౪. రాజవగ్గో
౧. ఘటికారసుత్తవణ్ణనా
౨౮౨. ఏవం మే సుతన్తి ఘటికారసుత్తం. తత్థ సితం పాత్వాకాసీతి మహామగ్గేన గచ్ఛన్తో అఞ్ఞతరం భూమిప్పదేసం ఓలోకేత్వా – ‘‘అత్థి ను ఖో మయా చరియం చరమానేన ఇమస్మిం ఠానే నివుత్థపుబ్బ’’న్తి ఆవజ్జన్తో అద్దస – ‘‘కస్సపబుద్ధకాలే ఇమస్మిం ఠానే వేగళిఙ్గం నామ గామనిగమో అహోసి, అహం తదా జోతిపాలో నామ మాణవో అహోసిం, మయ్హం సహాయో ఘటికారో నామ కుమ్భకారో అహోసి, తేన సద్ధిం మయా ఇధ ఏకం సుకారణం కతం, తం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అపాకటం పటిచ్ఛన్నం, హన్ద నం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పాకటం కరోమీ’’తి మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం పదేసే ఠితకోవ సితపాతుకమ్మమకాసి, అగ్గగ్గదన్తే దస్సేత్వా మన్దహసితం హసి. యథా హి లోకియమనుస్సా ఉరం పహరన్తా – ‘‘కుహం కుహ’’న్తి హసన్తి, న ఏవం బుద్ధా, బుద్ధానం పన హసితం హట్ఠపహట్ఠాకారమత్తమేవ హోతి.
హసితఞ్చ నామేతం తేరసహి సోమనస్ససహగతచిత్తేహి హోతి. తత్థ లోకియమహాజనో అకుసలతో చతూహి, కామావచరకుసలతో చతూహీతి అట్ఠహి చిత్తేహి హసతి, సేక్ఖా అకుసలతో దిట్ఠిసమ్పయుత్తాని ద్వే అపనేత్వా ఛహి చిత్తేహి హసన్తి, ఖీణాసవా చతూహి సహేతుకకిరియచిత్తేహి ఏకేన అహేతుకకిరియచిత్తేనాతి పఞ్చహి చిత్తేహి హసన్తి. తేసుపి బలవారమ్మణే ఆపాథగతే ద్వీహి ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేహి హసన్తి, దుబ్బలారమ్మణే దుహేతుకచిత్తద్వయేన చ అహేతుకచిత్తేన చాతి తీహి చిత్తేహి హసన్తి. ఇమస్మిం పన ఠానే కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుసోమనస్ససహగతచిత్తం భగవతో హట్ఠపహట్ఠాకారమత్తం హసితం ఉప్పాదేసి.
తం పనేతం హసితం ఏవం అప్పమత్తకమ్పి థేరస్స పాకటం అహోసి. కథం? తథారూపే హి కాలే తథాగతస్స చతూహి దాఠాహి చతుద్దీపికమహామేఘముఖతో సతేరతావిజ్జులతా వియ విరోచమానా మహాతాలక్ఖన్ధపమాణా రస్మివట్టియో ఉట్ఠహిత్వా తిక్ఖత్తుం సీసవరం పదక్ఖిణం కత్వా దాఠగ్గేసుయేవ అన్తరధాయన్తి. తేన సఞ్ఞాణేన ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్ఛతో గచ్ఛమానోపి సితపాతుభావం జానాతి.
భగవన్తం ఏతదవోచాతి – ‘‘ఏత్థ కిర కస్సపో భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓవది, చతుసచ్చప్పకాసనం అకాసి, భగవతోపి ఏత్థ నిసీదితుం రుచిం ఉప్పాదేస్సామి, ఏవమయం భూమిభాగో ద్వీహి బుద్ధేహి పరిభుత్తో భవిస్సతి, మహాజనో గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా చేతియట్ఠానం కత్వా పరిచరన్తో సగ్గమగ్గపరాయణో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ఏతం ‘‘తేన హి, భన్తే,’’తిఆదివచనం అవోచ.
౨౮౩. ముణ్డకేన సమణకేనాతి ముణ్డం ముణ్డోతి, సమణం వా సమణోతి వత్తుం వట్టతి, అయం పన అపరిపక్కఞాణత్తా బ్రాహ్మణకులే ఉగ్గహితవోహారవసేనేవ హీళేన్తో ఏవమాహ. సోత్తిసినానిన్తి సినానత్థాయ కతసోత్తిం. సోత్తి నామ కురువిన్దపాసాణచుణ్ణాని లాఖాయ బన్ధిత్వా కతగుళికకలాపకా వుచ్చతి, యం సన్ధాయ – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ కురువిన్దకసుత్తియా నహాయన్తీ’’తి (చూళవ. ౨౪౩) వుత్తం. తం ఉభోసు అన్తేసు గహేత్వా సరీరం ఘంసన్తి. ఏవం సమ్మాతి యథా ఏతరహిపి మనుస్సా ‘‘చేతియవన్దనాయ గచ్ఛామ, ధమ్మస్సవనత్థాయ గచ్ఛామా’’తి వుత్తా ఉస్సాహం న కరోన్తి, ‘‘నటసమజ్జాదిదస్సనత్థాయ గచ్ఛామా’’తి వుత్తా పన ఏకవచనేనేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి, తథేవ సిన్హాయితున్తి వుత్తే ఏకవచనేన సమ్పటిచ్ఛన్తో ఏవమాహ.
౨౮౪. జోతిపాలం మాణవం ఆమన్తేసీతి ఏకపస్సే అరియపరిహారేన పఠమతరం న్హాయిత్వా పచ్చుత్తరిత్వా ఠితో తస్స మహన్తేన ఇస్సరియపరిహారేన న్హాయన్తస్స న్హానపరియోసానం ఆగమేత్వా తం నివత్థనివాసనం కేసే వోదకే కురుమానం ఆమన్తేసి. అయన్తి ఆసన్నత్తా దస్సేన్తో ఆహ. ఓవట్టికం వినివట్ఠేత్వాతి నాగబలో బోధిసత్తో ‘‘అపేహి సమ్మా’’తి ఈసకం పరివత్తమానోవ తేన గహితగహణం విస్సజ్జాపేత్వాతి అత్థో. కేసేసు పరామసిత్వా ఏతదవోచాతి సో కిర చిన్తేసి – ‘‘అయం జోతిపాలో పఞ్ఞవా, సకిం దస్సనం లభమానో తథాగతస్స దస్సనేపి పసీదిస్సతి, ధమ్మకథాయపి పసీదిస్సతి, పసన్నో చ పసన్నాకారం కాతుం సక్ఖిస్సతి, మిత్తా నామ ఏతదత్థం హోన్తి, యంకిఞ్చి కత్వా మమ సహాయం గహేత్వా దసబలస్స సన్తికం గమిస్సామీ’’తి. తస్మా నం కేసేసు పరామసిత్వా ఏతదవోచ.
ఇత్తరజచ్చోతి అఞ్ఞజాతికో, మయా సద్ధిం అసమానజాతికో, లామకజాతికోతి అత్థో. న వతిదన్తి ఇదం అమ్హాకం గమనం న వత ఓరకం భవిస్సతి న ఖుద్దకం, మహన్తం భవిస్సతి. అయఞ్హి న అత్తనో థామేన గణ్హి, సత్థు థామేన గణ్హీతి గహణస్మింయేవ నిట్ఠం అగమాసి. యావతాదోహిపీతి ఏత్థ దోకారహికారపికారా నిపాతా, యావతుపరిమన్తి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘వాచాయ ఆలపనం ఓవట్టికాయ గహణఞ్చ అతిక్కమిత్వా యావ కేసగ్గహణమ్పి తత్థ గమనత్థం పయోగో కత్తబ్బో’’తి.
౨౮౫. ధమ్మియా కథాయాతి ఇధ సతిపటిలాభత్థాయ పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తా ధమ్మీ కథా వేదితబ్బా. తస్స హి భగవా, – ‘‘జోతిపాల, త్వం న లామకట్ఠానం ఓతిణ్ణసత్తో, మహాబోధిపల్లఙ్కే పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పత్థేత్వా ఓతిణ్ణోసి, తాదిసస్స నామ పమాదవిహారో న యుత్తో’’తిఆదినా నయేన సతిపటిలాభాయ ధమ్మం కథేసి. పరసముద్దవాసీథేరా పన వదన్తి – ‘‘జోతిపాల, యథా అహం దసపారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా వీసతిసహస్సభిక్ఖుపరివారో లోకే విచరామి, ఏవమేవం త్వమ్పి దసపారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా సమణగణపరివారో లోకే విచరిస్ససి. ఏవరూపేన నామ తయా పమాదం ఆపజ్జితుం న యుత్త’’న్తి యథాస్స పబ్బజ్జాయ చిత్తం నమతి, ఏవం కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం కథేసీతి.
౨౮౬. అలత్థ ఖో, ఆనన్ద,…పే… పబ్బజ్జం అలత్థ ఉపసమ్పదన్తి పబ్బజిత్వా కిమకాసి? యం బోధిసత్తేహి కత్తబ్బం. బోధిసత్తా హి బుద్ధానం సమ్ముఖే పబ్బజన్తి. పబ్బజిత్వా చ పన ఇత్తరసత్తా వియ పతితసిఙ్గా న హోన్తి, చతుపారిసుద్ధిసీలే పన సుపతిట్ఠాయ తేపిటకం బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా తేరస ధుతఙ్గాని సమాదాయ అరఞ్ఞం పవిసిత్వా గతపచ్చాగతవత్తం పూరయమానా సమణధమ్మం కరోన్తా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా యావ అనులోమఞాణం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి, మగ్గఫలత్థం వాయామం న కరోన్తి. జోతిపాలోపి తథేవ అకాసి.
౨౮౭. అడ్ఢమాసుపసమ్పన్నేతి కులదారకఞ్హి పబ్బాజేత్వా అడ్ఢమాసమ్పి అవసిత్వా గతే మాతాపితూనం సోకో న వూపసమ్మతి, సోపి పత్తచీవరగ్గహణం న జానాతి, దహరభిక్ఖుసామణేరేహి సద్ధిం విస్సాసో న ఉప్పజ్జతి, థేరేహి సద్ధిం సినేహో న పతిట్ఠాతి, గతగతట్ఠానే అనభిరతి ఉప్పజ్జతి. ఏత్తకం పన కాలం నివాసే సతి మాతాపితరో పస్సితుం లభన్తి. తేన తేసం సోకో తనుభావం గచ్ఛతి, పత్తచీవరగ్గహణం జానాతి, సామణేరదహరభిక్ఖూహి సద్ధిం విస్సాసో జాయతి, థేరేహి సద్ధిం సినేహో పతిట్ఠాతి, గతగతట్ఠానే అభిరమతి, న ఉక్కణ్ఠతి. తస్మా ఏత్తకం వసితుం వట్టతీతి అడ్ఢమాసం వసిత్వా పక్కామి.
పణ్డుపుటకస్స సాలినోతి పుటకే కత్వా సుక్ఖాపితస్స రత్తసాలినో. తస్స కిర సాలినో వప్పకాలతో పట్ఠాయ అయం పరిహారో – కేదారా సుపరికమ్మకతా హోన్తి, తత్థ బీజాని పతిట్ఠాపేత్వా గన్ధోదకేన సిఞ్చింసు, వప్పకాలే వితానం వియ ఉపరి వత్థకిలఞ్జం బన్ధిత్వా పరిపక్కకాలే వీహిసీసాని ఛిన్దిత్వా ముట్ఠిమత్తే పుటకే కత్వా యోత్తబద్ధే వేహాసంయేవ సుక్ఖాపేత్వా గన్ధచుణ్ణాని అత్థరిత్వా కోట్ఠకేసు పూరేత్వా తతియే వస్సే వివరింసు. ఏవం తివస్సం పరివుత్థస్స సుగన్ధరత్తసాలినో అపగతకాళకే సుపరిసుద్ధే తణ్డులే గహేత్వా ఖజ్జకవికతిమ్పి భత్తమ్పి పటియాదియింసు. తం సన్ధాయ వుత్తం పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం…పే… కాలం ఆరోచాపేసీతి.
౨౮౮. అధివుట్ఠో మేతి కిం సన్ధాయ వదతి? వేగళిఙ్గతో నిక్ఖమనకాలే ఘటికారో అత్తనో సన్తికే వస్సావాసం వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం అగ్గహేసి, తం సన్ధాయ వదతి. అహుదేవ అఞ్ఞథత్తం అహు దోమనస్సన్తి తేమాసం దానం దాతుం, ధమ్మఞ్చ సోతుం, ఇమినా చ నియామేన వీసతి భిక్ఖుసహస్సాని పటిజగ్గితుం నాలత్థన్తి అలాభం ఆరబ్భ చిత్తఞ్ఞథత్తం చిత్తదోమనస్సం అహోసి, న తథాగతం ఆరబ్భ. కస్మా? సోతాపన్నత్తా. సో కిర పుబ్బే బ్రాహ్మణభత్తో అహోసి. అథేకస్మిం సమయే పచ్చన్తే కుపితే వూపసమనత్థం గచ్ఛన్తో ఉరచ్ఛదం నామ ధీతరమాహ – ‘‘అమ్మ అమ్హాకం దేవే మా పమజ్జీ’’తి. బ్రాహ్మణా తం రాజధీతరం దిస్వా విసఞ్ఞినో అహేసుం. కే ఇమే చాతి వుత్తే తుమ్హాకం భూమిదేవాతి. భూమిదేవా నామ ఏవరూపా హోన్తీతి నిట్ఠుభిత్వా పాసాదం అభిరుహి. సా ఏకదివసం వీథిం ఓలోకేన్తీ ఠితా కస్సపస్స భగవతో అగ్గసావకం దిస్వా పక్కోసాపేత్వా పిణ్డపాతం దత్వా అనుమోదనం సుణమానాయేవ సోతాపన్నా హుత్వా ‘‘అఞ్ఞేపి భిక్ఖూ అత్థీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సత్థా వీసతియా భిక్ఖుసహస్సేహి సద్ధిం ఇసిపతనే వసతీ’’తి చ సుత్వా నిమన్తేత్వా దానం అదాసి.
