్దం కారాపేతుం న సక్కోన్తి. అథ రాజా ‘‘కథం భణే ఇమే సద్దం కరోన్తీ’’తి ఆహ? ఞాతకే దిస్వా దేవాతి. అథ నం రాజా ఆదాసేహి పరిక్ఖిపాపేసి. సో అత్తనోవ ఛాయం దిస్వా ‘‘ఞాతకా మే ఆగతా’’తి మఞ్ఞమానో పక్ఖేన తాళం దత్వా మఞ్జుస్సరేన మణివంసం ధమమానో వియ విరవి. సకలనగరే మనుస్సా మత్తా వియ లళింసు. అసన్ధిమిత్తా చిన్తేసి – ‘‘ఇమస్స తావ తిరచ్ఛానస్స ఏవం మధురో సద్దో, కీదిసో ను ఖో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసిరిప్పత్తస్స భగవతో అహోసీ’’తి పీతిం ఉప్పాదేత్వా తం పీతిం అవిజహిత్వా సత్తహి జఙ్ఘసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. ఏవం మధురో కరవికసద్దో. తతో సతభాగేన సహస్సభాగేన చ మధురతరో తథాగతస్స సద్దో, లోకే పన కరవికతో అఞ్ఞస్స మధురరస్స అభావతో ‘‘కరవికభాణీ’’తి వుత్తం.
అభినీలనేత్తోతి న సకలనీలనేత్తోవ, నీలయుత్తట్ఠానే పనస్స ఉమాపుప్ఫసదిసేన అతివిసుద్ధేన నీలవణ్ణేన సమన్నాగతాని అక్ఖీని హోన్తి. పీతయుత్తట్ఠానే కణికారపుప్ఫసదిసేన పీతవణ్ణేన, లోహితయుత్తట్ఠానే బన్ధుజీవకపుప్ఫసదిసేన లోహితవణ్ణేన, సేతయుత్తట్ఠానే ఓసధితారకసదిసేన సేతవణ్ణేన, కాళయుత్తట్ఠానే అద్దారిట్ఠకసదిసేన కాళవణ్ణేన సమన్నాగతాని సువణ్ణవిమానే ఉగ్ఘాటితమణిసీహపఞ్జరసదిసాని ఖాయన్తి.
గోపఖుమోతి ఏత్థ పఖుమన్తి సకలం చక్ఖుభణ్డం అధిప్పేతం. తం కాళవచ్ఛకస్స బహలధాతుకం హోతి, రత్తవచ్ఛకస్స విప్పసన్నం, తంముహుత్తజాతరత్తవచ్ఛసదిసచక్ఖుభణ్డోతి అత్థో. అఞ్ఞేసఞ్హి అక్ఖిభణ్డా అపరిపుణ్ణా హోన్తి, హత్థిమూసికకాకాదీనం అక్ఖిసదిసేహి వినిగ్గతేహి గమ్భీరేహిపి అక్ఖీహి సమన్నాగతా హోన్తి. తథాగతస్స పన ధోవిత్వా మజ్జిత్వా ఠపితమణిగుళికా వియ ముదుసినిద్ధనీలసుఖుమపఖుమాచితాని అక్ఖీని.
ఉణ్ణాతి ఉణ్ణలోమం. భముకన్తరేతి ద్విన్నం భముకానం వేమజ్ఝే నాసికమత్థకేయేవ జాతా. ఉగ్గన్త్వా పన నలాటమజ్ఝజాతా. ఓదాతాతి పరిసుద్ధా ఓసధితారకవణ్ణా. ముదూతి సప్పిమణ్డే ఓసాదేత్వా ఠపితసతవారవిహతకప్పాసపటలసదిసా. తూలసన్నిభాతి సిమ్బలితూలలతాతూలసమానా, అయమస్సా ఓదాతతాయ ఉపమా. సా పనేసా కోటియం గహేత్వా ఆకడ్ఢియమానా ఉపడ్ఢబాహుప్పమాణా హోతి, విస్సట్ఠా దక్ఖిణావట్టవసేన ఆవట్టిత్వా ఉద్ధగ్గా హుత్వా సన్తిట్ఠతి, సువణ్ణఫలకమజ్ఝే ఠపితరజతపుప్ఫుళకా వియ సువణ్ణఘటతో నిక్ఖమమానా ఖీరధారా వియ అరుణప్పభారఞ్జితే గమనతలే ఓసధితారకా వియ చ అతిమనోహరాయ సిరియా విరోచతి.
ఉణ్హీససీసోతి ఇదం పరిపుణ్ణనలాటతఞ్చేవ పరిపుణ్ణసీసతఞ్చాతి ద్వే అత్థవసే పటిచ్చ వుత్తం. తథాగతస్స హి దక్ఖిణకణ్ణచూళికతో పట్ఠాయ మంసపటలం ఉట్ఠహిత్వా సకలం నలాటం ఛాదయమానం పూరయమానం గన్త్వా వామకణ్ణచూళికాయ పతిట్ఠితం, రఞ్ఞో బద్ధఉణ్హీసపట్టో వియ విరోచతి. పచ్ఛిమభవికబోధిసత్తానం కిర ఇమం లక్ఖణం విదిత్వా రాజూనం ఉణ్హీసపట్టం అకంసు, అయం తావ ఏకో అత్థో. అఞ్ఞే పన జనా అపరిపుణ్ణసీసా హోన్తి, కేచి కప్పసీసా, కేచి ఫలసీసా, కేచి అట్ఠిసీసా, కేచి తుమ్బసీసా, కేచి పబ్భారసీసా. తథాగతస్స పన ఆరగ్గేన వట్టేత్వా ఠపితం వియ సుపరిపుణ్ణం ఉదకపుప్ఫుళసదిసం సీసం హోతి. తత్థ పురిమనయేన ఉణ్హీసవేఠితసీసో వియాతి ఉణ్హీససీసో. దుతియనయేన ఉణ్హీసం వియ సబ్బత్థ పరిమణ్డలసీసోతి ఉణ్హీససీసో.
ఇమాని పన మహాపురిసలక్ఖణాని కమ్మం కమ్మసరిక్ఖకం లక్ఖణం లక్ఖణానిసంసన్తి ఇమే చత్తారో కోట్ఠాసే ఏకేకస్మిం లక్ఖణే దస్సేత్వా కథితాని సుకథితాని హోన్తి. తస్మా భగవతా లక్ఖణసుత్తే (దీ. ని. ౩.౨౦౦-౨౦౨) వుత్తాని ఇమాని కమ్మాదీని దస్సేత్వా కథేతబ్బాని. సుత్తవసేన వినిచ్ఛితుం అసక్కోన్తేన సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ తస్సేవ సుత్తస్స వణ్ణనాయ వుత్తనయేన గహేతబ్బాని.
ఇమేహి ఖో, భో, సో భవం గోతమోతి, భో ఆచరియ, ఇమేహి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి సో భవం గోతమో సమన్నాగతో దేవనగరే సముస్సితరతనవిచిత్తం సువణ్ణతోరణం వియ యోజనసతుబ్బేధో సబ్బపాలిఫుల్లో పారిచ్ఛత్తకో వియ సేలన్తరమ్హి సుపుప్ఫితసాలరుక్ఖో వియ తారాగణపటిమణ్డితగగనతలమివ చ అత్తనో సిరివిభవేన లోకం ఆలోకం కురుమానో వియ చరతీతి ఇమత్థమ్పి దీపేత్వా కిరియాచారం ఆచిక్ఖితుం గచ్ఛన్తో ఖో పనాతిఆదిమాహ.
౩౮౭. దక్ఖిణేనాతి బుద్ధానఞ్హి ఠత్వా వా నిసీదిత్వా వా నిపజ్జిత్వా వా గమనం అభినీహరన్తానం దక్ఖిణపాదోవ పురతో హోతి. సతతపాటిహారియం కిరేతం. నాతిదూరే పాదం ఉద్ధరతీతి తం దక్ఖిణపాదం న అతిదూరే ఠపేస్సామీతి ఉద్ధరతి. అతిదూరఞ్హి అభిహరియమానే దక్ఖిణపాదేన వామపాదో ఆకడ్ఢియమానో గచ్ఛేయ్య, దక్ఖిణపాదోపి దూరం గన్తుం న సక్కుణేయ్య, ఆసన్నేయేవ పతిట్ఠహేయ్య, ఏవం సతి పదవిచ్ఛేదో నామ హోతి. దక్ఖిణపాదే పన పమాణేనేవ ఉద్ధతే వామపాదోపి పమాణేనేవ ఉద్ధరియతి, పమాణేన ఉద్ధతో పతిట్ఠహన్తోపి పమాణేయేవ పతిట్ఠాతి. ఏవమనేన తథాగతస్స దక్ఖిణపాదకిచ్చం వామపాదేన నియమితం, వామపాదకిచ్చం దక్ఖిణపాదేన నియమితన్తి వేదితబ్బం.
నాతిసీఘన్తి దివా విహారభత్తత్థాయ గచ్ఛన్తో భిక్ఖు వియ న అతిసీఘం గచ్ఛతి. నాతిసణికన్తి యథా పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తో ఓకాసం న లభతి, ఏవం న అతిసణికం గచ్ఛతి. అద్దువేన అద్దువన్తి జణ్ణుకేన జణ్ణుకం, న సత్థిం ఉన్నామేతీతి గమ్భీరే ఉదకే గచ్ఛన్తో వియ న ఊరుం ఉన్నామేతి. న ఓనామేతీతి రుక్ఖసాఖాఛేదనదణ్డఙ్కుసపాదో వియ న పచ్ఛతో ఓసక్కాపేతి. న సన్నామేతీతి ఓబద్ధానాబద్ధట్ఠానేహి పాదం కోట్టేన్తో వియ న థద్ధం కరోతి. న వినామేతీతి యన్తరూపకం కీళాపేన్తో వియ న ఇతో చితో చ చాలేతి. అధరకాయోవాతి హేట్ఠిమకాయోవ ఇఞ్జతి, ఉపరిమకాయో నావాయ ఠపితసువణ్ణపటిమా వియ నిచ్చలో హోతి. దూరే ఠత్వా ఓలోకేన్తో హి బుద్ధానం ఠితభావం వా గమనభావం వా న జానాతి. కాయబలేనాతి బాహా ఖిపన్తో సరీరతో సేదేహి ముచ్చన్తేహి న కాయబలేన గచ్ఛతి. సబ్బకాయేనేవాతి గీవం అపరివత్తేత్వా రాహులోవాదే వుత్తనాగాపలోకితవసేనేవ అపలోకేతి.
