౩. పరిబ్బాజకవగ్గో

౧. తేవిజ్జవచ్ఛసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. ఏవం మే సుతన్తి తేవిజ్జవచ్ఛసుత్తం. తత్థ ఏకపుణ్డరీకేతి పుణ్డరీకో వుచ్చతి సేతమ్బరుక్ఖో, సో తస్మిం ఆరామే ఏకో పుణ్డరీకో అత్థీతి ఏకపుణ్డరీకో. ఏతదహోసీతి తత్థ పవిసితుకామతాయ అహోసి. చిరస్సం ఖో, భన్తేతి పకతియా ఆగతపుబ్బతం ఉపాదాయ. ధమ్మస్స చానుధమ్మన్తి ఇధ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ధమ్మో నామ, మహాజనస్స బ్యాకరణం అనుధమ్మో నామ. సేసం జీవకసుత్తే (మ. ని. ౨.౫౧ ఆదయో) వుత్తనయమేవ. న మే తేతి అననుఞ్ఞాయ ఠత్వా అనుఞ్ఞమ్పి పటిక్ఖిపతి. ‘‘సబ్బఞ్ఞూ సబ్బదస్సావీ అపరిసేసం ఞాణదస్సనం పటిజానాతీ’’తి హి ఇదం అనుజానితబ్బం సియా, – ‘‘చరతో చ మే…పే… పచ్చుపట్ఠిత’’న్తి ఇదం పన నానుజానితబ్బం. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన హి ఆవజ్జిత్వా పజానాతి. తస్మా అననుఞ్ఞాయ ఠత్వా అనుఞ్ఞమ్పి పటిక్ఖిపన్తో ఏవమాహ.

౧౮౬. ఆసవానం ఖయాతి ఏత్థ సకిం ఖీణానం ఆసవానం పున ఖేపేతబ్బాభావా యావదేవాతి న వుత్తం. పుబ్బేనివాసఞాణేన చేత్థ భగవా అతీతజాననగుణం దస్సేతి, దిబ్బచక్ఖుఞాణేన పచ్చుప్పన్నజాననగుణం, ఆసవక్ఖయఞాణేన లోకుత్తరగుణన్తి. ఇతి ఇమాహి తీహి విజ్జాహి సకలబుద్ధగుణే సంఖిపిత్వా కథేసి.

గిహిసంయోజనన్తి గిహిబన్ధనం గిహిపరిక్ఖారేసు నికన్తిం. నత్థి ఖో వచ్ఛాతి గిహిసంయోజనం అప్పహాయ దుక్ఖస్సన్తకరో నామ నత్థి. యేపి హి సన్తతిమహామత్తో ఉగ్గసేనో సేట్ఠిపుత్తో వీతసోకదారకోతి గిహిలిఙ్గే ఠితావ అరహత్తం పత్తా, తేపి మగ్గేన సబ్బసఙ్ఖారేసు నికన్తిం సుక్ఖాపేత్వా పత్తా. తం పత్వా పన న తేన లిఙ్గేన అట్ఠంసు, గిహిలిఙ్గం నామేతం హీనం, ఉత్తమగుణం ధారేతుం న సక్కోతి. తస్మా తత్థ ఠితో అరహత్తం పత్వా తందివసమేవ పబ్బజతి వా పరినిబ్బాతి వా. భూమదేవతా పన తిట్ఠన్తి. కస్మా? నిలీయనోకాసస్స అత్థితాయ. సేసకామభవే మనుస్సేసు సోతాపన్నాదయో తయో తిట్ఠన్తి, కామావచరదేవేసు సోతాపన్నా సకదాగామినో చ, అనాగామిఖీణాసవా పనేత్థ న తిట్ఠన్తి. కస్మా? తఞ్హి ఠానం లళితజనస్స ఆవాసో, నత్థి తత్థ తేసం పవివేకారహం పటిచ్ఛన్నట్ఠానఞ్చ. ఇతి తత్థ ఖీణాసవో పరినిబ్బాతి, అనాగామీ చవిత్వా సుద్ధావాసే నిబ్బత్తతి. కామావచరదేవతో ఉపరి పన చత్తారోపి అరియా తిట్ఠన్తి.

సోపాసి కమ్మవాదీతి సోపి కమ్మవాదీ అహోసి, కిరియమ్పి న పటిబాహిత్థ. తఞ్హి ఏకనవుతికప్పమత్థకే అత్తానంయేవ గహేత్వా కథేతి. తదా కిర మహాసత్తో పాసణ్డపరిగ్గణ్హనత్థం పబ్బజితో తస్సపి పాసణ్డస్స నిప్ఫలభావం జానిత్వా వీరియం న హాపేసి, కిరియవాదీ హుత్వా సగ్గే నిబ్బత్తతి. తస్మా ఏవమాహ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

తేవిజ్జవచ్ఛసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అగ్గివచ్ఛసుత్తవణ్ణనా

౧౮౭. ఏవం మే సుతన్తి అగ్గివచ్ఛసుత్తం. తత్థ న ఖో అహన్తి పఠమవారే నాహం సస్సతదిట్ఠికోతి వదతి, దుతియే నాహం ఉచ్ఛేదదిట్ఠికోతి. ఏవం అన్తానన్తికాదివసేన సబ్బవారేసు పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో. హోతి చ న చ హోతీతి అయం పనేత్థ ఏకచ్చసస్సతవాదో. నేవ హోతి న న హోతీతి అయం అమరావిక్ఖేపోతి వేదితబ్బో.

౧౮౯. సదుక్ఖన్తి కిలేసదుక్ఖేన చేవ విపాకదుక్ఖేన చ సదుక్ఖం. సవిఘాతన్తి తేసంయేవ ద్విన్నం వసేన సఉపఘాతకం. సఉపాయాసన్తి తేసంయేవ వసేన సఉపాయాసం. సపరిళాహన్తి తేసంయేవ వసేన సపరిళాహం.

కిఞ్చి దిట్ఠిగతన్తి కాచి ఏకా దిట్ఠిపి రుచ్చిత్వా ఖమాపేత్వా గహితా అత్థీతి పుచ్ఛతి. అపనీతన్తి నీహటం అపవిద్ధం. దిట్ఠన్తి పఞ్ఞాయ దిట్ఠం. తస్మాతి యస్మా పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయవయం అద్దస, తస్మా. సబ్బమఞ్ఞితానన్తి సబ్బేసం తిణ్ణమ్పి తణ్హాదిట్ఠిమానమఞ్ఞితానం. మథితానన్తి తేసంయేవ వేవచనం. ఇదాని తాని విభజిత్వా దస్సేన్తో సబ్బఅహంకార-మమంకార-మానానుసయానన్తి ఆహ. ఏత్థ హి అహంకారో దిట్ఠి, మమంకారో తణ్హా, మానానుసయో మానో. అనుపాదా విముత్తోతి చతూహి ఉపాదానేహి కఞ్చి ధమ్మం అనుపాదియిత్వా విముత్తో.

౧౯౦. న ఉపేతీతి న యుజ్జతి. ఏత్థ చ ‘‘న ఉపపజ్జతీ’’తి ఇదం అనుజానితబ్బం సియా. యస్మా పన ఏవం వుత్తే సో పరిబ్బాజకో ఉచ్ఛేదం గణ్హేయ్య, ఉపపజ్జతీతి పన సస్సతమేవ, ఉపపజ్జతి చ న చ ఉపపజ్జతీతి ఏకచ్చసస్సతం, నేవ ఉపపజ్జతి న న ఉపపజ్జతీతి అమరావిక్ఖేపం, తస్మా భగవా – ‘‘అయం అప్పతిట్ఠో అనాలమ్బో హోతు, సుఖపవేసనట్ఠానం మా లభతూ’’తి అననుఞ్ఞాయ ఠత్వా అనుఞ్ఞమ్పి పటిక్ఖిపి. అలన్తి సమత్థం పరియత్తం. ధమ్మోతి పచ్చయాకారధమ్మో. అఞ్ఞత్రయోగేనాతి అఞ్ఞత్థ పయోగేన. అఞ్ఞత్రాచరియకేనాతి పచ్చయాకారం అజానన్తానం అఞ్ఞేసం ఆచరియానం సన్తికే వసన్తేన.

౧౯౧. తేన హి వచ్ఛాతి యస్మా త్వం సమ్మోహమాపాదిన్తి వదసి, తస్మా తంయేవేత్థ పటిపుచ్ఛిస్సామి. అనాహారో నిబ్బుతోతి అప్పచ్చయో నిబ్బుతో.

౧౯౨. యేన రూపేనాతి యేన రూపేన సత్తసఙ్ఖాతం తథాగతం రూపీతి పఞ్ఞాపేయ్య. గమ్భీరోతి గుణగమ్భీరో. అప్పమేయ్యోతి పమాణం గణ్హితుం న సక్కుణేయ్యో. దుప్పరియోగాళ్హోతి దుఓగాహో దుజ్జానో. సేయ్యథాపి మహాసముద్దోతి యథా మహాసముద్దో గమ్భీరో అప్పమేయ్యో దుజ్జానో, ఏవమేవ ఖీణాసవోపి. తం ఆరబ్భ ఉపపజ్జతీతిఆది సబ్బం న యుజ్జతి. కథం? యథా పరినిబ్బుతం అగ్గిం ఆరబ్భ పురత్థిమం దిసం గతోతిఆది సబ్బం న యుజ్జతి, ఏవం.

