౫. బోధిరాజకుమారసుత్తవణ్ణనా

౩౨౪. ఏవం మే సుతన్తి బోధిరాజకుమారసుత్తం. తత్థ కోకనదోతి కోకనదం వుచ్చతి పదుమం. సో చ మఙ్గలపాసాదో ఓలోకనకపదుమం దస్సేత్వా కతో, తస్మా కోకనదోతి సఙ్ఖం లభి.

౩౨౫. యావ పచ్ఛిమసోపానకళేవరాతి ఏత్థ పచ్ఛిమసోపానకళేవరన్తి పఠమం సోపానఫలకం వుత్తం. అద్దసా ఖోతి ఓలోకనత్థంయేవ ద్వారకోట్ఠకే ఠితో అద్దస. భగవా తుణ్హీ అహోసీతి ‘‘కిస్స ను ఖో అత్థాయ రాజకుమారేన అయం మహాసక్కారో కతో’’తి ఆవజ్జన్తో పుత్తపత్థనాయ కతభావం అఞ్ఞాసి. సో హి రాజకుమారో అపుత్తకో, సుతఞ్చానేన అహోసి – ‘‘బుద్ధానం కిర అధికారం కత్వా మనసా ఇచ్ఛితం లభన్తీ’’తి. సో – ‘‘సచాహం పుత్తం లభిస్సామి, సమ్మాసమ్బుద్ధో మమ చేలప్పటికం అక్కమిస్సతి. నో చే లభిస్సామి, న అక్కమిస్సతీ’’తి పత్థనం కత్వా సన్థరాపేసి. అథ భగవా ‘‘నిబ్బత్తిస్సతి ను ఖో ఏతస్స పుత్తో’’తి ఆవజ్జేత్వా ‘‘న నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి అద్దస.

పుబ్బే కిర సో ఏకస్మిం దీపే వసమానో సమచ్ఛన్దేన సకుణపోతకే ఖాది. సచస్స మాతుగామో అఞ్ఞోవ భవేయ్య, పుత్తం లభేయ్య. ఉభోహి పన సమానచ్ఛన్దేహి హుత్వా పాపకమ్మం కతం, తేనస్స పుత్తో న నిబ్బత్తిస్సతీతి అఞ్ఞాసి. దుస్సే పన అక్కన్తే – ‘‘బుద్ధానం అధికారం కత్వా పత్థితపత్థితం లభన్తీతి లోకే అనుస్సవో, మయా చ మహాఅభినీహారో కతో, న చ పుత్తం లభామి, తుచ్ఛం ఇదం వచన’’న్తి మిచ్ఛాగహణం గణ్హేయ్య. తిత్థియాపి – ‘‘నత్థి సమణానం అకత్తబ్బం నామ, చేలప్పటికం మద్దన్తా ఆహిణ్డన్తీ’’తి ఉజ్ఝాయేయ్యుం. ఏతరహి చ అక్కమన్తేసు బహూ భిక్ఖూ పరచిత్తవిదునో, తే భబ్బం జానిత్వా అక్కమిస్సన్తి, అభబ్బం జానిత్వా న అక్కమిస్సన్తి. అనాగతే పన ఉపనిస్సయో మన్దో భవిస్సతి, అనాగతం న జానిస్సన్తి. తేసు అక్కమన్తేసు సచే పత్థితం ఇజ్ఝిస్సతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే ఇజ్ఝిస్సతి, – ‘‘పుబ్బే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అభినీహారం కత్వా ఇచ్ఛితిచ్ఛితం లభన్తి, తం ఇదాని న లభన్తి. తేయేవ మఞ్ఞే భిక్ఖూ పటిపత్తిపూరకా అహేసుం, ఇమే పటిపత్తిం పూరేతుం న సక్కోన్తీ’’తి మనుస్సా విప్పటిసారినో భవిస్సన్తీతి ఇమేహి కారణేహి భగవా అక్కమితుం అనిచ్ఛన్తో తుణ్హీ అహోసి. సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి ‘‘న, భిక్ఖవే, చేలప్పటికా అక్కమితబ్బా’’తి (చూళవ. ౨౬౮). మఙ్గలత్థాయ పఞ్ఞత్తం అనక్కమన్తేసు పన అక్కమనత్థాయ అనుపఞ్ఞత్తిం ఠపేసి – ‘‘గిహీ, భిక్ఖవే, మఙ్గలికా, అనుజానామి, భిక్ఖవే, గిహీనం మఙ్గలత్థాయా’’తి (చూళవ. ౨౬౮).

