౪. దీఘనఖసుత్తవణ్ణనా

౨౦౧. ఏవం మే సుతన్తి దీఘనఖసుత్తం. తత్థ సూకరఖతాయన్తి సూకరఖతాతి ఏవంనామకే లేణే. కస్సపబుద్ధకాలే కిర తం లేణం ఏకస్మిం బుద్ధన్తరే పథవియా వడ్ఢమానాయ అన్తోభూమిగతం జాతం. అథేకదివసం ఏకో సూకరో తస్స ఛదనపరియన్తసమీపే పంసుం ఖణి. దేవే వుట్టే పంసుధోతో ఛదనపరియన్తో పాకటో అహోసి. ఏకో వనచరకో దిస్వా – ‘‘పుబ్బే సీలవన్తేహి పరిభుత్తలేణేన భవితబ్బం, పటిజగ్గిస్సామి న’’న్తి సమన్తతో పంసుం అపనేత్వా లేణం సోధేత్వా కుట్టపరిక్ఖేపం కత్వా ద్వారవాతపానం యోజేత్వా సుపరినిట్ఠిత-సుధాకమ్మచిత్తకమ్మరజతపట్టసదిసాయ వాలుకాయ సన్థతపరివేణం లేణం కత్వా మఞ్చపీఠం పఞ్ఞాపేత్వా భగవతో వసనత్థాయ అదాసి. లేణం గమ్భీరం అహోసి ఓతరిత్వా అభిరుహితబ్బం. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

దీఘనఖోతి తస్స పరిబ్బాజకస్స నామం. ఉపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? సో కిర థేరే అడ్ఢమాసపబ్బజితే చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం మాతులో అఞ్ఞం పాసణ్డం గన్త్వా న చిరం తిట్ఠతి, ఇదాని పనస్స సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గతస్స అడ్ఢమాసో జాతో. పవత్తిమ్పిస్స న సుణామి, ఓజవన్తం ను ఖో సాసనం, జానిస్సామి న’’న్తి గన్తుకామో జాతో. తస్మా ఉపసఙ్కమి. ఏకమన్తం ఠితోతి తస్మిం కిర సమయే థేరో భగవన్తం బీజయమానో ఠితో హోతి, పరిబ్బాజకో మాతులే హిరోత్తప్పేన ఠితకోవ పఞ్హం పుచ్ఛి. తేన వుత్తం ‘‘ఏకమన్తం ఠితో’’తి.

సబ్బం మే నక్ఖమతీతి సబ్బా మే ఉపపత్తియో నక్ఖమన్తి, పటిసన్ధియో నక్ఖమన్తీతి అధిప్పాయేన వదతి. ఏత్తావతానేన ‘‘ఉచ్ఛేదవాదోహమస్మీ’’తి దీపితం హోతి. భగవా పనస్స అధిప్పాయం ముఞ్చిత్వా అక్ఖరే తావ దోసం దస్సేన్తో యాపి ఖో తేతిఆదిమాహ. తత్థ ఏసాపి తే దిట్ఠి నక్ఖమతీతి ఏసాపి తే పఠమం రుచ్చిత్వా ఖమాపేత్వా గహితదిట్ఠి నక్ఖమతీతి. ఏసా చే మే, భో గోతమ, దిట్ఠి ఖమేయ్యాతి మయ్హఞ్హి సబ్బం నక్ఖమతీతి దిట్ఠి, తస్స మయ్హం యా ఏసా సబ్బం మే నక్ఖమతీతి దిట్ఠి, ఏసా మే ఖమేయ్య. యం తం ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి వుత్తం, తమ్పిస్స తాదిసమేవ. యథా సబ్బగహణేన గహితాపి అయం దిట్ఠి ఖమతి, ఏవమేవం తమ్పి ఖమేయ్య. ఏవం అత్తనో వాదే ఆరోపితం దోసం ఞత్వా తం పరిహరామీతి సఞ్ఞాయ వదతి, అత్థతో పనస్స ‘‘ఏసా దిట్ఠి న మే ఖమతీ’’తి ఆపజ్జతి. యస్స పనేసా న ఖమతి న రుచ్చతి, తస్సాయం తాయ దిట్ఠియా సబ్బం మే న ఖమతీతి దిట్ఠి రుచితం. తేన హి దిట్ఠిఅక్ఖమేన అరుచితేన భవితబ్బన్తి సబ్బం ఖమతీతి రుచ్చతీతి ఆపజ్జతి. న పనేస తం సమ్పటిచ్ఛతి, కేవలం తస్సాపి ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఉచ్ఛేదమేవ గణ్హాతి. తేనాహ భగవా అతో ఖో తే, అగ్గివేస్సన,…పే… అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం ఉపాదియన్తీతి. తత్థ అతోతి పజహనకేసు నిస్సక్కం, యే పజహన్తి, తేహి యే నప్పజహన్తీతి వుచ్చియన్తి, తేవ బహుతరాతి అత్థో. బహూ హి బహుతరాతి ఏత్థ హికారో నిపాతమత్తం, బహూ బహుతరాతి అత్థో. పరతో తనూ హి తనుతరాతి పదేపి ఏసేవ నయో. యే ఏవమాహంసూతి యే ఏవం వదన్తి. తఞ్చేవ దిట్ఠిం నప్పజహన్తి, అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం ఉపాదియన్తీతి మూలదస్సనం నప్పజహన్తి, అపరదస్సనం ఉపాదియన్తి.