అనిచ్చతాతి అనిచ్చతాయ. సారే పతిట్ఠితన్తి లోకుత్తరధమ్మసారే పతిట్ఠితం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

అగ్గివచ్ఛసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మహావచ్ఛసుత్తవణ్ణనా

౧౯౩. ఏవం మే సుతన్తి మహావచ్ఛసుత్తం. తత్థ సహకథీతి సద్ధింవాదో, బహుం మయా తుమ్హేహి సద్ధిం కథితపుబ్బన్తి కథం సారేతి మేత్తిం ఘటేతి. పురిమాని హి ద్వే సుత్తాని ఏతస్సేవ కథితాని, సంయుత్తకే అబ్యాకతసంయుత్తం (సం. ని. ౪.౪౧౬ ఆదయో) నామ ఏతస్సేవ కథితం – ‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సస్సతో లోకో ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి అబ్యాకతమేత’’న్తి ఏవం ఏకుత్తరనికాయేపి ఇమినా సద్ధిం కథితం అత్థియేవ. తస్మా ఏవమాహ. సమ్మాసమ్బుద్ధోపి తస్స ఆగతాగతస్స సఙ్గహం కత్వా ఓకాసమకాసియేవ. కస్మా? అయఞ్హి సస్సతదిట్ఠికో, సస్సతదిట్ఠికా చ సీఘం లద్ధిం న విస్సజ్జేన్తి, వసాతేలమక్ఖితపిలోతికా వియ చిరేన సుజ్ఝన్తి. పస్సతి చ భగవా – ‘‘అయం పరిబ్బాజకో కాలే గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే లద్ధిం విస్సజ్జేత్వా మమ సన్తికే పబ్బజిత్వా ఛ అభిఞ్ఞాయో సచ్ఛికత్వా అభిఞ్ఞాతసావకో భవిస్సతీ’’తి. తస్మా తస్స ఆగతాగతస్స సఙ్గహం కత్వా ఓకాసమకాసియేవ. ఇదం పనస్స పచ్ఛిమగమనం. సో హి ఇమస్మిం సుత్తే తరణం వా హోతు అతరణం వా, యట్ఠిం ఓతరిత్వా ఉదకే పతమానో వియ సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గన్త్వా పబ్బజిస్సామీతి సన్నిట్ఠానం కత్వా ఆగతో. తస్మా ధమ్మదేసనం యాచన్తో సాధు మే భవం గోతమోతిఆదిమాహ. తస్స భగవా మూలవసేన సంఖిత్తదేసనం, కమ్మపథవసేన విత్థారదేసనం దేసేసి. మూలవసేన చేత్థ అతిసంఖిత్తా దేసనా, కమ్మపథవసేన సంఖిత్తా విత్థారసదిసా. బుద్ధానం పన నిప్పరియాయేన విత్థారదేసనా నామ నత్థి. చతువీసతిసమన్తపట్ఠానమ్పి హి సత్తపకరణే అభిధమ్మపిటకే చ సబ్బం సంఖిత్తమేవ. తస్మా మూలవసేనాపి కమ్మపథవసేనాపి సంఖిత్తమేవ దేసేసీతి వేదితబ్బో.

౧౯౪. తత్థ పాణాతిపాతా వేరమణీ కుసలన్తిఆదీసు పటిపాటియా సత్తధమ్మా కామావచరా, అనభిజ్ఝాదయో తయో చతుభూమికాపి వట్టన్తి.

యతో ఖో, వచ్ఛ, భిక్ఖునోతి కిఞ్చాపి అనియమేత్వా వుత్తం, యథా పన జీవకసుత్తే చ చఙ్కీసుత్తే చ, ఏవం ఇమస్మిం సుత్తే చ అత్తానమేవ సన్ధాయేతం భగవతా వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౧౯౫. అత్థి పనాతి కిం పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి? అయం కిరస్స లద్ధి – ‘‘తస్మిం తస్మిం సాసనే సత్థావ అరహా హోతి, సావకో పన అరహత్తం పత్తుం సమత్థో నత్థి. సమణో చ గోతమో ‘యతో ఖో, వచ్ఛ, భిక్ఖునో’తి ఏకం భిక్ఖుం కథేన్తో వియ కథేతి, అత్థి ను ఖో సమణస్స గోతమస్స సావకో అరహత్తప్పత్తో’’తి. ఏతమత్థం పుచ్ఛిస్సామీతి పుచ్ఛతి. తత్థ తిట్ఠతూతి భవం తావ గోతమో తిట్ఠతు, భవఞ్హి లోకే పాకటో అరహాతి అత్థో. తస్మిం బ్యాకతే ఉత్తరి భిక్ఖునీఆదీనం వసేన పఞ్హం పుచ్ఛి, భగవాపిస్స బ్యాకాసి.

౧౯౬. ఆరాధకోతి సమ్పాదకో పరిపూరకో.

౧౯౭. సేఖాయ విజ్జాయ పత్తబ్బన్తి హేట్ఠిమఫలత్తయం పత్తబ్బం. తం సబ్బం మయా అనుప్పత్తన్తి వదతి. వితణ్డవాదీ పనాహ – ‘‘కతమే ధమ్మా సేక్ఖా? చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా హేట్ఠిమాని చ తీణి సామఞ్ఞఫలానీ’’తి (ధ. స. ౧౦౨౩) వచనతో అరహత్తమగ్గోపి అనేన పత్తోయేవ. ఫలం పన అపత్తం, తస్స పత్తియా ఉత్తరి యోగం కథాపేతీతి. సో ఏవం సఞ్ఞాపేతబ్బో –

‘‘యో వే కిలేసాని పహాయ పఞ్చ,

పరిపుణ్ణసేఖో అపరిహానధమ్మో;

చేతోవసిప్పత్తో సమాహితిన్ద్రియో,

స వే ఠితత్తోతి నరో పవుచ్చతీ’’తి. (అ. ని. ౪.౫);

అనాగామిపుగ్గలో హి ఏకన్తపరిపుణ్ణసేఖో. తం సన్ధాయ ‘‘సేఖాయ విజ్జాయ పత్తబ్బ’’న్తి ఆహ. మగ్గస్స పన ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా తత్థ ఠితస్స పుచ్ఛా నామ నత్థి. ఇమినా సుత్తేన మగ్గోపి బహుచిత్తక్ఖణికో హోతూతి చే. ఏతం న బుద్ధవచనం, వుత్తగాథాయ చ అత్థో విరుజ్ఝతి. తస్మా అనాగామిఫలే ఠత్వా అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనం కథాపేతీతి వేదితబ్బో. యస్మా పనస్స న కేవలం సుద్ధఅరహత్తస్సేవ ఉపనిస్సయో, ఛన్నమ్పి అభిఞ్ఞానం ఉపనిస్సయో అత్థి, తస్మా భగవా – ‘‘ఏవమయం సమథే కమ్మం కత్వా పఞ్చ అభిఞ్ఞా నిబ్బత్తేస్సతి, విపస్సనాయ కమ్మం కత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతి. ఏవం ఛళభిఞ్ఞో మహాసావకో భవిస్సతీ’’తి విపస్సనామత్తం అకథేత్వా సమథవిపస్సనా ఆచిక్ఖి.

౧౯౮. సతి సతిఆయతనేతి సతి సతికారణే. కిఞ్చేత్థ కారణం? అభిఞ్ఞా వా అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం వా అవసానే పన అరహత్తం వా కారణం అరహత్తస్స విపస్సనా వాతి వేదితబ్బం.

