నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

మజ్ఝిమనికాయే

మజ్ఝిమపణ్ణాస-అట్ఠకథా

౧. గహపతివగ్గో

౧. కన్దరకసుత్తవణ్ణనా

౧. ఏవం మే సుతన్తి కన్దరకసుత్తం. తత్థ చమ్పాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. తస్స హి నగరస్స ఆరామపోక్ఖరణీఆదీసు తేసు తేసు ఠానేసు చమ్పకరుక్ఖావ ఉస్సన్నా అహేసుం, తస్మా చమ్పాతి సఙ్ఖమగమాసి. గగ్గరాయ పోక్ఖరణియా తీరేతి తస్స చమ్పానగరస్స అవిదూరే గగ్గరాయ నామ రాజమహేసియా ఖణితత్తా గగ్గరాతి లద్ధవోహారా పోక్ఖరణీ అత్థి. తస్సా తీరే సమన్తతో నీలాదిపఞ్చవణ్ణకుసుమపటిమణ్డితం మహన్తం చమ్పకవనం. తస్మిం భగవా కుసుమగన్ధసుగన్ధే చమ్పకవనే విహరతి. తం సన్ధాయ ‘‘గగ్గరాయ పోక్ఖరణియా తీరే’’తి వుత్తం. మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిన్తి అదస్సితపరిచ్ఛేదేన మహన్తేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం. పేస్సోతి తస్స నామం. హత్థారోహపుత్తోతి హత్థాచరియస్స పుత్తో. కన్దరకో చ పరిబ్బాజకోతి కన్దరకోతి ఏవంనామో ఛన్నపరిబ్బాజకో. అభివాదేత్వాతి ఛబ్బణ్ణానం ఘనబుద్ధరస్మీనం అన్తరం పవిసిత్వా పసన్నలాఖారసే నిముజ్జమానో వియ, సిఙ్గీసువణ్ణవణ్ణం దుస్సవరం పసారేత్వా ససీసం పారుపమానో వియ, వణ్ణగన్ధసమ్పన్నచమ్పకపుప్ఫాని సిరసా సమ్పటిచ్ఛన్తో వియ, సినేరుపాదం ఉపగచ్ఛన్తో పుణ్ణచన్దో వియ భగవతో చక్కలక్ఖణపటిమణ్డితే అలత్తకవణ్ణఫుల్లపదుమసస్సిరికే పాదే వన్దిత్వాతి అత్థో. ఏకమన్తం నిసీదీతి ఛనిసజ్జదోసవిరహితే ఏకస్మిం ఓకాసే నిసీది.

తుణ్హీభూ తం తుణ్హీభూతన్తి యతో యతో అనువిలోకేతి, తతో తతో తుణ్హీభూతమేవాతి అత్థో. తత్థ హి ఏకభిక్ఖుస్సాపి హత్థకుక్కుచ్చం వా పాదకుక్కుచ్చం వా నత్థి, సబ్బే భగవతో చేవ గారవేన అత్తనో చ సిక్ఖితసిక్ఖతాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం విగతసల్లాపా అన్తమసో ఉక్కాసితసద్దమ్పి అకరోన్తా సునిఖాతఇన్దఖీలా వియ నివాతట్ఠానే సన్నిసిన్నం మహాసముద్దఉదకం వియ కాయేనపి నిచ్చలా మనసాపి అవిక్ఖిత్తా రత్తవలాహకా వియ సినేరుకూటం భగవన్తం పరివారేత్వా నిసీదింసు. పరిబ్బాజకస్స ఏవం సన్నిసిన్నం పరిసం దిస్వా మహన్తం పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జి. ఉప్పన్నం పన అన్తోహదయస్మింయేవ సన్నిదహితుం అసక్కోన్తో పియసముదాహారం సముట్ఠాపేసి. తస్మా అచ్ఛరియం భోతిఆదిమాహ.

తత్థ అన్ధస్స పబ్బతారోహనం వియ నిచ్చం న హోతీతి అచ్ఛరియం. అయం తావ సద్దనయో. అయం పన అట్ఠకథానయో, అచ్ఛరాయోగ్గన్తి అచ్ఛరియం. అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తన్తి అత్థో. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అబ్భుతం. ఉభయమ్పేతం విమ్హయస్సేవాధివచనం. తం పనేతం గరహఅచ్ఛరియం, పసంసాఅచ్ఛరియన్తి దువిధం హోతి. తత్థ అచ్ఛరియం మోగ్గల్లాన అబ్భుతం మోగ్గల్లాన, యావ బాహాగహణాపి నామ సో మోఘపురిసో ఆగమేస్సతీతి (చూళవ. ౩౮౩; అ. ని. ౮.౨౦), ఇదం గరహఅచ్ఛరియం నామ. ‘‘అచ్ఛరియం నన్దమాతే అబ్భుతం నన్దమాతే, యత్ర హి నామ చిత్తుప్పాదమ్పి పరిసోధేస్ససీతి (అ. ని. ౭.౫౩) ఇదం పసంసాఅచ్ఛరియం నామ. ఇధాపి ఇదమేవ అధిప్పేతం’’ అయఞ్హి తం పసంసన్తో ఏవమాహ.

యావఞ్చిదన్తి ఏత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తం. యావాతి పమాణపరిచ్ఛేదో, యావ సమ్మా పటిపాదితో, యత్తకేన పమాణేన సమ్మా పటిపాదితో, న సక్కా తస్స వణ్ణే వత్తుం, అథ ఖో అచ్ఛరియమేవేతం అబ్భుతమేవేతన్తి వుత్తం హోతి. ఏతపరమంయేవాతి ఏవం సమ్మా పటిపాదితో ఏసో భిక్ఖుసఙ్ఘో తస్సాపి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పరమోతి ఏతపరమో, తం ఏతపరమం యథా అయం పటిపాదితో, ఏవం పటిపాదితం కత్వా పటిపాదేసుం, న ఇతో భియ్యోతి అత్థో. దుతియనయే ఏవం పటిపాదేస్సన్తి, న ఇతో భియ్యోతి యోజేతబ్బం. తత్థ పటిపాదితోతి ఆభిసమాచారికవత్తం ఆదిం కత్వా సమ్మా అపచ్చనీకపటిపత్తియం యోజితో. అథ కస్మా అయం పరిబ్బాజకో అతీతానాగతే బుద్ధే దస్సేతి, కిమస్స తియద్ధజాననఞాణం అత్థీతి. నత్థి, నయగ్గాహే పన ఠత్వా ‘‘యేనాకారేన అయం భిక్ఖుసఙ్ఘో సన్నిసిన్నో దన్తో వినీతో ఉపసన్తో, అతీతబుద్ధాపి ఏతపరమంయేవ కత్వా పటిపజ్జాపేసుం, అనాగతబుద్ధాపి పటిపజ్జాపేస్సన్తి, నత్థి ఇతో ఉత్తరి పటిపాదనా’’తి మఞ్ఞమానో అనుబుద్ధియా ఏవమాహ.

౨. ఏవమేతం కన్దరకాతి పాటిఏక్కో అనుసన్ధి. భగవా కిర తం సుత్వా ‘‘కన్దరక త్వం భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉపసన్తోతి వదసి, ఇమస్స పన భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపసన్తకారణం తుయ్హం అపాకటం, న హి త్వం సమతింస పారమియా పూరేత్వా కుసలమూలం పరిపాచేత్వా బోధిపల్లఙ్కే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝి, మయా పన పారమియో పూరేత్వా ఞాతత్థచరియం లోకత్థచరియం బుద్ధత్థచరియఞ్చ కోటిం పాపేత్వా బోధిపల్లఙ్కే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిద్ధం, మయ్హం ఏతేసం ఉపసన్తకారణం పాకట’’న్తి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి.

సన్తి హి కన్దరకాతి అయమ్పి పాటిఏక్కో అనుసన్ధి. భగవతో కిర ఏతదహోసి – ‘‘అయం పరిబ్బాజకో ఇమం భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉపసన్తోతి వదతి, అయఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘో కప్పేత్వా పకప్పేత్వా కుహకభావేన ఇరియాపథం సణ్ఠపేన్తో చిత్తేన అనుపసన్తో న ఉపసన్తాకారం దస్సేతి. ఏత్థ పన భిక్ఖుసఙ్ఘే పటిపదం పూరయమానాపి పటిపదం పూరేత్వా మత్థకం పత్వా ఠితభిక్ఖూపి అత్థి, తత్థ పటిపదం పూరేత్వా మత్థకం పత్తా అత్తనా పటివిద్ధగుణేహేవ ఉపసన్తా, పటిపదం పూరయమానా ఉపరిమగ్గస్స విపస్సనాయ ఉపసన్తా, ఇతో ముత్తా పన అవసేసా చతూహి సతిపట్ఠానేహి ఉపసన్తా. తం నేసం ఉపసన్తకారణం దస్సేస్సామీ’’తి ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేన అయం భిక్ఖుసఙ్ఘో ఉపసన్తో’’తి దస్సేతుం ‘‘సన్తి హి కన్దరకా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అరహన్తో ఖీణాసవాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనాయమేవ వుత్తం. సేఖపటిపదమ్పి తత్థేవ విత్థారితం. సన్తతసీలాతి సతతసీలా నిరన్తరసీలా. సన్తతవుత్తినోతి తస్సేవ వేవచనం, సన్తతజీవికా వాతిపి అత్థో. తస్మిం సన్తతసీలే ఠత్వావ జీవికం కప్పేన్తి, న దుస్సీల్యం మరణం పాపుణన్తీతి అత్థో.

నిపకాతి నేపక్కేన సమన్నాగతా పఞ్ఞవన్తో. నిపకవుత్తినోతి పఞ్ఞాయ వుత్తినో, పఞ్ఞాయ ఠత్వా జీవికం కప్పేన్తి. యథా ఏకచ్చో సాసనే పబ్బజిత్వాపి జీవితకారణా ఛసు అగోచరేసు చరతి, వేసియాగోచరో హోతి, విధవథుల్లకుమారికపణ్డకపానాగారభిక్ఖునిగోచరో హోతి. సంసట్ఠో విహరతి రాజూహి రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి అననులోమికేన గిహిసంసగ్గేన (విభ. ౫౧౪), వేజ్జకమ్మం కరోతి, దూతకమ్మం కరోతి, పహిణకమ్మం కరోతి, గణ్డం ఫాలేతి, అరుమక్ఖనం దేతి, ఉద్ధంవిరేచనం దేతి, అధోవిరేచనం దేతి, నత్థుతేలం పచతి, పివనతేలం పచతి, వేళుదానం, పత్తదానం, పుప్ఫదానం, ఫలదానం, సినానదానం, దన్తకట్ఠదానం, ముఖోదకదానం, చుణ్ణమత్తికదానం దేతి, చాటుకమ్యం కరోతి, ముగ్గసూపియం, పారిభటుం, జఙ్ఘపేసనియం కరోతీతి ఏకవీసతివిధాయ అనేసనాయ జీవికం కప్పేన్తో అనిపకవుత్తి నామ హోతి, న పఞ్ఞాయ ఠత్వా జీవికం కప్పేతి, తతో కాలకిరియం కత్వా సమణయక్ఖో నామ హుత్వా ‘‘తస్స సఙ్ఘాటిపి ఆదిత్తా హోతి సమ్పజ్జలితా’’తి వుత్తనయేన మహాదుక్ఖం అనుభోతి. ఏవంవిధా అహుత్వా జీవితహేతుపి సిక్ఖాపదం అనతిక్కమన్తో చతుపారిసుద్ధిసీలే పతిట్ఠాయ యథాబలం బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా రథవినీతపటిపదం, మహాగోసిఙ్గపటిపదం, మహాసుఞ్ఞతపటిపదం, అనఙ్గణపటిపదం, ధమ్మదాయాదపటిపదం, నాలకపటిపదం, తువట్టకపటిపదం, చన్దోపమపటిపదన్తి ఇమాని అరియపటిపదాని పూరేన్తో చతుపచ్చయ-సన్తోస-భావనారామ-అరియవంసపటిపత్తియం కాయసక్ఖినో హుత్వా అనీకా నిక్ఖన్తహత్థీ వియ యూథా విస్సట్ఠసీహో వియ నిపచ్ఛాబన్ధమహానావా వియ చ గమనాదీసు ఏకవిహారినో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అజ్జఅజ్జేవ అరహత్తన్తి పవత్తఉస్సాహా విహరన్తీతి అత్థో.

సుప్పతిట్ఠితచిత్తాతి చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుట్ఠపితచిత్తా హుత్వా. సేసా సతిపట్ఠానకథా హేట్ఠా విత్థారితావ. ఇధ పన లోకియలోకుత్తరమిస్సకా సతిపట్ఠానా కథితా, ఏత్తకేన భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపసన్తకారణం కథితం హోతి.