న ఉద్ధన్తిఆదీసు నక్ఖత్తాని గణేన్తో వియ న ఉద్ధం ఉల్లోకేతి, నట్ఠం కాకణికం వా మాసకం వా పరియేసన్తో వియ న అధో ఓలోకేతి, న హత్థిఅస్సాదయో పస్సన్తో వియ ఇతో చితో చ విపేక్ఖమానో గచ్ఛతి. యుగమత్తన్తి నవవిదత్థిమత్తే చక్ఖూని ఠపేత్వా గచ్ఛన్తో యుగమత్తం పేక్ఖతి నామ, భగవాపి యుగే యుత్తో సుదన్తఆజానీయో వియ ఏత్తకం పస్సన్తో గచ్ఛతి. తతో చస్స ఉత్తరీతి యుగమత్తతో పరం న పస్సతీతి న వత్తబ్బో. న హి కుట్టం వా కవాటం వా గచ్ఛో వా లతా వా ఆవరితుం సక్కోతి, అథ ఖ్వస్స అనావరణఞాణస్స అనేకాని చక్కవాళసహస్సాని ఏకఙ్గణానేవ హోన్తి. అన్తరఘరన్తి హేట్ఠా మహాసకులుదాయిసుత్తే ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ అన్తరఘరం, ఇధ ఘరఉమ్మారతో పట్ఠాయ వేదితబ్బం. న కాయన్తిఆది పకతిఇరియపథేనేవ పవిసతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. దలిద్దమనుస్సానం నీచఘరకం పవిసన్తేపి హి తథాగతే ఛదనం వా ఉగ్గచ్ఛతి, పథవీ వా ఓగచ్ఛతి, భగవా పన పకతిగమనేనేవ గచ్ఛతి. నాతిదూరేతి అతిదూరే పరివత్తన్తేన హి ఏకం ద్వే పదవారే పిట్ఠిభాగేన గన్త్వా నిసీదితబ్బం హోతి. నాచ్చాసన్నేతి అచ్చాసన్నే పరివత్తన్తేన ఏకం ద్వే పదవారే పురతో గన్త్వా నిసీదితబ్బం హోతి. తస్మా యస్మిం పదవారే ఠితేన పురతో వా పచ్ఛతో వా అగన్త్వా నిసీదితబ్బం హోతి, తత్థ పరివత్తతి.
పాణినాతి కటివాతాబాధికో వియ న ఆసనం హత్థేహి గహేత్వా నిసీదతి. పక్ఖిపతీతి యో కిఞ్చి కమ్మం కత్వా కీళన్తో ఠితకోవ పతతి, యోపి ఓరిమం అఙ్గం నిస్సాయ నిసిన్నో ఘంసన్తో యావ పారిమఙ్గా గచ్ఛతి, పారిమఙ్గం వా నిస్సాయ నిసిన్నో తథేవ యావ ఓరిమఙ్గా ఆగచ్ఛతి, సబ్బో సో ఆసనే కాయం పక్ఖిపతి నామ. భగవా పన ఏవం అకత్వా ఆసనస్స మజ్ఝే ఓలమ్బకం ధారేన్తో వియ తూలపిచుం ఠపేన్తో వియ సణికం నిసీదతి. హత్థకుక్కుచ్చన్తి పత్తముఖవట్టియం ఉదకబిన్దుఠపనం మక్ఖికబీజనియా పణ్ణచ్ఛేదనఫాలనాది హత్థేన అసంయతకరణం. పాదకుక్కుచ్చన్తి పాదేన భూమిఘంసనాది అసంయతకరణం.
న ఛమ్భతీతి న భాయతి. న కమ్పతీతి న ఓసీదతి. న వేధతీతి న చలతి. న పరితస్సతీతి భయపరితస్సనాయపి తణ్హాపరితస్సనాయపి న పరితస్సతి. ఏకచ్చో హి ధమ్మకథాదీనం అత్థాయ ఆగన్త్వా మనుస్సేసు వన్దిత్వా ఠితేసు ‘‘సక్ఖిస్సామి ను ఖో తేసం చిత్తం గణ్హన్తో ధమ్మం వా కథేతుం, పఞ్హం వా పుచ్ఛితో విస్సజ్జేతుం, భత్తానుమోదనం వా కాతు’’న్తి భయపరితస్సనాయ పరితస్సతి. ఏకచ్చో ‘‘మనాపా ను ఖో మే యాగు ఆగచ్ఛిస్సతి, మనాపం అన్తరఖజ్జక’’న్తి వా తణ్హాపరితస్సనాయ పరితస్సతి. తదుభయమ్పి తస్స నత్థీతి న పరితస్సతి. వివేకావట్టోతి వివేకే నిబ్బానే ఆవట్టమానసో హుత్వా. వివేకవత్తోతిపి పాఠో, వివేకవత్తయుత్తో హుత్వాతి అత్థో. వివేకవత్తం నామ కతభత్తకిచ్చస్స భిక్ఖునో దివావిహారే సమథవిపస్సనావసేన మూలకమ్మట్ఠానం గహేత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీదనం. ఏవం నిసిన్నస్స హి ఇరియాపథో ఉపసన్తో హోతి.
న పత్తం ఉన్నామేతీతిఆదీసు ఏకచ్చో పత్తముఖవట్టియా ఉదకదానం ఆహరన్తో వియ పత్తం ఉన్నామేతి, ఏకో పాదపిట్ఠియం ఠపేన్తో వియ ఓనామేతి, ఏకో బద్ధం కత్వా గణ్హాతి, ఏకో ఇతో చితో చ ఫన్దాపేతి, ఏవం అకత్వా ఉభోహి హత్థేహి గహేత్వా ఈసకం నామేత్వా ఉదకం పటిగ్గణ్హాతీతి అత్థో. న సమ్పరివత్తకన్తి పరివత్తేత్వా పఠమమేవ పత్తపిట్ఠిం న ధోవతి. నాతిదూరేతి యథా నిసిన్నాసనతో దూరే పతతి, న ఏవం ఛడ్డేతి. నాచ్చాసన్నేతి పాదమూలేయేవ న ఛడ్డేతి. విచ్ఛడ్డయమానోతి వికిరన్తో, యథా పటిగ్గాహకో తేమతి, న ఏవం ఛడ్డేతి.
నాతిథోకన్తి యథా ఏకచ్చో పాపిచ్ఛో అప్పిచ్ఛతం దస్సేన్తో ముట్ఠిమత్తమేవ గణ్హాతి, న ఏవం. అతిబహున్తి యాపనమత్తతో అతిరేకం. బ్యఞ్జనమత్తాయాతి బ్యఞ్జనస్స మత్తా నామ ఓదనతో చతుత్థో భాగో. ఏకచ్చో హి భత్తే మనాపే భత్తం బహుం గణ్హాతి, బ్యఞ్జనే మనాపే బ్యఞ్జనం బహుం. సత్థా పన తథా న గణ్హాతి. న చ బ్యఞ్జనేనాతి అమనాపఞ్హి బ్యఞ్జనం ఠపేత్వా భత్తమేవ భుఞ్జన్తో, భత్తం వా ఠపేత్వా బ్యఞ్జనమేవ ఖాదన్తో బ్యఞ్జనేన ఆలోపం అతినామేతి నామ. సత్థా ఏకన్తరికం బ్యఞ్జనం గణ్హాతి, భత్తమ్పి బ్యఞ్జనమ్పి ఏకతోవ నిట్ఠన్తి. ద్వత్తిక్ఖత్తున్తి తథాగతస్స హి పుథుజివ్హాయ దన్తానం ఉపనీతభోజనం ద్వత్తిక్ఖత్తుం దన్తేహి ఫుట్ఠమత్తమేవ సణ్హకరణీయపిట్ఠవిలేపనం వియ హోతి, తస్మా ఏవమాహ. న ముఖే అవసిట్ఠాతి పోక్ఖరపత్తే పతితఉదకబిన్దు వియ వినివత్తిత్వా పరగలమేవ యాతి, తస్మా అవసిట్ఠా న హోతి. రసపటిసంవేదీతి మధురతిత్తకదుకాదిరసం జానాతి. బుద్ధానఞ్హి అన్తమసో పానీయేపి దిబ్బోజా పక్ఖిత్తావ హోతి, తేన నేసం సబ్బత్థేవ రసో పాకటో హోతి, రసగేధో పన నత్థి.
అట్ఠఙ్గసమన్నాగతన్తి ‘‘నేవ దవాయా’’తి వుత్తేహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం. విసుద్ధిమగ్గే పనస్స వినిచ్ఛయో ఆగతోతి సబ్బాసవసుత్తే వుత్తమేతం. హత్థేసు ధోతేసూతి సత్థా కిం కరోతి? పఠమం పత్తస్స గహణట్ఠానం ధోవతి. తత్థ పత్తం గహేత్వా సుఖుమజాలహత్థం పేసేత్వా ద్వే వారే సఞ్చారేతి. ఏత్తావతా పోక్ఖరపత్తే పతితఉదకం వియ వినివత్తిత్వా గచ్ఛతి. న చ అనత్థికోతి యథా ఏకచ్చో పత్తం ఆధారకే ఠపేత్వా పత్తే ఉదకం న పుఞ్ఛతి, రజే పతన్తే అజ్ఝుపేక్ఖతి, న ఏవం కరోతి. న చ అతివేలానురక్ఖీతి యథా ఏకచ్చో పమాణాతిక్కన్తం ఆరక్ఖం ఠపేతి, భుఞ్జిత్వా వా పత్తే ఉదకం పుఞ్ఛిత్వా చీవరభోగన్తరం పవేసేత్వా పత్తం ఉదరేన అక్కమిత్వా గణ్హాతి, న ఏవం కరోతి.
న చ అనుమోదనస్సాతి యో హి భుత్తమత్తోవ దారకేసు భత్తత్థాయ రోదన్తేసు ఛాతజ్ఝత్తేసు మనుస్సేసు భుఞ్జిత్వా అనాగతేస్వేవ అనుమోదనం ఆరభతి, తతో సబ్బకమ్మాని ఛడ్డేత్వా ఏకచ్చే ఆగచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే అనాగతావ హోన్తి, అయం కాలం అతినామేతి. యోపి మనుస్సేసు ఆగన్త్వా అనుమోదనత్థాయ వన్దిత్వా నిసిన్నేసు అనుమోదనం అకత్వావ ‘‘కథం తిస్స, కథం ఫుస్స, కథం సుమన, కథం తిస్సే, కథం ఫుస్సే, కథం సుమనే, కచ్చిత్థ అరోగా, సస్సం సమ్పన్న’’న్తిఆదిం పాటియేక్కం కథం సముట్ఠాపేతి, అయం అనుమోదనస్స కాలం అతినామేతి, మనుస్సానం పన ఓకాసం ఞత్వా ఆయాచితకాలే కరోన్తో నాతినామేతి నామ, సత్థా తథా కరోతి.
న తం భత్తన్తి కిం భత్తం నామేతం ఉత్తణ్డులం అతికిలిన్నన్తిఆదీని వత్వా న గరహతి. న అఞ్ఞం భత్తన్తి స్వాతనాయ వా పునదివసాయ వా భత్తం ఉప్పాదేస్సామీతి హి అనుమోదనం కరోన్తో అఞ్ఞం భత్తం పటికఙ్ఖతి. యో వా – ‘‘యావ మాతుగామానం భత్తం పచ్చతి, తావ అనుమోదనం కరిస్సామి, అథ మే అనుమోదనావసానే అత్తనో పక్కభత్తతోపి థోకం దస్సన్తీ’’తి అనుమోదనం వడ్ఢేతి, అయమ్పి పటికఙ్ఖతి నామ. సత్థా న ఏవం కరోతి. న చ ముచ్చితుకామోతి ఏకచ్చో హి పటిసంముఞ్చిత్వా గచ్ఛతి, వేగేన అనుబన్ధితబ్బో హోతి. సత్థా పన న ఏవం గచ్ఛతి, పరిసాయ మజ్ఝే ఠితోవ గచ్ఛతి. అచ్చుక్కట్ఠన్తి యో హి యావ హనుకట్ఠితో ఉక్ఖిపిత్వా పారుపతి, తస్స అచ్చుక్కట్ఠం నామ హోతి. యో యావ గోప్ఫకా ఓతారేత్వావ పారుపతి, తస్స అచ్చుక్కట్ఠం హోతి. యోపి ఉభతో ఉక్ఖిపిత్వా ఉదరం వివరిత్వా యాతి, తస్సపి అచ్చుక్కట్ఠం హోతి. యో ఏకంసం కత్వా థనం వివరిత్వా యాతి, తస్సపి అచ్చుక్కట్ఠం. సత్థా తం సబ్బం న కరోతి.