రాజా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా ఆగతో. అథ నం పఠమతరమేవ బ్రాహ్మణా ఆగన్త్వా ధీతు అవణ్ణం వత్వా పరిభిన్దింసు. రాజా పన ధీతు జాతకాలేయేవ వరం అదాసి. తస్సా ‘‘సత్త దివసాని రజ్జం దాతబ్బ’’న్తి వరం గణ్హింసు. అథస్సా రాజా సత్త దివసాని రజ్జం నియ్యాతేసి. సా సత్థారం భోజయమానా రాజానం పక్కోసాపేత్వా బహిసాణియం నిసీదాపేసి. రాజా సత్థు అనుమోదనం సుత్వావ సోతాపన్నో జాతో. సోతాపన్నస్స చ నామ తథాగతం ఆరబ్భ ఆఘాతో నత్థి. తేన వుత్తం – ‘‘న తథాగతం ఆరబ్భా’’తి.
యం ఇచ్ఛతి తం హరతూతి సో కిర భాజనాని పచిత్వా కయవిక్కయం న కరోతి, ఏవం పన వత్వా దారుత్థాయ వా మత్తికత్థాయ వా పలాలత్థాయ వా అరఞ్ఞం గచ్ఛతి. మహాజనా ‘‘ఘటికారేన భాజనాని పక్కానీ’’తి సుత్వా పరిసుద్ధతణ్డులలోణదధితేలఫాణితాదీని గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తి. సచే భాజనం మహగ్ఘం హోతి, మూలం అప్పం, యం వా తం వా దత్వా గణ్హామాతి తం న గణ్హన్తి. ధమ్మికో వాణిజో మాతాపితరో పటిజగ్గతి, సమ్మాసమ్బుద్ధం ఉపట్ఠహతి, బహు నో అకుసలం భవిస్సతీతి పున గన్త్వా మూలం ఆహరన్తి. సచే పన భాజనం అప్పగ్ఘం హోతి, ఆభతం మూలం బహు, ధమ్మికో వాణిజో, అమ్హాకం పుఞ్ఞం భవిస్సతీతి యథాభతం ఘరసామికా వియ సాధుకం పటిసామేత్వా గచ్ఛన్తి. ఏవంగుణో పన కస్మా న పబ్బజతీతి. రఞ్ఞో వచనపథం పచ్ఛిన్దన్తో అన్ధే జిణ్ణే మాతాపితరో పోసేతీతి ఆహ.
౨౮౯. కో ను ఖోతి కుహిం ను ఖో. కుమ్భియాతి ఉక్ఖలితో. పరియోగాతి సూపభాజనతో. పరిభుఞ్జాతి భుఞ్జ. కస్మా పనేతే ఏవం వదన్తి? ఘటికారో కిర భత్తం పచిత్వా సూపం సమ్పాదేత్వా మాతాపితరో భోజేత్వా సయమ్పి భుఞ్జిత్వా భగవతో వడ్ఢమానకం భత్తసూపం పట్ఠపేత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా ఆధారకం ఉపట్ఠపేత్వా ఉదకం పచ్చుపట్ఠపేత్వా మాతాపితూనం సఞ్ఞం దత్వా అరఞ్ఞం గచ్ఛతి. తస్మా ఏవం వదన్తి. అభివిస్సత్థోతి అతివిస్సత్థో. పీతిసుఖం న విజహతీతి న నిరన్తరం విజహతి, అథ ఖో రత్తిభాగే వా దివసభాగే వా గామే వా అరఞ్ఞే వా యస్మిం యస్మిం ఖణే – ‘‘సదేవకే నామ లోకే అగ్గపుగ్గలో మయ్హం గేహం పవిసిత్వా సహత్థేన ఆమిసం గహేత్వా పరిభుఞ్జతి, లాభా వత మే’’తి అనుస్సరతి, తస్మిం తస్మిం ఖణే పఞ్చవణ్ణా పీతి ఉప్పజ్జతి. తం సన్ధాయ ఏవం వుత్తం.
౨౯౦. కళోపియాతి పచ్ఛితో. కిం పన భగవా ఏవమకాసీతి. పచ్చయో ధమ్మికో, భిక్ఖూనం పత్తే భత్తసదిసో, తస్మా ఏవమకాసి. సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిపి చ సావకానంయేవ హోతి, బుద్ధానం సిక్ఖాపదవేలా నామ నత్థి. యథా హి రఞ్ఞో ఉయ్యానే పుప్ఫఫలాని హోన్తి, అఞ్ఞేసం తాని గణ్హన్తానం నిగ్గహం కరోన్తి, రాజా యథారుచియా పరిభుఞ్జతి, ఏవంసమ్పదమేతం. పరసముద్దవాసీథేరా పన ‘‘దేవతా కిర పటిగ్గహేత్వా అదంసూ’’తి వదన్తి.
౨౯౧. హరథ, భన్తే, హరథ భద్రముఖాతి అమ్హాకం పుత్తో ‘‘కుహిం గతోసీ’’తి వుత్తే – ‘‘దసబలస్స సన్తిక’’న్తి వదతి, కుహిం ను ఖో గచ్ఛతి, సత్థు వసనట్ఠానస్స ఓవస్సకభావమ్పి న జానాతీతి పుత్తే అపరాధసఞ్ఞినో గహణే తుట్ఠచిత్తా ఏవమాహంసు.
తేమాసం ఆకాసచ్ఛదనం అట్ఠాసీతి భగవా కిర చతున్నం వస్సికానం మాసానం ఏకం మాసం అతిక్కమిత్వా తిణం ఆహరాపేసి, తస్మా ఏవమాహ. అయం పనేత్థ పదత్థో – ఆకాసం ఛదనమస్సాతి ఆకాసచ్ఛదనం. న దేవోతివస్సీతి కేవలం నాతివస్సి, యథా పనేత్థ పకతియా చ నిబ్బకోసస్స ఉదకపాతట్ఠానబ్భన్తరే ఏకమ్పి ఉదకబిన్దు నాతివస్సి, ఏవం ఘనఛదనగేహబ్భన్తరే వియ న వాతాతపాపి ఆబాధం అకంసు, పకతియా ఉతుఫరణమేవ అహోసి. అపరభాగే తస్మిం నిగమే ఛడ్డితేపి తం ఠానం అనోవస్సకమేవ అహోసి. మనుస్సా కమ్మం కరోన్తా దేవే వస్సన్తే తత్థ సాటకే ఠపేత్వా కమ్మం కరోన్తి. యావ కప్పుట్ఠానా తం ఠానం తాదిసమేవ భవిస్సతి. తఞ్చ ఖో పన న తథాగతస్స ఇద్ధానుభావేన, తేసంయేవ పన గుణసమ్పత్తియా. తేసఞ్హి – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో కత్థ న లభేయ్య, అమ్హాకం నామ ద్విన్నం అన్ధకానం నివేసనం ఉత్తిణం కారేసీ’’తి న తప్పచ్చయా దోమనస్సం ఉదపాది – ‘‘సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలో అమ్హాకం నివేసనా తిణం ఆహరాపేత్వా గన్ధకుటిం ఛాదాపేసీ’’తి పన తేసం అనప్పకం బలవసోమనస్సం ఉదపాది. ఇతి తేసంయేవ గుణసమ్పత్తియా ఇదం పాటిహారియం జాతన్తి వేదితబ్బం.
౨౯౨. తణ్డులవాహసతానీతి ఏత్థ ద్వే సకటాని ఏకో వాహోతి వేదితబ్బో. తదుపియఞ్చ సూపేయ్యన్తి సూపత్థాయ తదనురూపం తేలఫాణితాదిం. వీసతిభిక్ఖుసహస్సస్స తేమాసత్థాయ భత్తం భవిస్సతీతి కిర సఞ్ఞాయ రాజా ఏత్తకం పేసేసి. అలం మే రఞ్ఞోవ హోతూతి కస్మా పటిక్ఖిపి? అధిగతఅప్పిచ్ఛతాయ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘నాహం రఞ్ఞా దిట్ఠపుబ్బో, కథం ను ఖో పేసేసీ’’తి. తతో చిన్తేసి – ‘‘సత్థా బారాణసిం గతో, అద్ధా సో రఞ్ఞో వస్సావాసం యాచియమానో మయ్హం పటిఞ్ఞాతభావం ఆరోచేత్వా మమ గుణకథం కథేసి, గుణకథాయ లద్ధలాభో పన నటేన నచ్చిత్వా లద్ధం వియ గాయకేన గాయిత్వా లద్ధం వియ చ హోతి. కిం మయ్హం ఇమినా, కమ్మం కత్వా ఉప్పన్నేన మాతాపితూనమ్పి సమ్మాసమ్బుద్ధస్సపి ఉపట్ఠానం సక్కా కాతు’’న్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
ఘటికారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. రట్ఠపాలసుత్తవణ్ణనా
౨౯౩. ఏవం మే సుతన్తి రట్ఠపాలసుత్తం. తత్థ థుల్లకోట్ఠికన్తి థుల్లకోట్ఠం పరిపుణ్ణకోట్ఠాగారం. సో కిర జనపదో నిచ్చసస్సో సదా బీజభణ్డం నిక్ఖమతి, ఖలభణ్డం పవిసతి. తేన తస్మిం నిగమే కోట్ఠా నిచ్చపూరావ హోన్తి. తస్మా సో థుల్లకోట్ఠికన్తేవ సఙ్ఖం గతో.
౨౯౪. రట్ఠపాలోతి కస్మా రట్ఠపాలో? భిన్నం రట్ఠం సన్ధారేతుం పాలేతుం సమత్థోతి రట్ఠపాలో. కదా పనస్సేతం నామం ఉప్పన్నన్తి. పదుముత్తరసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే. ఇతో హి పుబ్బే సతసహస్సకప్పమత్థకే వస్ససతసహస్సాయుకేసు మనుస్సేసు పదుముత్తరో నామ సత్థా ఉప్పజ్జిత్వా భిక్ఖుసతసహస్సపరివారో లోకహితాయ చారికం చరి, యం సన్ధాయ వుత్తం –
‘‘నగరం హంసవతీ నామ, ఆనన్దో నామ ఖత్తియో;
సుజాతా నామ జనికా, పదుముత్తరస్స సత్థునో’’తి. (బు. వం. ౧౨.౧౯);
పదుముత్తరే పన అనుప్పన్నే ఏవ హంసవతియా ద్వే కుటుమ్బికా సద్ధా పసన్నా కపణద్ధికయాచకాదీనం దానం పట్ఠపయింసు. తదా పబ్బతవాసినో పఞ్చసతా తాపసా హంసవతిం అనుప్పత్తా. తే ద్వేపి జనా తాపసగణం మజ్ఝే భిన్దిత్వా ఉపట్ఠహింసు. తాపసా కిఞ్చికాలం వసిత్వా పబ్బతపాదమేవ గతా. ద్వే సఙ్ఘత్థేరా ఓహీయింసు. తదా తేసం తే యావజీవం ఉపట్ఠానం అకంసు. తాపసేసు భుఞ్జిత్వా అనుమోదనం కరోన్తేసు ఏకో సక్కభవనస్స వణ్ణం కథేసి, ఏకో భూమిన్ధరనాగరాజభవనస్స.
కుటుమ్బికేసు ఏకో సక్కభవనం పత్థనం కత్వా సక్కో హుత్వా నిబ్బత్తో, ఏకో నాగభవనే పాలితనాగరాజా నామ. తం సక్కో అత్తనో ఉపట్ఠానం ఆగతం దిస్వా నాగయోనియం అభిరమసీతి పుచ్ఛి. సో నాభిరమామీతి ఆహ. తేన హి పదుముత్తరస్స భగవతో దానం దత్వా ఇమస్మిం ఠానే పత్థనం కరోహి, ఉభో సుఖం వసిస్సామాతి. నాగరాజా సత్థారం నిమన్తేత్వా భిక్ఖుసతసహస్సపరివారస్స భగవతో సత్తాహం మహాదానం దదమానో పదుముత్తరస్స దసబలస్స పుత్తం ఉపరేవతం నామ సామణేరం దిస్వా సత్తమే దివసే బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స దిబ్బవత్థాని దత్వా సామణేరస్స ఠానన్తరం పత్థేసి. భగవా అనాగతం ఓలోకేత్వా – ‘‘అనాగతే గోతమస్స నామ బుద్ధస్స పుత్తో రాహులకుమారో భవిస్సతీ’’తి దిస్వా ‘‘సమిజ్ఝిస్సతి తే పత్థనా’’తి కథేసి. నాగరాజా తమత్థం సక్కస్స కథేసి. సక్కో తస్స వచనం సుత్వా తథేవ సత్తాహం దానం దత్వా భిన్నం రట్ఠం సన్ధారేతుం పాలేతుం సమత్థకులే నిబ్బత్తిత్వా సద్ధాపబ్బజితం రట్ఠపాలం నామ కులపుత్తం దిస్వా – ‘‘అహమ్పి అనాగతే లోకస్మిం తుమ్హాదిసే బుద్ధే ఉప్పన్నే భిన్నం రట్ఠం సన్ధారేతుం పాలేతుం సమత్థకులే నిబ్బత్తిత్వా అయం కులపుత్తో వియ సద్ధాపబ్బజితో రట్ఠపాలో నామ భవేయ్య’’న్తి పత్థనమకాసి. సత్థా సమిజ్ఝనకభావం ఞత్వా ఇమం గాథమాహ –
‘‘సరాజికం చాతువణ్ణం, పోసేతుం యం పహోస్సతి;
రట్ఠపాలకులం నామ, తత్థ జాయిస్సతే అయ’’న్తి. –
ఏవం పదుముత్తరసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే తస్సేతం నామం ఉప్పన్నన్తి వేదితబ్బం.