౩. యావ సుపఞ్ఞత్తాతి యావ సుట్ఠపితా సుదేసితా. మయమ్పి హి, భన్తేతి ఇమినా ఏస అత్తనో కారకభావం దస్సేతి, భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ ఉక్ఖిపతి. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో, మయమ్పి హి, భన్తే, గిహి…పే… సుప్పతిట్ఠితచిత్తా విహరామ, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పన అయమేవ కసి చ బీజఞ్చ యుగనఙ్గలఞ్చ ఫాలపాచనఞ్చ, తస్మా భిక్ఖుసఙ్ఘో సబ్బకాలం సతిపట్ఠానపరాయణో, మయం పన కాలేన కాలం ఓకాసం లభిత్వా ఏతం మనసికారం కరోమ, మయమ్పి కారకా, న సబ్బసో విస్సట్ఠకమ్మట్ఠానాయేవాతి. మనుస్సగహనేతి మనుస్సానం అజ్ఝాసయగహనేన గహనతా, అజ్ఝాసయస్సాపి నేసం కిలేసగహనేన గహనతా వేదితబ్బా. కసటసాఠేయ్యేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అపరిసుద్ధట్ఠేన కసటతా, కేరాటియట్ఠేన సాఠేయ్యతా వేదితబ్బా. సత్తానం హితాహితం జానాతీతి ఏవం గహనకసటకేరాటియానం మనుస్సానం హితాహితపటిపదం యావ సుట్ఠు భగవా జానాతి. యదిదం పసవోతి ఏత్థ సబ్బాపి చతుప్పదజాతి పసవోతి అధిప్పేతా. పహోమీతి సక్కోమి. యావతకేన అన్తరేనాతి యత్తకేన ఖణేన. చమ్పం గతాగతం కరిస్సతీతి అస్సమణ్డలతో యావ చమ్పానగరద్వారా గమనఞ్చ ఆగమనఞ్చ కరిస్సతి. సాఠేయ్యానీతి సఠత్తాని. కూటేయ్యానీతి కూటత్తాని. వఙ్కేయ్యానీతి వఙ్కత్తాని. జిమ్హేయ్యానీతి జిమ్హత్తాని. పాతుకరిస్సతీతి పకాసేస్సతి దస్సేస్సతి. న హి సక్కా తేన తాని ఏత్తకేన అన్తరేన దస్సేతుం.

తత్థ యస్స కిస్మిఞ్చిదేవ ఠానే ఠాతుకామస్స సతో యం ఠానం మనుస్సానం సప్పటిభయం, పురతో గన్త్వా వఞ్చేత్వా ఠస్సామీతి న హోతి, తస్మిం ఠాతుకామట్ఠానేయేవ నిఖాతత్థమ్భో వియ చత్తారో పాదే నిచ్చలే కత్వా తిట్ఠతి, అయం సఠో నామ. యస్స పన కిస్మిఞ్చిదేవ ఠానే అవచ్ఛిన్దిత్వా ఖన్ధగతం పాతేతుకామస్స సతో యం ఠానం మనుస్సానం సప్పటిభయం, పురతో గన్త్వా వఞ్చేత్వా పాతేస్సామీతి న హోతి, తత్థేవ అవచ్ఛిన్దిత్వా పాతేతి, అయం కూటో నామ. యస్స కిస్మిఞ్చిదేవ ఠానే మగ్గా ఉక్కమ్మ నివత్తిత్వా పటిమగ్గం ఆరోహితుకామస్స సతో యం ఠానం మనుస్సానం సప్పటిభయం, పురతో గన్త్వా వఞ్చేత్వా ఏవం కరిస్సామీతి న హోతి, తత్థేవ మగ్గా ఉక్కమ్మ నివత్తిత్వా పటిమగ్గం ఆరోహతి, అయం వఙ్కో నామ. యస్స పన కాలేన వామతో కాలేన దక్ఖిణతో కాలేన ఉజుమగ్గేనేవ గన్తుకామస్స సతో యం ఠానం మనుస్సానం సప్పటిభయం, పురతో గన్త్వా వఞ్చేత్వా ఏవం కరిస్సామీతి న హోతి, తత్థేవ కాలేన వామతో కాలేన దక్ఖిణతో కాలేన ఉజుమగ్గం గచ్ఛతి, తథా లణ్డం వా పస్సావం వా విస్సజ్జేతుకామస్స సతో ఇదం ఠానం సుసమ్మట్ఠం ఆకిణ్ణమనుస్సం రమణీయం, ఇమస్మిం ఠానే ఏవరూపం కాతుం న యుత్తం, పురతో గన్త్వా పటిచ్ఛన్నఠానే కరిస్సామీతి న హోతి, తత్థేవ కరోతి, అయం జిమ్హో నామ. ఇతి ఇమం చతుబ్బిధమ్పి కిరియం సన్ధాయేతం వుత్తం. సబ్బాని తాని సాఠేయ్యాని కూటేయ్యాని వఙ్కేయ్యాని జిమ్హేయ్యాని పాతుకరిస్సతీతి ఏవం కరోన్తాపి తే సఠాదయో తాని సాఠేయ్యాదీని పాతుకరోన్తి నామ.

ఏవం పసూనం ఉత్తానభావం దస్సేత్వా ఇదాని మనుస్సానం గహనభావం దస్సేన్తో అమ్హాకం పన, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ దాసాతి అన్తోజాతకా వా ధనక్కీతా వా కరమరానీతా వా సయం వా దాసబ్యం ఉపగతా. పేస్సాతి పేసనకారకా. కమ్మకరాతి భత్తవేతనభతా. అఞ్ఞథావ కాయేనాతి అఞ్ఞేనేవాకారేన కాయేన సముదాచరన్తి, అఞ్ఞేనేవాకారేన వాచాయ, అఞ్ఞేన చ నేసం ఆకారేన చిత్తం ఠితం హోతీతి దస్సేతి. తత్థ యే సమ్ముఖా సామికే దిస్వా పచ్చుగ్గమనం కరోన్తి, హత్థతో భణ్డకం గణ్హన్తి, ఇమం విస్సజ్జేత్వా ఇమం గణ్హన్తా సేసానిపి ఆసన-పఞ్ఞాపన-తాలవణ్టబీజన-పాదధోవనాదీని సబ్బాని కిచ్చాని కరోన్తి, పరమ్ముఖకాలే పన తేలమ్పి ఉత్తరన్తం న ఓలోకేన్తి, సతగ్ఘనకేపి సహస్సగ్ఘనకేపి కమ్మే పరిహాయన్తే నివత్తిత్వా ఓలోకేతుమ్పి న ఇచ్ఛన్తి, ఇమే అఞ్ఞథా కాయేన సముదాచరన్తి నామ. యే పన సమ్ముఖా ‘‘అమ్హాకం సామి అమ్హాకం అయ్యో’’తిఆదీని వత్వా పసంసన్తి, పరమ్ముఖా అవత్తబ్బం నామ నత్థి, యం ఇచ్ఛన్తి, తం వదన్తి, ఇమే అఞ్ఞథా వాచాయ సముదాచరన్తి నామ.

౪. చత్తారోమే పేస్సపుగ్గలాతి అయమ్పి పాటిఏక్కో అనుసన్ధి. అయఞ్హి పేస్సో ‘‘యావఞ్చిదం, భన్తే, భగవా ఏవం మనుస్సగహణే ఏవం మనుస్సకసటే ఏవం మనుస్ససాఠేయ్యే వత్తమానే సత్తానం హితాహితం జానాతీ’’తి ఆహ. పురిమే చ తయో పుగ్గలా అహితపటిపదం పటిపన్నా, ఉపరి చతుత్థో హితపటిపదం, ఏవమహం సత్తానం హితాహితం జానామీతి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. హేట్ఠా కన్దరకస్స కథాయ సద్ధిం యోజేతుమ్పి వట్టతి. తేన వుత్తం ‘‘యావఞ్చిదం భోతా గోతమేన సమ్మా భిక్ఖుసఙ్ఘో పటిపాదితో’’తి. అథస్స భగవా ‘‘పురిమే తయో పుగ్గలే పహాయ ఉపరి చతుత్థపుగ్గలస్స హితపటిపత్తియంయేవ పటిపాదేమీ’’తి దస్సేన్తోపి ఇమం దేసనం ఆరభి. సన్తోతి ఇదం సంవిజ్జమానాతి పదస్సేవ వేవచనం. ‘‘సన్తా హోన్తి సమితా వూపసన్తా’’తి (విభ. ౫౪౨) ఏత్థ హి నిరుద్ధా సన్తాతి వుత్తా. ‘‘సన్తా ఏతే విహారా అరియస్స వినయే వుచ్చన్తీ’’తి ఏత్థ (మ. ని. ౧.౮౨) నిబ్బుతా. ‘‘సన్తో హవే సబ్భి పవేదయన్తీ’’తి ఏత్థ (జా. ౨.౨౧.౪౧౩) పణ్డితా. ఇధ పన విజ్జమానా ఉపలబ్భమానాతి అత్థో.

అత్తన్తపాదీసు అత్తానం తపతి దుక్ఖాపేతీతి అత్తన్తపో. అత్తనో పరితాపనానుయోగం అత్తపరితాపనానుయోగం. పరం తపతి దుక్ఖాపేతీతి పరన్తపో. పరేసం పరితాపనానుయోగం పరపరితాపనానుయోగం. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. నిచ్ఛాతోతి ఛాతం వుచ్చతి తణ్హా, సా అస్స నత్థీతి నిచ్ఛాతో. సబ్బకిలేసానం నిబ్బుతత్తా నిబ్బుతో. అన్తో తాపనకిలేసానం అభావా సీతలో జాతోతి సీతిభూతో. ఝానమగ్గఫలనిబ్బానసుఖాని పటిసంవేదేతీతి సుఖపటిసంవేదీ. బ్రహ్మభూతేన అత్తనాతి సేట్ఠభూతేన అత్తనా. చిత్తం ఆరాధేతీతి చిత్తం సమ్పాదేతి, పరిపూరేతి గణ్హాతి పసాదేతీతి అత్థో.

౫. దుక్ఖపటిక్కూలన్తి దుక్ఖస్స పటికూలం, పచ్చనీకసణ్ఠితం దుక్ఖం అపత్థయమానన్తి అత్థో.

౬. పణ్డితోతి ఇధ చతూహి కారణేహి పణ్డితోతి న వత్తబ్బో, సతిపట్ఠానేసు పన కమ్మం కరోతీతి పణ్డితోతి వత్తుం వట్టతి. మహాపఞ్ఞోతి ఇదమ్పి మహన్తే అత్థే పరిగ్గణ్హాతీతిఆదినా మహాపఞ్ఞలక్ఖణేన న వత్తబ్బం, సతిపట్ఠానపరిగ్గాహికాయ పన పఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా మహాపఞ్ఞోతి వత్తుం వట్టతి. మహతా అత్థేన సంయుత్తో అగమిస్సాతి మహతా అత్థేన సంయుత్తో హుత్వా గతో భవేయ్య, సోతాపత్తిఫలం పాపుణేయ్యాతి అత్థో. కిం పన యేసం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో అత్థి, బుద్ధానం సమ్ముఖీభావే ఠితేపి తేసం అన్తరాయో హోతీతి. ఆమ హోతి, న పన బుద్ధే పటిచ్చ, అథ ఖో కిరియపరిహానియా వా పాపమిత్తతాయ వా హోతి. తత్థ కిరియపరిహానియా హోతి నామ – సచే హి ధమ్మసేనాపతి ధనఞ్జానిస్స బ్రాహ్మణస్స ఆసయం ఞత్వా ధమ్మం అదేసయిస్సా, సో బ్రాహ్మణో సోతాపన్నో అభవిస్సా, ఏవం తావ కిరియపరిహానియా హోతి. పాపమిత్తతాయ హోతి నామ – సచే హి అజాతసత్తు దేవదత్తస్స వచనం గహేత్వా పితుఘాతకమ్మం నాకరిస్సా, సామఞ్ఞఫలసుత్తకథితదివసేవ సోతాపన్నో అభవిస్సా, తస్స వచనం గహేత్వా పితుఘాతకమ్మస్స కతత్తా పన న హోతి, ఏవం పాపమిత్తతాయ హోతి. ఇమస్సాపి ఉపాసకస్స కిరియపరిహాని జాతా, అపరినిట్ఠితాయ దేసనాయ ఉట్ఠహిత్వా పక్కన్తో. అపిచ, భిక్ఖవే, ఏత్తావతాపి పేస్సోహత్థారోహపుత్తో మహతా అత్థేన సంయుత్తోతి కతరేన మహన్తేన అత్థేన? ద్వీహి ఆనిసంసేహి. సో కిర ఉపాసకో సఙ్ఘే చ పసాదం పటిలభి, సతిపట్ఠానపరిగ్గహణత్థాయ చస్స అభినవో నయో ఉదపాది. తేన వుత్తం ‘‘మహతా అత్థేన సంయుత్తో’’తి. కన్దరకో పన సఙ్ఘే పసాదమేవ పటిలభి. ఏతస్స భగవా కాలోతి ఏతస్స ధమ్మక్ఖానస్స, చతున్నం వా పుగ్గలానం విభజనస్స కాలో.

౮. ఓరబ్భికాదీసు ఉరబ్భా వుచ్చన్తి ఏళకా, ఉరబ్భే హనతీతి ఓరబ్భికో. సూకరికాదీసుపి ఏసేవ నయో. లుద్దోతి దారుణో కక్ఖళో. మచ్ఛఘాతకోతి మచ్ఛబన్ధకేవట్టో. బన్ధనాగారికోతి బన్ధనాగారగోపకో. కురురకమ్మన్తాతి దారుణకమ్మన్తా.