౨౦౦. పరిచిణ్ణో మే భగవాతి సత్త హి సేఖా భగవన్తం పరిచరన్తి నామ, ఖీణాసవేన భగవా పరిచిణ్ణో హోతి. ఇతి సఙ్ఖేపేన అరహత్తం బ్యాకరోన్తో థేరో ఏవమాహ. తే పన భిక్ఖూ తమత్థం న జానింసు, అజానన్తావ తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా. భగవతో ఆరోచేసుం. దేవతాతి తేసం గుణానం లాభీ దేవతా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మహావచ్ఛసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దీఘనఖసుత్తవణ్ణనా

౨౦౧. ఏవం మే సుతన్తి దీఘనఖసుత్తం. తత్థ సూకరఖతాయన్తి సూకరఖతాతి ఏవంనామకే లేణే. కస్సపబుద్ధకాలే కిర తం లేణం ఏకస్మిం బుద్ధన్తరే పథవియా వడ్ఢమానాయ అన్తోభూమిగతం జాతం. అథేకదివసం ఏకో సూకరో తస్స ఛదనపరియన్తసమీపే పంసుం ఖణి. దేవే వుట్టే పంసుధోతో ఛదనపరియన్తో పాకటో అహోసి. ఏకో వనచరకో దిస్వా – ‘‘పుబ్బే సీలవన్తేహి పరిభుత్తలేణేన భవితబ్బం, పటిజగ్గిస్సామి న’’న్తి సమన్తతో పంసుం అపనేత్వా లేణం సోధేత్వా కుట్టపరిక్ఖేపం కత్వా ద్వారవాతపానం యోజేత్వా సుపరినిట్ఠిత-సుధాకమ్మచిత్తకమ్మరజతపట్టసదిసాయ వాలుకాయ సన్థతపరివేణం లేణం కత్వా మఞ్చపీఠం పఞ్ఞాపేత్వా భగవతో వసనత్థాయ అదాసి. లేణం గమ్భీరం అహోసి ఓతరిత్వా అభిరుహితబ్బం. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

దీఘనఖోతి తస్స పరిబ్బాజకస్స నామం. ఉపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? సో కిర థేరే అడ్ఢమాసపబ్బజితే చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం మాతులో అఞ్ఞం పాసణ్డం గన్త్వా న చిరం తిట్ఠతి, ఇదాని పనస్స సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గతస్స అడ్ఢమాసో జాతో. పవత్తిమ్పిస్స న సుణామి, ఓజవన్తం ను ఖో సాసనం, జానిస్సామి న’’న్తి గన్తుకామో జాతో. తస్మా ఉపసఙ్కమి. ఏకమన్తం ఠితోతి తస్మిం కిర సమయే థేరో భగవన్తం బీజయమానో ఠితో హోతి, పరిబ్బాజకో మాతులే హిరోత్తప్పేన ఠితకోవ పఞ్హం పుచ్ఛి. తేన వుత్తం ‘‘ఏకమన్తం ఠితో’’తి.

సబ్బం మే నక్ఖమతీతి సబ్బా మే ఉపపత్తియో నక్ఖమన్తి, పటిసన్ధియో నక్ఖమన్తీతి అధిప్పాయేన వదతి. ఏత్తావతానేన ‘‘ఉచ్ఛేదవాదోహమస్మీ’’తి దీపితం హోతి. భగవా పనస్స అధిప్పాయం ముఞ్చిత్వా అక్ఖరే తావ దోసం దస్సేన్తో యాపి ఖో తేతిఆదిమాహ. తత్థ ఏసాపి తే దిట్ఠి నక్ఖమతీతి ఏసాపి తే పఠమం రుచ్చిత్వా ఖమాపేత్వా గహితదిట్ఠి నక్ఖమతీతి. ఏసా చే మే, భో గోతమ, దిట్ఠి ఖమేయ్యాతి మయ్హఞ్హి సబ్బం నక్ఖమతీతి దిట్ఠి, తస్స మయ్హం యా ఏసా సబ్బం మే నక్ఖమతీతి దిట్ఠి, ఏసా మే ఖమేయ్య. యం తం ‘‘సబ్బం మే నక్ఖమతీ’’తి వుత్తం, తమ్పిస్స తాదిసమేవ. యథా సబ్బగహణేన గహితాపి అయం దిట్ఠి ఖమతి, ఏవమేవం తమ్పి ఖమేయ్య. ఏవం అత్తనో వాదే ఆరోపితం దోసం ఞత్వా తం పరిహరామీతి సఞ్ఞాయ వదతి, అత్థతో పనస్స ‘‘ఏసా దిట్ఠి న మే ఖమతీ’’తి ఆపజ్జతి. యస్స పనేసా న ఖమతి న రుచ్చతి, తస్సాయం తాయ దిట్ఠియా సబ్బం మే న ఖమతీతి దిట్ఠి రుచితం. తేన హి దిట్ఠిఅక్ఖమేన అరుచితేన భవితబ్బన్తి సబ్బం ఖమతీతి రుచ్చతీతి ఆపజ్జతి. న పనేస తం సమ్పటిచ్ఛతి, కేవలం తస్సాపి ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఉచ్ఛేదమేవ గణ్హాతి. తేనాహ భగవా అతో ఖో తే, అగ్గివేస్సన,…పే… అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం ఉపాదియన్తీతి. తత్థ అతోతి పజహనకేసు నిస్సక్కం, యే పజహన్తి, తేహి యే నప్పజహన్తీతి వుచ్చియన్తి, తేవ బహుతరాతి అత్థో. బహూ హి బహుతరాతి ఏత్థ హికారో నిపాతమత్తం, బహూ బహుతరాతి అత్థో. పరతో తనూ హి తనుతరాతి పదేపి ఏసేవ నయో. యే ఏవమాహంసూతి యే ఏవం వదన్తి. తఞ్చేవ దిట్ఠిం నప్పజహన్తి, అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం ఉపాదియన్తీతి మూలదస్సనం నప్పజహన్తి, అపరదస్సనం ఉపాదియన్తి.

ఏత్థ చ సస్సతం గహేత్వా తమ్పి అప్పహాయ ఉచ్ఛేదం వా ఏకచ్చసస్సతం వా గహేతుం న సక్కా, ఉచ్ఛేదమ్పి గహేత్వా తం అప్పహాయ సస్సతం వా ఏకచ్చసస్సతం వా న సక్కా గహేతుం, ఏకచ్చసస్సతమ్పి గహేత్వా తం అప్పహాయ సస్సతం వా ఉచ్ఛేదం వా న సక్కా గహేతుం. మూలసస్సతం పన అప్పహాయ అఞ్ఞం సస్సతమేవ సక్కా గహేతుం. కథం? ఏకస్మిఞ్హి సమయే ‘‘రూపం సస్సత’’న్తి గహేత్వా అపరస్మిం సమయే ‘‘న సుద్ధరూపమేవ సస్సతం, వేదనాపి సస్సతా, విఞ్ఞాణమ్పి సస్సత’’న్తి గణ్హాతి. ఉచ్ఛేదేపి ఏకచ్చసస్సతేపి ఏసేవ నయో. యథా చ ఖన్ధేసు, ఏవం ఆయతనేసుపి యోజేతబ్బం. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తఞ్చేవ దిట్ఠిం నప్పజహన్తి, అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం ఉపాదియన్తీ’’తి.

దుతియవారే అతోతి అప్పజహనకేసు నిస్సక్కం, యే నప్పజహన్తి, తేహి, యే పజహన్తీతి వుచ్చియన్తి, తేవ తనుతరా అప్పతరాతి అత్థో. తఞ్చేవ దిట్ఠిం పజహన్తి, అఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠిం న ఉపాదియన్తీతి తఞ్చ మూలదస్సనం పజహన్తి, అఞ్ఞఞ్చ దస్సనం న గణ్హన్తి. కథం? ఏకస్మిఞ్హి సమయే ‘‘రూపం సస్సత’’న్తి గహేత్వా అపరస్మిం సమయే తత్థ ఆదీనవం దిస్వా ‘‘ఓళారికమేతం మయ్హం దస్సన’’న్తి పజహతి ‘‘న కేవలఞ్చ రూపం సస్సతన్తి దస్సనమేవ ఓళారికం, వేదనాపి సస్సతా…పే… విఞ్ఞాణమ్పి సస్సతన్తి దస్సనం ఓళారికమేవా’’తి విస్సజ్జేతి. ఉచ్ఛేదేపి ఏకచ్చసస్సతేపి ఏసేవ నయో. యథా చ ఖన్ధేసు, ఏవం ఆయతనేసుపి యోజేతబ్బం. ఏవం తఞ్చ మూలదస్సనం పజహన్తి, అఞ్ఞఞ్చ దస్సనం న గణ్హన్తి.

సన్తగ్గివేస్సనాతి కస్మా ఆరభి? అయం ఉచ్ఛేదలద్ధికో అత్తనో లద్ధిం నిగూహతి, తస్సా పన లద్ధియా వణ్ణే వుచ్చమానే అత్తనో లద్ధిం పాతుకరిస్సతీతి తిస్సో లద్ధియో ఏకతో దస్సేత్వా విభజితుం ఇమం దేసనం ఆరభి.

