౯. ధమ్మచేతియసుత్తవణ్ణనా

౩౬౪. ఏవం మే సుతన్తి ధమ్మచేతియసుత్తం. తత్థ మేదాళుపన్తి నామేతం తస్స, తస్స హి నిగమస్స మేదవణ్ణా పాసాణా కిరేత్థ ఉస్సన్నా అహేసుం, తస్మా మేదాళుపన్తి సఙ్ఖం గతం. సేనాసనం పనేత్థ అనియతం, తస్మా న తం వుత్తం. నగరకన్తి ఏవంనామకం సక్యానం నిగమం. కేనచిదేవ కరణీయేనాతి న అఞ్ఞేన కరణీయేన, అయం పన బన్ధులసేనాపతిం సద్ధిం ద్వత్తింసాయ పుత్తేహి ఏకదివసేనేవ గణ్హథాతి ఆణాపేసి, తందివసఞ్చస్స భరియాయ మల్లికాయ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం భగవా నిమన్తితో, బుద్ధప్పముఖే భిక్ఖుసఙ్ఘే ఘరం ఆగన్త్వా నిసిన్నమత్తే ‘‘సేనాపతి కాలఙ్కతో’’తి సాసనం ఆహరిత్వా మల్లికాయ అదంసు. సా పణ్ణం గహేత్వా ముఖసాసనం పుచ్ఛి. ‘‘రఞ్ఞా అయ్యే సేనాపతి సద్ధిం ద్వత్తింసాయ పుత్తేహి ఏకప్పహారేనేవ గహాపితో’’తి ఆరోచేసుం. మహాజనగతం మా కరిత్థాతి ఓవట్టికాయ పణ్ణం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసి. తస్మిం సమయే ఏకా సప్పిచాటి నీహరితా, సా ఉమ్మారే ఆహచ్చ భిన్నా, తం అపనేత్వా అఞ్ఞం ఆహరాపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసి.

సత్థా కతభత్తకిచ్చో కథాసముట్ఠాపనత్థం – ‘‘సప్పిచాటియా భిన్నపచ్చయా న చిన్తేతబ్బ’’న్తి ఆహ. తస్మిం సమయే మల్లికా పణ్ణం నీహరిత్వా భగవతో పురతో ఠపేత్వా – ‘‘భగవా ఇమం ద్వత్తింసాయ పుత్తేహి సద్ధిం సేనాపతినో మతసాసనం, అహం ఏతమ్పి న చిన్తయామి, సప్పిచాటిపచ్చయా కిం చిన్తేయ్యామీ’’తి ఆహ. భగవా – ‘‘మల్లికే, మా చిన్తయి, అనమతగ్గే సంసారే నామ వత్తమానానం హోతి ఏత’’న్తి అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తం ధమ్మకథం కత్వా అగమాసి. మల్లికా ద్వత్తింససుణిసాయో పక్కోసాపేత్వా ఓవాదం అదాసి. రాజా మల్లికం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సేనాపతినో అమ్హాకం అన్తరే భిన్నదోసో అత్థి నత్థీ’’తి పుచ్ఛి. నత్థి సామీతి. సో తస్సా వచనేన తస్స నిద్దోసభావం ఞత్వా విప్పటిసారీ బలవదోమనస్సం ఉప్పాదేసి. సో – ‘‘ఏవరూపం నామ అదోసకారకం మం సమ్భావయిత్వా ఆగతం సహాయకం వినాసేసి’’న్తి తతో పట్ఠాయ పాసాదే వా నాటకేసు వా రజ్జసుఖేసు వా చిత్తస్సాదం అలభమానో తత్థ తత్థ విచరితుం ఆరద్ధో. ఏతదేవ కిచ్చం అహోసి. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కేనచిదేవ కరణీయేనా’’తి.