౩౨౬. పచ్ఛిమం జనతం తథాగతో అనుకమ్పతీతి ఇదం థేరో వుత్తేసు కారణేసు తతియం కారణం సన్ధాయాహ. న ఖో సుఖేన సుఖన్తి కస్మా ఆహ? కామసుఖల్లికానుయోగసఞ్ఞీ హుత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధో న అక్కమి, తస్మా అహమ్పి సత్థారా సమానచ్ఛన్దో భవిస్సామీతి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ.

౩౨౭. సో ఖో అహన్తిఆది ‘‘యావ రత్తియా పచ్ఛిమే యామే’’తి తావ మహాసచ్చకే (మ. ని. ౧.౩౬౪ ఆదయో) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. తతో పరం యావ పఞ్చవగ్గియానం ఆసవక్ఖయా పాసరాసిసుత్తే (మ. ని. ౧.౨౭౨ ఆదయో) వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

౩౪౩. అఙ్కుసగయ్హే సిప్పేతి అఙ్కుసగహణసిప్పే. కుసలో అహన్తి ఛేకో అహం. కస్స పనాయం సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హీతి? పితు సన్తికే, పితాపిస్స పితు సన్తికేవ ఉగ్గణ్హి. కోసమ్బియం కిర పరన్తపరాజా నామ రజ్జం కారేసి. రాజమహేసీ గరుభారా ఆకాసతలే రఞ్ఞా సద్ధిం బాలాతపం తప్పమానా రత్తకమ్బలం పారుపిత్వా నిసిన్నా హోతి, ఏకో హత్థిలిఙ్గసకుణో ‘‘మంసపేసీ’’తి మఞ్ఞమానో గహేత్వా ఆకాసం పక్ఖన్ది. సా ‘‘ఛడ్డేయ్య మ’’న్తి భయేన నిస్సద్దా అహోసి, సో తం పబ్బతపాదే రుక్ఖవిటపే ఠపేసి. సా పాణిస్సరం కరోన్తీ మహాసద్దమకాసి. సకుణో పలాయి, తస్సా తత్థేవ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. తియామరత్తిం దేవే వస్సన్తే కమ్బలం పారుపిత్వా నిసీది. తతో చ అవిదూరే తాపసో వసతి. సో తస్సా సద్దేన అరుణే ఉగ్గతే రుక్ఖమూలం ఆగతో జాతిం పుచ్ఛిత్వా నిస్సేణిం బన్ధిత్వా ఓతారేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం నేత్వా యాగుం పాయేసి. దారకస్స మేఘఉతుఞ్చ పబ్బతఉతుఞ్చ గహేత్వా జాతత్తా ఉదేనోతి నామం అకాసి. తాపసో ఫలాఫలాని ఆహరిత్వా ద్వేపి జనే పోసేసి.