సారాగాయ సన్తికేతిఆదీసు రాగవసేన వట్టే రజ్జనస్స ఆసన్నా తణ్హాదిట్ఠిసంయోజనేన వట్టసంయోజనస్స సన్తికే. అభినన్దనాయాతి తణ్హాదిట్ఠివసేనేవ గిలిత్వా పరియాదియనస్స గహణస్స చ ఆసన్నాతి అత్థో. అసారాగాయ సన్తికేతిఆదీసు వట్టే అరజ్జనస్స ఆసన్నాతిఆదినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ సస్సతదస్సనం అప్పసావజ్జం దన్ధవిరాగం, ఉచ్ఛేదదస్సనం మహాసావజ్జం ఖిప్పవిరాగం. కథం? సస్సతవాదీ హి ఇధలోకం పరలోకఞ్చ అత్థీతి జానాతి, సుకతదుక్కటానం ఫలం అత్థీతి జానాతి, కుసలం కరోతి, అకుసలం కరోన్తో భాయతి, వట్టం అస్సాదేతి, అభినన్దతి. బుద్ధానం వా బుద్ధసావకానం వా సమ్ముఖీభూతో సీఘం లద్ధిం జహితుం న సక్కోతి. తస్మా తం సస్సతదస్సనం అప్పసావజ్జం దన్ధవిరాగన్తి వుచ్చతి. ఉచ్ఛేదవాదీ పన ఇధలోకపరలోకం అత్థీతి జానాతి, సుకతదుక్కటానం ఫలం అత్థీతి జానాతి, కుసలం న కరోతి, అకుసలం కరోన్తో న భాయతి, వట్టం న అస్సాదేతి, నాభినన్దతి, బుద్ధానం వా బుద్ధసావకానం వా సమ్ముఖీభావే సీఘం దస్సనం పజహతి. పారమియో పూరేతుం సక్కోన్తో బుద్ధో హుత్వా, అసక్కోన్తో అభినీహారం కత్వా సావకో హుత్వా పరినిబ్బాయతి. తస్మా ఉచ్ఛేదదస్సనం మహాసావజ్జం ఖిప్పవిరాగన్తి వుచ్చతి.

౨౦౨. సో పన పరిబ్బాజకో ఏతమత్థం అసల్లక్ఖేత్వా – ‘‘మయ్హం దస్సనం సంవణ్ణేతి పసంసతి, అద్ధా మే సున్దరం దస్సన’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా ఉక్కంసేతి మే భవన్తిఆదిమాహ.

ఇదాని యస్మా అయం పరిబ్బాజకో కఞ్జియేనేవ తిత్తకాలాబు, ఉచ్ఛేదదస్సనేనేవ పూరితో, సో యథా కఞ్జియం అప్పహాయ న సక్కా లాబుమ్హి తేలఫాణితాదీని పక్ఖిపితుం, పక్ఖిత్తానిపి న గణ్హాతి, ఏవమేవం తం లద్ధిం అప్పహాయ అభబ్బో మగ్గఫలానం లాభాయ, తస్మా లద్ధిం జహాపనత్థం తత్రగ్గివేస్సనాతిఆది ఆరద్ధం. విగ్గహోతి కలహో. ఏవమేతాసం దిట్ఠీనం పహానం హోతీతి ఏవం విగ్గహాదిఆదీనవం దిస్వా తాసం దిట్ఠీనం పహానం హోతి. సో హి పరిబ్బాజకో ‘‘కిం మే ఇమినా విగ్గహాదినా’’తి తం ఉచ్ఛేదదస్సనం పజహతి.

౨౦౫. అథస్స భగవా వమితకఞ్జియే లాబుమ్హి సప్పిఫాణితాదీని పక్ఖిపన్తో వియ హదయే అమతోసధం పూరేస్సామీతి విపస్సనం ఆచిక్ఖన్తో అయం ఖో పన, అగ్గివేస్సన, కాయోతిఆదిమాహ. తస్సత్థో వమ్మికసుత్తే వుత్తో. అనిచ్చతోతిఆదీనిపి హేట్ఠా విత్థారితానేవ. యో కాయస్మిం కాయఛన్దోతి యా కాయస్మిం తణ్హా. స్నేహోతి తణ్హాస్నేహోవ. కాయన్వయతాతి కాయానుగమనభావో, కాయం అనుగచ్ఛనకకిలేసోతి అత్థో.

ఏవం రూపకమ్మట్ఠానం దస్సేత్వా ఇదాని అరూపకమ్మట్ఠానం దస్సేన్తో తిస్సో ఖోతిఆదిమాహ. పున తాసంయేవ వేదనానం అసమ్మిస్సభావం దస్సేన్తో యస్మిం, అగ్గివేస్సన, సమయేతిఆదిమాహ. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యస్మిం సమయే సుఖాదీసు ఏకం వేదనం వేదయతి, తస్మిం సమయే అఞ్ఞా వేదనా అత్తనో వారం వా ఓకాసం వా ఓలోకయమానా నిసిన్నా నామ నత్థి, అథ ఖో అనుప్పన్నావ హోన్తి భిన్నఉదకపుప్ఫుళా వియ చ అన్తరహితా వా. సుఖాపి ఖోతిఆది తాసం వేదనానం చుణ్ణవిచుణ్ణభావదస్సనత్థం వుత్తం.

న కేనచి సంవదతీతి తస్సతం గహేత్వా ‘‘సస్సతవాదీ అహ’’న్తి ఉచ్ఛేదవాదినాపి సద్ధిం న సంవదతి, తమేవ గహేత్వా ‘‘సస్సతవాదీ అహ’’న్తి ఏకచ్చసస్సతవాదినా సద్ధిం న వివదతి. ఏవం తయోపి వాదా పరివత్తేత్వా యోజేతబ్బా. యఞ్చ లోకే వుత్తన్తి యం లోకే కథితం వోహరితం, తేన వోహరతి అపరామసన్తో కిఞ్చి ధమ్మం పరామాసగ్గాహేన అగ్గణ్హన్తో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యో హోతి భిక్ఖు అరహం కతావీ,

ఖీణాసవో అన్తిమదేహధారీ;

అహం వదామీతిపి సో వదేయ్య,

మమం వదన్తీతిపి సో వదేయ్య;

లోకే సమఞ్ఞం కుసలో విదిత్వా,

వోహారమత్తేన సో వోహరేయ్యా’’తి. (సం. ని. ౧.౨౫);

అపరమ్పి వుత్తం – ‘‘ఇమా ఖో చిత్త లోకసమఞ్ఞా లోకనిరుత్తియో లోకవోహారా లోకపఞ్ఞత్తియో, యాహి తథాగతో వోహరతి అపరామస’’న్తి (దీ. ని. ౧.౪౪౦).

౨౦౬. అభిఞ్ఞాపహానమాహాతి సస్సతాదీసు తేసం తేసం ధమ్మానం సస్సతం అభిఞ్ఞాయ జానిత్వా సస్సతస్స పహానమాహ, ఉచ్ఛేదం, ఏకచ్చసస్సతం అభిఞ్ఞాయ ఏకచ్చసస్సతస్స పహానం వదతి. రూపం అభిఞ్ఞాయ రూపస్స పహానం వదతీతిఆదినా నయేనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

పటిసఞ్చిక్ఖతోతి పచ్చవేక్ఖన్తస్స. అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చీతి అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధేహి ఆసవేహి అగ్గహేత్వావ చిత్తం విముచ్చి. ఏత్తావతా చేస పరస్స వడ్ఢితం భత్తం భుఞ్జిత్వా ఖుదం వినోదేన్తో వియ పరస్స ఆరద్ధాయ ధమ్మదేసనాయ ఞాణం పేసేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తఞ్చేవ పత్తో, సావకపారమీఞాణస్స చ మత్థకం, సోళస చ పఞ్ఞా పటివిజ్ఝిత్వా ఠితో. దీఘనఖో పన సోతాపత్తిఫలం పత్వా సరణేసు పతిట్ఠితో.

భగవా పన ఇమం దేసనం సూరియే ధరమానేయేవ నిట్ఠాపేత్వా గిజ్ఝకూటా ఓరుయ్హ వేళువనం గన్త్వా సావకసన్నిపాతమకాసి, చతురఙ్గసమన్నాగతో సన్నిపాతో అహోసి. తత్రిమాని అఙ్గాని – మాఘనక్ఖత్తేన యుత్తో పుణ్ణమఉపోసథదివసో, కేనచి అనామన్తితాని హుత్వా అత్తనోయేవ ధమ్మతాయ సన్నిపతితాని అడ్ఢతేలసాని భిక్ఖుసతాని, తేసు ఏకోపి పుథుజ్జనో వా సోతాపన్న-సకదాగామి-అనాగామి-సుక్ఖవిపస్సక-అరహన్తేసు వా అఞ్ఞతరో నత్థి, సబ్బే ఛళభిఞ్ఞావ, ఏకోపి చేత్థ సత్థకేన కేసే ఛిన్దిత్వా పబ్బజితో నామ నత్థి, సబ్బే ఏహిభిక్ఖునోయేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

దీఘనఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మాగణ్డియసుత్తవణ్ణనా

౨౦౭. ఏవం మే సుతన్తి మాగణ్డియసుత్తం. తత్థ అగ్యాగారేతి అగ్గిహోమసాలయం. తిణసన్థారకేతి ద్వే మాగణ్డియా మాతులో చ భాగినేయ్యో చ. తేసు మాతులో పబ్బజిత్వా అరహత్తం పత్తో, భాగినేయ్యోపి సఉపనిస్సయో నచిరస్సేవ పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతి. అథస్స భగవా ఉపనిస్సయం దిస్వా రమణీయం దేవగబ్భసదిసం గన్ధకుటిం పహాయ తత్థ ఛారికతిణకచవరాదీహి ఉక్లాపే అగ్యాగారే తిణసన్థారకం పఞ్ఞాపేత్వా పరసఙ్గహకరణత్థం కతిపాహం వసిత్థ. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తేనుపసఙ్కమీతి న కేవలం తందివసమేవ, యస్మా పన తం అగ్యాగారం గామూపచారే దారకదారికాహి ఓకిణ్ణం అవివిత్తం, తస్మా భగవా నిచ్చకాలమ్పి దివసభాగం తస్మిం వనసణ్డే వీతినామేత్వా సాయం వాసత్థాయ తత్థ ఉపగచ్ఛతి.