అల్లీనన్తి యథా అఞ్ఞేసం సేదేన తిన్తం అల్లీయతి, న ఏవం సత్థు. అపకట్ఠన్తి ఖలిసాటకో వియ కాయతో ముచ్చిత్వాపి న తిట్ఠతి. వాతోతి వేరమ్భవాతోపి ఉట్ఠహిత్వా చాలేతుం న సక్కోతి. పాదమణ్డనానుయోగన్తి ఇట్ఠకాయ ఘంసనాదీహి పాదసోభానుయోగం. పక్ఖాలేత్వాతి పాదేనేవ పాదం ధోవిత్వా. సో నేవ అత్తబ్యాబాధాయాతిఆదీని న పుబ్బేనివాసచేతోపరియఞాణానం అత్థితాయ వదతి, ఇరియాపథసన్తతం పన దిస్వా అనుమానేన వదతి. ధమ్మన్తి పరియత్తిధమ్మం. న ఉస్సాదేతీతి కిం మహారట్ఠిక, కిం మహాకుటుమ్బికాతిఆదీని వత్వా గేహస్సితవసేన న ఉస్సాదేతి. న అపసాదేతీతి ‘‘కిం, ఉపాసక, కథం తే విహారమగ్గో ఞాతో? కిం భయేన నాగచ్ఛసి? న హి భిక్ఖూ కిఞ్చి అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తి, మా భాయీ’’తి వా ‘‘కిం తుయ్హం ఏవం మచ్ఛరియజీవితం నామా’’తి వా ఆదీని వత్వా గేహస్సితపేమేన న అపసాదేతి.
విస్సట్ఠోతి సినిద్ధో అపలిబుద్ధో. విఞ్ఞేయ్యోతి విఞ్ఞాపనీయో పాకటో, విస్సట్ఠత్తాయేవ చేస విఞ్ఞేయ్యో హోతి. మఞ్జూతి మధురో. సవనీయోతి సోతసుఖో, మధురత్తాయేవ చేస సవనీయో హోతి. బిన్దూతి సమ్పిణ్డితో. అవిసారీతి అవిసటో, బిన్దుత్తాయేవ చేస అవిసారీ హోతి. గమ్భీరోతి గమ్భీరసముట్ఠితో. నిన్నాదీతి నిన్నాదవా, గమ్భీరత్తాయేవ చేస నిన్నాదీ హోతి. యథాపరిసన్తి చక్కవాళపరియన్తమ్పి ఏకాబద్ధపరిసం విఞ్ఞాపేతి. బహిద్ధాతి అఙ్గులిమత్తమ్పి పరిసతో బహిద్ధా న గచ్ఛతి. తస్మా? సో ఏవరూపో మధురస్సరో అకారణా మా నస్సీతి. ఇతి భగవతో ఘోసో పరిసాయ మత్థకేనేవ చరతి.
అవలోకయమానాతి సిరస్మిం అఞ్జలిం ఠపేత్వా భగవన్తం ఓలోకేన్తావ పచ్చోసక్కిత్వా దస్సనవిజహనట్ఠానే వన్దిత్వా గచ్ఛన్తి. అవిజహితత్తాతి యో హి కథం సుత్వా వుట్ఠితో అఞ్ఞం దిట్ఠసుతాదికం కథం కథేన్తో గచ్ఛతి, ఏస సభావేన విజహతి నామ. యో పన సుతధమ్మకథాయ వణ్ణం కథేన్తోవ గచ్ఛతి, అయం న విజహతి నామ, ఏవం అవిజహన్తభావేన పక్కమన్తి. గచ్ఛన్తన్తి రజ్జుయన్తవసేన రతనసత్తుబ్బేధం సువణ్ణగ్ఘికం వియ గచ్ఛన్తం. అద్దసామ ఠితన్తి సముస్సితకఞ్చనపబ్బతం వియ ఠితం అద్దసామ. తతో చ భియ్యోతి విత్థారేత్వా గుణే కథేతుం అసక్కోన్తో అవసేసే గుణే సంఖిపిత్వా కలాపం వియ సుత్తకబద్ధం వియ చ కత్వా విస్సజ్జేన్తో ఏవమాహ. అయమేత్థ అధిప్పాయో – మయా కథితగుణేహి అకథితావ బహుతరా. మహాపథవిమహాసముద్దాదయో వియ హి తస్స భోతో అనన్తా అప్పమేయ్యా గుణా ఆకాసమివ విత్థారితాతి.
౩౯౦. అప్పటిసంవిదితోతి అవిఞ్ఞాతఆగమనో. పబ్బజితే ఉపసఙ్కమన్తేన హి చీవరపరికమ్మాదిసమయే వా ఏకం నివాసేత్వా సరీరభఞ్జనసమయే వా ఉపసఙ్కమిత్వా తతోవ పటినివత్తితబ్బం హోతి, పటిసన్థారమత్తమ్పి న జాయతి. పురేతరం పన ఓకాసే కారితే దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా చీవరం పారుపిత్వా భిక్ఖు వివిత్తే ఠానే నిసీదతి, తం ఆగన్త్వా పస్సన్తా దస్సనేనపి పసీదన్తి, పటిసన్థారో జాయతి, పఞ్హబ్యాకరణం వా ధమ్మకథా వా లబ్భతి. తస్మా పణ్డితా ఓకాసం కారేన్తి. సో చ నేసం అఞ్ఞతరో, తేనస్స ఏతదహోసి. జిణ్ణో వుడ్ఢోతి అత్తనో ఉగ్గతభావం అకథేత్వా కస్మా ఏవమాహ? బుద్ధా నామ అనుద్దయసమ్పన్నా హోన్తి, మహల్లకభావం ఞత్వా సీఘం ఓకాసం కరిస్సతీతి ఏవమాహ.
౩౯౧. ఓరమియ ఓకాసమకాసీతి వేగేన ఉట్ఠాయ ద్విధా భిజ్జిత్వా ఓకాసమకాసి.
యే మేతి యే మయా. నారీసమానసవ్హయాతి నారీసమాననామం ఇత్థిలిఙ్గం, తేన అవ్హాతబ్బాతి నారీసమానసవ్హయా, ఇత్థిలిఙ్గేన వత్తబ్బాతి వోహారకుసలతాయ ఏవం వదతి. పహూతజివ్హోతి పుథులజివ్హో. నిన్నామయేతన్తి నీహర ఏతం.
౩౯౩. కేవలీతి సకలగుణసమ్పన్నో.
౩౯౪. పచ్చభాసీతి ఏకప్పహారేన పుచ్ఛితే అట్ఠ పఞ్హే బ్యాకరోన్తో పతిఅభాసి. యో వేదీతి యో విదతి జానాతి, యస్స పుబ్బేనివాసో పాకటో. సగ్గాపాయఞ్చ పస్సతీతి దిబ్బచక్ఖుఞాణం కథితం. జాతిక్ఖయం పత్తోతి అరహత్తం పత్తో. అభిఞ్ఞా వోసితోతి తం అరహత్తం అభిజానిత్వా వోసితో వోసానప్పత్తో. మునీతి అరహత్తఞాణమోనేయ్యేన సమన్నాగతో.
విసుద్ధన్తి పణ్డరం. ముత్తం రాగేహీతి కిలేసరాగేహి ముత్తం. పహీనజాతిమరణోతి జాతిక్ఖయప్పత్తత్తా పహీనజాతికో, జాతిపహానేనేవ పహీనమరణో. బ్రహ్మచరియస్స కేవలీతి యం బ్రహ్మచరియస్స కేవలీ సకలభావో, తేన సమన్నాగతో, సకలచతుమగ్గబ్రహ్మచరియవాసోతి అత్థో. పారగూ సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బేసం లోకియలోకుత్తరధమ్మానం అభిఞ్ఞాయ పారం గతో, సబ్బధమ్మే అభిజానిత్వా ఠితోతి అత్థో. పారగూతి వా ఏత్తావతా పరిఞ్ఞాపారగూ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం, పహానపారగూ సబ్బకిలేసానం, భావనాపారగూ చతున్నం మగ్గానం, సచ్ఛికిరియాపారగూ నిరోధస్స, సమాపత్తిపారగూ సబ్బసమాపత్తీనన్తి అయమత్థో వుత్తో. పున సబ్బధమ్మానన్తి ఇమినా అభిఞ్ఞాపారగూ వుత్తోతి. బుద్ధో తాదీ పవుచ్చతీతి తాదిసో ఛహి ఆకారేహి పారం గతో సబ్బాకారేన చతున్నం సచ్చానం బుద్ధత్తా బుద్ధోతి పవుచ్చతీతి.
కిం పన ఏత్తావతా సబ్బే పఞ్హా విస్సజ్జితా హోన్తీతి? ఆమ విస్సజ్జితా, చిత్తం విసుద్ధం జానాతి, ముత్తం రాగేహీతి ఇమినా తావ బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణోతి పఠమపఞ్హో విస్సజ్జితో హోతి. పారగూతి ఇమినా వేదేహి గతత్తా వేదగూతి దుతియపఞ్హో విస్సజ్జితో హోతి. పుబ్బేనివాసన్తిఆదీహి ఇమాసం తిస్సన్నం విజ్జానం అత్థితాయ తేవిజ్జోతి తతియపఞ్హో విస్సజ్జితో హోతి. ముత్తం రాగేహి సబ్బసోతి ఇమినావ నిస్సటత్తా పాపధమ్మానం సోత్తియోతి చతుత్థపఞ్హో విస్సజ్జితో హోతి. జాతిక్ఖయం పత్తోతి ఇమినా పన అరహత్తస్సేవ వుత్తత్తా పఞ్చమపఞ్హో విస్సజ్జితో హోతి. వోసితోతి చ బ్రహ్మచరియస్స కేవలీతి చ ఇమేహి ఛట్ఠపఞ్హో విస్సజ్జితో హోతి. అభిఞ్ఞా వోసితో మునీతి ఇమినా సత్తమపఞ్హో విస్సజ్జితో హోతి. పారగూ సబ్బధమ్మానం, బుద్ధో తాదీ పవుచ్చతీతి ఇమినా అట్ఠమపఞ్హో విస్సజ్జితో హోతి.