ఏతదహోసీతి కిం అహోసి? యథా యథా ఖోతిఆది. తత్రాయం సఙ్ఖేపకథా – అహం ఖో యేన యేన కారణేన భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, తేన తేన మే ఉపపరిక్ఖతో ఏవం హోతి – ‘‘యదేతం సిక్ఖత్తయబ్రహ్మచరియం ఏకదివసమ్పి అఖణ్డం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిపుణ్ణం చరితబ్బం, ఏకదివసమ్పి చ కిలేసమలేన అమలీనం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిసుద్ధం, సఙ్ఖలిఖితం విలిఖితసఙ్ఖసదిసం ధోతసఙ్ఖసప్పటిభాగం కత్వా చరితబ్బం, నయిదం సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా అగారమజ్ఝే వసన్తేన ఏకన్తపరిపుణ్ణం…పే… చరితుం, యంనూనాహం కేసఞ్చ మస్సుఞ్చ ఓహారేత్వా కాసాయరసపీతతాయ కాసాయాని బ్రహ్మచరియం చరన్తానం అనుచ్ఛవికాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా నిక్ఖమిత్వా అనగారియం పబ్బజేయ్య’’న్తి.
అచిరపక్కన్తేసు థుల్లకోట్ఠికేసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి రట్ఠపాలో అనుట్ఠితేసు తేసు న భగవన్తం పబ్బజ్జం యాచి. కస్మా? తత్థస్స బహూ ఞాతిసాలోహితా మిత్తామచ్చా సన్తి, తే – ‘‘త్వం మాతాపితూనం ఏకపుత్తకో, న లబ్భా తయా పబ్బజితు’’న్తి బాహాయమ్పి గహేత్వా ఆకడ్ఢేయ్యుం, తతో పబ్బజ్జాయ అన్తరాయో భవిస్సతీతి సహేవ పరిసాయ ఉట్ఠహిత్వా థోకం గన్త్వా పున కేనచి సరీరకిచ్చలేసేన నివత్తిత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమ్మ పబ్బజ్జం యాచి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో అచిరపక్కన్తేసు థుల్లకోట్ఠికేసు…పే… పబ్బాజేతు మం భగవా’’తి. భగవా పన యస్మా రాహులకుమారస్స పబ్బజితతో పభుతి మాతాపితూహి అననుఞ్ఞాతం పుత్తం న పబ్బాజేతి, తస్మా నం పుచ్ఛి అనుఞ్ఞాతోసి పన త్వం, రట్ఠపాల, మాతాపితూహి…పే… పబ్బజ్జాయాతి.
౨౯౫. అమ్మతాతాతి ఏత్థ అమ్మాతి మాతరం ఆలపతి, తాతాతి పితరం. ఏకపుత్తకోతి ఏకోవ పుత్తకో, అఞ్ఞో కోచి జేట్ఠో వా కనిట్ఠో వా నత్థి. ఏత్థ చ ఏకపుత్తోతి వత్తబ్బే అనుకమ్పావసేన ఏకపుత్తకోతి వుత్తం. పియోతి పీతిజనకో. మనాపోతి మనవడ్ఢనకో. సుఖేధితోతి సుఖేన ఏధితో, సుఖసంవడ్ఢితోతి అత్థో. సుఖపరిభతోతి సుఖేన పరిభతో, జాతకాలతో పభుతి ధాతీహి అఙ్కతో అఙ్కం ఆహరిత్వా ధారియమానో అస్సకరథకాదీహి బాలకీళనకేహి కీళయమానో సాదురసభోజనం భోజయమానో సుఖేన పరిహటో. న త్వం, తాత రట్ఠపాల, కస్సచి దుక్ఖస్స జానాసీతి త్వం, తాత రట్ఠపాల అప్పమత్తకమ్పి కలభాగం దుక్ఖస్స న జానాసి న సరసీతి అత్థో. మరణేనపి తే మయం అకామకా వినా భవిస్సామాతి సచేపి తవ అమ్హేసు జీవమానేసు మరణం భవేయ్య, తేన తే మరణేనపి మయం అకామకా అనిచ్ఛకా న అత్తనో రుచియా వినా భవిస్సామ, తయా వియోగం పాపుణిస్సామాతి అత్థో. కిం పన మయం తన్తి ఏవం సన్తే కిం పన కిం నామ తం కారణం, యేన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామ. అథ వా కిం పన మయం తన్తి కేన పన కారణేన మయం తం జీవన్తం అనుజానిస్సామాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
౨౯౬. తత్థేవాతి యత్థ నం ఠితం మాతాపితరో నానుజానింసు, తత్థేవ ఠానే. అనన్తరహితాయాతి కేనచి అత్థరణేన అనత్థతాయ. పరిచారేహీతి గన్ధబ్బనటనాటకాదీని పచ్చుపట్ఠపేత్వా తత్థ సహాయకేహి సద్ధిం యథాసుఖం ఇన్ద్రియాని చారేహి సఞ్చారేహి, ఇతో చితో చ ఉపనేహీతి వుత్తం హోతి. అథ వా పరిచారేహీతి గన్ధబ్బనటనాటకాదీని పచ్చుపట్ఠపేత్వా సహాయకేహి సద్ధిం లళ ఉపలళ రమ, కీళస్సూతిపి వుత్తం హోతి. కామే పరిభుఞ్జన్తోతి అత్తనో పుత్తదారేహి సద్ధిం భోగే భుఞ్జన్తో. పుఞ్ఞాని కరోన్తోతి బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ ఆరబ్భ దానప్పదానాదీని సుగతిమగ్గసంసోధకాని కుసలకమ్మాని కరోన్తో. తుణ్హీ అహోసీతి కథానుప్పబన్ధవిచ్ఛేదనత్థం నిరాలాపసల్లాపో అహోసి.
అథస్స మాతాపితరో తిక్ఖత్తుం వత్వా పటివచనమ్పి అలభమానా సహాయకే పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఏస వో సహాయకో పబ్బజితుకామో, నివారేథ న’’న్తి ఆహంసు. తేపి తం ఉపసఙ్కమిత్వా తిక్ఖత్తుం అవోచుం, తేసమ్పి తుణ్హీ అహోసి. తేన వుత్తం – అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స సహాయకా…పే… తుణ్హీ అహోసీతి. అథస్స సహాయకానం తిక్ఖత్తుం వత్వా ఏతదహోసి – ‘‘సచే అయం పబ్బజ్జం అలభమానో మరిస్సతి, న కోచి గుణో లబ్భతి. పబ్బజితం పన నం మాతాపితరోపి కాలేన కాలం పస్సిస్సన్తి, మయమ్పి పస్సిస్సామ, పబ్బజ్జాపి చ నామేసా భారియా, దివసే దివసే మత్తికాపత్తం గహేత్వా పిణ్డాయ చరితబ్బం, ఏకసేయ్యం ఏకభత్తం బ్రహ్మచరియం అతిదుక్కరం, అయఞ్చ సుఖుమాలో నాగరికజాతియో, సో తం చరితుం అసక్కోన్తో పున ఇధేవ ఆగమిస్సతి, హన్దస్స మాతాపితరో అనుజానాపేస్సామా’’తి. తే తథా అకంసు. మాతాపితరోపి నం ‘‘పబ్బజితేన చ పన తే మాతాపితరో ఉద్దస్సేతబ్బా’’తి ఇమం కతికం కత్వా అనుజానింసు. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స సహాయకా యేన రట్ఠపాలస్స కులపుత్తస్స మాతాపితరో…పే… అనుఞ్ఞాతోసి మాతాపితూహి…పే… ఉద్దస్సేతబ్బా’’తి. తత్థ ఉద్దస్సేతబ్బాతి ఉద్ధం దస్సేతబ్బా, యథా తం కాలేన కాలం పస్సన్తి, ఏవం ఆగన్త్వా అత్తానం దస్సేతబ్బా.
౨౯౯. బలం గహేత్వాతి సప్పాయభోజనాని భుఞ్జన్తో ఉచ్ఛాదనాదీహి చ కాయం పరిహరన్తో కాయబలం జనేత్వా మాతాపితరో వన్దిత్వా అస్సుముఖం ఞాతిపరివట్టం పహాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి…పే… పబ్బాజేతు మం, భన్తే, భగవాతి. భగవా సమీపే ఠితం అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘తేన హి భిక్ఖు రట్ఠపాలం పబ్బాజేహి చేవ ఉపసమ్పాదేహి చా’’తి. సాధు, భన్తేతి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో పటిస్సుత్వా రట్ఠపాలం కులపుత్తం జినదత్తియం సద్ధివిహారికం లద్ధా పబ్బాజేసి చేవ ఉపసమ్పాదేసి చ. తేన వుత్తం – ‘‘అలత్థ ఖో రట్ఠపాలో కులపుత్తో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పద’’న్తి.
పహితత్తో విహరన్తోతి ద్వాదస సంవచ్ఛరాని ఏవం విహరన్తో. నేయ్యపుగ్గలో హి అయమాయస్మా, తస్మా పుఞ్ఞవా అభినీహారసమ్పన్నోపి సమానో ‘‘అజ్జ అజ్జేవ అరహత్త’’న్తి సమణధమ్మం కరోన్తోపి ద్వాదసమే వస్సే అరహత్తం పాపుణి.
యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి మయ్హం మాతాపితరో పబ్బజ్జం అనుజానమానా – ‘‘తయా కాలేన కాలం ఆగన్త్వా అమ్హాకం దస్సనం దాతబ్బ’’న్తి వత్వా అనుజానింసు, దుక్కరకారికా ఖో పన మాతాపితరో, అహఞ్చ యేనజ్ఝాసయేన పబ్బజితో, సో మే మత్థకం పత్తో, ఇదాని భగవన్తం ఆపుచ్ఛిత్వా అత్తానం మాతాపితూనం దస్సేస్సామీతి చిన్తేత్వా ఆపుచ్ఛితుకామో ఉపసఙ్కమి. మనసాకాసీతి ‘‘కిం ను ఖో రట్ఠపాలే గతే కోచి ఉపద్దవో భవిస్సతీ’’తి మనసి అకాసి. తతో ‘‘భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘సక్ఖిస్సతి ను ఖో రట్ఠపాలో తం మద్దితు’’న్తి ఓలోకేన్తో తస్స అరహత్తసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘సక్ఖిస్సతీ’’తి అఞ్ఞాసి. తేన వుత్తం – యథా భగవా అఞ్ఞాసి…పే… కాలం మఞ్ఞసీతి.
మిగచీరేతి ఏవంనామకే ఉయ్యానే. తఞ్హి రఞ్ఞా – ‘‘అకాలే సమ్పత్తపబ్బజితానం దిన్నమేవ ఇదం, యథాసుఖం పరిభుఞ్జన్తూ’’తి ఏవమనుఞ్ఞాతమేవ అహోసి, తస్మా థేరో – ‘‘మమ ఆగతభావం మాతాపితూనం ఆరోచేస్సామి, తే మే పాదధోవనఉణ్హోదకపాదమక్ఖనతేలాదీని పేసిస్సన్తీ’’తి చిత్తమ్పి అనుప్పాదేత్వా ఉయ్యానమేవ పావిసి. పిణ్డాయ పావిసీతి దుతియదివసే పావిసి.
మజ్ఝిమాయాతి సత్తద్వారకోట్ఠకస్స ఘరస్స మజ్ఝిమే ద్వారకోట్ఠకే. ఉల్లిఖాపేతీతి కప్పకేన కేసే పహరాపేతి. ఏతదవోచాతి – ‘‘ఇమే సమణకా అమ్హాకం పియపుత్తకం పబ్బాజేత్వా చోరానం హత్థే నిక్ఖిపిత్వా వియ ఏకదివసమ్పి న దస్సాపేన్తి, ఏవం ఫరుసకారకా ఏతే పున ఇమం ఠానం ఉపసఙ్కమితబ్బం మఞ్ఞన్తి, ఏత్తోవ నికడ్ఢితబ్బా ఏతే’’తి చిన్తేత్వా ఏతం ‘‘ఇమేహి ముణ్డకేహీ’’తిఆదివచనం అవోచ. ఞాతిదాసీతి ఞాతకానం దాసీ. ఆభిదోసికన్తి పారివాసికం ఏకరత్తాతిక్కన్తం పూతిభూతం. తత్థాయం పదత్థో – పూతిభావదోసేన అభిభూతోతి అభిదోసో, అభిదోసోవ ఆభిదోసికో. ఏకరత్తాతిక్కన్తస్సేవ నామసఞ్ఞా ఏసా యదిదం ఆభిదోసికోతి, తం ఆభిదోసికం. కుమ్మాసన్తి యవకుమ్మాసం. ఛడ్డేతుకామా హోతీతి యస్మా అన్తమసో దాసకమ్మకారానం గోరూపానమ్పి అపరిభోగారహో, తస్మా నం కచవరం వియ బహి ఛడ్డేతుకామా హోతి. సచేతన్తి సచే ఏతం. భగినీతి అరియవోహారేన అత్తనో ధాతిం ఞాతిదాసిం ఆలపతి. ఛడ్డనీయధమ్మన్తి ఛడ్డేతబ్బసభావం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘భగిని ఏతం సచే బహి ఛడ్డనీయధమ్మం నిస్సట్ఠపరిగ్గహం, ఇధ మే పత్తే ఆకిరాహీ’’తి. కిం పన ఏవం వత్తుం లబ్భతి, విఞ్ఞత్తి వా పయుత్తవాచా వా న హోతీతి. న హోతి. కస్మా? నిస్సట్ఠపరిగ్గహత్తా. యఞ్హి ఛడ్డనీయధమ్మం నిస్సట్ఠపరిగ్గహం, యత్థ సామికా అనాలయా హోన్తి, తం సబ్బం ‘‘దేథ ఆహరథ ఆకిరథా’’తి వత్తుం వట్టతి. తేనేవ హి అయమాయస్మా అగ్గఅరియవంసికో సమానోపి ఏవమాహ.