అద్దసా ఖో…పే… తిణసన్థారకం పఞ్ఞత్తన్తి భగవా అఞ్ఞేసు దివసేసు తిణసన్థారకం సఙ్ఘరిత్వా సఞ్ఞాణం కత్వా గచ్ఛతి, తందివసం పన పఞ్ఞపేత్వావ అగమాసి. కస్మా? తదా హి పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేత్వావ అద్దస – ‘‘అజ్జ మాగణ్డియో ఇధాగన్త్వా ఇమం తిణసన్థారకం దిస్వా భారద్వాజేన సద్ధిం తిణసన్థారకం ఆరబ్భ కథాసల్లాపం కరిస్సతి, అథాహం ఆగన్త్వా ధమ్మం దేసేస్సామి, సో ధమ్మం సుత్వా మమ సన్తికే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతి. పరేసం సఙ్గహకరణత్థమేవ హి మయా పారమియో పూరితా’’తి తిణసన్థారకం పఞ్ఞపేత్వావ అగమాసి.

సమణసేయ్యానురూపం మఞ్ఞేతి ఇమం తిణసన్థారకం ‘‘సమణస్స అనుచ్ఛవికా సేయ్యా’’తి మఞ్ఞామి. న చ అసఞ్ఞతసమణస్స నివుత్థట్ఠానమేతం. తథాహేత్థ హత్థేన ఆకడ్ఢితట్ఠానం వా పాదేన ఆకడ్ఢితట్ఠానం వా సీసేన పహటట్ఠానం వా న పఞ్ఞాయతి, అనాకులో అనాకిణ్ణో అభిన్నో ఛేకేన చిత్తకారేన తూలికాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా పఞ్ఞత్తో వియ. సఞ్ఞతసమణస్స వసితట్ఠానం, కస్స భో వసితట్ఠానన్తి పుచ్ఛతి. భూనహునోతి హతవడ్ఢినో మరియాదకారకస్స. కస్మా ఏవమాహ? ఛసు ద్వారేసు వడ్ఢిపఞ్ఞాపనలద్ధికత్తా. అయఞ్హి తస్స లద్ధి – చక్ఖు బ్రూహేతబ్బం వడ్ఢేతబ్బం, అదిట్ఠం దక్ఖితబ్బం, దిట్ఠం సమతిక్కమితబ్బం. సోతం బ్రూహేతబ్బం వడ్ఢేతబ్బం, అసుతం సోతబ్బం, సుతం సమతిక్కమితబ్బం. ఘానం బ్రూహేతబ్బం వడ్ఢేతబ్బం, అఘాయితం ఘాయితబ్బం, ఘాయితం సమతిక్కమితబ్బం. జివ్హా బ్రూహేతబ్బా వడ్ఢేతబ్బా, అస్సాయితం సాయితబ్బం, సాయితం సమతిక్కమితబ్బం. కాయో బ్రూహేతబ్బో వడ్ఢేతబ్బో, అఫుట్ఠం ఫుసితబ్బం, ఫుట్ఠం సమతిక్కమితబ్బం. మనో బ్రూహేతబ్బో వడ్ఢేతబ్బో, అవిఞ్ఞాతం విజానితబ్బం, విఞ్ఞాతం సమతిక్కమితబ్బం. ఏవం సో ఛసు ద్వారేసు వడ్ఢిం పఞ్ఞపేతి. భగవా పన –

‘‘చక్ఖునా సంవరో సాధు, సాధు సోతేన సంవరో;

ఘానేన సంవరో సాధు, సాధు జివ్హాయ సంవరో.

కాయేన సంవరో సాధు, సాధు వాచాయ సంవరో;

మనసా సంవరో సాధు, సాధు సబ్బత్థ సంవరో;

సబ్బత్థ సంవుతో భిక్ఖు, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి. (ధ. ప. ౩౬౦-౩౬౧) –

ఛసు ద్వారేసు సంవరం పఞ్ఞపేతి. తస్మా సో ‘‘వడ్ఢిహతో సమణో గోతమో మరియాదకారకో’’తి మఞ్ఞమానో ‘‘భూనహునో’’తి ఆహ.

అరియే ఞాయే ధమ్మే కుసలేతి పరిసుద్ధే కారణధమ్మే అనవజ్జే. ఇమినా కిం దస్సేతి? ఏవరూపస్స నామ ఉగ్గతస్స పఞ్ఞాతస్స యసస్సినో ఉపరి వాచం భాసమానేన వీమంసిత్వా ఉపధారేత్వా ముఖే ఆరక్ఖం ఠపేత్వా భాసితబ్బో హోతి. తస్మా మా సహసా అభాసి, ముఖే ఆరక్ఖం ఠపేహీతి దస్సేతి. ఏవఞ్హి నో సుత్తే ఓచరతీతి యస్మా అమ్హాకం సుత్తే ఏవం ఆగచ్ఛతి, న మయం ముఖారుళ్హిచ్ఛామత్తం వదామ, సుత్తే చ నామ ఆగతం వదమానా కస్స భాయేయ్యామ, తస్మా సమ్ముఖాపి నం వదేయ్యామాతి అత్థో. అప్పోస్సుక్కోతి మమ రక్ఖనత్థాయ అనుస్సుక్కో అవావటో హుత్వాతి అత్థో. వుత్తోవ నం వదేయ్యాతి మయా వుత్తోవ హుత్వా అపుచ్ఛితోవ కథం సముట్ఠాపేత్వా అమ్బజమ్బూఆదీని గహేత్వా వియ అపూరయమానో మయా కథితనియామేన భవం భారద్వాజో వదేయ్య, వదస్సూతి అత్థో.

౨౦౮. అస్సోసి ఖోతి సత్థా ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బచక్ఖునా మాగణ్డియం తత్థ ఆగతం అద్దస, ద్విన్నం జనానం భాసమానానం దిబ్బసోతేన సద్దమ్పి అస్సోసి. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠితో. సంవిగ్గోతి పీతిసంవేగేన సంవిగ్గో చలితో కమ్పితో. తస్స కిర ఏతదహోసి – ‘‘నేవ మాగణ్డియేన సమణస్స గోతమస్స ఆరోచితం, న మయా. అమ్హే ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో ఏత్థ తతియోపి నత్థి, సుతో భవిస్సతి అమ్హాకం సద్దో తిఖిణసోతేన పురిసేనా’’తి. అథస్స అబ్భన్తరే పీతి ఉప్పజ్జిత్వా నవనవుతిలోమకూపసహస్సాని ఉద్ధగ్గాని అకాసి. తేన వుత్తం ‘‘సంవిగ్గో లోమహట్ఠజాతో’’తి. అథ ఖో మాగణ్డియో పరిబ్బాజకోతి పరిబ్బాజకస్స పభిన్నముఖం వియ బీజం పరిపాకగతం ఞాణం, తస్మా సన్నిసీదితుం అసక్కోన్తో ఆహిణ్డమానో పున సత్థు సన్తికం ఆగన్త్వా ఏకమన్తం నిసీది. తం దస్సేతుం ‘‘అథ ఖో మాగణ్డియో’’తిఆది వుత్తం.

౨౦౯. సత్థా – ‘‘ఏవం కిర త్వం, మాగణ్డియ, మం అవచా’’తి అవత్వావ చక్ఖుం ఖో, మాగణ్డియాతి పరిబ్బాజకస్స ధమ్మదేసనం ఆరభి. తత్థ వసనట్ఠానట్ఠేన రూపం చక్ఖుస్స ఆరామోతి చక్ఖు రూపారామం. రూపే రతన్తి రూపరతం. రూపేన చక్ఖు ఆమోదితం పమోదితన్తి రూపసముదితం. దన్తన్తి నిబ్బిసేవనం. గుత్తన్తి గోపితం. రక్ఖితన్తి ఠపితరక్ఖం. సంవుతన్తి పిహితం. సంవరాయాతి పిధానత్థాయ.

౨౧౦. పరిచారితపుబ్బోతి అభిరమితపుబ్బో. రూపపరిళాహన్తి రూపం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనపరిళాహం. ఇమస్స పన తే, మాగణ్డియ, కిమస్స వచనీయన్తి ఇమస్స రూపం పరిగ్గణ్హిత్వా అరహత్తప్పత్తస్స ఖీణాసవస్స తయా కిం వచనం వత్తబ్బం అస్స, వుడ్ఢిహతో మరియాదకారకోతి ఇదం వత్తబ్బం, న వత్తబ్బన్తి పుచ్ఛతి. న కిఞ్చి, భో గోతమాతి, భో గోతమ, కిఞ్చి వత్తబ్బం నత్థి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో.