౩౯౫. దానకథన్తిఆదీని హేట్ఠా సుత్తే విత్థారితానేవ. పచ్చపాదీతి పటిపజ్జి. ధమ్మస్సానుధమ్మన్తి ఇమస్మిం సుత్తే ధమ్మో నామ అరహత్తమగ్గో, అనుధమ్మో నామ హేట్ఠిమా తయో మగ్గా తీణి చ సామఞ్ఞఫలాని, తాని పటిపాటియా పటిలభీతి అత్థో. న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేసీతి మఞ్చ ధమ్మకారణా న కిలమేసి, న పునప్పునం కథాపేసీతి వుత్తం హోతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. తత్థ పరినిబ్బాయీతి పన పదేన దేసనాయ అరహత్తేనేవ కూటం గహితన్తి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
బ్రహ్మాయుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సేలసుత్తవణ్ణనా
౩౯౬. ఏవం మే సుతన్తి సేలసుత్తం. తత్థ అఙ్గుత్తరాపేసూతిఆది పోతలియసుత్తే విత్థారితమేవ. అడ్ఢతేళసేహీతి అడ్ఢేన తేళసేహి, ద్వాదసహి సతేహి పఞ్ఞాసాయ చ భిక్ఖూహి సద్ధిన్తి వుత్తం హోతి. తే పన సావకసన్నిపాతే సన్నిపతితా భిక్ఖూయేవ సబ్బే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజితా ఖీణాసవా. కేణియోతి తస్స నామం, జటిలోతి తాపసో. సో కిర బ్రాహ్మణమహాసాలో, ధనరక్ఖణత్థాయ పన తాపసపబ్బజ్జం సమాదాయ రఞ్ఞో పణ్ణాకారం దత్వా భూమిభాగం గహేత్వా తత్థ అస్సమం కారేత్వా వసతి పఞ్చహి సకటసతేహి వణిజ్జం పయోజేత్వా కులసహస్సస్స నిస్సయో హుత్వా, అస్సమేపి చస్స ఏకో తాలరుక్ఖో దివసే దివసే ఏకం సోవణ్ణమయం తాలఫలం ముఞ్చతీతి వదన్తి. సో దివా కాసాయాని ధారేతి, జటా చ బన్ధతి, రత్తిం కామసమ్పత్తిం అనుభవతి. ధమ్మియా కథాయాతి పానకానిసంసపటిసంయుత్తాయ ధమ్మియా కథాయ. అయఞ్హి కేణియో తుచ్ఛహత్థో భగవతో దస్సనాయ గన్తుం లజ్జాయమానో – ‘‘వికాలభోజనా విరతానమ్పి పానకం కప్పతీ’’తి చిన్తేత్వా సుసఙ్ఖతబదరపానం పఞ్చహి కాజసతేహి గాహాపేత్వా అగమాసి. ఏవం గతభావో చస్స – ‘‘అథ ఖో కేణియస్స జటిలస్స ఏతదహోసి కిం ను ఖో అహం సమణస్స గోతమస్స హరాపేయ్య’’న్తి భేసజ్జక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౦) పాళిఆరుళ్హోయేవ.
దుతియమ్పి ఖో భగవాతి కస్మా పునప్పునం పటిక్ఖిపి? తిత్థియానం పటిక్ఖేపపసన్నతాయ, అకారణమేతం, నత్థి బుద్ధానం పచ్చయహేతు ఏవరూపం కోహఞ్ఞం. అయం పన అడ్ఢతేళసాని భిక్ఖుసతాని దిస్వా ఏత్తకానంయేవ భిక్ఖం పటియాదేస్సతి, స్వేవ సేలో తీహి పురిససతేహి సద్ధిం పబ్బజిస్సతి. అయుత్తం ఖో పన నవకే అఞ్ఞతో పేసేత్వా ఇమేహేవ సద్ధిం గన్తుం, ఇమే వా అఞ్ఞతో పేసేత్వా నవకేహి సద్ధిం గన్తుం. అథాపి సబ్బే గహేత్వా గమిస్సామి, భిక్ఖాహారో నప్పహోస్సతి. తతో భిక్ఖూసు పిణ్డాయ చరన్తేసు మనుస్సా ఉజ్ఝాయిస్సన్తి – ‘‘చిరస్సాపి కేణియో సమణం గోతమం నిమన్తేత్వా యాపనమత్తం దాతుం నాసక్ఖీ’’తి, సయమ్పి విప్పటిసారీ భవిస్సతి. పటిక్ఖేపే పన కతే ‘‘సమణో గోతమో పునప్పునం ‘త్వఞ్చ బ్రాహ్మణేసు అభిప్పసన్నో’తి బ్రాహ్మణానం నామం గణ్హాతీ’’తి చిన్తేత్వా బ్రాహ్మణేపి నిమన్తేతుకామో భవిస్సతి, తతో బ్రాహ్మణే పాటియేక్కం నిమన్తేస్సతి, తే తేన నిమన్తితా భిక్ఖూ హుత్వా భుఞ్జిస్సన్తి. ఏవమస్స సద్ధా అనురక్ఖితా భవిస్సతీతి పునప్పునం పటిక్ఖిపి. కిఞ్చాపి ఖో, భోతి ఇమినా ఇదం దీపేతి, – ‘‘భో గోతమ, కిం జాతం యది అహం బ్రాహ్మణేసు అభిప్పసన్నో, అధివాసేతు భవం గోతమో, అహం బ్రాహ్మణానమ్పి దాతుం సక్కోమి తుమ్హాకమ్పీ’’తి.
కాయవేయ్యావటికన్తి కాయవేయ్యావచ్చం. మణ్డలమాళన్తి దుస్సమణ్డపం.
౩౯౭. ఆవాహోతి కఞ్ఞాగహణం. వివాహోతి కఞ్ఞాదానం. సో మే నిమన్తితోతి సో మయా నిమన్తితో. అథ బ్రాహ్మణో పరిపక్కోపనిస్సయత్తా బుద్ధసద్దం సుత్వావ అమతేనేవాభిసిత్తో పసాదం ఆవికరోన్తో బుద్ధోతి, భో కేణియ, వదేసీతి ఆహ. కేణియో యథాభూతం ఆచిక్ఖన్తో బుద్ధోతి, భో సేల, వదామీతి ఆహ. తతో నం పునపి దళ్హీకరణత్థం పుచ్ఛి, ఇతరోపి తథేవ ఆరోచేసి.
౩౯౮. అథస్స కప్పసతసహస్సేహిపి బుద్ధసద్దస్సేవ దుల్లభభావం సమ్పస్సతో. ఏతదహోసీతి. ఏతం ‘‘ఘోసోపి ఖో’’తిఆది అహోసి. నీలవనరాజీతి నీలవణ్ణరుక్ఖపన్తి. పదే పదన్తి పదప్పమాణే పదం. అచ్చాసన్నే హి అతిదూరే వా పాదే నిక్ఖిపమానే సద్దో ఉట్ఠాతి, తం పటిసేధేన్తో ఏవమాహ. సీహావ ఏకచరాతి గణవాసీ సీహో సీహపోతకాదీహి సద్ధిం పమాదం ఆపజ్జతి, ఏకచరో అప్పమత్తో హోతి. ఇతి అప్పమాదవిహారం దస్సేన్తో ఏకచరసీహేన ఓపమ్మం కరోతి. మా మే భోన్తోతి ఆచారం సిక్ఖాపేన్తో ఆహ. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – సచే తుమ్హే కథావారం అలభిత్వా మమ కథాయ అన్తరే కథం పవేసేస్సథ, ‘‘అన్తేవాసికే సిక్ఖాపేతుం నాసక్ఖీ’’తి మయ్హం గరహా ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్మా ఓకాసం పస్సిత్వా మన్తేయ్యాథాతి. నో చ ఖో నం జానామీతి విపస్సీపి బోధిసత్తో చతురాసీతిసహస్సత్థేరపబ్బజితపరివారో సత్త మాసాని బోధిసత్తచారికం చరి, బుద్ధుప్పాదకాలో వియ అహోసి. అమ్హాకమ్పి బోధిసత్తో ఛబ్బస్సాని బోధిసత్తచారికం చరి. ఏవం పరిపుణ్ణసరీరలక్ఖణేహి సమన్నాగతాపి బుద్ధా న హోన్తి. తస్మా బ్రాహ్మణో ‘‘నో చ ఖో నం జానామీ’’తి ఆహ.
౩౯౯. పరిపుణ్ణకాయోతి లక్ఖణేహి పరిపుణ్ణతాయ అహీనఙ్గతాయ చ పరిపుణ్ణసరీరో. సురుచీతి సున్దరసరీరప్పభో. సుజాతోతి ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తియా సణ్ఠానసమ్పత్తియా చ సునిబ్బత్తో. చారుదస్సనోతి సుచిరమ్పి పస్సన్తానం అతిత్తిజనకో మనోహరదస్సనో. సువణ్ణవణ్ణోతి సువణ్ణసదిసవణ్ణో. సుసుక్కదాఠోతి సుట్ఠు సుక్కదాఠో. మహాపురిసలక్ఖణాతి పఠమం వుత్తబ్యఞ్జనానేవ వచనన్తరేన నిగమేన్తో ఆహ.
ఇదాని తేసు లక్ఖణేసు అత్తనో చిత్తరుచితాని గహేత్వా థోమేన్తో పసన్ననేత్తోతిఆదిమాహ. భగవా హి పఞ్చవణ్ణపసాదసమ్పత్తియా పసన్ననేత్తో, పుణ్ణచన్దసదిసముఖతాయ సుముఖో, ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తియా బ్రహా, బ్రహ్ముజుగత్తతాయ ఉజు, జుతిమన్తతాయ పతాపవా. యమ్పి చేత్థ పుబ్బే వుత్తం, తం ‘‘మజ్ఝే సమణసఙ్ఘస్సా’’తి ఇమినా పరియాయేన థోమయతా పున వుత్తం. ఏదిసో హి ఏవం విరోచతి. ఉత్తరగాథాయపి ఏసేవ నయో. ఉత్తమవణ్ణీనోతి ఉత్తమవణ్ణసమ్పన్నస్స. రథేసభోతి ఉత్తమసారథి. జమ్బుసణ్డస్సాతి జమ్బుదీపస్స. పాకటేన ఇస్సరియం ఇస్సరో హోతి.
ఖత్తియాతి జాతిఖత్తియా. భోగీతి భోగియా. రాజానోతి యే కేచి రజ్జం కారేన్తా. రాజాభిరాజాతి రాజూనం పూజనీయో, అధిరాజా హుత్వా, చక్కవత్తీతి అధిప్పాయో. మనుజిన్దోతి మనుస్సాధిపతి పరమిస్సరో హుత్వా.
ఏవం వుత్తే భగవా – ‘‘యే తే భవన్తి అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా, తే సకవణ్ణే భఞ్ఞమానే అత్తానం పాతుకరోన్తీ’’తి ఇమం సేలస్స మనోరథం పూరేన్తో రాజాహమస్మీతిఆదిమాహ. తత్రాయమధిప్పాయో – యం మం త్వం సేల ‘‘రాజా అరహసి భవితు’’న్తి యాచసి, ఏత్థ అప్పోస్సుక్కో హోతి రాజాహమస్మి. సతి చ రాజత్తే యథా అఞ్ఞో రాజా యోజనసతం వా అనుసాసతి యోజనసహస్సం వా, చక్కవత్తీ హుత్వాపి చతుదీపపరియన్తమత్తం వా, నాహమేవం పరిచ్ఛిన్నవిసయో, అహఞ్హి ధమ్మరాజా అనుత్తరో భవగ్గతో అవీచిపరియన్తం కత్వా తిరియం అప్పమాణలోకధాతుయో అనుసాసామి. యావతా హి అపదద్విపదాదిభేదా సత్తా, అహం తేసం అగ్గో. న హి మే కోచి సీలేన వా…పే… విముత్తిఞాణదస్సనేన వా పటిభాగో అత్థి, స్వాహం ఏవం ధమ్మరాజా అనుత్తరో అనుత్తరేనేవ చతుసతిపట్ఠానాదిభేదేన ధమ్మేన చక్కం వత్తేమి. ఇదం పజహథ, ఇదం ఉపసమ్పజ్జ విహరథాతి ఆణాచక్కం, ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖం అరియసచ్చన్తిఆదినా పరియత్తిధమ్మేన ధమ్మచక్కమేవ వా. చక్కం అప్పటివత్తియన్తి యం చక్కం అప్పటివత్తియం హోతి సమణేన వా…పే… కేనచి వా లోకస్మిన్తి.