హత్థానన్తి భిక్ఖాగహణత్థం పత్తం ఉపనామయతో మణిబన్ధతో పభుతి ద్విన్నమ్పి హత్థానం. పాదానన్తి నివాసనన్తతో పట్ఠాయ ద్విన్నమ్పి పాదానం. సరస్సాతి సచే తం భగినీతి వాచం నిచ్ఛారయతో సరస్స చ. నిమిత్తం అగ్గహేసీతి హత్థపిట్ఠిఆదీని ఓలోకయమానా – ‘‘పుత్తస్స మే రట్ఠపాలస్స వియ సువణ్ణకచ్ఛపపిట్ఠిసదిసా ఇమా హత్థపాదపిట్ఠియో, హరితాలవట్టియో వియ సువట్టితా అఙ్గులియో, మధురో సరో’’తి గిహికాలే సల్లక్ఖితపుబ్బం ఆకారం అగ్గహేసి సఞ్జాని సల్లక్ఖేసి. తస్స హాయస్మతో ద్వాదసవస్సాని అరఞ్ఞావాసఞ్చేవ పిణ్డియాలోపభోజనఞ్చ పరిభుఞ్జన్తస్స అఞ్ఞాదిసో సరీరవణ్ణో అహోసి, తేన నం సా ఞాతిదాసీ దిస్వావ న సఞ్జాని, నిమిత్తం పన అగ్గహేసీతి.
౩౦౦. రట్ఠపాలస్స మాతరం ఏతదవోచాతి థేరస్స అఙ్గపచ్చఙ్గాని సణ్ఠాపేత్వా థఞ్ఞం పాయేత్వా సంవడ్ఢితధాతీపి సమానా పబ్బజిత్వా మహాఖీణాసవభావప్పత్తేన సామిపుత్తేన సద్ధిం – ‘‘త్వం ను ఖో, మే భన్తే, పుత్తో రట్ఠపాలో’’తిఆదివచనం వత్తుం అవిసహన్తీ వేగేన ఘరం పవిసిత్వా రట్ఠపాలస్స మాతరం ఏతదవోచ. యగ్ఘేతి ఆరోచనత్థే నిపాతో. సచే జే సచ్చన్తి ఏత్థ జేతి ఆలపనే నిపాతో. ఏవఞ్హి తస్మిం దేసే దాసిజనం ఆలపన్తి, తస్మా ‘‘త్వఞ్హి, భోతి దాసి, సచే సచ్చం భణసీ’’తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
ఉపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? మహాకులే ఇత్థియో బహి నిక్ఖమన్తా గరహం పాపుణన్తి, ఇదఞ్చ అచ్చాయికకిచ్చం, సేట్ఠిస్స నం ఆరోచేస్సామీతి చిన్తేతి. తస్మా ఉపసఙ్కమి. అఞ్ఞతరం కుట్టమూలన్తి తస్మిం కిర దేసే దానపతీనం ఘరేసు సాలా హోన్తి, ఆసనాని చేత్థ పఞ్ఞత్తాని హోన్తి, ఉపట్ఠాపితం ఉదకకఞ్జియం. తత్థ పబ్బజితా పిణ్డాయ చరిత్వా నిసీదిత్వా భుఞ్జన్తి. సచే ఇచ్ఛన్తి, దానపతీనమ్పి సన్తకం గణ్హన్తి. తస్మా తమ్పి అఞ్ఞతరస్స కులస్స ఈదిసాయ సాలాయ అఞ్ఞతరం కుట్టమూలన్తి వేదితబ్బం. న హి పబ్బజితా కపణమనుస్సా వియ అసారుప్పే ఠానే నిసీదిత్వా భుఞ్జన్తీతి.
అత్థి నామ తాతాతి ఏత్థ అత్థీతి విజ్జమానత్థే, నామాతి పుచ్ఛనత్థే మఞ్ఞనత్థే వా నిపాతో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – అత్థి ను ఖో, తాత రట్ఠపాల, అమ్హాకం ధనం, నను మయం నిద్ధనాతి వత్తబ్బా, యేసం నో త్వం ఈదిసే ఠానే నిసీదిత్వా ఆభిదోసికం కుమ్మాసం పరిభుఞ్జిస్ససి. తథా అత్థి ను ఖో, తాత రట్ఠపాల, అమ్హాకం జీవితం, నను మయం మతాతి వత్తబ్బా, యేసం నో త్వం ఈదిసే ఠానే నిసీదిత్వా ఆభిదోసికం కుమ్మాసం పరిభుఞ్జిస్ససి. తథా అత్థి మఞ్ఞే, తాత రట్ఠపాల, తవ అబ్భన్తరే సాసనం నిస్సాయ పటిలద్ధో సమణగుణో, యం త్వం సుభోజనరససంవడ్ఢితోపి ఇమం జిగుచ్ఛనేయ్యం ఆభిదోసికం కుమ్మాసం అమతమివ నిబ్బికారో పరిభుఞ్జిస్ససీతి. సో పన గహపతి దుక్ఖాభితున్నతాయ ఏతమత్థం పరిపుణ్ణం కత్వా వత్తుమసక్కోన్తో – ‘‘అత్థి నామ, తాత రట్ఠపాల, ఆభిదోసికం కుమ్మాసం పరిభుఞ్జిస్ససీ’’తి ఏత్తకమేవ అవచ. అక్ఖరచిన్తకా పనేత్థ ఇదం లక్ఖణం వదన్తి – అనోకప్పనామరిసనత్థవసేనేతం అత్థిసద్దే ఉపపదే ‘‘పరిభుఞ్జిస్ససీ’’తి అనాగతవచనం కతం. తస్సాయమత్థో – ‘‘అత్థి నామ…పే… పరిభుఞ్జిస్ససి, ఇదం పచ్చక్ఖమ్పి అహం న సద్దహామి న మరిసయామీ’’తి. ఇదం ఏత్తకం వచనం గహపతి థేరస్స పత్తముఖవట్టియం గహేత్వా ఠితకోవ కథేసి. థేరోపి పితరి పత్తముఖవట్టియం గహేత్వా ఠితేయేవ తం పూతికుమ్మాసం పరిభుఞ్జి సునఖవన్తసదిసం పూతికుక్కుటణ్డమివ భిన్నట్ఠానే పూతికం వాయన్తం. పుథుజ్జనేన కిర తథారూపం కుమ్మాసం పరిభుఞ్జితుం న సక్కా. థేరో పన అరియిద్ధియం ఠత్వా దిబ్బోజం అమతరసం పరిభుఞ్జమానో వియ పరిభుఞ్జిత్వా ధమకరణేన ఉదకం గహేత్వా పత్తఞ్చ ముఖఞ్చ హత్థపాదే చ ధోవిత్వా కుతో నో గహపతీతిఆదిమాహ.
తత్థ కుతో నోతి కుతో ను. నేవ దానన్తి దేయ్యధమ్మవసేన నేవ దానం అలత్థమ్హ. న పచ్చక్ఖానన్తి ‘‘కిం, తాత రట్ఠపాల, కచ్చి తే ఖమనీయం, కచ్చిసి అప్పకిలమథేన ఆగతో, న తావ తాత గేహే భత్తం సమ్పాదియతీ’’తి ఏవం పటిసన్థారవసేన పచ్చక్ఖానమ్పి న అలత్థమ్హ. కస్మా పన థేరో ఏవమాహ? పితు అనుగ్గహేన. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘యథా ఏస మం వదతి, అఞ్ఞేపి పబ్బజితే ఏవం వదతి మఞ్ఞే. బుద్ధసాసనే చ పత్తన్తరే పదుమం వియ భస్మాఛన్నో అగ్గి వియ ఫేగ్గుపటిచ్ఛన్నో చన్దనసారో వియ సుత్తికాపటిచ్ఛన్నం ముత్తరతనం వియ వలాహకపటిచ్ఛన్నో చన్దిమా వియ మాదిసానం పటిచ్ఛన్నగుణానం భిక్ఖూనం అన్తో నత్థి, తేసుపి న ఏవరూపం వచనం పవత్తేస్సతి, సంవరే ఠస్సతీ’’తి అనుగ్గహేన ఏవమాహ.
ఏహి తాతాతి తాత తుయ్హం ఘరం మా హోతు, ఏహి ఘరం గమిస్సామాతి వదతి. అలన్తి థేరో ఉక్కట్ఠఏకాసనికతాయ పటిక్ఖిపన్తో ఏవమాహ. అధివాసేసీతి థేరో పన పకతియా ఉక్కట్ఠసపదానచారికో స్వాతనాయభిక్ఖం నామ నాధివాసేతి, మాతు అనుగ్గహేన పన అధివాసేసి. మాతు కిరస్స థేరం అనుస్సరిత్వా మహాసోకో ఉప్పజ్జి, రోదనేనేవ పక్కక్ఖి వియ జాతా, తస్మా థేరో ‘‘సచాహం తం అపస్సిత్వా గమిస్సామి, హదయమ్పిస్సా ఫాలేయ్యా’’తి అనుగ్గహేన అధివాసేసి. కారాపేత్వాతి ఏకం హిరఞ్ఞస్స, ఏకం సువణ్ణస్సాతి ద్వే పుఞ్జే కారాపేత్వా. కీవమహన్తా పన పుఞ్జా అహేసున్తి. యథా ఓరతో ఠితో పురిసో పారతో ఠితం మజ్ఝిమప్పమాణం పురిసం న పస్సతి, ఏవంమహన్తా.
౩౦౧. ఇదం తే తాతాతి కహాపణపుఞ్జఞ్చ సువణ్ణపుఞ్జఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ. మత్తికన్తి మాతితో ఆగతం, ఇదం తే మాతామహియా మాతు ఇమం గేహం ఆగచ్ఛన్తియా గన్ధమాలాదీనం అత్థాయ దిన్నం ధనన్తి అత్థో. అఞ్ఞం పేత్తికం అఞ్ఞం పితామహన్తి యం పన తే పితు చ పితామహానఞ్చ సన్తకం, తం అఞ్ఞంయేవ, నిహితఞ్చ పయుత్తఞ్చ అతివియ బహు. ఏత్థ చ ‘‘పితామహ’’న్తి తద్ధితలోపం కత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పేతామహ’’న్తి వా పాఠో. సక్కా తతోనిదానన్తి ధనహేతు ధనపచ్చయా. తం తం ధనం రక్ఖన్తస్స చ రాజాదీనం వసేన ధనపరిక్ఖయం పాపుణన్తస్స కస్సచి ఉప్పజ్జమానసోకాదయో సన్ధాయ ఏవమాహ. ఏవం వుత్తే సేట్ఠి గహపతి – ‘‘అహం ఇమం ఉప్పబ్బాజేస్సామీతి ఆనేసిం, సో దాని మే ధమ్మకథం కాతుం ఆరద్ధో, అయం న మే వచనం కరిస్సతీ’’తి ఉట్ఠాయ గన్త్వా అస్స ఓరోధానం ద్వారం వివరాపేత్వా – ‘‘అయం వో సామికో, గచ్ఛథ యం కిఞ్చి కత్వా నం గణ్హితుం వాయమథా’’తి ఉయ్యోజేసి. సువయే ఠితా నాటకిత్థియో నిక్ఖమిత్వా థేరం పరివారయింసు, తాసు ద్వే జేట్ఠకిత్థియో సన్ధాయ పురాణదుతియికాతిఆది వుత్తం. పచ్చేకం పాదేసు గహేత్వాతి ఏకేకమ్హి పాదే నం గహేత్వా.