సా ఏకదివసం తాపసస్స ఆగమనవేలాయ పచ్చుగ్గమనం కత్వా ఇత్థికుత్తం దస్సేత్వా తాపసం సీలభేదం ఆపాదేసి. తేసం ఏకతో వసన్తానం కాలే గచ్ఛన్తే పరన్తపరాజా కాలం అకాసి. తాపసో రత్తిభాగే నక్ఖత్తం ఓలోకేత్వా రఞ్ఞో మతభావం ఞత్వా – ‘‘తుయ్హం రాజా మతో, పుత్తో తే కిం ఇధ వసితుం ఇచ్ఛతి, ఉదాహు పేత్తికే రజ్జే ఛత్తం ఉస్సాపేతు’’న్తి పుచ్ఛి. సా పుత్తస్స ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ఛత్తం ఉస్సాపేతుకామతఞ్చస్స ఞత్వా తాపసస్స ఆరోచేసి. తాపసో చ హత్థిగన్థసిప్పం జానాతి, కుతోనేన లద్ధం? సక్కస్స సన్తికా. పుబ్బే కిరస్స సక్కో ఉపట్ఠానం ఆగన్త్వా ‘‘కేన కిలమథా’’తి పుచ్ఛి. సో ‘‘హత్థిపరిస్సయో అత్థీ’’తి ఆరోచేసి. తస్స సక్కో హత్థిగన్థఞ్చేవ వీణకఞ్చ దత్వా ‘‘పలాపేతుకామతాయ సతి ఇమం తన్తిం వాదేత్వా ఇమం సిలోకం వదేయ్యాథ, పక్కోసితుకామతాయ సతి ఇమం సిలోకం వదేయ్యాథా’’తి ఆహ. తాపసో తం సిప్పం కుమారస్స అదాసి. సో ఏకం వటరుక్ఖం అభిరుహిత్వా హత్థీసు ఆగతేసు తన్తిం వాదేత్వా సిలోకం వదతి, హత్థీ భీతా పలాయింసు.

సో సిప్పస్స ఆనుభావం ఞత్వా పునదివసే పక్కోసనసిప్పం పయోజేసి. జేట్ఠకహత్థీ ఆగన్త్వా ఖన్ధం ఉపనామేసి. సో తస్స ఖన్ధగతో యుద్ధసమత్థే తరుణహత్థీ ఉచ్చినిత్వా కమ్బలఞ్చ ముద్దికఞ్చ గహేత్వా మాతాపితరో వన్దిత్వా నిక్ఖన్తో అనుపుబ్బేన తం తం గామం పవిసిత్వా – ‘‘అహం రఞ్ఞో పుత్తో, సమ్పత్తిం అత్థికా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి జనసఙ్గహం కత్వా నగరం పరివారేత్వా – ‘‘అహం రఞ్ఞో పుత్తో, మయ్హం ఛత్తం దేథా’’తి అసద్దహన్తానం కమ్బలఞ్చ ముద్దికఞ్చ దస్సేత్వా ఛత్తం ఉస్సాపేసి. సో హత్థివిత్తకో హుత్వా ‘‘అసుకట్ఠానే సున్దరో హత్థీ అత్థీ’’తి వుత్తే గన్త్వా గణ్హాతి. చణ్డపజ్జోతో ‘‘తస్స సన్తికే సిప్పం గణ్హిస్సామీ’’తి కట్ఠహత్థిం పయోజేత్వా తస్స అన్తో యోధే నిసీదాపేత్వా తం హత్థిం గహణత్థాయ ఆగతం గణ్హిత్వా తస్స సన్తికే సిప్పం గహణత్థాయ ధీతరం ఉయ్యోజేసి. సో తాయ సద్ధిం సంవాసం కప్పేత్వా తం గహేత్వా అత్తనో నగరంయేవ అగమాసి. తస్సా కుచ్ఛియం ఉప్పన్నో అయం బోధిరాజకుమారో అత్తనో పితు సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హి.

౩౪౪. పధానియఙ్గానీతి పధానం వుచ్చతి పదహనభావో, పధానమస్స అత్థీతి పధానియో. పధానియస్స భిక్ఖునో అఙ్గానీతి పధానియఙ్గాని. సద్ధోతి సద్ధాయ సమన్నాగతో. సా పనేసా ఆగమనసద్ధా అధిగమసద్ధా ఓకప్పనసద్ధా పసాదసద్ధాతి చతుబ్బిధా. తత్థ సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం సద్ధా అభినీహారతో పట్ఠాయ ఆగతత్తా ఆగమనసద్ధా నామ. అరియసావకానం పటివేధేన అధిగతత్తా అధిగమసద్ధా నామ. బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘోతి వుత్తే అచలభావేన ఓకప్పనం ఓకప్పనసద్ధా నామ. పసాదుప్పత్తి పసాదసద్ధా నామ, ఇధ పన ఓకప్పనసద్ధా అధిప్పేతా. బోధిన్తి చతుమగ్గఞాణం. తం సుప్పటివిద్ధం తథాగతేనాతి సద్దహతి, దేసనాసీసమేవ చేతం, ఇమినా పన అఙ్గేన తీసుపి రతనేసు సద్ధా అధిప్పేతా. యస్స హి బుద్ధాదీసు పసాదో బలవా, తస్స పధానం వీరియం ఇజ్ఝతి.