౨౧౧. ఇదాని యస్మా తయా పఞ్చక్ఖన్ధే పరిగ్గహేత్వా అరహత్తప్పత్తస్స ఖీణాసవస్స కిఞ్చి వత్తబ్బం నత్థి, అహఞ్చ పఞ్చక్ఖన్ధే పరిగ్గహేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, తస్మా అహమ్పి తే న కిఞ్చి వత్తబ్బోతి దస్సేతుం అహం ఖో పనాతిఆదిమాహ. తస్స మయ్హం మాగణ్డియాతి గిహికాలే అత్తనో సమ్పత్తిం దస్సేన్తో ఆహ. తత్థ వస్సికోతిఆదీసు యత్థ సుఖం హోతి వస్సకాలే వసితుం, అయం వస్సికో. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పనేత్థ వచనత్థో – వస్సం వాసో వస్సం, వస్సం అరహతీతి వస్సికో. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ వస్సికో పాసాదో నాతిఉచ్చో హోతి నాతినీచో, ద్వారవాతపానానిపిస్స నాతితనూని నాతిబహూని, భూమత్థరణపచ్చత్థరణఖజ్జభోజ్జానిపేత్థ మిస్సకానేవ వట్టన్తి. హేమన్తికే థమ్భాపి భిత్తియోపి నీచా హోన్తి, ద్వారవాతపానాని తనుకాని సుఖుమచ్ఛిద్దాని. ఉణ్హపవేసనత్థాయ భిత్తినియూహాని నీహరీయన్తి. భూమత్థరణపచ్చత్థరణనివాసనపారుపనాని పనేత్థ ఉణ్హవీరియాని కమ్బలాదీని వట్టన్తి. ఖజ్జభోజ్జం సినిద్ధం కటుకసన్నిస్సితఞ్చ. గిమ్హికే థమ్భాపి భిత్తియోపి ఉచ్చా హోన్తి. ద్వారవాతపానాని పనేత్థ బహూని విపులజాలాని భవన్తి. భూమత్థరణాదీని దుకూలమయాని వట్టన్తి, ఖజ్జభోజ్జాని మధురరససీతవీరియాని. వాతపానసమీపేసు చేత్థ నవ చాటియో ఠపేత్వా ఉదకస్స పూరేత్వా నీలుప్పలాదీహి సఞ్ఛాదేన్తి. తేసు తేసు పదేసేసు ఉదకయన్తాని కరోన్తి, యేహి దేవే వస్సన్తే వియ ఉదకధారా నిక్ఖమన్తి.

బోధిసత్తస్స పన అట్ఠసతసువణ్ణఘటే చ రజతఘటే చ గన్ధోదకస్స పూరేత్వా నీలుప్పలగచ్ఛకే కత్వా సయనం పరివారేత్వా ఠపయింసు. మహన్తేసు లోహకటాహేసు గన్ధకలలం పూరేత్వా నీలుప్పలపదుమపుణ్డరీకాని రోపేత్వా ఉతుగ్గహణత్థాయ తత్థ తత్థ ఠపేసుం. సూరియరస్మీహి పుప్ఫాని పుప్ఫన్తి. నానావిధా భమరగణా పాసాదం పవిసిత్వా పుప్ఫేసు రసం గణ్హన్తా విచరన్తి. పాసాదో అతిసుగన్ధో హోతి. యమకభిత్తియా అన్తరే లోహనాళిం ఠపేత్వా నవభూమికపాసాదస్స ఉపరి ఆకాసఙ్గణే రతనమణ్డపమత్థకే సుఖుమచ్ఛిద్దకం జాలం బద్ధం అహోసి. ఏకస్మిం ఠానే సుక్ఖమహింసచమ్మం పసారేతి. బోధిసత్తస్స ఉదకకీళనవేలాయ మహింసచమ్మే పాసాణగుళే ఖిపన్తి, మేఘథనితసద్దో వియ హోతి. హేట్ఠా యన్తం పరివత్తేన్తి, ఉదకం అభిరుహిత్వా జాలమత్థకే పతతి, వస్సపతనసలిలం వియ హోతి. తదా బోధిసత్తో నీలపటం నివాసేతి, నీలపటం పారుపతి, నీలపసాధనం పసాధేతి. పరివారాపిస్స చత్తాలీసనాటకసహస్సాని నీలవత్థాభరణానేవ నీలవిలేపనాని హుత్వా మహాపురిసం పరివారేత్వా రతనమణ్డపం గచ్ఛన్తి. దివసభాగం ఉదకకీళం కీళన్తో సీతలం ఉతుసుఖం అనుభోతి.

పాసాదస్స చతూసు దిసాసు చత్తారో సరా హోన్తి. దివాకాలే నానావణ్ణసకుణగణా పాచీనసరతో వుట్ఠాయ విరవమానా పాసాదమత్థకేన పచ్ఛిమసరం గచ్ఛన్తి. పచ్ఛిమసరతో వుట్ఠాయ పాచీనసరం, ఉత్తరసరతో దక్ఖిణసరం, దక్ఖిణసరతో ఉత్తరసరం గచ్ఛన్తి, అన్తరవస్ససమయో వియ హోతి. హేమన్తికపాసాదో పన పఞ్చభూమికో అహోసి, వస్సికపాసాదో సత్తభూమికో.

నిప్పురిసేహీతి పురిసవిరహితేహి. న కేవలఞ్చేత్థ తూరియానేవ నిప్పురిసాని, సబ్బట్ఠానానిపి నిప్పురిసానేవ. దోవారికాపి ఇత్థియోవ, న్హాపనాదిపరికమ్మకరాపి ఇత్థియోవ. రాజా కిర – ‘‘తథారూపం ఇస్సరియసుఖసమ్పత్తిం అనుభవమానస్స పురిసం దిస్వా పరిసఙ్కా ఉప్పజ్జతి, సా మే పుత్తస్స మా అహోసీ’’తి సబ్బకిచ్చేసు ఇత్థియోవ ఠపేసి. తాయ రతియా రమమానోతి ఇదం చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తిరతిం సన్ధాయ వుత్తం.

౨౧౨. గహపతి వా గహపతిపుత్తో వాతి ఏత్థ యస్మా ఖత్తియానం సేతచ్ఛత్తస్మింయేవ పత్థనా హోతి, మహా చ నేసం పపఞ్చో, బ్రాహ్మణా మన్తేహి అతిత్తా మన్తే గవేసన్తా విచరన్తి, గహపతినో పన ముద్దాగణనమత్తం ఉగ్గహితకాలతో పట్ఠాయ సమ్పత్తింయేవ అనుభవన్తి, తస్మా ఖత్తియబ్రాహ్మణే అగ్గహేత్వా ‘‘గహపతి వా గహపతిపుత్తో వా’’తి ఆహ. ఆవట్టేయ్యాతి మానుసకకామహేతు ఆవట్టో భవేయ్యాతి అత్థో. అభిక్కన్తతరాతి విసిట్ఠతరా. పణీతతరాతి అతప్పకతరా. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘కుసగ్గేనుదకమాదాయ, సముద్దే ఉదకం మినే;

ఏవం మానుసకా కామా, దిబ్బకామాన సన్తికే’’తి. (జా. ౨.౨౧.౩౮౯) –

సమధిగయ్హ తిట్ఠతీతి దిబ్బసుఖం గణ్హిత్వా తతో విసిట్ఠతరా హుత్వా తిట్ఠతి.

ఓపమ్మసంసన్దనం పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బం – గహపతిస్స పఞ్చహి కామగుణేహి సమఙ్గీభూతకాలో వియ బోధిసత్తస్స తీసు పాసాదేసు చత్తాలీససహస్సఇత్థిమజ్ఝే మోదనకాలో, తస్స సుచరితం పూరేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తకాలో వియ బోధిసత్తస్స అభినిక్ఖమనం కత్వా బోధిపల్లఙ్కే సబ్బఞ్ఞుతం పటివిద్ధకాలో, తస్స నన్దనవనే సమ్పత్తిం అనుభవనకాలో వియ తథాగతస్స చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తిరతియా వీతివత్తనకాలో, తస్స మానుసకానం పఞ్చన్నం కామగుణానం అపత్థనకాలో వియ తథాగతస్స చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తిరతియా వీతినామేన్తస్స హీనజనసుఖస్స అపత్థనకాలోతి.

౨౧౩. సుఖీతి పఠమం దుక్ఖితో పచ్ఛా సుఖితో అస్స. సేరీతి పఠమం వేజ్జదుతియకో పచ్ఛా సేరీ ఏకకో భవేయ్య. సయంవసీతి పఠమం వేజ్జస్స వసే వత్తమానో వేజ్జేన నిసీదాతి వుత్తే నిసీది, నిపజ్జాతి వుత్తే నిపజ్జి, భుఞ్జాతి వుత్తే భుఞ్జి, పివాతి వుత్తే పివి, పచ్ఛా సయంవసీ జాతో. యేన కామం గమోతి పఠమం ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానం గన్తుం నాలత్థ, పచ్ఛా రోగే వూపసన్తే వనదస్సన-గిరిదస్సన-పబ్బతదస్సనాదీసుపి యేనకామం గమో జాతో, యత్థ యత్థేవ గన్తుం ఇచ్ఛతి, తత్థ తత్థేవ గచ్ఛేయ్య.