దీఘం కారాయనన్తి దీఘకారాయనో నామ బన్ధులసేనాపతిస్స భాగినేయ్యో ‘‘ఏతస్స మే మాతులో అదోసకారకో నిక్కారణేన ఘాతితో’’తి రఞ్ఞా సేనాపతిట్ఠానే ఠపితో. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. మహచ్చా రాజానుభావేనాతి మహతా రాజానుభావేన, ధరణితలం భిన్దన్తో వియ సాగరం పరివత్తేన్తో వియ విచిత్తవేససోభేన మహతా బలకాయేనాతి అత్థో. పాసాదికానీతి దస్సనేనేవ సహ రఞ్జనకాని. పసాదనీయానీతి తస్సేవ వేవచనం. అథ వా పాసాదికానీతి పసాదజనకాని. అప్పసద్దానీతి నిస్సద్దాని. అప్పనిగ్ఘోసానీతి అవిభావితత్థేన నిగ్ఘోసేన రహితాని. విజనవాతానీతి విగతజనవాతాని. మనుస్సరాహస్సేయ్యకానీతి మనుస్సానం రహస్సకమ్మానుచ్ఛవికాని, రహస్సమన్తం మన్తేన్తానం అనురూపానీతి అత్థో. పటిసల్లానసారుప్పానీతి నిలీయనభావస్స ఏకీభావస్స అనుచ్ఛవికాని. యత్థ సుదం మయన్తి న తేన తత్థ భగవా పయిరుపాసితపుబ్బో, తాదిసేసు పన పయిరుపాసితపుబ్బో, తస్మా యాదిసేసు సుదం మయన్తి అయమేత్థ అత్థో.

అత్థి, మహారాజాతి పణ్డితో సేనాపతి ‘‘రాజా భగవన్తం మమాయతీ’’తి జానాతి, సో సచే మం రాజా ‘‘కహం భగవా’’తి వదేయ్య, అదన్ధాయన్తేన ఆచిక్ఖితుం యుత్తన్తి చరపురిసే పయోజేత్వా భగవతో నివాసనట్ఠానం ఞత్వావ విహరతి. తస్మా ఏవమాహ. ఆరామం పావిసీతి బహినిగమే ఖన్ధావారం బన్ధాపేత్వా కారాయనేన సద్ధిం పావిసి.

౩౬౬. విహారోతి గన్ధకుటిం సన్ధాయాహంసు. ఆళిన్దన్తి పముఖం. ఉక్కాసిత్వాతి ఉక్కాసితసద్దం కత్వా. అగ్గళన్తి కవాటం. ఆకోటేహీతి అగ్గనఖేన ఈసకం కుఞ్చికచ్ఛిద్దసమీపే కోటేహీతి వుత్తం హోతి. ద్వారం కిర అతిఉపరి అమనుస్సా, అతిహేట్ఠా దీఘజాతికా కోటేన్తి. తథా అకోటేత్వా మజ్ఝే ఛిద్దసమీపే కోటేతబ్బం, ఇదం ద్వారకోట్టకవత్తన్తి దీపేన్తా వదన్తి. తత్థేవాతి భిక్ఖూహి వుత్తట్ఠానేయేవ. ఖగ్గఞ్చ ఉణ్హీసఞ్చాతి దేసనామత్తమేతం,

వాలబీజనిముణ్హీసం, ఖగ్గం ఛత్తఞ్చుపాహనం;

ఓరుయ్హ రాజా యానమ్హా, ఠపయిత్వా పటిచ్ఛదన్తి. –

ఆగతాని పన పఞ్చపి రాజకకుధభణ్డాని అదాసి. కస్మా పన అదాసీతి. అతిగరునో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికం ఉద్ధతవేసేన గన్తుం న యుత్తన్తి చ, ఏకకోవ ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో రుచివసేన సమ్మోదిస్సామి చాతి. పఞ్చసు హి రాజకకుధభణ్డేసు నివత్తితేసు త్వం నివత్తాతి వత్తబ్బం న హోతి, సబ్బే సయమేవ నివత్తన్తి. ఇతి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి అదాసి. రహాయతీతి రహస్సం కరోతి నిగూహతి. అయం కిరస్స అధిప్పాయో ‘‘పుబ్బేపి అయం రాజా సమణేన గోతమేన సద్ధిం చతుక్కణ్ణమన్తం మన్తేత్వా మయ్హం మాతులం సద్ధిం ద్వత్తింసాయ పుత్తేహి గణ్హాపేసి, ఇదానిపి చతుక్కణ్ణమన్తం మన్తేతుకామో, కచ్చి ను ఖో మం గణ్హాపేస్సతీ’’తి. ఏవం కోపవసేనస్స ఏతదహోసి.