కీదిసా నామ తా అయ్యపుత్త అచ్ఛరాయోతి కస్మా ఏవమాహంసు? తదా కిర సమ్బహులే ఖత్తియకుమారేపి బ్రాహ్మణకుమారేపి సేట్ఠిపుత్తేపి మహాసమ్పత్తియో పహాయ పబ్బజన్తే దిస్వా పబ్బజ్జాగుణం అజానన్తా కథం సముట్ఠాపేన్తి ‘‘కస్మా ఏతే పబ్బజన్తీ’’తి. అథఞ్ఞే వదన్తి ‘‘దేవచ్ఛరాదేవనాటకానం కారణా’’తి. సా కథా విత్థారికా అహోసి. తం గహేత్వా సబ్బా ఏవమాహంసు. అథ థేరో పటిక్ఖిపన్తో న ఖో మయం భగినీతిఆదిమాహ. సముదాచరతీతి వోహరతి వదతి. తత్థేవ ముచ్ఛితా పపతింసూతి తం భగినివాదేన సముదాచరన్తం దిస్వా ‘‘మయం అజ్జ ఆగమిస్సతి, అజ్జ ఆగమిస్సతీ’’తి ద్వాదస వస్సాని బహి న నిక్ఖన్తా, ఏతం నిస్సాయ నో దారకా న లద్ధా, యేసం ఆనుభావేన జీవేయ్యామ, ఇతో చమ్హా పరిహీనా అఞ్ఞతో చ. అయం లోకో నామ అత్తనోవ చిన్తేసి, తస్మా తాపి ‘‘ఇదాని మయం అనాథా జాతా’’తి అత్తనోవ చిన్తయమానా – ‘‘అనత్థికో దాని అమ్హేహి అయం, సో అమ్హే పజాపతియో సమానా అత్తనా సద్ధిం ఏకమాతుకుచ్ఛియా సయితదారికా వియ మఞ్ఞతీ’’తి సముప్పన్నబలవసోకా హుత్వా తస్మింయేవ పదేసే ముచ్ఛితా పపతింసు, పతితాతి అత్థో.
మా నో విహేఠేథాతి మా అమ్హే ధనం దస్సేత్వా మాతుగామే చ ఉయ్యోజేత్వా విహేఠయిత్థ, విహేసా హేసా పబ్బజితానన్తి. కస్మా ఏవమాహ? మాతాపితూనం అనుగ్గహేన. సో కిర సేట్ఠి – ‘‘పబ్బజితలిఙ్గం నామ కిలిట్ఠం, పబ్బజ్జావేసం హారేత్వా న్హాయిత్వా తయో జనా ఏకతో భుఞ్జిస్సామా’’తి మఞ్ఞమానో థేరస్స భిక్ఖం న దేతి. థేరో – ‘‘మాదిసస్స ఖీణాసవస్స ఆహారన్తరాయం కత్వా ఏతే బహుం అపుఞ్ఞం పసవేయ్యు’’న్తి తేసం అనుగ్గహేన ఏవమాహ.
౩౦౨. గాథా అభాసీతి గాథాయో అభాసి. తత్థ పస్సాతి సన్తికే ఠితజనం సన్ధాయ వదతి. చిత్తన్తి చిత్తవిచిత్తం. బిమ్బన్తి అత్తభావం. అరుకాయన్తి నవన్నం వణముఖానం వసేన వణకాయం. సముస్సితన్తి తీణి అట్ఠిసతాని నవహి న్హారుసతేహి బన్ధిత్వా నవహి మంసపేసిసతేహి లిమ్పిత్వా సమన్తతో ఉస్సితం. ఆతురన్తి జరాతురతాయ రోగాతురతాయ కిలేసాతురతాయ చ నిచ్చాతురం. బహుసఙ్కప్పన్తి పరేసం ఉప్పన్నపత్థనాసఙ్కప్పేహి బహుసఙ్కప్పం. ఇత్థీనఞ్హి కాయే పురిసానం సఙ్కప్పా ఉప్పజ్జన్తి, తేసం కాయే ఇత్థీనం. సుసానే ఛడ్డితకళేవరభూతమ్పి చేతం కాకకులలాదయో పత్థయన్తియేవాతి బహుసఙ్కప్పో నామ హోతి. యస్స నత్థి ధువం ఠితీతి యస్స కాయస్స మాయామరీచిఫేణపిణ్డ ఉదకపుప్ఫుళాదీనం వియ ఏకంసేనేవ ఠితి నామ నత్థి, భిజ్జనధమ్మతావ నియతా.
తచేన ఓనద్ధన్తి అల్లమనుస్సచమ్మేన ఓనద్ధం. సహ వత్థేభి సోభతీతి గన్ధాదీహి మణికుణ్డలేహి చ చిత్తకతమ్పి రూపం వత్థేహి సహేవ సోభతి, వినా వత్థేహి జేగుచ్ఛం హోతి అనోలోకనక్ఖమం.
అలత్తకకతాతి అలత్తకేన రఞ్జితా. చుణ్ణకమక్ఖితన్తి సాసపకక్కేన ముఖపీళకాదీని నీహరిత్వా లోణమత్తికాయ దుట్ఠలోహితం విలియాపేత్వా తిలపిట్ఠేన లోహితం పసాదేత్వా హలిద్దియా వణ్ణం సమ్పాదేత్వా చుణ్ణకగణ్డికాయ ముఖం పహరన్తి, తేనేస అతివియ విరోచతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.
అట్ఠాపదకతాతి రసోదకేన మక్ఖిత్వా నలాటపరియన్తే ఆవత్తనపరివత్తే కత్వా అట్ఠపదకరచనాయ రచితా. అఞ్జనీతి అఞ్జననాళికా.
ఓదహీతి ఠపేసి. పాసన్తి వాకరాజాలం. నాసదాతి న ఘట్టయి. నివాపన్తి నివాపసుత్తే వుత్తనివాపతిణసదిసభోజనం. కన్దన్తేతి విరవమానే పరిదేవమానే. ఇమాయ హి గాథాయ థేరో మాతాపితరో మిగలుద్దకే వియ కత్వా దస్సేసి, అవసేసఞాతకే మిగలుద్దకపరిసం వియ, హిరఞ్ఞసువణ్ణం వాకరాజాలం వియ, అత్తనా భుత్తభోజనం నివాపతిణం వియ, అత్తానం మహామిగం వియ కత్వా దస్సేసి. యథా హి మహామిగో యావదత్థం నివాపతిణం ఖాదిత్వా పానీయం పివిత్వా గీవం ఉక్ఖిపిత్వా దిసం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇమం నామ ఠానం గతస్స సోత్థి భవిస్సతీ’’తి మిగలుద్దకానం పరిదేవన్తానంయేవ వాకరం అఘట్టయమానోవ ఉప్పతిత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఘనచ్ఛాయస్స ఛత్తస్స వియ గుమ్బస్స హేట్ఠా మన్దమన్దేన వాతేన బీజయమానో ఆగతమగ్గం ఓలోకేన్తో తిట్ఠతి, ఏవమేవ థేరో ఇమా గాథా భాసిత్వా ఆకాసేనేవ గన్త్వా మిగచీరే పచ్చుపట్ఠాసి.
కస్మా పన థేరో ఆకాసేన గతోతి. పితా కిరస్స సేట్ఠి సత్తసు ద్వారకోట్ఠకేసు అగ్గళం దాపేత్వా మల్లే ఆణాపేసి – ‘‘సచే నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛతి, హత్థపాదేసు నం గహేత్వా కాసాయాని హరిత్వా గిహివేసం గణ్హాపేథా’’తి. తస్మా థేరో – ‘‘ఏతే మాదిసం మహాఖీణాసవం హత్థే వా పాదే వా గహేత్వా అపుఞ్ఞం పసవేయ్యుం, తం నేసం మా అహోసీ’’తి చిన్తేత్వా ఆకాసేన అగమాసి. పరసముద్దవాసిత్థేరానం పన – ‘‘ఠితకోవ ఇమా గాథా భాసిత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా రఞ్ఞో కోరబ్యస్స మిగచీరే పచ్చుపట్ఠాసీ’’తి అయం వాచనామగ్గోయేవ.
౩౦౩. మిగవోతి తస్స ఉయ్యానపాలస్స నామం. సోధేన్తోతి ఉయ్యానమగ్గం సమం కారేత్వా అన్తోఉయ్యానే తచ్ఛితబ్బయుత్తట్ఠానాని తచ్ఛాపేన్తో సమ్మజ్జితబ్బయుత్తాని ఠానాని సమ్మజ్జాపేన్తో వాలుకాఓకిరణ-పుప్ఫవికిరణ-పుణ్ణఘటట్ఠపన-కదలిక్ఖన్ధఠపనాదీని చ కరోన్తోతి అత్థో. యేన రాజా కోరబ్యో తేనుపసఙ్కమీతి అమ్హాకం రాజా సదా ఇమస్స కులపుత్తస్స వణ్ణం కథేసి, పస్సితుకామో ఏతం, ఆగతభావం పనస్స న జానాతి, మహా ఖో పనాయం పణ్ణాకారో, గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేస్సామీతి చిన్తేత్వా యేన రాజా కోరబ్యో తేనుపసఙ్కమి.
కిత్తయమానో అహోసీతి సో కిర రాజా థేరం అనుస్సరిత్వా బలమజ్ఝేపి నాటకమజ్ఝేపి – ‘‘దుక్కరం కతం కులపుత్తేన తావ మహన్తం సమ్పత్తిం పహాయ పబ్బజిత్వా పుననివత్తిత్వా అనపలోకేన్తేనా’’తి గుణం కథేసి, తం గహేత్వా అయం ఏవమాహ. విస్సజ్జేథాతి వత్వాతి ఓరోధమహామత్తబలకాయాదీసు యస్స యం అనుచ్ఛవికం, తస్స తం దాపేత్వాతి అత్థో. ఉస్సటాయ ఉస్సటాయాతి ఉస్సితాయ ఉస్సితాయ, మహామత్తమహారట్ఠికాదీనం వసేన ఉగ్గతుగ్గతమేవ పరిసం గహేత్వా ఉపసఙ్కమీతి అత్థో. ఇధ భవం రట్ఠపాలో హత్థత్థరే నిసీదతూతి హత్థత్థరో తనుకో బహలపుప్ఫాదిగుణం కత్వా అత్థతో అభిలక్ఖితో హోతి, తాదిసే అనాపుచ్ఛిత్వా నిసీదితుం న యుత్తన్తి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ.
౩౦౪. పారిజుఞ్ఞానీతి పారిజుఞ్ఞభావా పరిక్ఖయా. జిణ్ణోతి జరాజిణ్ణో. వుడ్ఢోతి వయోవుడ్ఢో. మహల్లకోతి జాతిమహల్లకో. అద్ధగతోతి అద్ధానం అతిక్కన్తో. వయోఅనుప్పత్తోతి పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తో. పబ్బజతీతి ధురవిహారం గన్త్వా భిక్ఖూ వన్దిత్వా, – ‘‘భన్తే, మయా దహరకాలే బహుం కుసలం కతం, ఇదాని మహల్లకోమ్హి, మహల్లకస్స చేసా పబ్బజ్జా నామ, చేతియఙ్గణం సమ్మజ్జిత్వా అప్పహరితం కత్వా జీవిస్సామి, పబ్బాజేథ మం, భన్తే,’’తి కారుఞ్ఞం ఉప్పాదేన్తో యాచతి, థేరా అనుకమ్పాయ పబ్బాజేన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. దుతియవారేపి ఏసేవ నయో.
అప్పాబాధోతి అరోగో. అప్పాతఙ్కోతి నిద్దుక్ఖో. సమవేపాకినియాతి సమవిపాచనియా. గహణియాతి కమ్మజతేజోధాతుయా. తత్థ యస్స భుత్తభుత్తో ఆహారో జీరతి, యస్స వా పన పుటభత్తం వియ తథేవ తిట్ఠతి, ఉభోపేతే న సమవేపాకినియా గహణియా సమన్నాగతా. యస్స పన భుత్తకాలే భత్తచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతేవ, అయం సమవేపాకినియా సమన్నాగతో. నాతిసీతాయ నచ్చుణ్హాయాతి తేనేవ కారణేన నాతిసీతాయ నచ్చుణ్హాయ. అనుపుబ్బేనాతి రాజానో వా హరన్తీతిఆదినా అనుక్కమేన. దుతియవారే రాజభయచోరభయఛాతకభయాదినా అనుక్కమేన.
౩౦౫. ధమ్ముద్దేసా ఉద్దిట్ఠాతి ధమ్మనిద్దేసా ఉద్దిట్ఠా. ఉపనియ్యతీతి జరామరణసన్తికం గచ్ఛతి, ఆయుక్ఖయేన వా తత్థ నియ్యతి. అద్ధువోతి ధువట్ఠానవిరహితో. అతాణోతి తాయితుం సమత్థేన విరహితో. అనభిస్సరోతి అసరణో అభిసరిత్వా అభిగన్త్వా అస్సాసేతుం సమత్థేన విరహితో. అస్సకోతి నిస్సకో సకభణ్డవిరహితో. సబ్బం పహాయ గమనీయన్తి సకభణ్డన్తి సల్లక్ఖితం సబ్బం పహాయ లోకేన గన్తబ్బం. తణ్హాదాసోతి తణ్హాయ దాసో.
౩౦౬. హత్థిస్మిన్తి హత్థిసిప్పే. కతావీతి కతకరణీయో, సిక్ఖితసిక్ఖో పగుణసిప్పోతి అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఊరుబలీతి ఊరుబలసమ్పన్నో. యస్స హి ఫలకఞ్చ ఆవుధఞ్చ గహేత్వా పరసేనం పవిసిత్వా అభిన్నం భిన్దతో భిన్నం సన్ధారయతో పరహత్థగతం రజ్జం ఆహరితుం ఊరుబలం అత్థి, అయం ఊరుబలీ నామ. బాహుబలీతి బాహుబలసమ్పన్నో. సేసం పురిమసదిసమేవ. అలమత్తోతి సమత్థఅత్తభావో.
పరియోధాయ వత్తిస్సన్తీతి ఉప్పన్నం ఉప్పద్దవం ఓధాయ అవత్థరిత్వా వత్తిస్సన్తీతి సల్లక్ఖేత్వా గహితా.
సంవిజ్జతి ఖో, భో రట్ఠపాల, ఇమస్మిం రాజకులే పహూతం హిరఞ్ఞసువణ్ణన్తి ఇదం సో రాజా ఉపరి ధమ్ముద్దేసస్స కారణం ఆహరన్తో ఆహ.