ఏత్థ చ సస్సతం గహేత్వా తమ్పి అప్పహాయ ఉచ్ఛేదం వా ఏకచ్చసస్సతం వా గహేతుం న సక్కా, ఉచ్ఛేదమ్పి గహేత్వా తం అప్పహాయ సస్సతం వా ఏకచ్చసస్సతం వా న సక్కా గహేతుం, ఏకచ్చసస్సతమ్పి గహేత్వా తం అప్పహాయ సస్సతం వా ఉచ్ఛేదం వా న సక్కా గహేతుం. మూలసస్సతం పన అప్పహాయ అఞ్ఞం సస్సతమేవ సక్కా గహేతుం. కథం? ఏకస్మిఞ్హి సమయే ‘‘రూపం సస్సత’’న్తి గహేత్వా అపరస్మిం సమయే ‘‘న సుద్ధరూపమేవ సస్సతం, వేదనాపి సస్సతా, విఞ్ఞాణమ్పి సస్సత’’న్తి గణ్హాతి. ఉచ్ఛేదేపి ఏకచ్చసస్సతేపి ఏసేవ నయో. యథా చ ఖన్ధేసు, ఏవం ఆయతనేసుపి యోజేతబ్బం. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తఞ్చేవ దిట్ఠిం నప్పజహన్తి, అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం ఉపాదియన్తీ’’తి.

దుతియవారే అతోతి అప్పజహనకేసు నిస్సక్కం, యే నప్పజహన్తి, తేహి, యే పజహన్తీతి వుచ్చియన్తి, తేవ తనుతరా అప్పతరాతి అత్థో. తఞ్చేవ దిట్ఠిం పజహన్తి, అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం న ఉపాదియన్తీతి తఞ్చ మూలదస్సనం పజహన్తి, అఞ్ఞఞ్చ దస్సనం న గణ్హన్తి. కథం? ఏకస్మిఞ్హి సమయే ‘‘రూపం సస్సత’’న్తి గహేత్వా అపరస్మిం సమయే తత్థ ఆదీనవం దిస్వా ‘‘ఓళారికమేతం మయ్హం దస్సన’’న్తి పజహతి ‘‘న కేవలఞ్చ రూపం సస్సతన్తి దస్సనమేవ ఓళారికం, వేదనాపి సస్సతా…పే… విఞ్ఞాణమ్పి సస్సతన్తి దస్సనం ఓళారికమేవా’’తి విస్సజ్జేతి. ఉచ్ఛేదేపి ఏకచ్చసస్సతేపి ఏసేవ నయో. యథా చ ఖన్ధేసు, ఏవం ఆయతనేసుపి యోజేతబ్బం. ఏవం తఞ్చ మూలదస్సనం పజహన్తి, అఞ్ఞఞ్చ దస్సనం న గణ్హన్తి.

సన్తగ్గివేస్సనాతి కస్మా ఆరభి? అయం ఉచ్ఛేదలద్ధికో అత్తనో లద్ధిం నిగూహతి, తస్సా పన లద్ధియా వణ్ణే వుచ్చమానే అత్తనో లద్ధిం పాతుకరిస్సతీతి తిస్సో లద్ధియో ఏకతో దస్సేత్వా విభజితుం ఇమం దేసనం ఆరభి.