వివరి భగవా ద్వారన్తి న భగవా ఉట్ఠాయ ద్వారం వివరి, వివరతూతి పన హత్థం పసారేసి. తతో – ‘‘భగవా తుమ్హేహి అనేకేసు కప్పకోటీసు దానం దదమానేహి న సహత్థా ద్వారవివరణకమ్మం కత’’న్తి సయమేవ ద్వారం వివటం. తం పన యస్మా భగవతో మనేన వివటం, తస్మా ‘‘వివరి భగవా ద్వార’’న్తి వత్తుం వట్టతి. విహారం పవిసిత్వాతి గన్ధకుటిం పవిసిత్వా. తస్మిం పన పవిట్ఠమత్తేయేవ కారాయనో పఞ్చ రాజకకుధభణ్డాని గహేత్వా ఖన్ధావారం గన్త్వా విటటూభం ఆమన్తేసి ‘‘ఛత్తం సమ్మ ఉస్సాపేహీ’’తి. మయ్హం పితా కిం గతోతి? పితరం మా పుచ్ఛ, సచే త్వం న ఉస్సాపేసి, తం గణ్హిత్వా అహం ఉస్సాపేమీతి. ‘‘ఉస్సాపేమి సమ్మా’’తి సమ్పటిచ్ఛి. కారాయనో రఞ్ఞో ఏకం అస్సఞ్చ అసిఞ్చ ఏకమేవ చ పరిచారికం ఇత్థిం ఠపేత్వా – ‘‘సచే రాజా జీవితేన అత్థికో, మా ఆగచ్ఛతూ’’తి విటటూభస్స ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా తం గహేత్వా సావత్థిమేవ గతో.

౩౬౭. ధమ్మన్వయోతి పచ్చక్ఖఞాణసఙ్ఖాతస్స ధమ్మస్స అనునయో అనుమానం, అనుబుద్ధీతి అత్థో. ఇదాని యేనస్స ధమ్మన్వయేన ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా’’తిఆది హోతి, తం దస్సేతుం ఇధ పనాహం, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ ఆపాణకోటికన్తి పాణోతి జీవితం, తం మరియాదం అన్తో కరిత్వా, మరణసమయేపి చరన్తియేవ, తం న వీతిక్కమన్తీతి వుత్తం హోతి. ‘‘అపాణకోటిక’’న్తిపి పాఠో, ఆజీవితపరియన్తన్తి అత్థో. యథా ఏకచ్చే జీవితహేతు అతిక్కమన్తా పాణకోటికం కత్వా చరన్తి, న ఏవన్తి అత్థో. అయమ్పి ఖో మే, భన్తేతి బుద్ధసుబుద్ధతాయ ధమ్మస్వాక్ఖాతతాయ సఙ్ఘసుప్పటిపన్నతాయ చ ఏతం ఏవం హోతి, ఏవఞ్హి మే, భన్తే, అయం భగవతి ధమ్మన్వయో హోతీతి దీపేతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ.

౩౬౯. న వియ మఞ్ఞే చక్ఖుం బన్ధన్తేతి చక్ఖుం అబన్ధన్తే వియ. అపాసాదికఞ్హి దిస్వా పున ఓలోకనకిచ్చం న హోతి, తస్మా సో చక్ఖుం న బన్ధతి నామ. పాసాదికం దిస్వా పునప్పునం ఓలోకనకిచ్చం హోతి, తస్మా సో చక్ఖుం బన్ధతి నామ. ఇమే చ అపాసాదికా, తస్మా ఏవమాహ. బన్ధుకరోగో నోతి కులరోగో. అమ్హాకం కులే జాతా ఏవరూపా హోన్తీతి వదన్తి. ఉళారన్తి మహేసక్ఖం. పుబ్బేనాపరన్తి పుబ్బతో అపరం విసేసం. తత్థ కసిణపరికమ్మం కత్వా సమాపత్తిం నిబ్బత్తేన్తో ఉళారం పుబ్బే విసేసం సఞ్జానాతి నామ, సమాపత్తిం పదట్ఠానం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం గణ్హన్తో ఉళారం పుబ్బతో అపరం విసేసం సఞ్జానాతి నామ.

౩౭౦. ఘాతేతాయం వా ఘాతేతున్తి ఘాతేతబ్బయుత్తకం ఘాతేతుం. జాపేతాయం వా జాపేతున్తి ధనేన వా జాపేతబ్బయుత్తకం జాపేతుం జానితుం అధనం కాతుం. పబ్బాజేతాయం వా పబ్బాజేతున్తి రట్ఠతో వా పబ్బాజేతబ్బయుత్తకం పబ్బాజేతుం.