౯. ముద్ధావసిత్తోతి ఖత్తియాభిసేకేన ముద్ధని అభిసిత్తో. పురత్థిమేన నగరస్సాతి నగరతో పురత్థిమదిసాయ. సన్థాగారన్తి యఞ్ఞసాలం. ఖరాజినం నివాసేత్వాతి సఖురం అజినచమ్మం నివాసేత్వా. సప్పితేలేనాతి సప్పినా చ తేలేన చ. ఠపేత్వా హి సప్పిం అవసేసో యో కోచి స్నేహో తేలన్తి వుచ్చతి. కణ్డూవమానోతి నఖానం ఛిన్నత్తా కణ్డూవితబ్బకాలే తేన కణ్డూవమానో. అనన్తరహితాయాతి అసన్థతాయ. సరూపవచ్ఛాయాతి సదిసవచ్ఛాయ. సచే గావీ సేతా హోతి, వచ్ఛోపి సేతకోవ. సచే గావీ కబరా వా రత్తా వా, వచ్ఛోపి తాదిసో వాతి ఏవం సరూపవచ్ఛాయ. సో ఏవమాహాతి సో రాజా ఏవం వదేతి. వచ్ఛతరాతి తరుణవచ్ఛకభావం అతిక్కన్తా బలవవచ్ఛా. వచ్ఛతరీసుపి ఏసేవ నయో. బరిహిసత్థాయాతి పరిక్ఖేపకరణత్థాయ చేవ యఞ్ఞభూమియం అత్థరణత్థాయ చ. సేసం హేట్ఠా తత్థ తత్థ విత్థారితత్తా ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

కన్దరకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అట్ఠకనాగరసుత్తవణ్ణనా

౧౭. ఏవం మే సుతన్తి అట్ఠకనాగరసుత్తం. తత్థ బేలువగామకేతి వేసాలియా దక్ఖిణపస్సే అవిదూరే బేలువగామకో నామ అత్థి, తం గోచరగామం కత్వాతి అత్థో. దసమోతి సో హి జాతిగోత్తవసేన చేవ సారప్పత్తకులగణనాయ చ దసమే ఠానే గణీయతి, తేనస్స దసమోత్వేవ నామం జాతం. అట్ఠకనాగరోతి అట్ఠకనగరవాసీ. కుక్కుటారామోతి కుక్కుటసేట్ఠినా కారితో ఆరామో.

౧౮. తేన భగవతా…పే… అక్ఖాతోతి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపత్థో, యో సో భగవా సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, తేన భగవతా, తేసం తేసం సత్తానం ఆసయానుసయం జానతా, హత్థతలే ఠపితఆమలకం వియ సబ్బం ఞేయ్యధమ్మం పస్సతా. అపిచ పుబ్బేనివాసాదీహి జానతా, దిబ్బేన చక్ఖునా పస్సతా, తీహి విజ్జాహి ఛహి వా పన అభిఞ్ఞాహి జానతా, సబ్బత్థ అప్పటిహతేన సమన్తచక్ఖునా పస్సతా, సబ్బధమ్మజాననసమత్థాయ పఞ్ఞాయ జానతా, సబ్బసత్తానం చక్ఖువిసయాతీతాని తిరోకుట్టాదిగతానిపి రూపాని అతివిసుద్ధేన మంసచక్ఖునా పస్సతా, అత్తహితసాధికాయ సమాధిపదట్ఠానాయ పటివేధపఞ్ఞాయ జానతా, పరహితసాధికాయ కరుణాపదట్ఠానాయ దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతా, అరీనం హతత్తా పచ్చయాదీనఞ్చ అరహత్తా అరహతా, సమ్మా సామఞ్చ సచ్చానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన. అన్తరాయికధమ్మే వా జానతా, నియ్యానికధమ్మే పస్సతా, కిలేసారీనం హతత్తా అరహతా, సామం సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి ఏవం చతువేసారజ్జవసేన చతూహి కారణేహి థోమితేన. అత్థి ను ఖో ఏకో ధమ్మో అక్ఖాతోతి.

౧౯. అభిసఙ్ఖతన్తి కతం ఉప్పాదితం. అభిసఞ్చేతయితన్తి చేతయితం పకప్పితం. సో తత్థ ఠితోతి సో తస్మిం సమథవిపస్సనాధమ్మే ఠితో. ధమ్మరాగేన ధమ్మనన్దియాతి పదద్వయేహి సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగో వుత్తో. సమథవిపస్సనాసు హి సబ్బేన సబ్బం ఛన్దరాగం పరియాదియితుం సక్కోన్తో అరహా హోతి, అసక్కోన్తో అనాగామీ హోతి. సో సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగస్స అప్పహీనత్తా చతుత్థజ్ఝానచేతనాయ సుద్ధావాసే నిబ్బత్తతి, అయం ఆచరియానం సమానకథా.

వితణ్డవాదీ పనాహ ‘‘తేనేవ ధమ్మరాగేనాతి వచనతో అకుసలేన సుద్ధావాసే నిబ్బత్తతీ’’తి సో ‘‘సుత్తం ఆహరా’’తి వత్తబ్బో, అద్ధా అఞ్ఞం అపస్సన్తో ఇదమేవ ఆహరిస్సతి, తతో వత్తబ్బో ‘‘కిం పనిదం సుత్తం నేయ్యత్థం నీతత్థ’’న్తి, అద్ధా నీతత్థన్తి వక్ఖతి. తతో వత్తబ్బో – ఏవం సన్తే అనాగామిఫలత్థికేన సమథవిపస్సనాసు ఛన్దరాగో కత్తబ్బో భవిస్సతి, ఛన్దరాగే ఉప్పాదితే అనాగామిఫలం పటివిద్ధం భవిస్సతి ‘‘మా సుత్తం మే లద్ధ’’న్తి యం వా తం వా దీపేహి. పఞ్హం కథేన్తేన హి ఆచరియస్స సన్తికే ఉగ్గహేత్వా అత్థరసం పటివిజ్ఝిత్వా కథేతుం వట్టతి, అకుసలేన హి సగ్గే, కుసలేన వా అపాయే పటిసన్ధి నామ నత్థి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘న, భిక్ఖవే, లోభజేన కమ్మేన దోసజేన కమ్మేన మోహజేన కమ్మేన దేవా పఞ్ఞాయన్తి, మనుస్సా పఞ్ఞాయన్తి, యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి సుగతియో, అథ ఖో, భిక్ఖవే, లోభజేన కమ్మేన దోసజేన కమ్మేన మోహజేన కమ్మేన నిరయో పఞ్ఞాయతి, తిరచ్ఛానయోని పఞ్ఞాయతి, పేత్తివిసయో పఞ్ఞాయతి, యా వా పనఞ్ఞాపి కాచి దుగ్గతియో’’తి –

ఏవం పఞ్ఞాపేతబ్బో. సచే సఞ్జానాతి సఞ్జానాతు, నో చే సఞ్జానాతి, ‘‘గచ్ఛ పాతోవ విహారం పవిసిత్వా యాగుం పివాహీ’’తి ఉయ్యోజేతబ్బో.

యథా చ పన ఇమస్మిం సుత్తే, ఏవం మహామాలుక్యోవాదేపి మహాసతిపట్ఠానేపి కాయగతాసతిసుత్తేపి సమథవిపస్సనా కథితా. తత్థ ఇమస్మిం సుత్తే సమథవసేన గచ్ఛతోపి విపస్సనావసేన గచ్ఛతోపి సమథధురమేవ ధురం, మహామాలుక్యోవాదే విపస్సనావ ధురం, మహాసతిపట్ఠానం పన విపస్సనుత్తరం నామ కథితం, కాయగతాసతిసుత్తం సమథుత్తరన్తి.

అయం ఖో గహపతి…పే… ఏకధమ్మో అక్ఖాతోతి ఏకధమ్మం పుచ్ఛితేన అయమ్పి ఏకధమ్మోతి ఏవం పుచ్ఛావసేన కథితత్తా ఏకాదసపి ధమ్మా ఏకధమ్మో నామ జాతో. మహాసకులుదాయిసుత్తస్మిఞ్హి ఏకూనవీసతి పబ్బాని పటిపదావసేన ఏకధమ్మో నామ జాతాని, ఇధ ఏకాదసపుచ్ఛావసేన ఏకధమ్మోతి ఆగతాని. అమతుప్పత్తియత్థేన వా సబ్బానిపి ఏకధమ్మోతి వత్తుం వట్టతి.

౨౧. నిధిముఖం గవేసన్తోతి నిధిం పరియేసన్తో. సకిదేవాతి ఏకపయోగేన. కథం పన ఏకపయోగేనేవ ఏకాదసన్నం నిధీనం అధిగమో హోతీతి. ఇధేకచ్చో అరఞ్ఞే నిధిం గవేసమానో చరతి, తమేనం అఞ్ఞతరో అత్థచరకో దిస్వా ‘‘కిం భో చరసీ’’తి పుచ్ఛతి. సో ‘‘జీవితవుత్తిం పరియేసామీ’’తి ఆహ. ఇతరో ‘‘తేన హి సమ్మ ఆగచ్ఛ, ఏతం పాసాణం పవత్తేహీ’’తి ఆహ. సో తం పవత్తేత్వా ఉపరూపరి ఠపితా వా కుచ్ఛియా కుచ్ఛిం ఆహచ్చ ఠితా వా ఏకాదస కుమ్భియో పస్సేయ్య, ఏవం ఏకపయోగేన ఏకాదసన్నం నిధీనం అధిగమో హోతి.

ఆచరియధనం పరియేసిస్సన్తీతి అఞ్ఞతిత్థియా హి యస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తి, తస్స సిప్పుగ్గహణతో పురే వా పచ్ఛా వా అన్తరన్తరే వా గేహతో నీహరిత్వా ధనం దేన్తి. యేసం గేహే నత్థి, తే ఞాతిసభాగతో పరియేసన్తి, తథా అలభమానా భిక్ఖమ్పి చరిత్వా దేన్తియేవ. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

కిమఙ్గం పనాహన్తి బాహిరకా తావ అనియ్యానికేపి సాసనే సిప్పమత్తదాయకస్స ధనం పరియేసన్తి; అహం పన ఏవంవిధే నియ్యానికసాసనే ఏకాదసవిధం అమతుప్పత్తిపటిపదం దేసేన్తస్స ఆచరియస్స పూజం కిం న కరిస్సామి, కరిస్సామియేవాతి వదతి. పచ్చేకదుస్సయుగేన అచ్ఛాదేసీతి ఏకమేకస్స భిక్ఖునో ఏకేకం దుస్సయుగమదాసీతి అత్థో. సముదాచారవచనం పనేత్థ ఏవరూపం హోతి, తస్మా అచ్ఛాదేసీతి వుత్తం. పఞ్చసతవిహారన్తి పఞ్చసతగ్ఘనికం పణ్ణసాలం కారేసీతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

అట్ఠకనాగరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సేఖసుత్తవణ్ణనా

౨౨. ఏవం మే సుతన్తి సేఖసుత్తం. తత్థ నవం సన్థాగారన్తి అధునా కారితం సన్థాగారం, ఏకా మహాసాలాతి అత్థో. ఉయ్యోగకాలాదీసు హి రాజానో తత్థ ఠత్వా ‘‘ఏత్తకా పురతో గచ్ఛన్తు, ఏత్తకా పచ్ఛా, ఏత్తకా ఉభోహి పస్సేహి, ఏత్తకా హత్థీసు అభిరుహన్తు, ఏత్తకా అస్సేసు, ఏత్తకా రథేసు తిట్ఠన్తూ’’తి ఏవం సన్థం కరోన్తి, మరియాదం బన్ధన్తి, తస్మా తం ఠానం సన్థాగారన్తి వుచ్చతి. ఉయ్యోగట్ఠానతో చ ఆగన్త్వా యావ గేహేసు అల్లగోమయపరిభణ్డాదీని కరోన్తి, తావ ద్వే తీణి దివసాని తే రాజానో తత్థ సన్థమ్భన్తీతిపి సన్థాగారం. తేసం రాజూనం సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తిపి సన్థాగారం గణరాజానో హి తే, తస్మా ఉప్పన్నకిచ్చం ఏకస్స వసేన న ఛిజ్జతి, సబ్బేసం ఛన్దో లద్ధుం వట్టతి, తస్మా సబ్బే తత్థ సన్నిపతిత్వా అనుసాసన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తిపి సన్థాగార’’న్తి. యస్మా పనేతే తత్థ సన్నిపతిత్వా ‘‘ఇమస్మిం కాలే కసితుం వట్టతి, ఇమస్మిం కాలే వపితు’’న్తి ఏవమాదినా నయేన ఘరావాసకిచ్చాని సమ్మన్తయన్తి, తస్మా ఛిద్దావఛిద్దం ఘరావాసం తత్థ సన్థరన్తీతిపి సన్థాగారం. అచిరకారితం హోతీతి కట్ఠకమ్మ-సిలాకమ్మ-చిత్తకమ్మాదివసేన సుసజ్జితం దేవవిమానం వియ అధునా నిట్ఠాపితం. సమణేన వాతి ఏత్థ యస్మా ఘరవత్థుపరిగ్గహకాలేయేవ దేవతా అత్తనో వసనట్ఠానం గణ్హన్తి, తస్మా ‘‘దేవేన వా’’తి అవత్వా ‘‘సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా కేనచి వా మనుస్సభూతేనా’’తి వుత్తం.

యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి సన్థాగారం నిట్ఠితన్తి సుత్వా ‘‘గచ్ఛామ, నం పస్సిస్సామా’’తి గన్త్వా ద్వారకోట్ఠకతో పట్ఠాయ సబ్బం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇదం సన్థాగారం దేవవిమానసదిసం అతివియ మనోరమం సస్సిరికం కేన పఠమం పరిభుత్తం అమ్హాకం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ అస్సా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అమ్హాకం ఞాతిసేట్ఠస్స పఠమం దియ్యమానేపి సత్థునోవ అనుచ్ఛవికం, దక్ఖిణేయ్యవసేన దియ్యమానేపి సత్థునోవ అనుచ్ఛవికం, తస్మా పఠమం సత్థారం పరిభుఞ్జాపేస్సామ, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆగమనం కరిస్సామ, భిక్ఖుసఙ్ఘే ఆగతే తేపిటకం బుద్ధవచనం ఆగతమేవ భవిస్సతి, సత్థారం తియామరత్తిం అమ్హాకం ధమ్మకథం కథాపేస్సామ, ఇతి తీహి రతనేహి పరిభుత్తం మయం పచ్ఛా పరిభుఞ్జిస్సామ, ఏవం నో దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా ఉపసఙ్కమింసు.

యేన సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమింసూతి తం దివసం కిర సన్థాగారం కిఞ్చాపి రాజకులానం దస్సనత్థాయ దేవవిమానం వియ సుసజ్జితం హోతి సుపటిజగ్గితం, బుద్ధారహం పన కత్వా అప్పఞ్ఞత్తం. బుద్ధా హి నామ అరఞ్ఞజ్ఝాసయా అరఞ్ఞారామా అన్తోగామే వసేయ్యుం వా నో వా, తస్మా భగవతో మనం జానిత్వావ పఞ్ఞాపేస్సామాతి చిన్తేత్వా తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు. ఇదాని పన మనం లభిత్వా పఞ్ఞాపేతుకామా యేన సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమింసు.

సబ్బసన్థరిం సన్థాగారం సన్థరిత్వాతి యథా సబ్బమేవ సన్థతం హోతి, ఏవం తం సన్థరాపేత్వా. సబ్బపఠమం తావ ‘‘గోమయం నామ సబ్బమఙ్గలేసు వట్టతీ’’తి సుధాపరికమ్మకతమ్పి భూమిం అల్లగోమయేన ఓపుఞ్ఛాపేత్వా పరిసుక్ఖభావం ఞత్వా యథా అక్కన్తట్ఠానే పదం న పఞ్ఞాయతి, ఏవం చతుజ్జాతియగన్ధేహి లిమ్పాపేత్వా ఉపరి నానావణ్ణే కటసారకే సన్థరిత్వా తేసం ఉపరి మహాపిట్ఠికకోజవకే ఆదిం కత్వా హత్థత్థరక-అస్సత్థరక-సీహత్థరక-బ్యగ్ఘత్థరక-చన్దత్థరక-సూరియత్థరక-చిత్తత్థరకాదీహి నానావణ్ణేహి అత్థరణేహి సన్థరితబ్బకయుత్తం సబ్బోకాసం సన్థరాపేసుం. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బసన్థరిం సన్థాగారం సన్థరిత్వా’’తి.

ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వాతి మజ్ఝట్ఠానే తావ మఙ్గలత్థమ్భం నిస్సాయ మహారహం బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా తత్థ యం యం ముదుకఞ్చ మనోరమఞ్చ పచ్చత్థరణం, తం తం పచ్చత్థరిత్వా భగవతో లోహితకం మనుఞ్ఞదస్సనం ఉపధానం ఉపదహిత్వా ఉపరి సువణ్ణరజతతారకవిచిత్తం వితానం బన్ధిత్వా గన్ధదామపుప్ఫదామపత్తదామాదీహి పచ్చత్థరణేహి అలఙ్కరిత్వా సమన్తా ద్వాదసహత్థట్ఠానే పుప్ఫజాలం కరిత్వా తింసహత్థమత్తం ఠానం పటసాణియా పరిక్ఖిపాపేత్వా పచ్ఛిమభిత్తిం నిస్సాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పల్లఙ్కపీఠ-అపస్సయపీఠ-ముణ్డపీఠాని పఞ్ఞాపేత్వా ఉపరి సేతపచ్చత్థరణేహి పచ్చత్థరాపేత్వా పాచీనభిత్తిం నిస్సాయ అత్తనో అత్తనో మహాపిట్ఠికకోజవకే పఞ్ఞాపేత్వా హంసలోమాదిపూరితాని ఉపధానాని ఠపాపేసుం ‘‘ఏవం అకిలమమానా సబ్బరత్తిం ధమ్మం సుణిస్సామా’’తి. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా’’తి.

ఉదకమణికన్తి మహాకుచ్ఛికం ఉదకచాటిం. ఉపట్ఠపేత్వాతి ఏవం భగవా చ భిక్ఖుసఙ్ఘో చ యథారుచియా హత్థే వా ధోవిస్సన్తి పాదే వా, ముఖం వా విక్ఖాలేస్సన్తీతి తేసు తేసు ఠానేసు మణివణ్ణస్స ఉదకస్స పూరాపేత్వా వాసత్థాయ నానాపుప్ఫాని చేవ ఉదకవాసచుణ్ణాని చ పక్ఖిపిత్వా కదలిపణ్ణేహి పిదహిత్వా పతిట్ఠాపేసుం. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఉపట్ఠపేత్వా’’తి.

తేలప్పదీపం ఆరోపేత్వాతి రజతసువణ్ణాదిమయదణ్డాసు దీపికాసు యోనకరూపకిరాతరూపకాదీనం హత్థే ఠపితసువణ్ణరజతాదిమయకపల్లకాదీసు చ తేలప్పదీపం జలయిత్వాతి అత్థో. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి ఏత్థ పన తే సక్యరాజానో న కేవలం సన్థాగారమేవ, అథ ఖో యోజనావట్టే కపిలవత్థుస్మిం నగరవీథియోపి సమ్మజ్జాపేత్వా ధజే ఉస్సాపేత్వా గేహద్వారేసు పుణ్ణఘటే చ కదలియో చ ఠపాపేత్వా సకలనగరం దీపమాలాదీహి విప్పకిణ్ణతారకం వియ కత్వా ‘‘ఖీరపాయకే దారకే ఖీరం పాయేథ, దహరే కుమారే లహుం లహుం భోజేత్వా సయాపేథ, ఉచ్చాసద్దం మా కరిత్థ, అజ్జ ఏకరత్తిం సత్థా అన్తోగామే వసిస్సతి, బుద్ధా నామ అప్పసద్దకామా హోన్తీ’’తి భేరిం చరాపేత్వా సయం దణ్డదీపికా ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు.

అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన యేన నవం సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమీతి. ‘‘యస్స దాని, భన్తే, భగవా కాలం మఞ్ఞతీ’’తి ఏవం కిర కాలే ఆరోచితే భగవా లాఖారసేన తిన్తరత్తకోవిళారపుప్ఫవణ్ణం రత్తదుపట్టం కత్తరియా పదుమం కన్తన్తో వియ సంవిధాయ తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేన్తో నివాసేత్వా సువణ్ణపామఙ్గేన పదుమకలాపం పరిక్ఖిపన్తో వియ విజ్జుల్లతాసస్సిరికం కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా రత్తకమ్బలేన గజకుమ్భం పరియోనద్ధన్తో వియ రతనసతుబ్బేధే సువణ్ణగ్ఘికే పవాళజాలం ఖిపమానో వియ సువణ్ణచేతియే రత్తకమ్బలకఞ్చుకం పటిముఞ్చన్తో వియ గచ్ఛన్తం పుణ్ణచన్దం రత్తవణ్ణవలాహకేన పటిచ్ఛాదయమానో వియ కఞ్చనపబ్బతమత్థకే సుపక్కలాఖారసం పరిసిఞ్చన్తో వియ చిత్తకూటపబ్బతమత్థకం విజ్జుల్లతాయ పరిక్ఖిపన్తో వియ చ సచక్కవాళసినేరుయుగన్ధరం మహాపథవిం చాలేత్వా గహితం నిగ్రోధపల్లవసమానవణ్ణం రత్తవరపంసుకూలం పారుపిత్వా గన్ధకుటిద్వారతో నిక్ఖమి కఞ్చనగుహతో సీహో వియ ఉదయపబ్బతకూటతో పుణ్ణచన్దో వియ చ. నిక్ఖమిత్వా పన గన్ధకుటిపముఖే అట్ఠాసి.

అథస్స కాయతో మేఘముఖేహి విజ్జుకలాపా వియ రస్మియో నిక్ఖమిత్వా సువణ్ణరసధారాపరిసేకమఞ్జరిపత్తపుప్ఫఫలవిటపే వియ ఆరామరుక్ఖే కరింసు. తావదేవ చ అత్తనో అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ మహాభిక్ఖుసఙ్ఘో భగవన్తం పరివారేసి. తే పన పరివారేత్వా ఠితా భిక్ఖూ ఏవరూపా అహేసుం అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా పవివిత్తా అసంసట్ఠా ఆరద్ధవీరియా వత్తారో వచనక్ఖమా చోదకా పాపగరహీ సీలసమ్పన్నా సమాధిసమ్పన్నా పఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నాతి. తేహి పరివారితో భగవా రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తో వియ సువణ్ణక్ఖన్ధో రత్తపదుమసణ్డమజ్ఝగతా వియ సువణ్ణనావా పవాళవేదికాపరిక్ఖిత్తో వియ సువణ్ణపాసాదో విరోచిత్థ. సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో మహాథేరాపి నం మేఘవణ్ణం పంసుకూలం పారుపిత్వా మణివమ్మవమ్మికా వియ మహానాగా పరివారయింసు వన్తరాగా భిన్నకిలేసా విజటితజటా ఛిన్నబన్ధనా కులే వా గణే వా అలగ్గా.

ఇతి భగవా సయం వీతరాగో వీతరాగేహి, వీతదోసో వీతదోసేహి, వీతమోహో వీతమోహేహి, నిత్తణ్హో నిత్తణ్హేహి, నిక్కిలేసో నిక్కిలేసేహి, సయం బుద్ధో బహుస్సుతబుద్ధేహి పరివారితో, పత్తపరివారితం వియ కేసరం, కేసరపరివారితా వియ కణ్ణికా, అట్ఠనాగసహస్సపరివారితో వియ ఛద్దన్తో నాగరాజా, నవుతిహంససహస్సపరివారితో వియ ధతరట్ఠో హంసరాజా, సేనఙ్గపరివారితో వియ చక్కవత్తి, మరుగణపరివారితో వియ సక్కో దేవరాజా, బ్రహ్మగణపరివారితో వియ హారితమహాబ్రహ్మా, తారాగణపరివారితో వియ పుణ్ణచన్దో, అసమేన బుద్ధవేసేన అపరిమాణేన బుద్ధవిలాసేన కపిలవత్థుగమనమగ్గం పటిపజ్జి.

అథస్స పురత్థిమకాయతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మీ ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. పచ్ఛిమకాయతో దక్ఖిణహత్థతో, వామహత్థతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మీ ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. ఉపరి కేసన్తతో పట్ఠాయ సబ్బకేసావత్తేహి మోరగీవవణ్ణా రస్మీ ఉట్ఠహిత్వా గగనతలే అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. హేట్ఠా పాదతలేహి పవాళవణ్ణా రస్మీ ఉట్ఠహిత్వా ఘనపథవియం అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసి. ఏవం సమన్తా అసీతిహత్థమత్తం ఠానం ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో విజ్జోతమానా విప్ఫన్దమానా కఞ్చనదణ్డదీపికాహి నిచ్ఛరిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్దజాలా వియ చాతుద్దీపికమహామేఘతో నిక్ఖన్తవిజ్జుల్లతా వియ విధావింసు. సబ్బదిసాభాగా సువణ్ణచమ్పకపుప్ఫేహి వికిరియమానా వియ, సువణ్ణఘటా నిక్ఖన్తసువణ్ణరసధారాహి సిఞ్చమానా వియ, పసారితసువణ్ణపటపరిక్ఖిత్తా వియ, వేరమ్భవాతసముట్ఠితకింసుకకణికారపుప్ఫచుణ్ణసమోకిణ్ణా వియ విప్పకిరింసు.

భగవతోపి అసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాద్వత్తింసవరలక్ఖణసముజ్జలం సరీరం సముగ్గతతారకం వియ గగనతలం, వికసితమివ పదుమవనం, సబ్బపాలిఫుల్లో వియ యోజనసతికో పారిచ్ఛత్తకో, పటిపాటియా ఠపితానం ద్వత్తింసూచన్దానం ద్వత్తింససూరియానం ద్వత్తింసచక్కవత్తీనం ద్వత్తింసదేవరాజానం ద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానం సిరియా సిరిం అభిభవమానం వియ విరోచిత్థ, యథా తం దసహి పారమీహి దసహి ఉపపారమీహి దసహి పరమత్థపారమీహి సుపూరితాహి సమతింసపారమితాహి అలఙ్కతం. కప్పసతసహసాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని దిన్నదానం రక్ఖితసీలం కతకల్యాణకమ్మం ఏకస్మిం అత్తభావే ఓసరిత్వా విపాకం దాతుం ఠానం అలభమానం సమ్బాధపత్తం వియ అహోసి. నావాసహస్సభణ్డం ఏకనావం ఆరోపనకాలో వియ, సకటసహస్సభణ్డం ఏకసకటం ఆరోపనకాలో వియ, పఞ్చవీసతియా నదీనం ఓఘస్స సమ్భిజ్జ ముఖద్వారే ఏకతో రాసీభూతకాలో వియ చ అహోసి.