ఏవం అత్తానం ఆవికరోన్తం భగవన్తం దిస్వా పీతిసోమనస్సజాతో సేలో పున దళ్హీకరణత్థం సమ్బుద్ధో పటిజానాసీతి గాథాద్వయమాహ. తత్థ కో ను సేనాపతీతి రఞ్ఞో భోతో ధమ్మేన పవత్తితస్స చక్కస్స అనుపవత్తకో సేనాపతి కో నూతి పుచ్ఛి.
తేన చ సమయేన భగవతో దక్ఖిణపస్సే ఆయస్మా సారిపుత్తో నిసిన్నో హోతి సువణ్ణపుఞ్జో వియ సిరియా సోభమానో, తం దస్సేన్తో భగవా మయా పవత్తితన్తి గాథమాహ. తత్థ అనుజాతో తథాగతన్తి తథాగతం హేతుం అనుజాతో, తథాగతేన హేతునా జాతోతి అత్థో. అపిచ అవజాతో అనుజాతో అతిజాతోతి తయో వుత్తా. తేసు అవజాతో దుస్సీలో, సో తథాగతస్స పుత్తో నామ న హోతి. అతిజాతో నామ పితరా ఉత్తరితరో, తాదిసోపి తథాగతస్స పుత్తో నత్థి. తథాగతస్స పన ఏకో అనుజాతోవ పుత్తో హోతి, తం దస్సేన్తో ఏవమాహ.
ఏవం ‘‘కో ను సేనాపతీ’’తి పఞ్హం బ్యాకరిత్వా యం సేలో ఆహ ‘‘సమ్బుద్ధో పటిజానాసీ’’తి, తత్ర నం నిక్కఙ్ఖం కాతుకామో ‘‘నాహం పటిఞ్ఞామత్తేనేవ పటిజానామి, అపిచాహం ఇమినా కారణేన బుద్ధో’’తి ఞాపేతుం అభిఞ్ఞేయ్యన్తి గాథమాహ. తత్ర అభిఞ్ఞేయ్యన్తి విజ్జా చ విముత్తి చ. భావేతబ్బం మగ్గసచ్చం. పహాతబ్బం సముదయసచ్చం. హేతువచనేన పన ఫలసిద్ధితో తేసం ఫలాని నిరోధసచ్చదుక్ఖసచ్చానిపి వుత్తానేవ హోన్తి. ఏవం సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికతం పరిఞ్ఞాతబ్బం పరిఞ్ఞాతన్తి ఇదమ్పేత్థ సఙ్గహితన్తి చతుసచ్చభావనాఫలఞ్చ విముత్తిఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘బుజ్ఝితబ్బం బుజ్ఝిత్వా బుద్ధో జాతోస్మీ’’తి యుత్తహేతునా బుద్ధభావం సాధేతి.
ఏవం నిప్పరియాయేన అత్తానం ఆవికత్వా అత్తని కఙ్ఖావితరణత్థం బ్రాహ్మణం అతిచారియమానో వినయస్సూతి గాథత్తయమాహ. తత్థ సల్లకత్తోతి రాగాదిసల్లకన్తనో. అనుత్తరోతి యథా బాహిరవేజ్జేన వూపసమితరోగో ఇమస్మిఞ్ఞేవత్తభావే కుప్పతి, న ఏవం. మయా వూపసమితస్స పన రోగస్స భవన్తరేపి ఉప్పత్తి నత్థి, తస్మా అహం అనుత్తరోతి అత్థో. బ్రహ్మభూతోతి సేట్ఠభూతో. అతితులోతి తులం అతీతో, నిరుపమోతి అత్థో. మారసేనప్పమద్దనోతి కామా తే పఠమా సేనాతి ఏవం ఆగతాయ మారసేనాయ పమద్దనో. సబ్బామిత్తేతి ఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారమచ్చుదేవపుత్తమారసఙ్ఖాతే సబ్బపచ్చత్థికే. వసీకత్వాతి అత్తనో వసే వత్తేత్వా. అకుతోభయోతి కుతోచి అభయో.
ఏవం వుత్తే సేలో బ్రాహ్మణో తావదేవ భగవతి సఞ్జాతపసాదో పబ్బజ్జాపేక్ఖో హుత్వా ఇమం భోన్తోతి గాథత్తయమాహ. తత్థ కణ్హాభిజాతికోతి చణ్డాలాదినీచకులే జాతో. తతో తేపి మాణవకా పబ్బజ్జాపేక్ఖా హుత్వా ఏవఞ్చే రుచ్చతి, భోతోతి గాథమాహంసు. అథ సేలో తేసు మాణవకేసు తుట్ఠచిత్తో తే చ దస్సేన్తో పబ్బజ్జం యాచన్తో ‘‘బ్రాహ్మణా’’తి గాథమాహ.
తతో భగవా యస్మా సేలో అతీతే పదుముత్తరస్స భగవతో సాసనే తేసంయేవ తిణ్ణం పురిససతానం గణసేట్ఠో హుత్వా తేహి సద్ధిం పరివేణం కారేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా తేన కమ్మేన దేవమనుస్ససమ్పత్తిం అనుభవమానో పచ్ఛిమే భవే తేసంయేవ ఆచరియో హుత్వా నిబ్బత్తో, తఞ్చ తేసం కమ్మం విముత్తిపరిపాకాయ పరిపక్కం ఏహిభిక్ఖుభావస్స చ ఉపనిస్సయభూతం, తస్మా తే సబ్బేవ ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జం పబ్బాజేన్తో స్వాక్ఖాతన్తి గాథమాహ. తత్థ సన్దిట్ఠికన్తి సయమేవ దట్ఠబ్బం పచ్చక్ఖం. అకాలికన్తి మగ్గానన్తరఫలుప్పత్తియా న కాలన్తరం పత్తబ్బఫలం. యత్థ అమోఘాతి యస్మిం మగ్గబ్రహ్మచరియే అప్పమత్తస్స సిక్ఖత్తయపూరణేన సిక్ఖతో పబ్బజ్జా అమోఘా హోతి, సఫలాతి అత్థో. ఏవఞ్చ వత్వా ‘‘ఏథ భిక్ఖవో’’తి భగవా అవోచ. తే సబ్బే పత్తచీవరధరా హుత్వా ఆకాసేనాగన్త్వా వస్ససతికత్థేరా వియ సువినీతా భగవన్తం అభివాదయింసు. ఏవమిమం తేసం ఏహిభిక్ఖుభావం సన్ధాయ ‘‘అలత్థ ఖో సేలో’’తిఆది వుత్తం.
౪౦౦. ఇమాహీతి ఇమాహి కేణియస్స చిత్తానుకూలాహి గాథాహి. తత్థ అగ్గిపరిచరియం వినా బ్రాహ్మణానం యఞ్ఞాభావతో ‘‘అగ్గిహుత్తముఖా యఞ్ఞా’’తి వుత్తం. అగ్గిహుత్తసేట్ఠా అగ్గిజుహనప్పధానాతి అత్థో. వేదే సజ్ఝాయన్తేహి పఠమం సజ్ఝాయితబ్బతో, సావిత్తీ, ‘‘ఛన్దసో ముఖ’’న్తి వుత్తో. మనుస్సానం సేట్ఠతో రాజా ‘‘ముఖ’’న్తి వుత్తో. నదీనం ఆధారతో పటిసరణతో చ సాగరో ‘‘ముఖ’’న్తి వుత్తో. చన్దయోగవసేన ‘‘అజ్జ కత్తికా అజ్జ రోహిణీ’’తి సఞ్ఞాణతో ఆలోకకరణతో సోమ్మభావతో చ ‘‘నక్ఖత్తానం ముఖం చన్దో’’తి వుత్తం. తపన్తానం అగ్గత్తా ఆదిచ్చో ‘‘తపతం ముఖ’’న్తి వుత్తో. దక్ఖిణేయ్యానం పన అగ్గత్తా విసేసేన తస్మిం సమయే బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం సన్ధాయ ‘‘పుఞ్ఞం ఆకఙ్ఖమానానం, సఙ్ఘో ఏవ యజతం ముఖ’’న్తి వుత్తం. తేన సఙ్ఘో పుఞ్ఞస్స ఆయముఖన్తి దస్సేతి.
యం తం సరణన్తి అఞ్ఞం బ్యాకరణగాథమాహ. తస్సత్థో – పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా భగవా యస్మా మయం ఇతో అట్ఠమే దివసే తం సరణం ఆగతమ్హా, తస్మా అత్తనా తవ సాసనే అనుత్తరేన దమథేన దన్తామ్హా, అహో తే సరణస్స ఆనుభావోతి.
తతో పరం భగవన్తం ద్వీహి గాథాహి థోమేత్వా తతియాయ వన్దనం యాచన్తో భిక్ఖవో తిసతా ఇమేతిఆదిమాహాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
సేలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. అస్సలాయనసుత్తవణ్ణనా
౪౦౧. ఏవం మే సుతన్తి అస్సలాయనసుత్తం. తత్థ నానావేరజ్జకానన్తి అఙ్గమగధాదీహి నానప్పకారేహి వేరజ్జేహి ఆగతానం, తేసు వా రట్ఠేసు జాతసంవడ్ఢానన్తిపి అత్థో. కేనచిదేవాతి యఞ్ఞుపాసనాదినా అనియమితకిచ్చేన. చాతువణ్ణిన్తి చతువణ్ణసాధారణం. మయం పన న్హానసుద్ధియా భావనాసుద్ధియాపి బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తీతి వదామ, అయుత్తమ్పి సమణో గోతమో కరోతీతి మఞ్ఞమానా ఏవం చిన్తయింసు. వుత్తసిరోతి వాపితసిరో.
ధమ్మవాదీతి సభావవాదీ. దుప్పటిమన్తియాతి అమ్హాదిసేహి అధమ్మవాదీహి దుక్ఖేన పటిమన్తితబ్బా హోన్తి. ధమ్మవాదినో నామ పరాజయో న సక్కా కాతున్తి దస్సేతి. పరిబ్బాజకన్తి పబ్బజ్జావిధానం, తయో వేదే ఉగ్గహేత్వా సబ్బపచ్ఛా పబ్బజన్తా యేహి మన్తేహి పబ్బజన్తి, పబ్బజితా చ యే మన్తే పరిహరన్తి, యం వా ఆచారం ఆచరన్తి, తం సబ్బం భోతా చరితం సిక్ఖితం. తస్మా తుయ్హం పరాజయో నత్థి, జయోవ భవిస్సతీతి మఞ్ఞన్తా ఏవమాహంసు.