అథాపరం ఏతదవోచాతి ఏతం ‘‘పస్సామి లోకే’’తిఆదినా నయేన చతున్నం ధమ్ముద్దేసానం అనుగీతిం అవోచ.
౩౦౭. తత్థ భియ్యోవ కామే అభిపత్థయన్తీతి ఏకం లభిత్వా ద్వే పత్థయన్తి, ద్వే లభిత్వా చత్తారోతి ఏవం ఉత్తరుత్తరి వత్థుకామకిలేసకామే పత్థయన్తియేవ.
పసయ్హాతి సపత్తగణం అభిభవిత్వా. ససాగరన్తన్తి సద్ధిం సాగరన్తేన. ఓరం సముద్దస్సాతి యం సముద్దస్స ఓరతో సకరట్ఠం, తేన అతిత్తరూపోతి అత్థో. న హత్థీతి న హి అత్థి.
అహో వతా నోతి అహో వత ను, అయమేవ వా పాఠో. అమరాతి చాహూతి అమరం ఇతి చ ఆహు. ఇదం వుత్తం హోతి – యం మతం ఞాతీ పరివారేత్వా కన్దన్తి, తం – ‘‘అహో వత అమ్హాకం భాతా మతో, పుత్తో మతో’’తిఆదీనిపి వదన్తి.
ఫుసన్తి ఫస్సన్తి మరణఫస్సం ఫుసన్తి. తథేవ ఫుట్ఠోతి యథా బాలో, ధీరోపి తథేవ మరణఫస్సేన ఫుట్ఠో, అఫుట్ఠో నామ నత్థి, అయం పన విసేసో. బాలో చ బాల్యా వధితోవ సేతీతి బాలో బాలభావేన మరణఫస్సం ఆగమ్మ వధితోవ సేతి అభిహతోవ సయతి. అకతం వత మే కల్యాణన్తిఆదివిప్పటిసారవసేన చలతి వేధతి విప్ఫన్దతి. ధీరో చ న వేధతీతి ధీరో సుగతినిమిత్తం పస్సన్తో న వేధతి న చలతి.
యాయ వోసానం ఇధాధిగచ్ఛతీతి యాయ పఞ్ఞాయ ఇమస్మిం లోకే సబ్బకిచ్చవోసానం అరహత్తం అధిగచ్ఛతి, సావ ధనతో ఉత్తమతరా. అబ్యోసితత్తాతి అపరియోసితత్తా, అరహత్తపత్తియా, అభావేనాతి అత్థో. భవాభవేసూతి హీనప్పణీతేసు భవేసు.
ఉపేతి గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకన్తి తేసు పాపం కరోన్తేసు యో కోచి సత్తో పరమ్పరాయ సంసారం ఆపజ్జిత్వా గబ్భఞ్చ పరఞ్చ లోకం ఉపేతి. తస్సప్పపఞ్ఞోతి తస్స తాదిసస్స అప్పపఞ్ఞస్స అఞ్ఞో అప్పపఞ్ఞో అభిసద్దహన్తో.
సకమ్మునా హఞ్ఞతీతి అత్తనా కతకమ్మవసేన ‘‘కసాహిపి తాలేతీ’’తిఆదీహి కమ్మకారణాహి హఞ్ఞతి. పేచ్చ పరమ్హి లోకేతి ఇతో గన్త్వా పరమ్హి అపాయలోకే.
విరూపరూపేనాతి వివిధరూపేన, నానాసభావేనాతి అత్థో. కామగుణేసూతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికేసు సబ్బకామగుణేసు ఆదీనవం దిస్వా. దహరాతి అన్తమసో కలలమత్తభావం ఉపాదాయ తరుణా. వుడ్ఢాతి వస్ససతాతిక్కన్తా. అపణ్ణకం సామఞ్ఞమేవ సేయ్యోతి అవిరుద్ధం అద్వజ్ఝగామిం ఏకన్తనియ్యానికం సామఞ్ఞమేవ ‘‘సేయ్యో, ఉత్తరితరఞ్చ పణీతతరఞ్చా’’తి ఉపధారేత్వా పబ్బజితోస్మి మహారాజాతి. తస్మా యం త్వం వదసి – ‘‘కిం దిస్వా వా సుత్వా వా’’తి, ఇదం దిస్వా చ సుత్వా చ పబ్బజితోస్మీతి మం ధారేహీతి దేసనం నిట్ఠాపేసీతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
రట్ఠపాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. మఘదేవసుత్తవణ్ణనా
౩౦౮. ఏవం మే సుతన్తి మఘదేవసుత్తం. తత్థ మఘదేవఅమ్బవనేతి పుబ్బే మఘదేవో నామ రాజా తం అమ్బవనం రోపేసి. తేసు రుక్ఖేసు పలుజ్జమానేసు అపరభాగే అఞ్ఞేపి రాజానో రోపేసుంయేవ. తం పన పఠమవోహారవసేన మఘదేవమ్బవనన్తేవ సఙ్ఖం గతం. సితం పాత్వాకాసీతి సాయన్హసమయే విహారచారికం చరమానో రమణీయం భూమిభాగం దిస్వా – ‘‘వసితపుబ్బం ను ఖో మే ఇమస్మిం ఓకాసే’’తి ఆవజ్జన్తో – ‘‘పుబ్బే అహం మఘదేవో నామ రాజా హుత్వా ఇమం అమ్బవనం రోపేసిం, ఏత్థేవ పబ్బజిత్వా చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిం. తం ఖో పనేతం కారణం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అపాకటం, పాకటం కరిస్సామీ’’తి అగ్గగ్గదన్తే దస్సేన్తో సితం పాతు అకాసి.
ధమ్మో అస్స అత్థీతి ధమ్మికో. ధమ్మేన రాజా జాతోతి ధమ్మరాజా. ధమ్మే ఠితోతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మే ఠితో. ధమ్మం చరతీతి సమం చరతి. తత్ర బ్రాహ్మణగహపతికేసూతి యోపి సో పుబ్బరాజూహి బ్రాహ్మణానం దిన్నపరిహారో, తం అహాపేత్వా పకతినియామేనేవ అదాసి, తథా గహపతికానం. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. పక్ఖస్సాతి ఇమినా పాటిహారికపక్ఖోపి సఙ్గహితో. అట్ఠమీఉపోసథస్స హి పచ్చుగ్గమనానుగ్గమనవసేన సత్తమియఞ్చ నవమియఞ్చ, చాతుద్దసపన్నరసానం పచ్చుగ్గమనానుగ్గమనవసేన తేరసియఞ్చ పాటిపదే చాతి ఇమే దివసా పాటిహారికపక్ఖాతి వేదితబ్బా. తేసుపి ఉపోసథం ఉపవసి.
౩౦౯. దేవదూతాతి దేవోతి మచ్చు, తస్స దూతాతి దేవదూతా. సిరస్మిఞ్హి పలితేసు పాతుభూతేసు మచ్చురాజస్స సన్తికే ఠితో వియ హోతి, తస్మా పలితాని మచ్చుదేవస్స దూతాతి వుచ్చన్తి. దేవా వియ దూతాతిపి దేవదూతా. యథా హి అలఙ్కతపటియత్తాయ దేవతాయ ఆకాసే ఠత్వా ‘‘అసుకదివసే మరిస్సతీ’’తి వుత్తే తం తథేవ హోతి, ఏవం సిరస్మిం పలితేసు పాతుభూతేసు దేవతాబ్యాకరణసదిసమేవ హోతి. తస్మా పలితాని దేవసదిసా దూతాతి వుచ్చన్తి. విసుద్ధిదేవానం దూతాతిపి దేవదూతా. సబ్బబోధిసత్తా హి జిణ్ణబ్యాధితమతపబ్బజితే దిస్వావ సంవేగమాపజ్జిత్వా నిక్ఖమ్మ పబ్బజన్తి. యథాహ –
‘‘జిణ్ణఞ్చ దిస్వా దుఖితఞ్చ బ్యాధితం,
మతఞ్చ దిస్వా గతమాయుసఙ్ఖయం;
కాసాయవత్థం పబ్బజితఞ్చ దిస్వా,
తస్మా అహం పబ్బజితోమ్హి రాజా’’తి.
ఇమినా పరియాయేన పలితాని విసుద్ధిదేవానం దూతత్తా దేవదూతాతి వుచ్చన్తి.
కప్పకస్స గామవరం దత్వాతి సతసహస్సుట్ఠానకం జేట్ఠకగామం దత్వా. కస్మా అదాసి? సంవిగ్గమానసత్తా. తస్స హి అఞ్జలిస్మిం ఠపితాని పలితాని దిస్వావ సంవేగో ఉప్పజ్జతి. అఞ్ఞాని చతురాసీతివస్ససహస్సాని ఆయు అత్థి, ఏవం సన్తేపి మచ్చురాజస్స సన్తికే ఠితం వియ అత్తానం మఞ్ఞమానో సంవిగ్గో పబ్బజ్జం రోచేతి. తేన వుత్తం –
‘‘సిరే దిస్వాన పలితం, మఘదేవో దిసమ్పతి;
సంవేగం అలభీ ధీరో, పబ్బజ్జం సమరోచయీ’’తి.
అపరమ్పి వుత్తం –
‘‘ఉత్తమఙ్గరుహా మయ్హం, ఇమే జాతా వయోహరా;
పాతుభూతా దేవదూతా, పబ్బజ్జాసమయో మమా’’తి.
పురిసయుగేతి వంససమ్భవే పురిసే. కేసమస్సుం ఓహారేత్వాతి తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజన్తాపి హి పఠమం కేసమస్సుం ఓహారేత్వా పబ్బజన్తి, తతో పట్ఠాయ వడ్ఢితే కేసే బన్ధిత్వా జటాకలాపధరా హుత్వా విచరన్తి. బోధిసత్తోపి తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజి. పబ్బజితో పన అనేసనం అననుయుఞ్జిత్వా రాజగేహతో ఆహటభిక్ఖాయ యాపేన్తో బ్రహ్మవిహారం భావేసి. తస్మా సో మేత్తాసహగతేనాతిఆది వుత్తం.
కుమారకీళితం కీళీతి అఙ్కేన అఙ్కం పరిహరియమానో కీళి. మాలాకలాపం వియ హి నం ఉక్ఖిపిత్వావ విచరింసు. రఞ్ఞో మఘదేవస్స పుత్తో…పే… పబ్బజీతి ఇమస్స పబ్బజితదివసే పఞ్చ మఙ్గలాని అహేసుం. మఘదేవరఞ్ఞో మతకభత్తం, తస్స రఞ్ఞో పబ్బజితమఙ్గలం, తస్స పుత్తస్స ఛత్తుస్సాపనమఙ్గలం, తస్స పుత్తస్స ఉపరజ్జమఙ్గలం, తస్స పుత్తస్స నామకరణమఙ్గలన్తి ఏకస్మింయేవ సమయే పఞ్చ మఙ్గలాని అహేసుం, సకలజమ్బుదీపతలే ఉన్నఙ్గలమహోసి.
౩౧౧. పుత్తపపుత్తకాతి పుత్తా చ పుత్తపుత్తా చాతి ఏవం పవత్తా తస్స పరమ్పరా. పచ్ఛిమకో అహోసీతి పబ్బజ్జాపచ్ఛిమకో అహోసి. బోధిసత్తో కిర బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో – ‘‘పవత్తతి ను ఖో తం మయా మనుస్సలోకే నిహతం కల్యాణవత్త’’న్తి ఆవజ్జన్తో అద్దస – ‘‘ఏత్తకం అద్ధానం పవత్తతి, ఇదాని న పవత్తిస్సతీ’’తి. న ఖో పనాహం మయ్హం పవేణియా ఉచ్ఛిజ్జితుం దస్సామీతి అత్తనో వంసే జాతరఞ్ఞోయేవ అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా అత్తనో వంసస్స నేమిం ఘటేన్తో వియ నిబ్బత్తో, తేనేవస్స నిమీతి నామం అహోసి. ఇతి సో పబ్బజితరాజూనం సబ్బపచ్ఛిమకో హుత్వా పబ్బజితోతి పబ్బజ్జాపచ్ఛిమకో అహోసి. గుణేహి పన అతిరేకతరో. తస్స హి సబ్బరాజూహి అతిరేకతరా ద్వే గుణా అహేసుం. చతూసు ద్వారేసు సతసహస్సం సతసహస్సం విస్సజ్జేత్వా దేవసికం దానం అదాసి, అనుపోసథికస్స చ దస్సనం నివారేసి. అనుపోసథికేసు హి రాజానం పస్సిస్సామాతి గతేసు దోవారికో పుచ్ఛతి ‘‘తుమ్హే ఉపోసథికా నో వా’’తి. యే అనుపోసథికా హోన్తి, తే నివారేతి ‘‘అనుపోసథికానం రాజా దస్సనం న దేతీ’’తి. ‘‘మయం జనపదవాసినో కాలే భోజనం కుహిం లభిస్సామా’’తిపి తత్థ వచనోకాసో నత్థి. చతూసు హి ద్వారేసు రాజఙ్గణే చ అనేకాని భత్తచాటిసహస్సాని పటియత్తానేవ హోన్తి. తస్మా మహాజనో ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానే మస్సుం కారేత్వా న్హాయిత్వా వత్థాని పరివత్తేత్వా యథారుచితం భోజనం భుఞ్జిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ రఞ్ఞో గేహద్వారం గచ్ఛతి. దోవారికేన ‘‘ఉపోసథికా తుమ్హే’’తి పుచ్ఛితపుచ్ఛితా ‘‘ఆమ ఆమా’’తి వదన్తి. తేన హి ఆగచ్ఛథాతి పవేసేత్వా రఞ్ఞో దస్సేతి. ఇతి ఇమేహి ద్వీహి గుణేహి అతిరేకతరో అహోసి.