ఇమాయ బుద్ధసిరియా ఓభాసమానస్సాపి చ భగవతో పురతో అనేకాని దణ్డదీపికసహస్సాని ఉక్ఖిపింసు. తథా పచ్ఛతో. వామపస్సే దక్ఖిణపస్సే. జాతికుసుమచమ్పకవనమల్లికరత్తుప్పలనీలుప్పలమకులసిన్దువారపుప్ఫాని చేవ నీలపీతాదివణ్ణసుగన్ధగన్ధచుణ్ణాని చ చాతుద్దీపికమేఘవిస్సట్ఠోదకవుట్ఠియో వియ విప్పకిరింసు. పఞ్చఙ్గికతూరియనిగ్ఘోసా చేవ బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణప్పటిసంయుత్తా థుతిఘోసా చ సబ్బదిసా పూరయింసు. దేవమనుస్సనాగసుపణ్ణగన్ధబ్బయక్ఖాదీనం అక్ఖీని అమతపానం వియ లభింసు. ఇమస్మిం పన ఠానే ఠత్వా పదసహస్సేన గమనవణ్ణం వత్తుం వట్టతి. తత్రిదం ముఖమత్తం –

‘‘ఏవం సబ్బఙ్గసమ్పన్నో, కమ్పయన్తో వసున్ధరం;

అహేఠయన్తో పాణాని, యాతి లోకవినాయకో.

దక్ఖిణం పఠమం పాదం, ఉద్ధరన్తో నరాసభో;

గచ్ఛన్తో సిరిసమ్పన్నో, సోభతే ద్విపదుత్తమో.

గచ్ఛతో బుద్ధసేట్ఠస్స, హేట్ఠా పాదతలం ముదు;

సమం సమ్ఫుసతే భూమిం, రజసా నుపలిప్పతి.

నిన్నట్ఠానం ఉన్నమతి, గచ్ఛన్తే లోకనాయకే;

ఉన్నతఞ్చ సమం హోతి, పథవీ చ అచేతనా.

పాసాణా సక్ఖరా చేవ, కథలా ఖాణుకణ్టకా;

సబ్బే మగ్గా వివజ్జన్తి, గచ్ఛన్తే లోకనాయకే.

నాతిదూరే ఉద్ధరతి, నచ్చాసన్నే చ నిక్ఖిపం;

అఘట్టయన్తో నియ్యాతి, ఉభో జాణూ చ గోప్ఫకే.

నాతిసీఘం పక్కమతి, సమ్పన్నచరణో ముని;

న చాతిసణికం యాతి, గచ్ఛమానో సమాహితో.

ఉద్ధం అధో చ తిరియం, దిసఞ్చ విదిసం తథా;

న పేక్ఖమానో సో యాతి, యుగమత్తమ్హి పేక్ఖతి.

నాగవిక్కన్తచారో సో, గమనే సోభతే జినో;

చారుం గచ్ఛతి లోకగ్గో, హాసయన్తో సదేవకే.

ఉళురాజావ సోభన్తో, చతుచారీవ కేసరీ;

తోసయన్తో బహూ సత్తే, పురం సేట్ఠం ఉపాగమీ’’తి.

వణ్ణకాలో నామ కిరేస, ఏవంవిధేసు కాలేసు బుద్ధస్స సరీరవణ్ణే వా గుణవణ్ణే వా ధమ్మకథికస్స థామోయేవ పమాణం చుణ్ణియపదేహి వా గాథాబన్ధేన వా యత్తకం సక్కోతి, తత్తకం వత్తబ్బం. దుక్కథితన్తి న వత్తబ్బం. అప్పమాణవణ్ణా హి బుద్ధా, తేసం బుద్ధాపి అనవసేసతో వణ్ణం వత్తుం అసమత్థా, పగేవ ఇతరా పజాతి. ఇమినా సిరివిలాసేన అలఙ్కతప్పటియత్తం సక్యరాజపురం పవిసిత్వా భగవా పసన్నచిత్తేన జనేన గన్ధధూమవాసచుణ్ణాదీహి పూజయమానో సన్థాగారం పావిసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన యేన ఏవం సన్థాగారం తేనుపసఙ్కమీ’’తి.

భగవన్తంయేవ పురక్ఖత్వాతి భగవన్తం పురతో కత్వా. తత్థ భగవా భిక్ఖూనఞ్చేవ ఉపాసకానఞ్చ మజ్ఝే నిసిన్నో గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా దుకూలచుమ్బటకేన వోదకం కత్వా జాతిహిఙ్గులకేన మజ్జిత్వా రత్తకమ్బలపలివేఠితే పీఠే ఠపితరత్తసువణ్ణఘనపటిమా వియ అతివిరోచిత్థ. అయం పనేత్థ పోరాణానం వణ్ణభణనమగ్గో –

‘‘గన్త్వాన మణ్డలమాళం, నాగవిక్కన్తచరణో;

ఓభాసయన్తో లోకగ్గో, నిసీది వరమాసనే.

తస్మిం నిసిన్నో నరదమ్మసారథి,

దేవాతిదేవో సతపుఞ్ఞలక్ఖణో;

బుద్ధాసనే మజ్ఝగతో విరోచతి,

సువణ్ణనేక్ఖం వియ పణ్డుకమ్బలే.

నేక్ఖం జమ్బోనదస్సేవ, నిక్ఖిత్తం పణ్డుకమ్బలే;

విరోచతి వీతమలో, మణివేరోచనో యథా.

మహాసాలోవ సమ్ఫుల్లో, నేరురాజావలఙ్కతో;

సువణ్ణయూపసఙ్కాసో, పదుమో కోకనదో యథా.

జలన్తో దీపరుక్ఖోవ, పబ్బతగ్గే యథా సిఖీ;

దేవానం పారిచ్ఛత్తోవ, సబ్బఫుల్లో విరోచథా’’తి.

కాపిలవత్థవే సక్యే బహుదేవ రత్తిం ధమ్మియా కథాయాతి ఏత్థ ధమ్మీ కథా నామ సన్థాగారఅనుమోదనప్పటిసంయుత్తా పకిణ్ణకకథా వేదితబ్బా. తదా హి భగవా ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియ పథవోజం ఆకడ్ఢన్తో వియ మహాజమ్బుం ఖన్ధే గహేత్వా చాలేన్తో వియ యోజనికం మధుభణ్డం చక్కయన్తేన పీళేత్వా మధుపానం పాయమానో వియ కాపిలవత్థవానం సక్యానం హితసుఖావహం పకిణ్ణకకథం కథేసి. ‘‘ఆవాసదానం నామేతం మహారాజ మహన్తం, తుమ్హాకం ఆవాసో మయా పరిభుత్తో భిక్ఖుసఙ్ఘేన పరిభుత్తో మయా చ భిక్ఖుసఙ్ఘేన చ పరిభుత్తో పన ధమ్మరతనేన పరిభుత్తో యేవాతి తీహి రతనేహి పరిభుత్తో నామ హోతి. ఆవాసదానస్మిఞ్హి దిన్నే సబ్బదానం దిన్నమేవ హోతి. భూమట్ఠకపణ్ణసాలాయ వా సాఖామణ్డపస్స వాపి ఆనిసంసో నామ పరిచ్ఛిన్దితుం న సక్కా’’తి నానానయవిచిత్తం బహుం ధమ్మకథం కథేత్వా –

‘‘సీతం ఉణ్హం పటిహన్తి, తతో వాళమిగాని చ;

సరీసపే చ మకసే, సిసిరే చాపి వుట్ఠియో.

తతో వాతాతపో ఘోరో, సఞ్జాతో పటిహఞ్ఞతి;

లేణత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చ, ఝాయితుఞ్చ విపస్సితుం.

విహారదానం సఙ్ఘస్స, అగ్గం బుద్ధేన వణ్ణితం;

తస్మా హి పణ్డితో పోసో, సమ్పస్సం అత్థమత్తనో.

విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే;

తేసం అన్నఞ్చ పానఞ్చ, వత్థసేనాసనాని చ.

దదేయ్య ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా;

తే తస్స ధమ్మం దేసేన్తి, సబ్బదుక్ఖాపనూదనం;

యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయ, పరినిబ్బాతి అనాసవో’’తి. (చూళవ. ౨౯౫) –

ఏవం అయమ్పి ఆవాసే ఆనిసంసో, అయమ్పి ఆనిసంసోతి బహుదేవరత్తిం అతిరేకతరం దియడ్ఢయామం ఆవాసానిసంసకథం కథేసి. తత్థ ఇమా గాథావ సఙ్గహం ఆరుళ్హా, పకిణ్ణకధమ్మదేసనా పన సఙ్గహం న ఆరోహతి. సన్దస్సేసీతిఆదీని వుత్తత్థానేవ.

ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసీతి ధమ్మకథం కథాపేతుకామో జానాపేసి. అథ కస్మా సారిపుత్తమహామోగ్గల్లానమహాకస్సపాదీసు అసీతిమహాథేరేసు విజ్జమానేసు భగవా ఆనన్దత్థేరస్స భారమకాసీతి. పరిసజ్ఝాసయవసేన. ఆయస్మా హి ఆనన్దో బహుస్సుతానం అగ్గో, పహోసి పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహి మధురధమ్మకథం కథేతున్తి సాకియమణ్డలే పాకటో పఞ్ఞాతో. తస్స సక్యరాజూహి విహారం గన్త్వాపి ధమ్మకథా సుతపుబ్బా, ఓరోధా పన నేసం న యథారుచియా విహారం గన్తుం లభన్తి, తేసం ఏతదహోసి – ‘‘అహో వత భగవా అప్పంయేవ ధమ్మకథం కథేత్వా అమ్హాకం ఞాతిసేట్ఠస్స ఆనన్దస్స భారం కరేయ్యా’’తి. తేసం అజ్ఝాసయవసేన భగవా తస్సేవ భారమకాసి.

సేఖో పాటిపదోతి పటిపన్నకో సేఖసమణో. సో తుయ్హం పటిభాతు ఉపట్ఠాతు, తస్స పటిపదం దేసేహీతి పటిపదాయ పుగ్గలం నియమేత్వా దస్సేతి. కస్మా పన భగవా ఇమం పటిపదం నియమేసి? బహూహి కారణేహి. ఇమే తావ సక్యా మఙ్గలసాలాయ మఙ్గలం పచ్చాసీసన్తి వడ్ఢిం ఇచ్ఛన్తి, అయఞ్చ సేఖపటిపదా మయ్హం సాసనే మఙ్గలపటిపదా వడ్ఢమానకపటిపదాతిపి ఇమం పటిపదం నియమేసి. తస్సఞ్చ పరిసతి సేఖావ బహూ నిసిన్నా, తే అత్తనా పటివిద్ధట్ఠానే కథీయమానే అకిలమన్తావ సల్లక్ఖేస్సన్తీతిపి ఇమం పటిపదం నియమేసి. ఆయస్మా చ ఆనన్దో సేఖపటిసమ్భిదాపత్తోవ, సో అత్తనా పటివిద్ధే పచ్చక్ఖట్ఠానే కథేన్తో అకిలమన్తో విఞ్ఞాపేతుం సక్ఖిస్సతీతిపి ఇమం పటిపదం నియమేసి. సేఖపటిపదాయ చ తిస్సోపి సిక్ఖా ఓసటా, తత్థ అధిసీలసిక్ఖాయ కథితాయ సకలం వినయపిటకం కథితమేవ హోతి, అధిచిత్తసిక్ఖాయ కథితాయ సకలం సుత్తన్తపిటకం కథితం హోతి, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాయ కథితాయ సకలం అభిధమ్మపిటకం కథితం హోతి, ఆనన్దో చ బహుస్సుతో తిపిటకధరో, సో పహోతి తీహి పిటకేహి తిస్సో సిక్ఖా కథేతుం, ఏవం కథితే సక్యానం మఙ్గలమేవ వడ్ఢియేవ భవిస్సతీతిపి ఇమం పటిపదం నియమేసి.

పిట్ఠి మే ఆగిలాయతీతి కస్మా ఆగిలాయతి? భగవతో హి ఛబ్బస్సాని పధానం పదహన్తస్స మహన్తం కాయదుక్ఖం అహోసి, అథస్స అపరభాగే మహల్లకకాలే పిట్ఠివాతో ఉప్పజ్జి. అకారణం వా ఏతం. పహోతి హి భగవా ఉప్పన్నం వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా ఏకమ్పి ద్వేపి సత్తాహే ఏకపల్లఙ్కేన నిసీదితుం. సన్థాగారసాలం పన చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుఞ్జితుకామో అహోసి, తత్థ పాదధోవనట్ఠానతో యావ ధమ్మాసనా అగమాసి, ఏత్తకే ఠానే గమనం నిప్ఫన్నం. ధమ్మాసనం పత్తో థోకం ఠత్వా నిసీది, ఏత్తకే ఠానం. దియడ్ఢయామం ధమ్మాసనే నిసీది, ఏత్తకే ఠానే నిసజ్జా నిప్ఫన్నా. ఇదాని దక్ఖిణేన పస్సేన థోకం నిపన్నే సయనం నిప్ఫజ్జిస్సతీతి ఏవం చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుఞ్జితుకామో అహోసి. ఉపాదిన్నకసరీరఞ్చ నామ ‘‘నో ఆగిలాయతీ’’తి న వత్తబ్బం, తస్మా చిరం నిసజ్జాయ సఞ్జాతం అప్పకమ్పి ఆగిలాయనం గహేత్వా ఏవమాహ.

సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వాతి సన్థాగారస్స కిర ఏకపస్సే తే రాజానో పట్టసాణిం పరిక్ఖిపాపేత్వా కప్పియమఞ్చకం పఞ్ఞపేత్వా కప్పియపచ్చత్థరణేన అత్థరిత్వా ఉపరి సువణ్ణ-తారక-గన్ధమాలా-దామపటిమణ్డితం వితానం బన్ధిత్వా గన్ధతేలప్పదీపం ఆరోపయింసు ‘‘అప్పేవ నామ సత్థా ధమ్మాసనతో వుట్ఠాయ థోకం విస్సమన్తో ఇధ నిపజ్జేయ్య, ఏవం నో ఇమం సన్థాగారం భగవతా చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుత్తం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి. సత్థాపి తదేవ సన్ధాయ తత్థ సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా నిపజ్జి. ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసి కరిత్వాతి ఏత్తకం కాలం అతిక్కమిత్వా వుట్ఠహిస్సామీతి వుట్ఠానసఞ్ఞం చిత్తే ఠపేత్వా.

౨౩. మహానామం సక్కం ఆమన్తేసీతి సో కిర తస్మిం కాలే తస్సం పరిసతి జేట్ఠకో పామోక్ఖో, తస్మిం సఙ్గహితే సేసపరిసా సఙ్గహితావ హోతీతి థేరో తమేవ ఆమన్తేసి. సీలసమ్పన్నోతి సీలేన సమ్పన్నో, సమ్పన్నసీలో పరిపుణ్ణసీలోతి అత్థో. సద్ధమ్మేహీతి సున్దరధమ్మేహి, సతం వా సప్పురిసానం ధమ్మేహి.

౨౪. కథఞ్చ మహానామాతి ఇమినా ఏత్తకేన ఠానేన సేఖపటిపదాయ మాతికం ఠపేత్వా పటిపాటియా విత్థారేతుకామో ఏవమాహ. తత్థ సీలసమ్పన్నోతిఆదీని ‘‘సమ్పన్నసీలా, భిక్ఖవే, విహరథా’’తి ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తాదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

౨౫. కాయదుచ్చరితేనాతిఆదీసు ఉపయోగత్థే కరణవచనం, హిరియితబ్బాని కాయదుచ్చరితాదీని హిరియతి జిగుచ్ఛతీతి అత్థో. ఓత్తప్పనిద్దేసే హేత్వత్థే కరణవచనం, కాయదుచ్చరితాదీహి ఓత్తప్పస్స హేతుభూతేహి ఓత్తప్పతి భాయతీతి అత్థో. ఆరద్ధవీరియోతి పగ్గహితవీరియో అనోసక్కితమానసో. పహానాయాతి పహానత్థాయ. ఉపసమ్పదాయాతి పటిలాభత్థాయ. థామవాతి వీరియథామేన సమన్నాగతో. దళ్హపరక్కమోతి థిరపరక్కమో. అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసూతి కుసలేసు ధమ్మేసు అనోరోపితధురో అనోసక్కితవీరియో. పరమేనాతి ఉత్తమేన. సతినేపక్కేనాతి సతియా చ నిపకభావేన చ. కస్మా పన సతిభాజనియే పఞ్ఞా ఆగతాతి? సతియా బలవభావదీపనత్థం. పఞ్ఞావిప్పయుత్తా హి సతి దుబ్బలా హోతి, సమ్పయుత్తా బలవతీతి.

చిరకతమ్పీతి అత్తనా వా పరేన వా కాయేన చిరకతం చేతియఙ్గణవత్తాది అసీతి మహావత్తపటిపత్తిపూరణం. చిరభాసితమ్పీతి అత్తనా వా పరేన వా వాచాయ చిరభాసితం సక్కచ్చం ఉద్దిసన-ఉద్దిసాపన-ధమ్మోసారణ-ధమ్మదేసనా-ఉపనిసిన్నకథా-అనుమోదనియాదివసేన పవత్తితం వచీకమ్మం. సరితా అనుస్సరితాతి తస్మిం కాయేన చిరకతే ‘‘కాయో నామ కాయవిఞ్ఞత్తి, చిరభాసితే వాచా నామ వచీవిఞ్ఞత్తి. తదుభయమ్పి రూపం, తంసముట్ఠాపికా చిత్తచేతసికా అరూపం. ఇతి ఇమే రూపారూపధమ్మా ఏవం ఉప్పజ్జిత్వా ఏవం నిరుద్ధా’’తి సరతి చేవ అనుస్సరతి చ, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సముట్ఠాపేతీతి అత్థో. బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపికా హి సతి ఇధ అధిప్పేతా. తాయ సతియా ఏస సకిమ్పి సరణేన సరితా, పునప్పునం సరణేన అనుస్సరితాతి వేదితబ్బా.

ఉదయత్థగామినియాతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయవయగామినియా ఉదయఞ్చ వయఞ్చ పటివిజ్ఝితుం సమత్థాయ. అరియాయాతి విక్ఖమ్భనవసేన చ సముచ్ఛేదవసేన చ కిలేసేహి ఆరకా ఠితాయ పరిసుద్ధాయ. పఞ్ఞాయ సమన్నాగతోతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ చేవ మగ్గపఞ్ఞాయ చ సమఙ్గీభూతో. నిబ్బేధికాయాతి సాయేవ నిబ్బిజ్ఝనతో నిబ్బేధికాతి వుచ్చతి, తాయ సమన్నాగతోతి అత్థో. తత్థ మగ్గపఞ్ఞాయ సముచ్ఛేదవసేన అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అపదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం దోసక్ఖన్ధం మోహక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికా. విపస్సనాపఞ్ఞాయ తదఙ్గవసేన నిబ్బేధికాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పటిలాభసంవత్తనతో చాతి విపస్సనా ‘‘నిబ్బేధికా’’తి వత్తుం వట్టతి. సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియాతి ఇధాపి మగ్గపఞ్ఞా ‘‘సమ్మా హేతునా నయేన వట్టదుక్ఖం ఖేపయమానా గచ్ఛతీతి సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినీ నామ. విపస్సనా తదఙ్గవసేన వట్టదుక్ఖఞ్చ కిలేసదుక్ఖఞ్చ ఖేపయమానా గచ్ఛతీతి దుక్ఖక్ఖయగామినీ. దుక్ఖక్ఖయగామినియా వా మగ్గపఞ్ఞాయ పటిలాభసంవత్తనతో ఏసా దుక్ఖక్ఖయగామినీ’’తి వేదితబ్బా.

౨౬. అభిచేతసికానన్తి అభిచిత్తం సేట్ఠచిత్తం సితానం నిస్సితానం. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానన్తి అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖపటిలాభహేతూనం. నికామలాభీతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితా. అకిచ్ఛలాభీతి నిదుక్ఖలాభీ. అకసిరలాభీతి విపులలాభీ. పగుణభావేన ఏకో ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం సక్కోతి, సమాధిపారిపన్థికధమ్మే పన అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతుం న సక్కోతి, సో అత్తనో అనిచ్ఛాయ ఖిప్పమేవ వుట్ఠాతి, యథాపరిచ్ఛేదవసేన సమాపత్తిం ఠపేతుం న సక్కోతి అయం కిచ్ఛలాభీ కసిరలాభీ నామ. ఏకో ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే చ సమాపజ్జితుం సక్కోతి, సమాధిపారిపన్థికధమ్మే చ అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, సో యథాపరిచ్ఛేదవసేనేవ వుట్ఠాతుం సక్కోతి, అయం అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ నామ.

౨౭. అయం వుచ్చతి మహానామ అరియసావకో సేఖో పాటిపదోతి మహానామ అరియసావకో సేఖో పాటిపదో విపస్సనాగబ్భాయ వడ్ఢమానకపటిపదాయ సమన్నాగతోతి వుచ్చతీతి దస్సేతి. అపుచ్చణ్డతాయాతి అపూతిఅణ్డతాయ. భబ్బో అభినిబ్భిదాయాతి విపస్సనాదిఞాణప్పభేదాయ భబ్బో. సమ్బోధాయాతి అరియమగ్గాయ. అనుత్తరస్స యోగక్ఖేమస్సాతి అరహత్తం అనుత్తరో యోగక్ఖేమో నామ, తదభిగమాయ భబ్బోతి దస్సేతి. యా పనాయమేత్థ అత్థదీపనత్థం ఉపమా ఆహటా, సా చేతోఖిలసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. కేవలఞ్హి తత్థ ‘‘తస్సా కుక్కుటియా అణ్డేసు తివిధకిరియకరణం వియ హి ఇమస్స భిక్ఖునో ఉస్సోళ్హిపన్నరసేహి అఙ్గేహి సమన్నాగతభావో’’తి యం ఏవం ఓపమ్మసంసన్దనం ఆగతం, తం ఇధ ఏవం సీలసమ్పన్నో హోతీతిఆదివచనతో ‘‘తస్సా కుక్కుటియా అణ్డేసు తివిధకిరియకరణం వియ ఇమస్స భిక్ఖునో సీలసమ్పన్నతాదీహి పన్నరసేహి ధమ్మేహి సమఙ్గిభావో’’తి. ఏవం యోజేత్వా వేదితబ్బం. సేసం సబ్బత్థ వుత్తసదిసమేవ.

౨౮. ఇమంయేవ అనుత్తరం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిన్తి ఇమం పఠమాదిజ్ఝానేహి అసదిసం ఉత్తమం చతుత్థజ్ఝానికం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం. పఠమాభినిబ్భిదాతి పఠమో ఞాణభేదో. దుతియాదీసుపి ఏసేవ నయో. కుక్కుటచ్ఛాపకో పన ఏకవారం మాతుకుచ్ఛితో ఏకవారం అణ్డకోసతోతి ద్వే వారే జాయతి. అరియసావకో తీహి విజ్జాహి తాయో వారే జాయతి. పుబ్బేనివాసచ్ఛాదకం తమం వినోదేత్వా పుబ్బేనివాసఞాణేన పఠమం జాయతి, సత్తానం చుతిపటిసన్ధిచ్ఛాదకం తమం వినోదేత్వా దిబ్బచక్ఖుఞాణేన దుతియం జాయతి, చతుసచ్చపటిచ్ఛాదకం తమం వినోదేత్వా ఆసవక్ఖయఞాణేన తతియం జాయతి.

౨౯. ఇదమ్పిస్స హోతి చరణస్మిన్తి ఇదమ్పి సీలం అస్స భిక్ఖునో చరణం నామ హోతీతి అత్థో. చరణం నామ బహు అనేకవిధం, సీలాదయో పన్నరసధమ్మా, తత్థ ఇదమ్పి ఏకం చరణన్తి అత్థో. పదత్థో పన చరతి తేన అగతపుబ్బం దిసం గచ్ఛతీతి చరణం. ఏస నయో సబ్బత్థ.

ఇదమ్పిస్స హోతి విజ్జాయాతి ఇదం పుబ్బేనివాసఞాణం తస్స విజ్జా నామ హోతీతి అత్థో. విజ్జా నామ బహు అనేకవిధా, విపస్సనఞాణాదీని అట్ఠ ఞాణాని, తత్థ ఇదమ్పి ఞాణం ఏకా విజ్జాతిపి అత్థో. పదత్థో పన వినివిజ్ఝిత్వా ఏతాయ జానాతీతి విజ్జా. ఏస నయో సబ్బత్థ. విజ్జాసమ్పన్నో ఇతిపీతి తీహి విజ్జాహి విజ్జాసమ్పన్నో ఇతిపి. చరణసమ్పన్నో ఇతిపీతి పఞ్చదసహి ధమ్మేహి చరణసమ్పన్నో ఇతిపి. తదుభయేన పన విజ్జాచరణసమ్పన్నో ఇతిపీతి.

౩౦. సనఙ్కుమారేనాతి పోరాణకకుమారేన, చిరకాలతో పట్ఠాయ కుమారోతి పఞ్ఞాతేన. సో కిర మనుస్సపథే పఞ్చచూళకకుమారకకాలే ఝానం నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి, తస్స సో అత్తభావో పియో అహోసి మనాపో, తస్మా తాదిసేనేవ అత్తభావేన చరతి, తేన నం సనఙ్కుమారోతి సఞ్జానన్తి. జనేతస్మిన్తి జనితస్మిం, పజాయాతి అత్థో. యే గోత్తపటిసారినోతి యే జనేతస్మిం గోత్తం పటిసరన్తి ‘‘అహం గోతమో, అహం కస్సపో’’తి, తేసు లోకే గోత్తపటిసారీసు ఖత్తియో సేట్ఠో. అనుమతా భగవతాతి మమ పఞ్హబ్యాకరణేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా దేసితాతి అమ్బట్ఠసుత్తే బుద్ధేన భగవతా ‘‘అహమ్పి, అమ్బట్ఠ, ఏవం వదామి –

‘ఖత్తియో సేట్ఠో జనేతస్మిం, యే గోత్తపటిసారినో;

విజ్జాచరణసమ్పన్నో, సో సేట్ఠో దేవమానుసే’తి’’. (దీ. ని. ౧.౨౭౭) –

ఏవం భాసన్తేన అనుఞ్ఞాతా అనుమోదితా. సాధు సాధు ఆనన్దాతి, భగవా కిర ఆదితో పట్ఠాయ నిద్దం అనోక్కమన్తోవ ఇమం సుత్తం సుత్వా ఆనన్దేన సేఖపటిపదాయ కూటం గహితన్తి ఞత్వా ఉట్ఠాయ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నో సాధుకారం అదాసి. ఏత్తావతా చ పన ఇదం సుత్తం జినభాసితం నామ జాతం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సేఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పోతలియసుత్తవణ్ణనా

౩౧. ఏవం మే సుతన్తి పోతలియసుత్తం. తత్థ అఙ్గుత్తరాపేసూతి అఙ్గాయేవ సో జనపదో, మహియా పనస్స ఉత్తరేన యా ఆపో, తాసం అవిదూరత్తా ఉత్తరాపోతిపి వుచ్చతి. కతరమహియా ఉత్తరేన యా ఆపోతి, మహామహియా. తత్థాయం ఆవిభావకథా – అయం కిర జమ్బుదీపో దససహస్సయోజనపరిమాణో. తత్థ చ చతుసహస్సయోజనప్పమాణో పదేసో ఉదకేన అజ్ఝోత్థటో సముద్దోతి సఙ్ఖం గతో. తిసహస్సయోజనప్పమాణే మనుస్సా వసన్తి. తిసహస్సయోజనప్పమాణే హిమవా పతిట్ఠితో ఉబ్బేధేన పఞ్చయోజనసతికో చతురాసీతికూటసహస్సపటిమణ్డితో సమన్తతో సన్దమానపఞ్చసతనదీవిచిత్తో, యత్థ ఆయామవిత్థారేన చేవ గమ్భీరతాయ చ పణ్ణాసపణ్ణాసయోజనా దియడ్ఢయోజనసతపరిమణ్డలా అనోతత్తదహో కణ్ణముణ్డదహో రథకారదహో ఛద్దన్తదహో కుణాలదహో మన్దాకినీదహో సీహపపాతదహోతి సత్త మహాసరా పతిట్ఠితా. తేసు అనోతత్తదహో సుదస్సనకూటం చిత్రకూటం కాళకూటం గన్ధమాదనకూటం కేలాసకూటన్తి ఇమేహి పఞ్చహి పబ్బతేహి పరిక్ఖిత్తో.