౪౦౨. దిస్సన్తి ఖో పనాతిఆది తేసం లద్ధిభిన్దనత్థం వుత్తం. తత్థ బ్రాహ్మణియోతి బ్రాహ్మణానం పుత్తపటిలాభత్థాయ ఆవాహవివాహవసేన కులా ఆనీతా బ్రాహ్మణియో దిస్సన్తి. తా ఖో పనేతా అపరేన సమయేన ఉతునియోపి హోన్తి, సఞ్జాతపుప్ఫాతి అత్థో. గబ్భినియోతి సఞ్జాతగబ్భా. విజాయమానాతి పుత్తధీతరో జనయమానా. పాయమానాతి దారకే థఞ్ఞం పాయన్తియో. యోనిజావ సమానాతి బ్రాహ్మణీనం పస్సావమగ్గేన జాతా సమానా. ఏవమాహంసూతి ఏవం వదన్తి. కథం? బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో…పే… బ్రహ్మదాయాదాతి. యది పన నేసం సచ్చవచనం సియా, బ్రాహ్మణీనం కుచ్ఛి మహాబ్రహ్మునో ఉరో భవేయ్య, బ్రాహ్మణీనం పస్సావమగ్గో మహాబ్రహ్మునో ముఖం భవేయ్య, ఏత్తావతా ‘‘మయం మహాబ్రహ్మునో ఉరే వసిత్వా ముఖతో నిక్ఖన్తా’’తి వత్తుం మా లభన్తూతి అయం ముఖతో జాతచ్ఛేదకవాదో వుత్తో.
౪౦౩. అయ్యో హుత్వా దాసో హోతి, దాసో హుత్వా అయ్యో హోతీతి బ్రాహ్మణో సభరియో వణిజ్జం పయోజేన్తో యోనకరట్ఠం వా కమ్బోజరట్ఠం వా గన్త్వా కాలం కరోతి, తస్స గేహే వయప్పత్తే పుత్తే అసతి బ్రాహ్మణీ దాసేన వా కమ్మకరేన వా సద్ధిం సంవాసం కప్పేతి. ఏకస్మిం దారకే జాతే సో పురిసో దాసోవ హోతి, తస్స జాతదారకో పన దాయజ్జసామికో హోతి. మాతితో సుద్ధో పితితో అసుద్ధో సో వణిజ్జం పయోజేన్తో మజ్ఝిమపదేసం గన్త్వా బ్రాహ్మణదారికం గహేత్వా తస్సా కుచ్ఛిస్మిం పుత్తం పటిలభతి, సోపి మాతితోవ సుద్ధో హోతి పితితో అసుద్ధో. ఏవం బ్రాహ్మణసమయస్మిఞ్ఞేవ జాతిసమ్భేదో హోతీతి దస్సనత్థమేతం వుత్తం. కిం బలం, కో అస్సాసోతి యత్థ తుమ్హే దాసా హోన్తా సబ్బేవ దాసా హోథ, అయ్యా హోన్తా సబ్బేవ అయ్యా హోథ, ఏత్థ వో కో థామో, కో అవస్సయో, యం బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణోతి వదథాతి దీపేతి.
౪౦౪. ఖత్తియోవ ను ఖోతిఆదయో సుత్తచ్ఛేదకవాదా నామ హోన్తి.
౪౦౮. ఇదాని చాతువణ్ణిసుద్ధిం దస్సేన్తో ఇధ రాజాతిఆదిమాహ. సాపానదోణియాతి సునఖానం పివనదోణియా. అగ్గికరణీయన్తి సీతవినోదనఅన్ధకారవిధమనభత్తపచనాది అగ్గికిచ్చం. ఏత్థ అస్సలాయనాతి ఏత్థ సబ్బస్మిం అగ్గికిచ్చం కరోన్తే.
౪౦౯. ఇదాని యదేతం బ్రాహ్మణా చాతువణ్ణిసుద్ధీతి వదన్తి, ఏత్థ చాతువణ్ణాతి నియమో నత్థి. పఞ్చమో హి పాదసికవణ్ణోపి అత్థీతి సంఖిత్తేన తేసం వాదే దోసదస్సనత్థం ఇధ ఖత్తియకుమారోతిఆదిమాహ. తత్ర అముత్ర చ పనేసానన్తి అముస్మిఞ్చ పన పురిమనయే ఏతేసం మాణవకానం కిఞ్చి నానాకరణం న పస్సామీతి వదతి. నానాకరణం పన తేసమ్పి అత్థియేవ. ఖత్తియకుమారస్స హి బ్రాహ్మణకఞ్ఞాయ ఉప్పన్నో ఖత్తియపాదసికో నామ, ఇతరో బ్రాహ్మణపాదసికో నామ, ఏతే హీనజాతిమాణవకా.
ఏవం పఞ్చమస్స వణ్ణస్స అత్థితాయ చాతువణ్ణిసుద్ధీతి ఏతేసం వాదే దోసం దస్సేత్వా ఇదాని పున చాతువణ్ణిసుద్ధియం ఓవదన్తో తం కిం మఞ్ఞసీతిఆదిమాహ. తత్థ సద్ధేతి మతకభత్తే. థాలిపాకేతి పణ్ణాకారభత్తే. యఞ్ఞేతి యఞ్ఞభత్తే. పాహునేతి ఆగన్తుకానం కతభత్తే. కిం హీతి కిం మహప్ఫలం భవిస్సతి, నో భవిస్సతీతి దీపేతి.
౪౧౦. భూతపుబ్బన్తి అస్సలాయన పుబ్బే మయి జాతియా హీనతరే తుమ్హే సేట్ఠతరా సమానాపి మయా జాతివాదే పఞ్హం పుట్ఠా సమ్పాదేతుం న సక్ఖిత్థ, ఇదాని తుమ్హే హీనతరా హుత్వా మయా సేట్ఠతరేన బుద్ధానం సకే జాతివాదపఞ్హం పుట్ఠా కిం సమ్పాదేస్సథ? న ఏత్థ చిన్తా కాతబ్బాతి మాణవం ఉపత్థమ్భేన్తో ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ అసితోతి కాళకో. దేవలోతి తస్స నామం, అయమేవ భగవా తేన సమయేన. పటలియోతి గణఙ్గణుపాహనా. పత్థణ్డిలేతి పణ్ణసాలపరివేణే. కో ను ఖోతి కహం ను ఖో. గామణ్డలరూపో వియాతి గామదారకరూపో వియ. సో ఖ్వాహం, భో, హోమీతి సో అహం, భో, అసితదేవలో హోమీతి వదతి. తదా కిర మహాసత్తో కోణ్డదమకో హుత్వా విచరతి. అభివాదేతుం ఉపక్కమింసూతి వన్దితుం ఉపక్కమం అకంసు. తతో పట్ఠాయ చ వస్ససతికతాపసోపి తదహుజాతం బ్రాహ్మణకుమారం అవన్దన్తో కోణ్డితో హోతి.
౪౧౧. జనికా మాతాతి యాయ తుమ్హే జనితా, సా వో జనికా మాతా. జనికామాతూతి జనికాయ మాతు. యో జనకోతి యో జనకో పితా. ‘‘యో జనికో పితాతేవ’’ వా పాఠో.
అసితేనాతి పఞ్చాభిఞ్ఞేన అసితేన దేవలేన ఇసినా ఇమం గన్ధబ్బపఞ్హం పుట్ఠా న సమ్పాయిస్సన్తి. యేసన్తి యేసం సత్తన్నం ఇసీనం. న పుణ్ణో దబ్బిగాహోతి తేసం సత్తన్నం ఇసీనం దబ్బిం గహేత్వా పణ్ణం పచిత్వా దాయకో పుణ్ణో నామ ఏకో అహోసి, సో దబ్బిగహణసిప్పం జానాతి. త్వం సాచరియకో తేసం పుణ్ణోపి న హోతి, తేన ఞాతం దబ్బిగహణసిప్పమత్తమ్పి న జానాసీతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
అయం పన అస్సలాయనో సద్ధో అహోసి పసన్నో, అత్తనో అన్తోనివేసనేయేవ చేతియం కారేసి. యావజ్జదివసా అస్సలాయనవంసే జాతా నివేసనం కారేత్వా అన్తోనివేసనే చేతియం కరోన్తేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
అస్సలాయనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ఘోటముఖసుత్తవణ్ణనా
౪౧౨. ఏవం మే సుతన్తి ఘోటముఖసుత్తం. తత్థ ఖేమియమ్బవనేతి ఏవంనామకే అమ్బవనే. ధమ్మికో పరిబ్బజోతి ధమ్మికా పబ్బజ్జా. అదస్సనాతి తుమ్హాదిసానం వా పణ్డితానం అదస్సనేన. యో వా పనేత్థ ధమ్మోతి యో వా పన ఏత్థ ధమ్మో సభావో, తస్సేవ వా అదస్సనేన. ఇమినా ‘‘అమ్హాకం కథా అప్పమాణం, ధమ్మోవ పమాణ’’న్తి దస్సేతి. తతో థేరో ‘‘నవఉపోసథాగారే వియ బహునా కమ్మేన ఇధ భవితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా చఙ్కమా ఓరుయ్హ పణ్ణసాలం పవిసిత్వా నిసీది. తం దస్సేతుం ఏవం వుత్తేతిఆది వుత్తం.
౪౧౩. చత్తారోమే బ్రాహ్మణాతి థేరస్స కిర ఏతదహోసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో ‘ధమ్మికం పబ్బజ్జం ఉపగతో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా నత్థీ’తి వదతి. ఇమస్స చత్తారో పుగ్గలే ద్వే చ పరిసా దస్సేత్వా ‘చతుత్థం పుగ్గలం కతరాయ పరిసాయ బహులం పస్ససీ’తి పుచ్ఛిస్సామి, జానమానో ‘అనాగారియపరిసాయ’న్తి వక్ఖతి. ఏవమేతం సకముఖేనేవ ‘ధమ్మికో పరిబ్బజో అత్థీ’తి వదాపేస్సామీ’’తి ఇమం దేసనం ఆరభి.
౪౧౪. తత్థ సారత్తరత్తాతి సుట్ఠు రత్తరత్తా. సానుగ్గహా వాచా భాసితా సకారణా వాచా భాసితా. వుత్తఞ్హేతం మయా ‘‘అమ్హాకం కథా అప్పమాణం, ధమ్మోవ పమాణ’’న్తి.