౩౭౩. ఇసిదత్తపురాణాతి ఇసిదత్తో చ పురాణో చ. తేసు ఏకో బ్రహ్మచారీ, ఏకో సదారసన్తుట్ఠో. మమభత్తాతి మమ సన్తకం భత్తం ఏతేసన్తి మమభత్తా. మమయానాతి మమ సన్తకం యానం ఏతేసన్తి మమయానా. జీవికాయ దాతాతి జీవితవుత్తిం దాతా. వీమంసమానోతి ఉపపరిక్ఖమానో. తదా కిర రాజా నిద్దం అనోక్కన్తోవ ఓక్కన్తో వియ హుత్వా నిపజ్జి. అథ తే థపతయో ‘‘కతరస్మిం దిసాభాగే భగవా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అసుకస్మిం నామా’’తి సుత్వా మన్తయింసు – ‘‘యేన సమ్మాసమ్బుద్ధో, తేన సీసే కతే రాజా పాదతో హోతి. యేన రాజా, తేన సీసే కతే సత్థా పాదతో హోతి, కిం కరిస్సామా’’తి? తతో నేసం ఏతదహోసి – ‘‘రాజా కుప్పమానో యం అమ్హాకం దేతి, తం అచ్ఛిన్దేయ్య. న ఖో పన మయం సక్కోమ జానమానా సత్థారం పాదతో కాతు’’న్తి రాజానం పాదతో కత్వా నిపజ్జింసు. తం సన్ధాయ అయం రాజా ఏవమాహ.

౩౭౪. పక్కామీతి గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా కారాయనస్స ఠితట్ఠానం గతో, తం తత్థ అదిస్వా ఖన్ధావారట్ఠానం గతో, తత్థాపి అఞ్ఞం అదిస్వా తం ఇత్థిం పుచ్ఛి. సా సబ్బం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. రాజా – ‘‘న ఇదాని మయా ఏకకేన తత్థ గన్తబ్బం, రాజగహం గన్త్వా భాగినేయ్యేన సద్ధిం ఆగన్త్వా మయ్హం రజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి రాజగహం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే కణాజకభత్తఞ్చేవ భుఞ్జి, బహలఉదకఞ్చ పివి. తస్స సుఖుమాలపకతికస్స ఆహారో న సమ్మా పరిణామి. సో రాజగహం పాపుణన్తోపి వికాలే ద్వారేసు పిహితేసు పాపుణి. ‘‘అజ్జ సాలాయం సయిత్వా స్వే మయ్హం భాగినేయ్యం పస్సిస్సామీ’’తి బహినగరే సాలాయ నిపజ్జి. తస్స రత్తిభాగే ఉట్ఠానాని పవత్తింసు, కతిపయవారే బహి నిక్ఖమి. తతో పట్ఠాయ పదసా గన్తుం అసక్కోన్తో తస్సా ఇత్థియా అఙ్కే నిపజ్జిత్వా బలవపచ్చూసే కాలమకాసి. సా తస్స మతభావం ఞత్వా – ‘‘ద్వీసు రజ్జేసు రజ్జం కారేత్వా ఇదాని పరస్స బహినగరే అనాథసాలాయ అనాథకాలకిరియం కత్వా నిపన్నో మయ్హం సామి కోసలరాజా’’తిఆదీని వదమానా ఉచ్చాసద్దేన పరిదేవితుం ఆరభి. మనుస్సా సుత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా ఆగన్త్వా దిస్వా సఞ్జానిత్వా ఆగతకారణం ఞత్వా మహాపరిహారేన సరీరకిచ్చం కరిత్వా ‘‘విటటూభం గణ్హిస్సామీ’’తి భేరిం చరాపేత్వా బలకాయం సన్నిపాతేసి. అమచ్చా పాదేసు పతిత్వా – ‘‘సచే, దేవ, తుమ్హాకం మాతులో అరోగో అస్స, తుమ్హాకం గన్తుం యుత్తం భవేయ్య, ఇదాని పన విటటూభోపి తుమ్హే నిస్సాయ ఛత్తం ఉస్సాపేతుం అరహతియేవా’’తి సఞ్ఞాపేత్వా నివారేసుం.

ధమ్మచేతియానీతి ధమ్మస్స చిత్తీకారవచనాని. తీసు హి రతనేసు యత్థ కత్థచి చిత్తీకారే కతే సబ్బత్థ కతోయేవ హోతి, తస్మా భగవతి చిత్తీకారే కతే ధమ్మోపి కతోవ హోతీతి భగవా ‘‘ధమ్మచేతియానీ’’తి ఆహ. ఆదిబ్రహ్మచరియకానీతి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతాని, పుబ్బభాగపటిపత్తిభూతానీతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

ధమ్మచేతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.