తత్థ సుదస్సనకూటం సోవణ్ణమయం ద్వియోజనసతుబ్బేధం అన్తోవఙ్కం కాకముఖసణ్ఠానం తమేవ సరం పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితం. చిత్రకూటం సబ్బరతనమయం. కాళకూటం అఞ్జనమయం. గన్ధమాదనకూటం సానుమయం అబ్భన్తరే ముగ్గవణ్ణం, మూలగన్ధో సారగన్ధో ఫేగ్గుగన్ధో తచగన్ధో పపటికగన్ధో రసగన్ధో పత్తగన్ధో పుప్ఫగన్ధో ఫలగన్ధో గన్ధగన్ధోతి ఇమేహి దసహి గన్ధేహి ఉస్సన్నం నానప్పకారఓసధసఞ్ఛన్నం, కాళపక్ఖఉపోసథదివసే ఆదిత్తమివ అఙ్గారం జలన్తం తిట్ఠతి. కేలాసకూటం రజతమయం. సబ్బాని సుదస్సనేన సమానుబ్బేధసణ్ఠానాని, తమేవ సరం పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితాని. తాని సబ్బాని దేవానుభావేన నాగానుభావేన చ వస్సన్తి, నదియో చ తేసు సన్దన్తి. తం సబ్బమ్పి ఉదకం అనోతత్తమేవ పవిసతి. చన్దిమసూరియా దక్ఖిణేన వా ఉత్తరేన వా గచ్ఛన్తా పబ్బతన్తరేన తత్థ ఓభాసం కరోన్తి, ఉజుం గచ్ఛన్తా న కరోన్తి, తేనేవస్స అనోతత్తన్తి సఙ్ఖా ఉదపాది.

తత్థ మనోహరసిలాతలాని నిమ్మచ్ఛకచ్ఛపాని ఫలికసదిసనిమ్మలుదకాని న్హానతిత్థాని సుపటియత్తాని హోన్తి, యేసు బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవా చ ఇద్ధిమన్తో చ ఇసయో న్హాయన్తి, దేవయక్ఖాదయో ఉయ్యానకీళకం కీళన్తి.

తస్స చతూసు పస్సేసు సీహముఖం హత్థిముఖం అస్సముఖం ఉసభముఖన్తి చత్తారి ముఖాని హోన్తి, యేహి చతస్సో నదియో సన్దన్తి. సీహముఖేన నిక్ఖన్తనదీతీరే సీహా బహుతరా హోన్తి. హత్థిముఖాదీహి హత్థిఅస్సఉసభా. పురత్థిమదిసతో నిక్ఖన్తనదీ అనోతత్తం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా ఇతరా తిస్సో నదియో అనుపగమ్మ పాచీనహిమవన్తేనేవ అమనుస్సపథం గన్త్వా మహాసముద్దం పవిసతి. పచ్ఛిమదిసతో చ ఉత్తరదిసతో చ నిక్ఖన్తనదియోపి తథేవ పదక్ఖిణం కత్వా పచ్ఛిమహిమవన్తేనేవ ఉత్తరహిమవన్తేనేవ చ అమనుస్సపథం గన్త్వా మహాసముద్దం పవిసన్తి. దక్ఖిణదిసతో నిక్ఖన్తనదీ పన తం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా దక్ఖిణేన ఉజుకం పాసాణపిట్ఠేనేవ సట్ఠియోజనాని గన్త్వా పబ్బతం పహరిత్వా వుట్ఠాయ పరిక్ఖేపేన తిగావుతప్పమాణా ఉదకధారా చ హుత్వా ఆకాసేన సట్ఠియోజనాని గన్త్వా తియగ్గళే నామ పాసాణే పతితా, పాసాణో ఉదకధారావేగేన భిన్నో. తత్థ పఞ్ఞాసయోజనప్పమాణా తియగ్గళా నామ పోక్ఖరణీ జాతా, పోక్ఖరణియా కూలం భిన్దిత్వా పాసాణం పవిసిత్వా సట్ఠియోజనాని గతా. తతో ఘనపథవిం భిన్దిత్వా ఉమఙ్గేన సట్ఠియోజనాని గన్త్వా విఞ్ఝుం నామ తిరచ్ఛానపబ్బతం పహరిత్వా హత్థతలే పఞ్చఙ్గులిసదిసా పఞ్చధారా హుత్వా పవత్తన్తి. సా తిక్ఖత్తుం అనోతత్తం పదక్ఖిణం కత్వా గతట్ఠానే ఆవట్టగఙ్గాతి వుచ్చతి. ఉజుకం పాసాణపిట్ఠేన సట్ఠియోజనాని గతట్ఠానే కణ్హగఙ్గాతి, ఆకాసేన సట్ఠియోజనాని గతట్ఠానే ఆకాసగఙ్గాతి, తియగ్గళపాసాణే పఞ్ఞాసయోజనోకాసే ఠితా తియగ్గళపోక్ఖరణీతి, కూలం భిన్దిత్వా పాసాణం పవిసిత్వా సట్ఠియోజనాని గతట్ఠానే బహలగఙ్గాతి, ఉమఙ్గేన సట్ఠియోజనాని గతట్ఠానే ఉమఙ్గగఙ్గాతి వుచ్చతి. విఞ్ఝుం నామ తిరచ్ఛానపబ్బతం పహరిత్వా పఞ్చధారా హుత్వా పవత్తట్ఠానే పన గఙ్గా యమునా అచిరవతీ సరభూ మహీతి పఞ్చధా సఙ్ఖం గతా. ఏవమేతా పఞ్చ మహానదియో హిమవన్తతో పభవన్తి. తాసు యా అయం పఞ్చమీ మహీ నామ, సా ఇధ మహామహీతి అధిప్పేతా. తస్సా ఉత్తరేన యా ఆపో, తాసం అవిదూరత్తా సో జనపదో అఙ్గుత్తరాపోతి వేదితబ్బో. తస్మిం అఙ్గుత్తరాపేసు జనపదే.

ఆపణం నామాతి తస్మిం కిర నిగమే వీసతి ఆపణముఖసహస్సాని విభత్తాని అహేసుం. ఇతి సో ఆపణానం ఉస్సన్నత్తా ఆపణన్త్వేవ సఙ్ఖం గతో. తస్స చ నిగమస్స అవిదూరే నదీతీరే ఘనచ్ఛాయో రమణీయో భూమిభాగో మహావనసణ్డో, తస్మిం భగవా విహరతి. తేనేవేత్థ వసనట్ఠానం న నియామితన్తి వేదితబ్బం. యేనఞ్ఞతరో వనసణ్డో తేనుపసఙ్కమీతి భిక్ఖుసఙ్ఘం వసనట్ఠానం పేసేత్వా ఏకకోవ ఉపసఙ్కమి పోతలియం గహపతిం సన్ధాయ. పోతలియోపి ఖో గహపతీతి పోతలియోతి ఏవంనామకో గహపతి. సమ్పన్ననివాసనపావురణోతి పరిపుణ్ణనివాసనపావురణో, ఏకం దీఘదసం సాటకం నివత్థో ఏకం పారుతోతి అత్థో. ఛత్తుపాహనాహీతి ఛత్తం గహేత్వా ఉపాహనా ఆరుయ్హాతి అత్థో. ఆసనానీతి పల్లఙ్కపీఠపలాలపీఠకాదీని. అన్తమసో సాఖాభఙ్గమ్పి హి ఆసనన్తేవ వుచ్చతి. గహపతివాదేనాతి గహపతీతి ఇమినా వచనేన. సముదాచరతీతి వోహరతి.

భగవన్తం ఏతదవోచాతి తతియం గహపతీతి వచనం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో భగవన్తమేతం ‘‘తయిదం, భో, గోతమా’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ నచ్ఛన్నన్తి న అనుచ్ఛవికం. నప్పతిరూపన్తి న సారుప్పం. ఆకారాతిఆదీని సబ్బానేవ కారణవేవచనాని. దీఘదసవత్థధారణ-కేసమస్సునఖఠపనాదీని హి సబ్బానేవ గిహిబ్యఞ్జనాని తస్స గిహిభావం పాకటం కరోన్తీతి ఆకారా, గిహిసణ్ఠానేన సణ్ఠితత్తా లిఙ్గా, గిహిభావస్స సఞ్జానననిమిత్తతాయ నిమిత్తాతి వుత్తా. యథా తం గహపతిస్సాతి యథా గహపతిస్స ఆకారలిఙ్గనిమిత్తా భవేయ్యుం, తథేవ తుయ్హం. తేన తాహం ఏవం సముదాచరామీతి దస్సేతి. అథ సో యేన కారణేన గహపతివాదం నాధివాసేతి, తం పకాసేన్తో ‘‘తథా హి పన మే’’తిఆదిమాహ.

నియ్యాతన్తి నియ్యాతితం. అనోవాదీ అనుపవాదీతి ‘‘తాతా, కసథ, వపథ, వణిప్పథం పయోజేథా’’తిఆదినా హి నయేన ఓవదన్తో ఓవాదీ నామ హోతి. ‘‘తుమ్హే న కసథ, న వపథ, న వణిప్పథం పయోజేథ, కథం జీవిస్సథ, పుత్తదారం వా భరిస్సథా’’తిఆదినా నయేన పన ఉపవదన్తో ఉపవాదీ నామ హోతి. అహం పన ఉభయమ్పి తం న కరోమి. తేనాహం తత్థ అనోవాదీ అనుపవాదీతి దస్సేతి. ఘాసచ్ఛాదనపరమో విహరామీతి ఘాసమత్తఞ్చేవ అచ్ఛాదనమత్తఞ్చ పరమం కత్వా విహరామి, తతో పరం నత్థి, న చ పత్థేమీతి దీపేతి.

౩౨. గిద్ధిలోభో పహాతబ్బోతి గేధభూతో లోభో పహాతబ్బో. అనిన్దారోసన్తి అనిన్దాభూతం అఘట్టనం. నిన్దారోసోతి నిన్దాఘట్టనా. వోహారసముచ్ఛేదాయాతి ఏత్థ వోహారోతి బ్యవహారవోహారోపి పణ్ణత్తిపి వచనమ్పి చేతనాపి. తత్థ –

‘‘యో హి కోచి మనుస్సేసు, వోహారం ఉపజీవతి;

ఏవం వాసేట్ఠ జానాహి, వాణిజో సో న బ్రాహ్మణో’’తి. (మ. ని. ౨.౪౫౭) –

అయం బ్యవహారవోహారో నామ. ‘‘సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో’’తి (ధ. స. ౧౩౧౩-౧౩౧౫) అయం పణ్ణత్తివోహారో నామ. ‘‘తథా తథా వోహరతి అపరామస’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౩౨) అయం వచనవోహారో నామ. ‘‘అట్ఠ అరియవోహారా అట్ఠ అనరియవోహరా’’తి (అ. ని. ౮.౬౭) అయం చేతనావోహారో నామ, అయమిధాధిప్పేతో. యస్మా వా పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ గిహీతి చేతనా నత్థి, సమణోతి చేతనా హోతి. గిహీతి వచనం నత్థి, సమణోతి వచనం హోతి. గిహీతి పణ్ణత్తి నత్థి, సమణోతి పణ్ణత్తి హోతి. గిహీతి బ్యవహారో నత్థి, సమణోతి వా పబ్బజితోతి వా బ్యవహారో హోతి. తస్మా సబ్బేపేతే లబ్భన్తి.