౪౨౧. కిం పన తేతి గిహి నామ కప్పియమ్పి అకప్పియమ్పి వదేయ్యాతి వివేచనత్థం పుచ్ఛి. కారాపేసీతి మాపేసి. కారాపేత్వా చ పన కాలం కత్వా సగ్గే నిబ్బత్తో. ఏతస్స కిర జాననసిప్పే మాతరమ్పి పితరమ్పి ఘాతేత్వా అత్తావ ఘాతేతబ్బోతి ఆగచ్ఛతి. ఏతం సిప్పం జానన్తో ఠపేత్వా ఏతం అఞ్ఞో సగ్గే నిబ్బత్తో నామ నత్థి, ఏస పన థేరం ఉపనిస్సాయ పుఞ్ఞం కత్వా తత్థ నిబ్బత్తిత్వా చ పన ‘‘కేనాహం కమ్మేన ఇధ నిబ్బత్తో’’తి ఆవజ్జేత్వా యథాభూతం ఞత్వా ఏకదివసం జిణ్ణాయ భోజనసాలాయ పటిసఙ్ఖరణత్థం సఙ్ఘే సన్నిపతితే మనుస్సవేసేన ఆగన్త్వా పుచ్ఛి – ‘‘కిమత్థం, భన్తే, సఙ్ఘో సన్నిపతితో’’తి? భోజనసాలాయ పటిసఙ్ఖరణత్థన్తి. కేనేసా కారితాతి? ఘోటముఖేనాతి. ఇదాని సో కుహిన్తి? కాలఙ్కతోతి. అత్థి పనస్స కోచి ఞాతకోతి? అత్థి ఏకా భగినీతి. పక్కోసాపేథ నన్తి. భిక్ఖూ పక్కోసాపేసుం. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా – ‘‘అహం, తవ భాతా, ఘోటముఖో నామ ఇమం సాలం కారేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తో, అసుకే చ అసుకే చ ఠానే మయా ఠపితం ధనం అత్థి, తం గహేత్వా ఇమఞ్చ భోజనసాలం కారేహి, దారకే చ పోసేహీ’’తి వత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం వన్దిత్వా వేహాసం ఉప్పతిత్వా దేవలోకమేవ అగమాసి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
ఘోటముఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చఙ్కీసుత్తవణ్ణనా
౪౨౨. ఏవం మే సుతన్తి చఙ్కీసుత్తం. తత్థ దేవవనే సాలవనేతి తస్మిం కిర దేవతానం బలికమ్మం కరీయతి, తేన తం దేవవనన్తిపి సాలవనన్తిపి వుచ్చతి. ఓపాసాదం అజ్ఝావసతీతి ఓపాసాదనామకే బ్రాహ్మణగామే వసతి, అభిభవిత్వా వా ఆవసతి, తస్స సామీ హుత్వా యాయ మరియాదాయ తత్థ వసితబ్బం, తాయ మరియాదాయ వసతి. ఉపసగ్గవసేన పనేత్థ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం వేదితబ్బం, తథస్స అనుప్పయోగత్తావ సేసపదేసు. తత్థ లక్ఖణం సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బం. సత్తుస్సదన్తి సత్తేహి ఉస్సదం ఉస్సన్నం, బహుజనం ఆకిణ్ణమనుస్సం పోసావనియహత్థిఅస్సమోరమిగాదిఅనేకసత్తసమాకిణ్ణఞ్చాతి అత్థో. యస్మా పన సో గామో బహి ఆవిజ్ఝిత్వా జాతేన హత్థిఅస్సాదీనం ఘాసతిణేన చేవ గేహచ్ఛదనతిణేన చ సమ్పన్నో, తథా దారుకట్ఠేహి చేవ గేహసమ్భారకట్ఠేహి చ, యస్మా చస్స అబ్భన్తరే వట్టచతురస్సాదిసణ్ఠానా బహూ పోక్ఖరణియో, జలజకుసుమవిచిత్తాని చ బహి అనేకాని తళాకాని వా ఉదకస్స నిచ్చభరితానేవ హోన్తి, తస్మా సతిణకట్ఠోదకన్తి వుత్తం.
సహ ధఞ్ఞేన సధఞ్ఞం, పుబ్బణ్ణాపరణ్ణాదిభేదం బహుధఞ్ఞసన్నిచయన్తి అత్థో. ఏత్తావతా యస్మిం గామే బ్రాహ్మణో సేతచ్ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా రాజలీలాయ వసతి. తస్స సమిద్ధిసమ్పత్తి దీపితా హోతి. రాజతో లద్ధం భోగ్గం రాజభోగ్గం. కేన దిన్నన్తి చే, రఞ్ఞా పసేనదినా కోసలేన దిన్నం. రాజదాయన్తి రఞ్ఞో దాయభూతం, దాయజ్జన్తి అత్థో. బ్రహ్మదేయ్యన్తి సేట్ఠదేయ్యం, ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా రాజసఙ్ఖేపేన భుఞ్జితబ్బన్తి అత్థో. అథ వా రాజభోగ్గన్తి సబ్బం ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసన్తేన తిత్థపబ్బతాదీసు సుఙ్కం గణ్హన్తేన సేతచ్ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా రఞ్ఞా హుత్వా భుఞ్జితబ్బం. తత్థ రఞ్ఞా పసేనదినా కోసలేన దిన్నం రాజదాయన్తి. ఏత్థ రఞ్ఞా దిన్నత్తా రాజదాయం, దాయకరాజదీపనత్థం పనస్స ‘‘రఞ్ఞా పసేనదినా కోసలేన దిన్న’’న్తి ఇదం వుత్తం. బ్రహ్మదేయ్యన్తి సేట్ఠదేయ్యం, యథా దిన్నం న పున గహేతబ్బం హోతి నిస్సట్ఠపరిచ్చత్తం, ఏవం దిన్నన్తి అత్థో.
౪౨౩. బహూ బహూ హుత్వా సంహతాతి సఙ్ఘా. ఏకేకిస్సా దిసాయ సఙ్ఘో తేసం అత్థీతి సఙ్ఘీ. పుబ్బే గామస్స అన్తో అగణా బహి నిక్ఖమిత్వా గణా సమ్పన్నాతి గణీభూతా. ఉత్తరేనముఖాతి ఉత్తరదిసాభిముఖా. ఖత్తం ఆమన్తేసీతి ఖత్తా వుచ్చతి పుచ్ఛితపఞ్హబ్యాకరణసమత్థో మహామత్తో, తం ఆమన్తేసి. ఆగమేన్తూతి ముహుత్తం పటిమానేన్తు, అచ్ఛన్తూతి వుత్తం హోతి.
౪౨౪. నానావేరజ్జకానన్తి నానావిధేసు రజ్జేసు అఞ్ఞేసు కాసికోసలాదీసు జాతా వా నివసన్తి వా, తతో వా ఆగతాతి నానావేరజ్జకా, తేసం నానావేరజ్జకానం. కేనచిదేవాతి అనియమితేన యఞ్ఞుపాసనాదినా కేనచి కిచ్చేన. తే తస్స గమనం సుత్వా చిన్తేసుం – ‘‘అయం, చఙ్కీ, ఉగ్గతబ్రాహ్మణో, యేభుయ్యేన చ అఞ్ఞే బ్రాహ్మణా సమణం గోతమం సరణం గతా, అయమేవ న గతో. స్వాయం సచే తత్థ గమిస్సతి, అద్ధా సమణస్స గోతమస్స ఆవట్టనియా మాయాయ ఆవట్టితో సరణం గమిస్సతి. తతో ఏతస్సాపి గేహద్వారే బ్రాహ్మణానం అసన్నిపాతో భవిస్సతి. హన్దస్స గమనన్తరాయం కరోమా’’తి సమ్మన్తయిత్వా తత్థ అగమంసు. తం సన్ధాయ ‘‘అథ ఖో తే బ్రాహ్మణా’’తిఆది వుత్తం.
తత్థ ఉభతోతి ద్వీహి పక్ఖేహి. మాతితో చ పితితో చాతి, భోతో మాతా బ్రాహ్మణీ, మాతుమాతా బ్రాహ్మణీ, తస్సాపి మాతా బ్రాహ్మణీ. పితా బ్రాహ్మణో, పితుపితా బ్రాహ్మణో, తస్సపి పితా బ్రాహ్మణోతి. ఏవం భవం ఉభతో సుజాతో, మాతితో చ పితితో చ. సంసుద్ధగహణికోతి సంసుద్ధా తే మాతు గహణీ, సంసుద్ధా తే మాతు కుచ్ఛీతి అత్థో. యావ సత్తమా పితామహయుగాతి ఏత్థ పితు పితా పితామహో, పితామహస్స యుగం పితామహయుగం. యుగన్తి ఆయుప్పమాణం వుచ్చతి. అభిలాపమత్తమేవ చేతం, అత్థతో పన పితామహోవ పితామహయుగం. తతో ఉద్ధం సబ్బేపి పుబ్బపురిసా పితామహగ్గహణేనేవ గహితా. ఏవం యావ సత్తమో పురిసో, తావ సంసుద్ధగహణికో. అథ వా అక్ఖిత్తో అనుపకుట్ఠో జాతివాదేనాతి దస్సేతి. అక్ఖిత్తోతి అపనేథ ఏతం, కిం ఇమినాతి ఏవం అక్ఖిత్తో అనవక్ఖిత్తో. అనుపక్కుట్ఠోతి న ఉపకుట్ఠో, న అక్కోసం వా నిన్దం వా పత్తపుబ్బో. కేన కారణేనాతి. జాతివాదేన, ఇతిపి హీనజాతికో ఏసోతి ఏవరూపేన వచనేనాతి అత్థో. ఇమినాపఙ్గేనాతి ఇమినాపి కారణేన.
అడ్ఢోతి ఇస్సరో. మహద్ధనోతి మహతా ధనేన సమన్నాగతో. భోతో హి గేహే పథవియం పంసువాలికా వియ బహు ధనం, సమణో పన గోతమో అధనో భిక్ఖాయ ఉదరం పూరేత్వా యాపేతీతి దస్సేన్తి. మహాభోగోతి పఞ్చకామగుణవసేన మహాఉపభోగో. ఏవం యం యం గుణం వదన్తి, తస్స తస్స పటిపక్ఖవసేన భగవతో అగుణంయేవ దస్సేమాతి మఞ్ఞమానా వదన్తి.
అభిరూపోతి అఞ్ఞేహి మనుస్సేహి అధికరూపో. దస్సనీయోతి దివసమ్పి పస్సన్తానం అతిత్తికరణతో దస్సనయోగ్గో, దస్సనేనేవ చిత్తపసాదజననతో పాసాదికో. పోక్ఖరతా వుచ్చతి సున్దరభావో, వణ్ణస్స పోక్ఖరతా వణ్ణపోక్ఖరతా, తాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ, వణ్ణసమ్పత్తియాతి అత్థో. పోరాణా పన పోక్ఖరన్తి సరీరం వదన్తి, వణ్ణం వణ్ణమేవ. తేసం మతేన వణ్ణో చ పోక్ఖరఞ్చ వణ్ణపోక్ఖరాని, తేసం భావో వణ్ణపోక్ఖరతా. ఇతి పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి ఉత్తమపరిసుద్ధేన వణ్ణేన చేవ సరీరసణ్ఠానసమ్పత్తియా చాతి అత్థో. బ్రహ్మవణ్ణీతి సేట్ఠవణ్ణీ, పరిసుద్ధవణ్ణేసుపి సేట్ఠేన సువణ్ణవణ్ణేనేవ సమన్నాగతోతి అత్థో. బ్రహ్మవచ్ఛసీతి మహాబ్రహ్మునో సరీరసదిసేన సరీరేన సమన్నాగతో. అఖుద్దావకాసో దస్సనాయాతి భోతో సరీరే దస్సనస్స ఓకాసో న ఖుద్దకో మహా. సబ్బానేవ తే అఙ్గపచ్చఙ్గాని దస్సనీయానేవ, తాని చాపి మహన్తానేవాతి దీపేతి.
సీలమస్స అత్థీతి సీలవా. వుద్ధం వడ్ఢితం సీలమస్సాతి వుద్ధసీలీ. వుద్ధసీలేనాతి వుద్ధేన వడ్ఢితేన సీలేన. సమన్నాగతోతి యుత్తో, ఇదం వుద్ధసీలీపదస్సేవ వేవచనం. సబ్బమేతం పఞ్చసీలమత్తమేవ సన్ధాయ వదన్తి.