సారాగాయ సన్తికేతిఆదీసు రాగవసేన వట్టే రజ్జనస్స ఆసన్నా తణ్హాదిట్ఠిసంయోజనేన వట్టసంయోజనస్స సన్తికే. అభినన్దనాయాతి తణ్హాదిట్ఠివసేనేవ గిలిత్వా పరియాదియనస్స గహణస్స చ ఆసన్నాతి అత్థో. అసారాగాయ సన్తికేతిఆదీసు వట్టే అరజ్జనస్స ఆసన్నాతిఆదినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ సస్సతదస్సనం అప్పసావజ్జం దన్ధవిరాగం, ఉచ్ఛేదదస్సనం మహాసావజ్జం ఖిప్పవిరాగం. కథం? సస్సతవాదీ హి ఇధలోకం పరలోకఞ్చ అత్థీతి జానాతి, సుకతదుక్కటానం ఫలం అత్థీతి జానాతి, కుసలం కరోతి, అకుసలం కరోన్తో భాయతి, వట్టం అస్సాదేతి, అభినన్దతి. బుద్ధానం వా బుద్ధసావకానం వా సమ్ముఖీభూతో సీఘం లద్ధిం జహితుం న సక్కోతి. తస్మా తం సస్సతదస్సనం అప్పసావజ్జం దన్ధవిరాగన్తి వుచ్చతి. ఉచ్ఛేదవాదీ పన ఇధలోకపరలోకం అత్థీతి జానాతి, సుకతదుక్కటానం ఫలం అత్థీతి జానాతి, కుసలం న కరోతి, అకుసలం కరోన్తో న భాయతి, వట్టం న అస్సాదేతి, నాభినన్దతి, బుద్ధానం వా బుద్ధసావకానం వా సమ్ముఖీభావే సీఘం దస్సనం పజహతి. పారమియో పూరేతుం సక్కోన్తో బుద్ధో హుత్వా, అసక్కోన్తో అభినీహారం కత్వా సావకో హుత్వా పరినిబ్బాయతి. తస్మా ఉచ్ఛేదదస్సనం మహాసావజ్జం ఖిప్పవిరాగన్తి వుచ్చతి.

౨౦౨. సో పన పరిబ్బాజకో ఏతమత్థం అసల్లక్ఖేత్వా – ‘‘మయ్హం దస్సనం సంవణ్ణేతి పసంసతి, అద్ధా మే సున్దరం దస్సన’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా ఉక్కంసేతి మే భవన్తిఆదిమాహ.

ఇదాని యస్మా అయం పరిబ్బాజకో కఞ్జియేనేవ తిత్తకాలాబు, ఉచ్ఛేదదస్సనేనేవ పూరితో, సో యథా కఞ్జియం అప్పహాయ న సక్కా లాబుమ్హి తేలఫాణితాదీని పక్ఖిపితుం, పక్ఖిత్తానిపి న గణ్హాతి, ఏవమేవం తం లద్ధిం అప్పహాయ అభబ్బో మగ్గఫలానం లాభాయ, తస్మా లద్ధిం జహాపనత్థం తత్రగ్గివేస్సనాతిఆది ఆరద్ధం. విగ్గహోతి కలహో. ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పహానం హోతీతి ఏవం విగ్గహాదిఆదీనవం దిస్వా తాసం దిట్ఠీనం పహానం హోతి. సో హి పరిబ్బాజకో ‘‘కిం మే ఇమినా విగ్గహాదినా’’తి తం ఉచ్ఛేదదస్సనం పజహతి.

౨౦౫. అథస్స భగవా వమితకఞ్జియే లాబుమ్హి సప్పిఫాణితాదీని పక్ఖిపన్తో వియ హదయే అమతోసధం పూరేస్సామీతి విపస్సనం ఆచిక్ఖన్తో అయం ఖో పన, అగ్గివేస్సన, కాయోతిఆదిమాహ. తస్సత్థో వమ్మికసుత్తే వుత్తో. అనిచ్చతోతిఆదీనిపి హేట్ఠా విత్థారితానేవ. యో కాయస్మిం కాయఛన్దోతి యా కాయస్మిం తణ్హా. స్నేహోతి తణ్హాస్నేహోవ. కాయన్వయతాతి కాయానుగమనభావో, కాయం అనుగచ్ఛనకకిలేసోతి అత్థో.