౩౩. యేసం ఖో అహం సంయోజనానం హేతు పాణాతిపాతీతి ఏత్థ పాణాతిపాతోవ సంయోజనం. పాణాతిపాతస్సేవ హి హేతు పాణాతిపాతపచ్చయా పాణాతిపాతీ నామ హోతి. పాణాతిపాతానం పన బహుతాయ ‘‘యేసం ఖో అహ’’న్తి వుత్తం. తేసాహం సంయోజనానన్తి తేసం అహం పాణాతిపాతబన్ధనానం. పహానాయ సముచ్ఛేదాయ పటిపన్నోతి ఇమినా అపాణాతిపాతసఙ్ఖాతేన కాయికసీలసంవరేన పహానత్థాయ సముచ్ఛేదనత్థాయ పటిపన్నో. అత్తాపి మం ఉపవదేయ్యాతి కున్థకిపిల్లికమ్పి నామ జీవితా అవోరోపనకసాసనే పబ్బజిత్వా పాణాతిపాతమత్తతోపి ఓరమితుం న సక్కోమి, కిం మయ్హం పబ్బజ్జాయాతి ఏవం అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య. అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యున్తి ఏవరూపే నామ సాసనే పబ్బజిత్వా పాణాతిపాతమత్తతోపి ఓరమితుం న సక్కోతి, కిం ఏతస్స పబ్బజ్జాయాతి ఏవం అనువిచ్చ తులయిత్వా పరియోగాహేత్వా అఞ్ఞేపి విఞ్ఞూ పణ్డితా గరహేయ్యుం. ఏతదేవ ఖో పన సంయోజనమేతం నీవరణన్తి దససు సంయోజనేసు పఞ్చసు చ నీవరణేసు అపరియాపన్నమ్పి ‘‘అట్ఠ నీవరణా’’తి దేసనావసేనేతం వుత్తం. వట్టబన్ధనట్ఠేన హి హితపటిచ్ఛాదనట్ఠేన చ సంయోజనన్తిపి నీవరణన్తిపి వుత్తం. ఆసవాతి పాణాతిపాతకారణా ఏకో అవిజ్జాసవో ఉప్పజ్జతి. విఘాతపరిళాహాతి విఘాతా చ పరిళాహా చ. తత్థ విఘాతగ్గహణేన కిలేసదుక్ఖఞ్చ విపాకదుక్ఖఞ్చ గహితం, పరిళాహగ్గహణేనపి కిలేసపరిళాహో చ విపాకపరిళాహో చ గహితో. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

౩౪-౪౦. అయం పన విసేసో – తేసాహం సంయోజనానం పహానాయాతి ఇమస్మిం పదే ఇమినా దిన్నాదానసఙ్ఖాతేన కాయికసీలసంవరేన, సచ్చవాచాసఙ్ఖాతేన వాచసికసీలసంవరేన, అపిసుణావాచాసఙ్ఖాతేన వాచసికసీలసంవరేన, అగిద్ధిలోభసఙ్ఖాతేన మానసికసీలసంవరేన, అనిన్దారోససఙ్ఖాతేన కాయికవాచసికసీలసంవరేన, అకోధుపాయాససఙ్ఖాతేన మానసికసీలసంవరేన, అనతిమానసఙ్ఖాతేన మానసికసీలసంవరేన పహానత్థాయ సముచ్ఛేదనత్థాయ పటిపన్నోతి ఏవం సబ్బవారేసు యోజనా కాతబ్బా.

అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యున్తి ఇమేసు పన పదేసు తిణసలాకమ్పి నామ ఉపాదాయ అదిన్నం అగ్గహణసాసనే పబ్బజిత్వా అదిన్నాదానమత్తతోపి విరమితుం న సక్కోమి, కిం మయ్హం పబ్బజ్జాయాతి ఏవం అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య. ఏవరూపే నామ సాసనే పబ్బజిత్వా అదిన్నాదానమత్తతోపి ఓరమితుం న సక్కోతి, కిం ఇమస్స పబ్బజ్జాయాతి ఏవం అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యుం? హసాపేక్ఖతాయపి నామ దవకమ్యతాయ వా ముసావాదం అకరణసాసనే పబ్బజిత్వా. సబ్బాకారేన పిసుణం అకరణసాసనే నామ పబ్బజిత్వా. అప్పమత్తకమ్పి గిద్ధిలోభం అకరణసాసనే నామ పబ్బజిత్వాపి. కకచేన అఙ్గేసు ఓక్కన్తియమానేసుపి నామ పరేసం నిన్దారోసం అకరణసాసనే పబ్బజిత్వా. ఛిన్నఖాణుకణ్టకాదీసుపి నామ కోధుపాయాసం అకరణసాసనే పబ్బజిత్వా. అధిమానమత్తమ్పి నామ మానం అకరణసాసనే పబ్బజిత్వా అతిమానమత్తమ్పి పజహితుం న సక్కోమి, కిం మయ్హం పబ్బజ్జాయాతి ఏవం అత్తాపి మం ఉపవదేయ్య. ఏవరూపే నామ సాసనే పబ్బజిత్వా అతిమానమత్తమ్పి పజహితుం న సక్కోతి, కిం ఇమస్స పబ్బజ్జాయాతి ఏవం అనువిచ్చాపి మం విఞ్ఞూ గరహేయ్యున్తి ఏవం సబ్బవారేసు యోజనా కాతబ్బా.

ఆసవాతి ఇమస్మిం పన పదే అదిన్నాదానకారణా కామాసవో దిట్ఠాసవో అవిజ్జాసవోతి తయో ఆసవా ఉప్పజ్జన్తి, తథా ముసావాదకారణా పిసుణావాచాకారణా చ, గిద్ధిలోభకారణా దిట్ఠాసవో అవిజ్జాసవో చ, నిన్దారోసకారణా అవిజ్జాసవోవ, తథా కోధుపాయాసకారణా, అతిమానకారణా భవాసవో అవిజ్జాసవో చాతి ద్వేవ ఆసవా ఉప్పజ్జన్తీతి ఏవం ఆసవుప్పత్తి వేదితబ్బా.

ఇమేసు పన అట్ఠసుపి వారేసు అసమ్మోహత్థం పున అయం సఙ్ఖేపవినిచ్ఛయో – పురిమేసు తావ చతూసు విరమితుం న సక్కోమీతి వత్తబ్బం, పచ్ఛిమేసు పజహితుం న సక్కోమీతి. పాణాతిపాతనిన్దారోసకోధుపాయాసేసు చ ఏకో అవిజ్జాసవోవ హోతి, అదిన్నాదానముసావాదపిసుణావాచాసు కామాసవో దిట్ఠాసవో అవిజ్జాసవో, గిద్ధిలోభే దిట్ఠాసవో అవిజ్జాసవో, అతిమానే భవాసవో అవిజ్జాసవో, అపాణాతిపాతం దిన్నాదానం కాయికం సీలం, అముసా అపిసుణం వాచసికసీలం, ఠపేత్వా అనిన్దారోసం సేసాని తీణి మానసికసీలాని. యస్మా పన కాయేనపి ఘట్టేతి రోసేతి వాచాయపి, తస్మా అనిన్దారోసో ద్వే ఠానాని యాతి, కాయికసీలమ్పి హోతి వాచసికసీలమ్పి. ఏత్తావతా కిం కథితం? పాతిమోక్ఖసంవరసీలం. పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితస్స చ భిక్ఖునో పటిసఙ్ఖాపహానవసేన గిహివోహారసముచ్ఛేదో కథితోతి వేదితబ్బో.

కామాదీనవకథావణ్ణనా

౪౨. విత్థారదేసనాయం తమేనం దక్ఖోతి పదస్స ఉపసుమ్భేయ్యాతి ఇమినా సద్ధిం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఇదం వుత్తం హోతి, తమేనం కుక్కురం ఉపసుమ్భేయ్య, తస్స సమీపే ఖిపేయ్యాతి అత్థో. అట్ఠికఙ్కలన్తి ఉరట్ఠిం వా పిట్ఠికణ్టకం వా సీసట్ఠిం వా. తఞ్హి నిమ్మంసత్తా కఙ్కలన్తి వుచ్చతి. సునిక్కన్తం నిక్కన్తన్తి యథా సునిక్కన్తం హోతి, ఏవం నిక్కన్తం నిల్లిఖితం, యదేత్థ అల్లీనమంసం అత్థి, తం సబ్బం నిల్లిఖిత్వా అట్ఠిమత్తమేవ కతన్తి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘నిమ్మంస’’న్తి. లోహితం పన మక్ఖిత్వా తిట్ఠతి, తేన వుత్తం ‘‘లోహితమక్ఖిత’’న్తి.

బహుదుక్ఖా బహుపాయాసాతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికేహి దుక్ఖేహి బహుదుక్ఖా, ఉపాయాససంకిలేసేహి బహుపాయాసా. యాయం ఉపేక్ఖా నానత్తా నానత్తసితాతి యా అయం పఞ్చకామగుణారమ్మణవసేన నానాసభావా, తానేవ చ ఆరమ్మణాని నిస్సితత్తా ‘‘నానత్తసితా’’తి వుచ్చతి పఞ్చకామగుణూపేక్ఖా, తం అభినివజ్జేత్వా. ఏకత్తా ఏకత్తసితాతి చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖా, సా హి దివసమ్పి ఏకస్మిం ఆరమ్మణే ఉప్పజ్జనతో ఏకసభావా, తదేవ ఏకం ఆరమ్మణం నిస్సితత్తా ఏకత్తసితా నామ. యత్థ సబ్బసో లోకామిసూపాదానా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తీతి యత్థ చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖాయం యం ఉపేక్ఖం ఆగమ్మ యం పటిచ్చ సబ్బేన సబ్బం అపరిసేసా లోకామిససఙ్ఖాతా పఞ్చకామగుణామిసా నిరుజ్ఝన్తి. పఞ్చకామగుణామిసాతి చ కామగుణారమ్మణఛన్దరాగా, గహణట్ఠేన తేయేవ చ ఉపాదానాతిపి వుత్తా. తమేవూపేక్ఖం భావేతీతి తం లోకామిసూపాదానానం పటిపక్ఖభూతం చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖమేవ వడ్ఢేతి.

౪౩. ఉడ్డీయేయ్యాతి ఉప్పతిత్వా గచ్ఛేయ్య. అనుపతిత్వాతి అనుబన్ధిత్వా. వితచ్ఛేయ్యున్తి ముఖతుణ్డకేన డంసన్తా తచ్ఛేయ్యుం. విస్సజ్జేయ్యున్తి మంసపేసిం నఖేహి కడ్ఢిత్వా పాతేయ్యుం.

౪౭. యానం వా పోరిసేయ్యన్తి పురిసానుచ్ఛవికం యానం. పవరమణికుణ్డలన్తి నానప్పకారం ఉత్తమమణిఞ్చ కుణ్డలఞ్చ. సాని హరన్తీతి అత్తనో భణ్డకాని గణ్హన్తి.

౪౮. సమ్పన్నఫలన్తి మధురఫలం. ఉపపన్నఫలన్తి ఫలూపపన్నం బహుఫలం.

౪౯. అనుత్తరన్తి ఉత్తమం పభస్సరం నిరుపక్కిలేసం.

౫౦. ఆరకా అహం, భన్తేతి పథవితో నభం వియ సముద్దస్స ఓరిమతీరతో పరతీరం వియ చ సువిదూరవిదూరే అహం. అనాజానీయేతి గిహివోహారసముచ్ఛేదనస్స కారణం అజాననకే. ఆజానీయభోజనన్తి కారణం జానన్తేహి భుఞ్జితబ్బం భోజనం. అనాజానీయభోజనన్తి కారణం అజానన్తేహి భుఞ్జితబ్బం భోజనం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

పోతలియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. జీవకసుత్తవణ్ణనా

౫౧. ఏవం మే సుతన్తి జీవకసుత్తం. తత్థ జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనేతి ఏత్థ జీవతీతి జీవకో. కుమారేన భతోతి కోమారభచ్చో. యథాహ ‘‘కిం ఏతం భణే కాకేహి సమ్పరికిణ్ణన్తి? దారకో దేవాతి. జీవతి భణేతి? జీవతి దేవాతి. తేన హి భణే తం దారకం అమ్హాకం అన్తేపురం నేత్వా ధాతీనం దేథ పోసేతున్తి. తస్స జీవతీతి జీవకోతి నామం అకంసు, కుమారేన పోసాపితోతి కోమారభచ్చోతి నామం అకంసూ’’తి (మహావ. ౩౨౮). అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారేన పన జీవకవత్థు ఖన్ధకే ఆగతమేవ. వినిచ్ఛయకథాపిస్స సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ వుత్తా.

అయం పన జీవకో ఏకస్మిం సమయే భగవతో దోసాభిసన్నం కాయం విరేచేత్వా సీవేయ్యకం దుస్సయుగం దత్వా వత్థానుమోదనపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ చిన్తేసి – ‘‘మయా దివసస్స ద్వత్తిక్ఖత్తుం బుద్ధుపట్ఠానం గన్తబ్బం, ఇదఞ్చ వేళువనం అతిదూరే, మయ్హం ఉయ్యానం అమ్బవనం ఆసన్నతరం, యంనూనాహమేత్థ భగవతో విహారం కారేయ్య’’న్తి. సో తస్మిం అమ్బవనే రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానలేణకుటిమణ్డపాదీని సమ్పాదేత్వా భగవతో అనుచ్ఛవికం గన్ధకుటిం కారేత్వా అమ్బవనం అట్ఠారసహత్థుబ్బేధేన తమ్బపట్టవణ్ణేన పాకారేన పరిక్ఖిపాపేత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం చీవరభత్తేన సన్తప్పేత్వా దక్ఖిణోదకం పాతేత్వా విహారం నియ్యాతేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనే’’తి.