౩౧౨. దేవానం తావతింసానన్తి తావతింసభవనే నిబ్బత్తదేవానం. తే కిర దేవా విదేహరట్ఠే మిథిలనగరవాసినో రఞ్ఞో ఓవాదే ఠత్వా పఞ్చ సీలాని రక్ఖిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా తత్థ నిబ్బత్తా రఞ్ఞో గుణకథం కథేన్తి. తే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘దేవానం తావతింసాన’’న్తి.
నిసిన్నో హోతీతి పాసాదవరస్స ఉపరిగతో దానఞ్చ సీలఞ్చ ఉపపరిక్ఖమానో నిసిన్నో హోతి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘దానం ను ఖో మహన్తం ఉదాహు సీలం, యది దానం మహన్తం, అజ్ఝోత్థరిత్వా దానమేవ దస్సామి. అథ సీలం, సీలమేవ పూరిస్సామీ’’తి. తస్స ‘‘ఇదం మహన్తం ఇదం మహన్త’’న్తి నిచ్ఛితుం అసక్కోన్తస్సేవ సక్కో గన్త్వా పురతో పాతురహోసి. తేన వుత్తం అథ ఖో, ఆనన్ద,…పే… సమ్ముఖే పాతురహోసీతి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘రఞ్ఞో కఙ్ఖా ఉప్పన్నా, తస్స కఙ్ఖచ్ఛేదనత్థం పఞ్హఞ్చ కథేస్సామి, ఇధాగమనత్థాయ పటిఞ్ఞఞ్చ గణ్హిస్సామీ’’తి. తస్మా గన్త్వా సమ్ముఖే పాతురహోసి. రాజా అదిట్ఠపుబ్బం రూపం దిస్వా భీతో అహోసి లోమహట్ఠజాతో. అథ నం సక్కో – ‘‘మా భాయి, మహారాజ, విస్సత్థో పఞ్హం పుచ్ఛ, కఙ్ఖం తే పటివినోదేస్సామీ’’తి ఆహ.
రాజా –
‘‘పుచ్ఛామి తం మహారాజ, సబ్బభూతానమిస్సర;
దానం వా బ్రహ్మచరియం వా, కతమం సు మహప్ఫల’’న్తి. –
పఞ్హం పుచ్ఛి. సక్కో – ‘‘దానం నామ కిం, సీలమేవ గుణవిసిట్ఠతాయ మహన్తం. అహఞ్హి పుబ్బే, మహారాజ, దసవస్ససహస్సాని దసన్నం జటిలసహస్సానం దానం దత్వా పేత్తివిసయతో న ముత్తో, సీలవన్తా పన మయ్హం దానం భుఞ్జిత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తా’’తి వత్వా ఇమా గాథా అవోచ –
‘‘హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతి;
మజ్ఝిమేన చ దేవత్తం, ఉత్తమేన విసుజ్ఝతి.
న హేతే సులభా కాయా, యాచయోగేన కేనచి;
యే కాయే ఉపపజ్జన్తి, అనాగారా తపస్సినో’’తి. (జా. ౨.౨౨.౪౨౯-౪౩౦);
ఏవం రఞ్ఞో కఙ్ఖం వినోదేత్వా దేవలోకగమనాయ పటిఞ్ఞాగహణత్థం లాభా తే మహారాజాతిఆదిమాహ. తత్థ అవికమ్పమానోతి అభాయమానో. అధివాసేసీతి అహం మహాజనం కుసలం సమాదపేమి, పుఞ్ఞవన్తానం పన వసనట్ఠానం దిస్వా ఆగతేన మనుస్సపథే సుఖం కథేతుం హోతీతి అధివాసేసి.
౩౧౩. ఏవం భద్దన్తవాతి ఏవం హోతు భద్దకం తవ వచనన్తి వత్వా. యోజేత్వాతి ఏకస్మింయేవ యుగే సహస్సఅస్సాజానీయే యోజేత్వా. తేసం పన పాటియేక్కం యోజనకిచ్చం నత్థి, మనం ఆగమ్మ యుత్తాయేవ హోన్తి. సో పన దిబ్బరథో దియడ్ఢయోజనసతికో హోతి, నద్ధితో పట్ఠాయ రథసీసం పఞ్ఞాసయోజనాని, అక్ఖబన్ధో పణ్ణాసయోజనాని, అక్ఖబన్ధతో పట్ఠాయ పచ్ఛాభాగో పణ్ణాసయోజనాని, సబ్బో సత్తవణ్ణరతనమయో. దేవలోకో నామ ఉద్ధం, మనుస్సలోకో అధో, తస్మా హేట్ఠాముఖం రథం పేసేసీతి న సల్లక్ఖేతబ్బం. యథా పన పకతిమగ్గం పేసేతి, ఏవమేవ మనుస్సానం సాయమాసభత్తే నిట్ఠితే చన్దేన సద్ధిం యుగనద్ధం కత్వా పేసేసి, యమకచన్దా ఉట్ఠితా వియ అహేసుం. మహాజనో దిస్వా ‘‘యమకచన్దా ఉగ్గతా’’తి ఆహ. ఆగచ్ఛన్తే ఆగచ్ఛన్తే న యమకచన్దా, ఏకం విమానం, న విమానం, ఏకో రథోతి. రథోపి ఆగచ్ఛన్తో ఆగచ్ఛన్తో పకతిరథప్పమాణోవ, అస్సాపి పకతిఅస్సప్పమాణావ అహేసుం. ఏవం రథం ఆహరిత్వా రఞ్ఞో పాసాదం పదక్ఖిణం కత్వా పాచీనసీహపఞ్జరట్ఠానే రథం నివత్తేత్వా ఆగతమగ్గాభిముఖం కత్వా సీహపఞ్జరే ఠత్వావ ఆరోహనసజ్జం ఠపేసి.
అభిరుహ మహారాజాతి రాజా – ‘‘దిబ్బయానం మే లద్ధ’’న్తి న తావదేవ అభిరుహి, నాగరానం పన ఓవాదం అదాసి ‘‘పస్సథ తాతా, యం మే సక్కేన దేవరఞ్ఞా దిబ్బరథో పేసితో, సో చ ఖో న జాతిగోత్తం వా కులప్పదేసం వా పటిచ్చ పేసితో, మయ్హం పన సీలాచారగుణే పసీదిత్వా పేసితో. సచే తుమ్హేపి సీలం రక్ఖిస్సథ, తుమ్హాకమ్పి పేసేస్సతి, ఏవం రక్ఖితుం యుత్తం నామేతం సీలం. నాహం దేవలోకం గన్త్వా చిరాయిస్సామి, అప్పమత్తా హోథా’’తి మహాజనం ఓవదిత్వా పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా రథం అభిరుహి. తతో మాతలి సఙ్గాహకో ‘‘అహమ్పి మహారాజస్స మమానుచ్ఛవికం కరిస్సామీ’’తి ఆకాసమ్హి ద్వే మగ్గే దస్సేత్వా అపిచ మహారాజాతిఆదిమాహ.
తత్థ కతమేనాతి, మహారాజ, ఇమేసు మగ్గేసు ఏకో నిరయం గచ్ఛతి, ఏకో దేవలోకం, తేసు తం కతమేన నేమి. యేనాతి యేన మగ్గేన గన్త్వా యత్థ పాపకమ్మన్తా పాపకానం కమ్మానం విపాకం పటిసంవేదియన్తి, తం ఠానం సక్కా హోతి పస్సితున్తి అత్థో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. జాతకేపి –
‘‘కేన తం నేమి మగ్గేన, రాజసేట్ఠ దిసమ్పతి;
యేన వా పాపకమ్మన్తా, పుఞ్ఞకమ్మా చ యే నరా’’తి. (జా. ౨.౨౨.౪౫౦) –
గాథాయ అయమేవత్థో. తేనేవాహ –
‘‘నిరయే తావ పస్సామి, ఆవాసే పాపకమ్మినం;
ఠానాని లుద్దకమ్మానం, దుస్సీలానఞ్చ యా గతీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౪౫౧);
ఉభయేనేవ మం మాతలి నేహీతి మాతలి ద్వీహి మగ్గేహి మం నేహి, అహం నిరయం పస్సితుకామో దేవలోకమ్పీతి. పఠమం కతమేన నేమీతి. పఠమం నిరయమగ్గేన నేహీతి. తతో మాతలి అత్తనో ఆనుభావేన రాజానం పఞ్చదస మహానిరయే దస్సేసి. విత్థారకథా పనేత్థ –
‘‘దస్సేసి మాతలి రఞ్ఞో, దుగ్గం వేతరణిం నదిం;
కుథితం ఖారసంయుత్తం, తత్తం అగ్గిసిఖూపమ’’న్తి. (జా. ౨.౨౨.౪౫౨) –
జాతకే వుత్తనయేన వేదితబ్బా. నిరయం దస్సేత్వా రథం నివత్తేత్వా దేవలోకాభిముఖం గన్త్వా బీరణీదేవధీతాయ సోణదిన్నదేవపుత్తస్స గణదేవపుత్తానఞ్చ విమానాని దస్సేన్తో దేవలోకం నేసి. తత్రాపి విత్థారకథా –
‘‘యది తే సుతా బీరణీ జీవలోకే,
ఆమాయదాసీ అహు బ్రాహ్మణస్స;
సా పత్తకాలే అతిథిం విదిత్వా,
మాతావ పుత్తం సకిమాభినన్దీ;
సంయమా సంవిభాగా చ,
సా విమానస్మి మోదతీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౫౦౭) –
జాతకే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.
ఏవం గచ్ఛతో పన తస్స రథనేమి వట్టియా చిత్తకూటద్వారకోట్ఠకస్స ఉమ్మారే పహతమత్తేవ దేవనగరే కోలాహలం అహోసి. సక్కం దేవరాజానం ఏకకంయేవ ఓహాయ దేవసఙ్ఘో మహాసత్తం పచ్చుగ్గమనమకాసి, తం దేవతానం ఆదరం దిస్వా సక్కో చిత్తం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో – ‘‘అభిరమ, మహారాజ, దేవేసు దేవానుభావేనా’’తి ఆహ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అయం రాజా అజ్జ ఆగన్త్వా ఏకదివసేనేవ దేవగణం అత్తనో అభిముఖమకాసి. సచే ఏకం ద్వే దివసే వసిస్సతి, న మం దేవా ఓలోకేస్సన్తీ’’తి. సో ఉసూయమానో, ‘‘మహారాజ, తుయ్హం ఇమస్మిం దేవలోకే వసితుం పుఞ్ఞం నత్థి, అఞ్ఞేసం పుఞ్ఞేన వసాహీ’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన ఏవమాహ. బోధిసత్తో – ‘‘నాసక్ఖి జరసక్కో మనం సన్ధారేతుం, పరం నిస్సాయ లద్ధం ఖో పన యాచిత్వా లద్ధభణ్డకం వియ హోతీ’’తి పటిక్ఖిపన్తో అలం మారిసాతిఆదిమాహ. జాతకేపి వుత్తం –
‘‘యథా యాచితకం యానం, యథా యాచితకం ధనం;
ఏవంసమ్పదమేవే తం, యం పరతో దానపచ్చయా;
న చాహమేతమిచ్ఛామి, యం పరతో దానపచ్చయా’’తి. (జా. ౨.౨౨.౫౮౫-౫౮౬) –
సబ్బం వత్తబ్బం. బోధిసత్తో పన మనుస్సత్తభావేన కతివారే దేవలోకం గతోతి. చత్తారో – మన్ధాతురాజకాలే సాధినరాజకాలే గుత్తిలవీణావాదకకాలే నిమిమహారాజకాలేతి. సో మన్ధాతుకాలే దేవలోకే అసఙ్ఖ్యేయ్యం కాలం వసి, తస్మిఞ్హి వసమానేయేవ ఛత్తింస సక్కా చవింసు. సాధినరాజకాలే సత్తాహం వసి, మనుస్సగణనాయ సత్త వస్ససతాని హోన్తి. గుత్తిలవీణావాదకకాలే చ నిమిరాజకాలే చ ముహుత్తమత్తం వసి, మనుస్సగణనాయ సత్త దివసాని హోన్తి.
౩౧౪. తత్థేవ మిథిలం పటినేసీతి పటినేత్వా పకతిసిరిగబ్భేయేవ పతిట్ఠాపేసి.
౩౧౫. కళారజనకోతి తస్స నామం. కళారదన్తతాయ పన కళారజనకోతి వుత్తో. న సో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజీతి ఏత్తకమత్తమేవ న అకాసి, సేసం సబ్బం పాకతికమేవ అహోసి.