ఏవం రూపకమ్మట్ఠానం దస్సేత్వా ఇదాని అరూపకమ్మట్ఠానం దస్సేన్తో తిస్సో ఖోతిఆదిమాహ. పున తాసంయేవ వేదనానం అసమ్మిస్సభావం దస్సేన్తో యస్మిం, అగ్గివేస్సన, సమయేతిఆదిమాహ. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యస్మిం సమయే సుఖాదీసు ఏకం వేదనం వేదయతి, తస్మిం సమయే అఞ్ఞా వేదనా అత్తనో వారం వా ఓకాసం వా ఓలోకయమానా నిసిన్నా నామ నత్థి, అథ ఖో అనుప్పన్నావ హోన్తి భిన్నఉదకపుప్ఫుళా వియ చ అన్తరహితా వా. సుఖాపి ఖోతిఆది తాసం వేదనానం చుణ్ణవిచుణ్ణభావదస్సనత్థం వుత్తం.

న కేనచి సంవదతీతి తస్సతం గహేత్వా ‘‘సస్సతవాదీ అహ’’న్తి ఉచ్ఛేదవాదినాపి సద్ధిం న సంవదతి, తమేవ గహేత్వా ‘‘సస్సతవాదీ అహ’’న్తి ఏకచ్చసస్సతవాదినా సద్ధిం న వివదతి. ఏవం తయోపి వాదా పరివత్తేత్వా యోజేతబ్బా. యఞ్చ లోకే వుత్తన్తి యం లోకే కథితం వోహరితం, తేన వోహరతి అపరామసన్తో కిఞ్చి ధమ్మం పరామాసగ్గాహేన అగ్గణ్హన్తో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యో హోతి భిక్ఖు అరహం కతావీ,

ఖీణాసవో అన్తిమదేహధారీ;

అహం వదామీతిపి సో వదేయ్య,

మమం వదన్తీతిపి సో వదేయ్య;

లోకే సమఞ్ఞం కుసలో విదిత్వా,

వోహారమత్తేన సో వోహరేయ్యా’’తి. (సం. ని. ౧.౨౫);

అపరమ్పి వుత్తం – ‘‘ఇమా ఖో చిత్త లోకసమఞ్ఞా లోకనిరుత్తియో లోకవోహారా లోకపఞ్ఞత్తియో, యాహి తథాగతో వోహరతి అపరామస’’న్తి (దీ. ని. ౧.౪౪౦).

౨౦౬. అభిఞ్ఞాపహానమాహాతి సస్సతాదీసు తేసం తేసం ధమ్మానం సస్సతం అభిఞ్ఞాయ జానిత్వా సస్సతస్స పహానమాహ, ఉచ్ఛేదం, ఏకచ్చసస్సతం అభిఞ్ఞాయ ఏకచ్చసస్సతస్స పహానం వదతి. రూపం అభిఞ్ఞాయ రూపస్స పహానం వదతీతిఆదినా నయేనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

పటిసఞ్చిక్ఖతోతి పచ్చవేక్ఖన్తస్స. అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చీతి అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధేహి ఆసవేహి అగ్గహేత్వావ చిత్తం విముచ్చి. ఏత్తావతా చేస పరస్స వడ్ఢితం భత్తం భుఞ్జిత్వా ఖుదం వినోదేన్తో వియ పరస్స ఆరద్ధాయ ధమ్మదేసనాయ ఞాణం పేసేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తఞ్చేవ పత్తో, సావకపారమీఞాణస్స చ మత్థకం, సోళస చ పఞ్ఞా పటివిజ్ఝిత్వా ఠితో. దీఘనఖో పన సోతాపత్తిఫలం పత్వా సరణేసు పతిట్ఠితో.

భగవా పన ఇమం దేసనం సూరియే ధరమానేయేవ నిట్ఠాపేత్వా గిజ్ఝకూటా ఓరుయ్హ వేళువనం గన్త్వా సావకసన్నిపాతమకాసి, చతురఙ్గసమన్నాగతో సన్నిపాతో అహోసి. తత్రిమాని అఙ్గాని – మాఘనక్ఖత్తేన యుత్తో పుణ్ణమఉపోసథదివసో, కేనచి అనామన్తితాని హుత్వా అత్తనోయేవ ధమ్మతాయ సన్నిపతితాని అడ్ఢతేలసాని భిక్ఖుసతాని, తేసు ఏకోపి పుథుజ్జనో వా సోతాపన్న-సకదాగామి-అనాగామి-సుక్ఖవిపస్సక-అరహన్తేసు వా అఞ్ఞతరో నత్థి, సబ్బే ఛళభిఞ్ఞావ, ఏకోపి చేత్థ సత్థకేన కేసే ఛిన్దిత్వా పబ్బజితో నామ నత్థి, సబ్బే ఏహిభిక్ఖునోయేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

దీఘనఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.