ఏత్థాపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – పురిసస్స కుట్ఠికాలో వియ హి బోధిసత్తస్స అగారమజ్ఝే వసనకాలో, అఙ్గారకపల్లం వియ ఏకం కామవత్థు, ద్వే కపల్లాని వియ ద్వే వత్థూని, సక్కస్స పన దేవరఞ్ఞో అడ్ఢతేయ్యకోటియాని అఙ్గారకపల్లాని వియ అడ్ఢతియనాటకకోటియో, నఖేహి వణముఖాని తచ్ఛేత్వా అఙ్గారకపల్లే పరితాపనం వియ వత్థుపటిసేవనం, భేసజ్జం ఆగమ్మ అరోగకాలో వియ కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసం దిస్వా నిక్ఖమ్మ బుద్ధభూతకాలే చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తిరతియా వీతివత్తనకాలో, అఞ్ఞం కుట్ఠిపురిసం దిస్వా అపత్థనకాలో వియ తాయ రతియా వీతినామేన్తస్స హీనజనరతియా అపత్థనకాలోతి.

౨౧౪. ఉపహతిన్ద్రియోతి కిమిరకుట్ఠేన నామ ఉపహతకాయప్పసాదో. ఉపహతిన్ద్రియాతి ఉపహతపఞ్ఞిన్ద్రియా. తే యథా సో ఉపహతకాయిన్ద్రియో కుట్ఠీ దుక్ఖసమ్ఫస్సస్మింయేవ అగ్గిస్మిం సుఖమితి విపరీతసఞ్ఞం పచ్చలత్థ, ఏవం పఞ్ఞిన్ద్రియస్స ఉపహతత్తా దుక్ఖసమ్ఫస్సేస్వేవ కామేసు సుఖమితి విపరీతసఞ్ఞం పచ్చలత్థుం.

౨౧౫. అసుచితరాని చేవాతిఆదీసు పకతియావ తాని అసుచీని చ దుగ్గన్ధాని చ పూతీని చ, ఇదాని పన అసుచితరాని చేవ దుగ్గన్ధతరాని చ పూతితరాని చ హోన్తి. కాచీతి తస్స హి పరితాపేన్తస్స చ కణ్డూవన్తస్స చ పాణకా అన్తో పవిసన్తి, దుట్ఠలోహితదుట్ఠపుబ్బా పగ్ఘరన్తి. ఏవమస్స కాచి అస్సాదమత్తా హోతి.

ఆరోగ్యపరమాతి గాథాయ యే కేచి ధనలాభా వా యసలాభా వా పుత్తలాభా వా అత్థి, ఆరోగ్యం తేసం పరమం ఉత్తమం, నత్థి తతో ఉత్తరితరో లాభోతి, ఆరోగ్యపరమా లాభా. యంకిఞ్చి ఝానసుఖం వా మగ్గసుఖం వా ఫలసుఖం వా అత్థి, నిబ్బానం తత్థ పరమం, నత్థి తతో ఉత్తరితరం సుఖన్తి నిబ్బానం పరమం సుఖం. అట్ఠఙ్గికో మగ్గానన్తి పుబ్బభాగమగ్గానం పుబ్బభాగగమనేనేవ అమతగామీనం అట్ఠఙ్గికో ఖేమో, నత్థి తతో ఖేమతరో అఞ్ఞో మగ్గో. అథ వా ఖేమం అమతగామినన్తి ఏత్థ ఖేమన్తిపి అమతన్తిపి నిబ్బానస్సేవ నామం. యావతా పుథుసమణబ్రాహ్మణా పరప్పవాదా ఖేమగామినో చ అమతగామినో చాతి లద్ధివసేన గహితా, సబ్బేసం తేసం ఖేమఅమతగామీనం మగ్గానం అట్ఠఙ్గికో పరమో ఉత్తమోతి అయమేత్థ అత్థో.

౨౧౬. ఆచరియపాచరియానన్తి ఆచరియానఞ్చేవ ఆచరియాచరియానఞ్చ. సమేతీతి ఏకనాళియా మితం వియ ఏకతులాయ తులితం వియ సదిసం హోతి నిన్నానాకరణం. అనోమజ్జతీతి పాణిం హేట్ఠా ఓతారేన్తో మజ్జతి – ‘‘ఇదం తం, భో గోతమ, ఆరోగ్యం, ఇదం తం నిబ్బాన’’న్తి కాలేన సీసం కాలేన ఉరం పరిమజ్జన్తో ఏవమాహ.

౨౧౭. ఛేకన్తి సమ్పన్నం. సాహుళిచీరేనాతి కాళకేహి ఏళకలోమేహి కతథూలచీరేన. సఙ్కారచోళకేనాతిపి వదన్తి. వాచం నిచ్ఛారేయ్యాతి కాలేన దసాయ కాలేన అన్తే కాలేన మజ్ఝే పరిమజ్జన్తో నిచ్ఛారేయ్య, వదేయ్యాతి అత్థో. పుబ్బకేహేసాతి పుబ్బకేహి ఏసా. విపస్సీపి హి భగవా…పే… కస్సపోపి భగవా చతుపరిసమజ్ఝే నిసిన్నో ఇమం గాథం అభాసి, ‘‘అత్థనిస్సితగాథా’’తి మహాజనో ఉగ్గణ్హి. సత్థరి పరినిబ్బుతే అపరభాగే పరిబ్బాజకానం అన్తరం పవిట్ఠా. తే పోత్థకగతం కత్వా పదద్వయమేవ రక్ఖితుం సక్ఖింసు. తేనాహ – సా ఏతరహి అనుపుబ్బేన పుథుజ్జనగాథాతి.

౨౧౮. రోగోవ భూతోతి రోగభూతో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అరియం చక్ఖున్తి పరిసుద్ధం విపస్సనాఞాణఞ్చేవ మగ్గఞాణఞ్చ. పహోతీతి సమత్థో. భేసజ్జం కరేయ్యాతి ఉద్ధంవిరేచనం అధోవిరేచనం అఞ్జనఞ్చాతి భేసజ్జం కరేయ్య.

౨౧౯. న చక్ఖూని ఉప్పాదేయ్యాతి యస్స హి అన్తరా పిత్తసేమ్హాదిపలివేఠేన చక్ఖుపసాదో ఉపహతో హోతి, సో ఛేకం వేజ్జం ఆగమ్మ సప్పాయభేసజ్జం సేవన్తో చక్ఖూని ఉప్పాదేతి నామ. జచ్చన్ధస్స పన మాతుకుచ్ఛియంయేవ వినట్ఠాని, తస్మా సో న లభతి. తేన వుత్తం ‘‘న చక్ఖూని ఉప్పాదేయ్యా’’తి.

౨౨౦. దుతియవారే జచ్చన్ధోతి జాతకాలతో పట్ఠాయ పిత్తాదిపలివేఠేన అన్ధో. అముస్మిన్తి తస్మిం పుబ్బే వుత్తే. అమిత్తతోపి దహేయ్యాతి అమిత్తో మే అయన్తి ఏవం అమిత్తతో ఠపేయ్య. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. ఇమినా చిత్తేనాతి వట్టే అనుగతచిత్తేన. తస్స మే ఉపాదానపచ్చయాతి ఏకసన్ధి ద్విసఙ్ఖేపో పచ్చయాకారో కథితో, వట్టం విభావితం.

౨౨౧. ధమ్మానుధమ్మన్తి ధమ్మస్స అనుధమ్మం అనుచ్ఛవికం పటిపదం. ఇమే రోగా గణ్డా సల్లాతి పఞ్చక్ఖన్ధే దస్సేతి. ఉపాదాననిరోధాతి వివట్టం దస్సేన్తో ఆహ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

మాగణ్డియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సన్దకసుత్తవణ్ణనా

౨౨౩. ఏవం మే సుతన్తి సన్దకసుత్తం. తత్థ పిలక్ఖగుహాయన్తి తస్సా గుహాయ ద్వారే పిలక్ఖరుక్ఖో అహోసి, తస్మా పిలక్ఖగుహాత్వేవ సఙ్ఖం గతా. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి వివేకతో వుట్ఠితో. దేవకతసోబ్భోతి వస్సోదకేనేవ తిన్నట్ఠానే జాతో మహాఉదకరహదో. గుహాదస్సనాయాతి ఏత్థ గుహాతి పంసుగుహా. సా ఉన్నమే ఉదకముత్తట్ఠానే అహోసి, ఏకతో ఉమఙ్గం కత్వా ఖాణుకే చ పంసుఞ్చ నీహరిత్వా అన్తో థమ్భే ఉస్సాపేత్వా మత్థకే పదరచ్ఛన్నగేహసఙ్ఖేపేన కతా, తత్థ తే పరిబ్బాజకా వసన్తి. సా వస్సానే ఉదకపుణ్ణా తిట్ఠతి, నిదాఘే తత్థ వసన్తి. తం సన్ధాయ ‘‘గుహాదస్సనాయా’’తి ఆహ. విహారదస్సనత్థఞ్హి అనమతగ్గియం పచ్చవేక్ఖిత్వా సముద్దపబ్బతదస్సనత్థం వాపి గన్తుం వట్టతీతి.