౩౧౬. సముచ్ఛేదో హోతీతి ఏత్థ కల్యాణవత్తం కో సముచ్ఛిన్దతి, కేన సముచ్ఛిన్నం, కో పవత్తేతి, కేన పవత్తితం నామ హోతీతి అయం విభాగో వేదితబ్బో. తత్థ సీలవా భిక్ఖు ‘‘న సక్కా మయా అరహత్తం లద్ధు’’న్తి వీరియం అకరోన్తో సముచ్ఛిన్దతి. దుస్సీలేన సముచ్ఛిన్నం నామ హోతి. సత్త సేఖా పవత్తేన్తి. ఖీణాసవేన పవత్తితం నామ హోతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
మఘదేవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. మధురసుత్తవణ్ణనా
౩౧౭. ఏవం మే సుతన్తి మధురసుత్తం. తత్థ మహాకచ్చానోతి గిహికాలే ఉజ్జేనికరఞ్ఞో పురోహితపుత్తో అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో సువణ్ణవణ్ణో చ. మధురాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. గున్దావనేతి కణ్హకగున్దావనే. అవన్తిపుత్తోతి అవన్తిరట్ఠే రఞ్ఞో ధీతాయ పుత్తో. వుద్ధో చేవ అరహా చాతి దహరం అరహన్తమ్పి న తథా సమ్భావేన్తి యథా మహల్లకం, థేరో పన వుద్ధో చేవ అహోసి అరహా చ. బ్రాహ్మణా, భో కచ్చానాతి సో కిర రాజా బ్రాహ్మణలద్ధికో, తస్మా ఏవమాహ. బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణోతిఆదీసు జాతిగోత్తాదీనం పఞ్ఞాపనట్ఠానే బ్రాహ్మణావ సేట్ఠాతి దస్సేతి. హీనో అఞ్ఞో వణ్ణోతి ఇతరే తయో వణ్ణా హీనా లామకాతి వదతి. సుక్కోతి పణ్డరో. కణ్హోతి కాళకో. సుజ్ఝన్తీతి జాతిగోత్తాదిపఞ్ఞాపనట్ఠానేసు సుజ్ఝన్తి. బ్రహ్మునో పుత్తాతి మహాబ్రహ్మునో పుత్తా. ఓరసా ముఖతో జాతాతి ఉరే వసిత్వా ముఖతో నిక్ఖన్తా, ఉరే కత్వా సంవద్ధితాతి వా ఓరసా. బ్రహ్మజాతి బ్రహ్మతో నిబ్బత్తా. బ్రహ్మనిమ్మితాతి బ్రహ్మునా నిమ్మితా. బ్రహ్మదాయాదాతి బ్రహ్మునో దాయాదా. ఘోసోయేవ ఖో ఏసోతి వోహారమత్తమేవేతం.
౩౧౮. ఇజ్ఝేయ్యాతి సమిజ్ఝేయ్య, యత్తకాని ధనాదీని పత్థేయ్య, తత్తకేహిస్స మనోరథో పూరేయ్యాతి అత్థో. ఖత్తియోపిస్సాస్సాతి ఖత్తియోపి అస్స ఇస్సరియసమ్పత్తస్స పుబ్బుట్ఠాయీ అస్స. నేసం ఏత్థ కిఞ్చీతి న ఏతేసం ఏత్థ కిఞ్చి.
౩౨౨. ఆసనేన వా నిమన్తేయ్యామాతి నిసిన్నాసనం పప్ఫోటేత్వా ఇధ నిసీదాతి వదేయ్యామ. అభినిమన్తేయ్యామపి నన్తి అభిహరిత్వా తం నిమన్తేయ్యామ. తత్థ దువిధో అభిహారో వాచాయ చేవ కాయేన చ. ‘‘తుమ్హాకం ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే మమం చీవరాదీహి వదేయ్యాథ యేనత్థో’’తి వదన్తో హి వాచాయ అభిహరిత్వా నిమన్తేతి నామ. చీవరాదివేకల్లం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఇదం గణ్హథా’’తి తాని దేన్తో పన కాయేన అభిహరిత్వా నిమన్తేతి నామ. తదుభయమ్పి సన్ధాయ ‘‘అభినిమన్తేయ్యామపి న’’న్తి ఆహ. రక్ఖావరణగుత్తిన్తి రక్ఖాసఙ్ఖాతఞ్చేవ ఆవరణసఙ్ఖాతఞ్చ గుత్తిం. యా పనేసా ఆవుధహత్థే పురిసే ఠపేన్తేన రక్ఖా, సా ధమ్మికా నామ సంవిహితా న హోతి. యథా పన అవేలాయ కట్ఠహారికాపణ్ణహారికాదయో విహారం న పవిసన్తి, మిగలుద్దకాదయో విహారసీమాయ మిగే వా మచ్ఛే వా న గణ్హన్తి, ఏవం సంవిదహన్తేన ధమ్మికా నామ సంవిహితా హోతి. తం సన్ధాయాహ ‘‘ధమ్మిక’’న్తి.
ఏవం సన్తేతి ఏవం చతున్నమ్పి వణ్ణానం పబ్బజితానం పబ్బజితసక్కారేన సమే సమానే. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
మధురసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. బోధిరాజకుమారసుత్తవణ్ణనా
౩౨౪. ఏవం మే సుతన్తి బోధిరాజకుమారసుత్తం. తత్థ కోకనదోతి కోకనదం వుచ్చతి పదుమం. సో చ మఙ్గలపాసాదో ఓలోకనకపదుమం దస్సేత్వా కతో, తస్మా కోకనదోతి సఙ్ఖం లభి.
౩౨౫. యావ పచ్ఛిమసోపానకళేవరాతి ఏత్థ పచ్ఛిమసోపానకళేవరన్తి పఠమం సోపానఫలకం వుత్తం. అద్దసా ఖోతి ఓలోకనత్థంయేవ ద్వారకోట్ఠకే ఠితో అద్దస. భగవా తుణ్హీ అహోసీతి ‘‘కిస్స ను ఖో అత్థాయ రాజకుమారేన అయం మహాసక్కారో కతో’’తి ఆవజ్జన్తో పుత్తపత్థనాయ కతభావం అఞ్ఞాసి. సో హి రాజకుమారో అపుత్తకో, సుతఞ్చానేన అహోసి – ‘‘బుద్ధానం కిర అధికారం కత్వా మనసా ఇచ్ఛితం లభన్తీ’’తి. సో – ‘‘సచాహం పుత్తం లభిస్సామి, సమ్మాసమ్బుద్ధో మమ చేలప్పటికం అక్కమిస్సతి. నో చే లభిస్సామి, న అక్కమిస్సతీ’’తి పత్థనం కత్వా సన్థరాపేసి. అథ భగవా ‘‘నిబ్బత్తిస్సతి ను ఖో ఏతస్స పుత్తో’’తి ఆవజ్జేత్వా ‘‘న నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి అద్దస.
పుబ్బే కిర సో ఏకస్మిం దీపే వసమానో సమచ్ఛన్దేన సకుణపోతకే ఖాది. సచస్స మాతుగామో అఞ్ఞోవ భవేయ్య, పుత్తం లభేయ్య. ఉభోహి పన సమానచ్ఛన్దేహి హుత్వా పాపకమ్మం కతం, తేనస్స పుత్తో న నిబ్బత్తిస్సతీతి అఞ్ఞాసి. దుస్సే పన అక్కన్తే – ‘‘బుద్ధానం అధికారం కత్వా పత్థితపత్థితం లభన్తీతి లోకే అనుస్సవో, మయా చ మహాఅభినీహారో కతో, న చ పుత్తం లభామి, తుచ్ఛం ఇదం వచన’’న్తి మిచ్ఛాగహణం గణ్హేయ్య. తిత్థియాపి – ‘‘నత్థి సమణానం అకత్తబ్బం నామ, చేలప్పటికం మద్దన్తా ఆహిణ్డన్తీ’’తి ఉజ్ఝాయేయ్యుం. ఏతరహి చ అక్కమన్తేసు బహూ భిక్ఖూ పరచిత్తవిదునో, తే భబ్బం జానిత్వా అక్కమిస్సన్తి, అభబ్బం జానిత్వా న అక్కమిస్సన్తి. అనాగతే పన ఉపనిస్సయో మన్దో భవిస్సతి, అనాగతం న జానిస్సన్తి. తేసు అక్కమన్తేసు సచే పత్థితం ఇజ్ఝిస్సతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే ఇజ్ఝిస్సతి, – ‘‘పుబ్బే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అభినీహారం కత్వా ఇచ్ఛితిచ్ఛితం లభన్తి, తం ఇదాని న లభన్తి. తేయేవ మఞ్ఞే భిక్ఖూ పటిపత్తిపూరకా అహేసుం, ఇమే పటిపత్తిం పూరేతుం న సక్కోన్తీ’’తి మనుస్సా విప్పటిసారినో భవిస్సన్తీతి ఇమేహి కారణేహి భగవా అక్కమితుం అనిచ్ఛన్తో తుణ్హీ అహోసి. సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి ‘‘న, భిక్ఖవే, చేలప్పటికా అక్కమితబ్బా’’తి (చూళవ. ౨౬౮). మఙ్గలత్థాయ పఞ్ఞత్తం అనక్కమన్తేసు పన అక్కమనత్థాయ అనుపఞ్ఞత్తిం ఠపేసి – ‘‘గిహీ, భిక్ఖవే, మఙ్గలికా, అనుజానామి, భిక్ఖవే, గిహీనం మఙ్గలత్థాయా’’తి (చూళవ. ౨౬౮).
౩౨౬. పచ్ఛిమం జనతం తథాగతో అనుకమ్పతీతి ఇదం థేరో వుత్తేసు కారణేసు తతియం కారణం సన్ధాయాహ. న ఖో సుఖేన సుఖన్తి కస్మా ఆహ? కామసుఖల్లికానుయోగసఞ్ఞీ హుత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధో న అక్కమి, తస్మా అహమ్పి సత్థారా సమానచ్ఛన్దో భవిస్సామీతి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ.
౩౨౭. సో ఖో అహన్తిఆది ‘‘యావ రత్తియా పచ్ఛిమే యామే’’తి తావ మహాసచ్చకే (మ. ని. ౧.౩౬౪ ఆదయో) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. తతో పరం యావ పఞ్చవగ్గియానం ఆసవక్ఖయా పాసరాసిసుత్తే (మ. ని. ౧.౨౭౨ ఆదయో) వుత్తనయేన వేదితబ్బం.
౩౪౩. అఙ్కుసగయ్హే సిప్పేతి అఙ్కుసగహణసిప్పే. కుసలో అహన్తి ఛేకో అహం. కస్స పనాయం సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హీతి? పితు సన్తికే, పితాపిస్స పితు సన్తికేవ ఉగ్గణ్హి. కోసమ్బియం కిర పరన్తపరాజా నామ రజ్జం కారేసి. రాజమహేసీ గరుభారా ఆకాసతలే రఞ్ఞా సద్ధిం బాలాతపం తప్పమానా రత్తకమ్బలం పారుపిత్వా నిసిన్నా హోతి, ఏకో హత్థిలిఙ్గసకుణో ‘‘మంసపేసీ’’తి మఞ్ఞమానో గహేత్వా ఆకాసం పక్ఖన్ది. సా ‘‘ఛడ్డేయ్య మ’’న్తి భయేన నిస్సద్దా అహోసి, సో తం పబ్బతపాదే రుక్ఖవిటపే ఠపేసి. సా పాణిస్సరం కరోన్తీ మహాసద్దమకాసి. సకుణో పలాయి, తస్సా తత్థేవ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. తియామరత్తిం దేవే వస్సన్తే కమ్బలం పారుపిత్వా నిసీది. తతో చ అవిదూరే తాపసో వసతి. సో తస్సా సద్దేన అరుణే ఉగ్గతే రుక్ఖమూలం ఆగతో జాతిం పుచ్ఛిత్వా నిస్సేణిం బన్ధిత్వా ఓతారేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం నేత్వా యాగుం పాయేసి. దారకస్స మేఘఉతుఞ్చ పబ్బతఉతుఞ్చ గహేత్వా జాతత్తా ఉదేనోతి నామం అకాసి. తాపసో ఫలాఫలాని ఆహరిత్వా ద్వేపి జనే పోసేసి.
సా ఏకదివసం తాపసస్స ఆగమనవేలాయ పచ్చుగ్గమనం కత్వా ఇత్థికుత్తం దస్సేత్వా తాపసం సీలభేదం ఆపాదేసి. తేసం ఏకతో వసన్తానం కాలే గచ్ఛన్తే పరన్తపరాజా కాలం అకాసి. తాపసో రత్తిభాగే నక్ఖత్తం ఓలోకేత్వా రఞ్ఞో మతభావం ఞత్వా – ‘‘తుయ్హం రాజా మతో, పుత్తో తే కిం ఇధ వసితుం ఇచ్ఛతి, ఉదాహు పేత్తికే రజ్జే ఛత్తం ఉస్సాపేతు’’న్తి పుచ్ఛి. సా పుత్తస్స ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ఛత్తం ఉస్సాపేతుకామతఞ్చస్స ఞత్వా తాపసస్స ఆరోచేసి. తాపసో చ హత్థిగన్థసిప్పం జానాతి, కుతోనేన లద్ధం? సక్కస్స సన్తికా. పుబ్బే కిరస్స సక్కో ఉపట్ఠానం ఆగన్త్వా ‘‘కేన కిలమథా’’తి పుచ్ఛి. సో ‘‘హత్థిపరిస్సయో అత్థీ’’తి ఆరోచేసి. తస్స సక్కో హత్థిగన్థఞ్చేవ వీణకఞ్చ దత్వా ‘‘పలాపేతుకామతాయ సతి ఇమం తన్తిం వాదేత్వా ఇమం సిలోకం వదేయ్యాథ, పక్కోసితుకామతాయ సతి ఇమం సిలోకం వదేయ్యాథా’’తి ఆహ. తాపసో తం సిప్పం కుమారస్స అదాసి. సో ఏకం వటరుక్ఖం అభిరుహిత్వా హత్థీసు ఆగతేసు తన్తిం వాదేత్వా సిలోకం వదతి, హత్థీ భీతా పలాయింసు.