అప్పాబాధోతి అరోగో. అప్పాతఙ్కోతి నిద్దుక్ఖో. సమవేపాకినియాతి సమవిపాచనియా. గహణియాతి కమ్మజతేజోధాతుయా. నాతిసీతాయ నాచ్చుణ్హాయాతి అతిసీతగహణికో హి సీతభీరూ హోతి, అచ్చుణ్హగహణికో ఉణ్హభీరూ, తేసం పధానం న ఇజ్ఝతి. మజ్ఝిమగహణికస్స ఇజ్ఝతి. తేనాహ ‘‘మజ్ఝిమాయ పధానక్ఖమాయా’’తి. యథాభూతం అత్తానం ఆవికత్తాతి యథాభూతం అత్తనో అగుణం పకాసేతా. ఉదయత్థగామినియాతి ఉదయఞ్చ అత్థఞ్చ గన్తుం పరిచ్ఛిన్దితుం సమత్థాయ, ఏతేన పఞ్ఞాసలక్ఖణపరిగ్గాహికం ఉదయబ్బయఞాణం వుత్తం. అరియాయాతి పరిసుద్ధాయ. నిబ్బేధికాయాతి అనిబ్బిద్ధపుబ్బే లోభక్ఖన్ధాదయో నిబ్బిజ్ఝితుం సమత్థాయ. సమ్మాదుక్ఖక్ఖయగామినియాతి తదఙ్గవసేన కిలేసానం పహీనత్తా యం దుక్ఖం ఖీయతి, తస్స దుక్ఖస్స ఖయగామినియా. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి విపస్సనాపఞ్ఞావ కథితా. దుప్పఞ్ఞస్స హి పధానం న ఇజ్ఝతి. ఇమాని చ పఞ్చ పధానియఙ్గాని లోకియానేవ వేదితబ్బాని.

౩౪౫. సాయమనుసిట్ఠో పాతో విసేసం అధిగమిస్సతీతి అత్థఙ్గతే సూరియే అనుసిట్ఠో అరుణుగ్గమనే విసేసం అధిగమిస్సతి. పాతమనుసిట్ఠో సాయన్తి అరుణుగ్గమనే అనుసిట్ఠో సూరియత్థఙ్గమనవేలాయం. అయఞ్చ పన దేసనా నేయ్యపుగ్గలవసేన వుత్తా. దన్ధపఞ్ఞో హి నేయ్యపుగ్గలో సత్తహి దివసేహి అరహత్తం పాపుణాతి, తిక్ఖపఞ్ఞో ఏకదివసేన, సేసదివసే మజ్ఝిమపఞ్ఞావసేన వేదితబ్బం. అహో బుద్ధో అహో ధమ్మో అహో ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతతాతి యస్మా బుద్ధధమ్మానం ఉళారతాయ ధమ్మస్స చ స్వాక్ఖాతతాయ పాతో కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా సాయం అరహత్తం పాపుణాతి, తస్మా పసంసన్తో ఏవమాహ. యత్ర హి నామాతి విమ్హయత్థే నిపాతో.

౩౪౬. కుచ్ఛిమతీతి ఆపన్నసత్తా. యో మే అయం, భన్తే, కుచ్ఛిగతోతి కిం పనేవం సరణం గహితం హోతీతి. న హోతి. అచిత్తకసరణగమనం నామ నత్థి, ఆరక్ఖో పనస్స పచ్చుపట్ఠితోవ హోతి. అథ నం యదా మహల్లకకాలే మాతాపితరో, – ‘‘తాత, కుచ్ఛిగతమేవ తం సరణం గణ్హాపయిమ్హా’’తి సారేన్తి, సో చ సల్లక్ఖేత్వా ‘‘అహం సరణం గతో ఉపాసకో’’తి సతిం ఉప్పాదేతి, తదా సరణం గహితం నామ హోతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

బోధిరాజకుమారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.