కాల్యాణవాచోతిఆదీసు కల్యాణా సున్దరా పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా వాచా అస్సాతి కల్యాణవాచో. కల్యాణం మధురం వాక్కరణం అస్సాతి కల్యాణవాక్కరణో. వాక్కరణన్తి ఉదాహరణఘోసో. గుణపరిపుణ్ణభావేన పురే భవాతి పోరీ. పురే వా భవత్తా పోరీ. నాగరికిత్థియా సుఖుమాలత్తనేన సదిసాతిపి పోరీ. తాయ పోరియా. విస్సట్ఠాయాతి అపలిబుద్ధాయ, సన్దిట్ఠవిలమ్బితాదిదోసరహితాయ. అనేలగలాయాతి ఏలగలేన విరహితాయ. ఏకచ్చస్స హి కథేన్తస్స ఏలం గలతి, లాలా వా పగ్ఘరతి, ఖేళఫుసితాని వా నిక్ఖమన్తి, తస్స వాచా ఏలగలా నామ హోతి. తబ్బిపరితాయాతి అత్థో. అత్థస్స విఞ్ఞాపనియాతిఆదిమజ్ఝపరియోసానం పాకటం కత్వా భాసితత్థస్స విఞ్ఞాపనసమత్థాయ. సేసమేత్థ బ్రాహ్మణవణ్ణే ఉత్తానమేవ.
౪౨౫. ఏవం వుత్తేతి ఏవం తేహి బ్రాహ్మణేహి వుత్తే, చఙ్కీ, ‘‘ఇమే బ్రాహ్మణా అత్తనో వణ్ణే వుచ్చమానే అతుస్సనకసత్తో నామ నత్థి, వణ్ణమస్స భణిత్వా నివారేస్సామాతి జాతిఆదీహి మమ వణ్ణం వదన్తి, న ఖో పన మే యుత్తం అత్తనో వణ్ణే రజ్జితుం. హన్దాహం ఏతేసం వాదం భిన్దిత్వా సమణస్స గోతమస్స మహన్తభావం ఞాపేత్వా ఏతేసం తత్థ గమనం కరోమీ’’తి చిన్తేత్వా తేన హి, భో, మమాపి సుణాథాతిఆదిమాహ. తత్థ యేపి ‘‘ఉభతో సుజాతో’’తిఆదయో అత్తనో గుణేహి సదిసా గుణా, తేపి ‘‘కో చాహం, కే చ సమణస్స గోతమస్స జాతిసమ్పత్తిఆదయో గుణా’’తి అత్తనో గుణేహి ఉత్తరితరేయేవ మఞ్ఞమానో, ఇతరే పన ఏకన్తేనేవ భగవతో మహన్తభావదీపనత్థం పకాసేతి. మయమేవ అరహామాతి ఏవం నియమేన్తో చేత్థ ఇదం దీపేతి – యది గుణమహన్తతాయ ఉపసఙ్కమితబ్బో నామ హోతి, యథా సినేరుం ఉపనిధాయ సాసపో, మహాసముద్దం ఉపనిధాయ గోపదకం, సత్తసు మహాసరేసు ఉదకం ఉపనిధాయ ఉస్సావబిన్దు పరిత్తో లామకో, ఏవమేవం సమణస్స గోతమస్స జాతిసమ్పత్తిఆదయో గుణే ఉపనిధాయ అమ్హాకం గుణా పరిత్తా లామకా, తస్మా మయమేవ అరహామ తం భవన్తం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితున్తి.
భూమిగతఞ్చ వేహాసట్ఠఞ్చాతి ఏత్థ రాజఙ్గణే చేవ ఉయ్యానే చ సుధామట్ఠా పోక్ఖరణియో సత్తరతనపూరిం కత్వా భూమియం ఠపితం ధనం భూమిగతం నామ, పాసాదనియూహాదయో పన పూరేత్వా ఠపితం వేహాసట్ఠం నామ. ఏవం తావ కులపరియాయేన ఆగతం. తథాగతస్స పన జాతదివసేయేవ సఙ్ఖో ఏలో ఉప్పలో పుణ్డరీకోతి చత్తారో నిధయో ఉపగతా. తేసు సఙ్ఖో గావుతికో, ఏలో అడ్ఢయోజనికో, ఉప్పలో తిగావుతికో పుణ్డరీకో యోజనికోతి. తేసుపి గహితగహితట్ఠానం పూరతియేవ. ఇతి భగవా పహూతం హిరఞ్ఞసువణ్ణం ఓహాయ పబ్బజితోతి వేదితబ్బో. దహరో వాతిఆదీని హేట్ఠా విత్థారితానేవ.
అఖుద్దావకాసోతి ఏత్థ భగవతి అపరిమాణోయేవ దస్సనావకాసోతి వేదితబ్బో. తత్రిదం వత్థుం – రాజగహే కిర అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో ‘‘సమణస్స కిర గోతమస్స పమాణం గహేతుం న సక్కా’’తి సుత్వా భగవతో పిణ్డాయ పవిసనకాలే సట్ఠిహత్థం వేళుం గహేత్వా నగరద్వారస్స బహి ఠత్వా సమ్పత్తే భగవతి వేళుం గహేత్వా సమీపే అట్ఠాసి, వేళు భగవతో జాణుమత్తం పాపుణి. పునదివసే ద్వే వేళూ ఘటేత్వా సమీపే అట్ఠాసి, భగవా ద్విన్నం వేళూనం ఉపరి ద్వివేణుమత్తమేవ పఞ్ఞాయమానో, ‘‘బ్రాహ్మణ, కిం కరోసీ’’తి ఆహ? తుమ్హాకం పమాణం గణ్హామీతి. ‘‘బ్రాహ్మణ, సచేపి త్వం సకలచక్కవాళగబ్భం పూరేత్వా ఠితవేళుం ఘటేత్వా ఆగమిస్ససి, నేవ మే పమాణం గహేతుం సక్ఖిస్ససి. న హి మయా చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ తథా పారమియో పూరితా, యథా మే పరో పమాణం గణ్హేయ్య, అతులో బ్రాహ్మణ, తథాగతో అప్పమేయ్యో’’తి వత్వా ధమ్మపదే గాథమాహ. గాథాపరియోసానే చతురాసీతిపాణసహస్సాని అమతం పివింసు.
అపరమ్పి వత్థు – రాహు కిర అసురిన్దో చత్తారి యోజనసహస్సాని అట్ఠ చ యోజనసతాని ఉచ్చో, బాహన్తరమస్స ద్వాదసయోజనసతాని, హత్థతలపాదతలానం పుథులతా తీణి యోజనసతాని, అఙ్గులిపబ్బాని పణ్ణాసయోజనాని, భముకన్తరం పణ్ణాసయోజనం, నలాటం తియోజనసతం, సీసం నవయోజనసతం. సో – ‘‘అహం ఉచ్చోస్మి, సత్థారం ఓనమిత్వా ఓలోకేతుం న సక్ఖిస్సామీ’’తి న గచ్ఛతి. సో ఏకదివసం భగవతో వణ్ణం సుత్వా ‘‘యథా కథఞ్చ ఓలోకేస్సామీ’’తి ఆగతో. భగవా తస్స అజ్ఝాసయం విదిత్వా ‘‘చతూసు ఇరియాపథేసు కతరేన దస్సేమీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘ఠితకో నామ నీచోపి ఉచ్చో వియ పఞ్ఞాయతి, నిపన్నోవస్స అత్తానం దస్సేస్సామీ’’తి, ‘‘ఆనన్ద, గన్ధకుటిపరివేణే మఞ్చకం పఞ్ఞాపేహీ’’తి వత్వా తత్థ సీహసేయ్యం కప్పేసి. రాహు ఆగన్త్వా నిపన్నం భగవన్తం గీవం ఉన్నామేత్వా నభమజ్ఝే పుణ్ణచన్దం వియ ఉల్లోకేతి. కిమిదం అసురిన్దాతి చ వుత్తే, భగవా ఓనమిత్వా ఓలోకేతుం న సక్ఖిస్సామీతి న గచ్ఛిన్తి. న మయా అసురిన్ద అధోముఖేన పారమియో పూరితా, ఉద్ధగ్గం మే కత్వా దానం దిన్నన్తి. తందివసం రాహు సరణం అగమాసి. ఏవం భగవా అఖుద్దావకాసో దస్సనాయ.
చతుపారిసుద్ధిసీలేన సీలవా. తం పన సీలం అరియం ఉత్తమం పరిసుద్ధం, తేనాహ అరియసీలీతి. తదేవ అనవజ్జట్ఠేన కుసలం, తేనాహ కుసలసీలీతి. కుసలేన సీలేనాతి ఇదమస్స వేవచనం. బహూనం ఆచరియపాచరియోతి భగవతో ఏకేకాయ ధమ్మదేసనాయ చతురాసీతిపాణసహస్సాని అపరిమాణాపి దేవమనుస్సా మగ్గఫలామతం పివన్తి. తస్మా బహూనం ఆచరియో, సావకవినేయ్యానం పాచరియోతి.
ఖీణకామరాగోతి ఏత్థ కామం భగవతో సబ్బేపి కిలేసా ఖీణా, బ్రాహ్మణో పన తే న జానాతి, అత్తనో జాననట్ఠానేయేవ గుణం కథేతి. విగతచాపల్లోతి ‘‘పత్తమణ్డనా చీవరమణ్డనా సేనాసనమణ్డనా ఇమస్స వా పూతికాయస్స…పే… కేలనా పటికేలనా’’తి ఏవం వుత్తచాపల్యవిరహితో.
అపాపపురేక్ఖారోతి అపాపే నవలోకుత్తరధమ్మే పురతో కత్వా విచరతి. బ్రహ్మఞ్ఞాయ పజాయాతి సారిపుత్తమోగ్గల్లానమహాకస్సపాదిభేదాయ బ్రాహ్మణపజాయ. (అవిరుద్ధో హి సో) ఏతిస్సాయ పజాయ పురేక్ఖారో. అయఞ్హి పజా సమణం గోతమం పురతో కత్వా చరతీతి అత్థో. అపిచ అపాపపురేక్ఖారోతి న పాపుపురేక్ఖారో, న పాపం పురతో కత్వా చరతి, పాపం న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. కస్స? బ్రహ్మఞ్ఞాయ పజాయ అత్తనా సద్ధిం పటివిరుద్ధాయపి బ్రాహ్మణపజాయ అవిరుద్ధో హితసుఖత్థికోయేవాతి వుత్తం హోతి.
తిరోరట్ఠాతి పరరట్ఠతో. తిరోజనపదాతి పరజనపదతో. సంపుచ్ఛితుం ఆగచ్ఛన్తీతి ఖత్తియపణ్డితాదయో చేవ బ్రాహ్మణగన్ధబ్బాదయో చ పఞ్హే అభిసఙ్ఖరిత్వా పుచ్ఛిస్సామాతి ఆగచ్ఛన్తి. తత్థ కేచి పుచ్ఛాయ వా దోసం విస్సజ్జనసమ్పటిచ్ఛనే వా అసమత్థతం సల్లక్ఖేత్వా అపుచ్ఛిత్వావ తుణ్హీ నిసీదన్తి, కేచి పుచ్ఛన్తి, కేసఞ్చి భగవా పుచ్ఛాయ ఉస్సాహం జనేత్వా విస్సజ్జేతి. ఏవం సబ్బేసమ్పి తేసం విమతియో తీరం పత్వా మహాసముద్దస్స ఊమియో వియ భగవన్తం పత్వావ భిజ్జన్తి. సేసమేత్థ తథాగతస్స వణ్ణే ఉత్తానమేవ.
అతిథీ నో తే హోన్తీతి తే అమ్హాకం ఆగన్తుకా నవకా పాహునకా హోన్తీతి అత్థో. పరియాపుణామీతి జానామి. అపరిమాణవణ్ణోతి తథారూపేనేవ సబ్బఞ్ఞునాపి అప్పమేయ్యవణ్ణో, పగేవ మాదిసేనాతి దస్సేతి. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం,
కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో;
ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే,
వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తి.