ఉన్నాదినియాతి ఉచ్చం నదమానాయ. ఏవం నదమానాయ చస్సా ఉద్ధఙ్గమనవసేన ఉచ్చో, దిసాసు పత్థటవసేన మహాసద్దోతి ఉచ్చాసద్దమహాసద్దో, తాయ ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాయ. తేసం పరిబ్బాజకానం పాతోవ ఉట్ఠాయ కత్తబ్బం నామ చేతియవత్తం వా బోధివత్తం వా ఆచరియుపజ్ఝాయవత్తం వా యోనిసోమనసికారో వా నత్థి. తేన తే పాతోవ ఉట్ఠాయ బాలాతపే నిసిన్నా, సాయం వా కథాయ ఫాసుకత్థాయ సన్నిపతితా ‘‘ఇమస్స హత్థో సోభణో ఇమస్స పాదో’’తి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థపాదాదీని వా ఆరబ్భ ఇత్థిపురిసదారకదారికావణ్ణే వా అఞ్ఞం వా కామస్సాదభవస్సాదాదివత్థుం ఆరబ్భ కథం పట్ఠపేత్వా అనుపుబ్బేన రాజకథాదిఅనేకవిధం తిరచ్ఛానకథం కథేన్తి. సా హి అనియ్యానికత్తా సగ్గమోక్ఖమగ్గానం తిరచ్ఛానభూతా కథాతి తిరచ్ఛానకథా. తత్థ రాజానం ఆరబ్భ ‘‘మహాసమ్మతో మన్ధాతా ధమ్మాసోకో ఏవంమహానుభావో’’తిఆదినా నయేన పవత్తా కథా రాజకథా. ఏస నయో చోరకథాదీసు.

తేసు ‘‘అసుకో రాజా అభిరూపో దస్సనీయో’’తిఆదినా నయేన గేహస్సితకథావ తిరచ్ఛానకథా హోతి. ‘‘సోపి నామ ఏవం మహానుభావో ఖయం గతో’’తి ఏవం పవత్తా పన కమ్మట్ఠానభావే తిట్ఠతి. చోరేసుపి ‘‘మూలదేవో ఏవంమహానుభావో, మేఘమాలో ఏవంమహానుభావో’’తి తేసం కమ్మం పటిచ్చ అహో సూరాతి గేహస్సితకథావ తిరచ్ఛానకథా. యుద్ధేపి భారతయుద్ధాదీసు ‘‘అసుకేన అసుకో ఏవం మారితో ఏవం విద్ధో’’తి కామస్సాదవసేనేవ కథా తిరచ్ఛానకథా. ‘‘తేపి నామ ఖయం గతా’’తి ఏవం పవత్తా పన సబ్బత్థ కథా కమ్మట్ఠానమేవ హోతి. అపిచ అన్నాదీసు ‘‘ఏవం వణ్ణవన్తం గన్ధవన్తం రసవన్తం ఫస్ససమ్పన్నం ఖాదిమ్హ భుఞ్జిమ్హ పివిమ్హ పరిభుఞ్జిమ్హా’’తి కామస్సాదవసేన కథేతుం న వట్టతి, సాత్థకం పన కత్వా – ‘‘పుబ్బే ఏవం వణ్ణాదిసమ్పన్నం అన్నం పానం వత్థం సయనం మాలం గన్ధం సీలవన్తానం అదమ్హ, చేతియే పూజం అకరిమ్హా’’తి కథేతుం వట్టతి.

ఞాతికథాదీసుపి ‘‘అమ్హాకం ఞాతకా సూరా సమత్థా’’తి వా ‘‘పుబ్బే మయం ఏవం విచిత్రేహి యానేహి చరిమ్హా’’తి వా అస్సాదవసేన వత్తుం న వట్టతి, సాత్థకం పన కత్వా ‘‘తేపి నో ఞాతకా ఖయం గతా’’తి వా ‘‘పుబ్బే మయం ఏవరూపా ఉపాహనా సఙ్ఘస్స అదమ్హా’’తి వా కథేతబ్బా. గామకథాపి సునివిట్ఠదున్నివిట్ఠసుభిక్ఖదుబ్భిక్ఖాదివసేన వా ‘‘అసుకగామవాసినో సూరా సమత్థా’’తి వా ఏవం అస్సాదవసేన న వట్టతి, సాత్థకం పన కత్వా సద్ధా పసన్నాతి వా ఖయవయం గతాతి వా వత్తుం వట్టతి. నిగమనగరజనపదకథాసుపి ఏసేవ నయో. ఇత్థికథాపి వణ్ణసణ్ఠానాదీని పటిచ్చ అస్సాదవసేన న వట్టతి, సద్ధా పసన్నా ఖయం గతాతి ఏవమేవ వట్టతి. సూరకథాపి నన్దిమిత్తో నామ యోధో సూరో అహోసీతి అస్సాదవసేనేవ న వట్టతి, సద్ధో పసన్నో అహోసి ఖయం గతోతి ఏవమేవ వట్టతి. విసిఖాకథాపి అసుకా విసిఖా సునివిట్ఠా దున్నివిట్ఠా సూరా సమత్థాతి అస్సాదవసేనేవ న వట్టతి, సద్ధా పసన్నా ఖయం గతా ఇచ్చేవం వట్టతి.

కుమ్భట్ఠానకథాతి కుమ్భట్ఠానఉదకతిత్థకథా వా వుచ్చతి కుమ్భదాసికథా వా. సాపి ‘‘పాసాదికా నచ్చితుం గాయితుం ఛేకా’’తి అస్సాదవసేన న వట్టతి, సద్ధా పసన్నాతిఆదినా నయేనేవ వట్టతి. పుబ్బపేతకథాతి అతీతఞాతికథా. తత్థ వత్తమానఞాతికథాసదిసోవ వినిచ్ఛయో.

నానత్తకథాతి పురిమపచ్ఛిమకథావిముత్తా అవసేసా నానాసభావా నిరత్థకకథా. లోకక్ఖాయికాతి అయం లోకో కేన నిమ్మితో, అసుకేన నామ నిమ్మితో, కాకా సేతా అట్ఠీనం సేతత్తా, బకా రత్తా లోహితస్స రత్తత్తాతి ఏవమాదికా లోకాయతవితణ్డసల్లాపకథా.

సముద్దక్ఖాయికా నామ కస్మా సముద్దో సాగరో, సాగరదేవేన ఖణితత్తా సాగరో, ఖతో మేతి హత్థముద్దాయ నివేదితత్తా సముద్దోతి ఏవమాదికా నిరత్థకా సముద్దక్ఖాయికకథా. ఇతి భవో, ఇతి అభవోతి యం వా తం వా నిరత్థకకారణం వత్వా పవత్తితకథా ఇతిభవాభవకథా. ఏత్థ చ భవోతి సస్సతం, అభవోతి ఉచ్ఛేదం. భవోతి వడ్ఢి, అభవోతి హాని. భవోతి కామసుఖం, అభవోతి అత్తకిలమథో. ఇతి ఇమాయ ఛబ్బిధాయ ఇతిభవాభవకథాయ సద్ధిం బాత్తింసతిరచ్ఛానకథా నామ హోతి. ఏవరూపిం తిరచ్ఛానకథం కథేన్తియా నిసిన్నో హోతి.

తతో సన్దకో పరిబ్బాజకో తే పరిబ్బాజకే ఓలోకేత్వా – ‘‘ఇమే పరిబ్బాజకా అతివియ అఞ్ఞమఞ్ఞం అగారవా అప్పతిస్సా, మయఞ్చ సమణస్స గోతమస్స పాతుభావతో పట్ఠాయ సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనకూపమా జాతా, లాభసక్కారోపి నో పరిహీనో. సచే పన ఇమం ఠానం సమణో గోతమో గోతమసావకో వా గిహిఉపట్ఠాకోపి వాస్స ఆగచ్ఛేయ్య, అతివియ లజ్జనీయం భవిస్సతి. పరిసదోసో ఖో పన పరిసజేట్ఠకస్సేవ ఉపరి ఆరోహతీ’’తి ఇతో చితో చ విలోకేన్తో థేరం అద్దస. తేన వుత్తం అద్దసా ఖో సన్దకో పరిబ్బాజకో…పే… తుణ్హీ అహేసున్తి.

తత్థ సణ్ఠపేసీతి సిక్ఖాపేసి, వజ్జమస్సా పటిచ్ఛాదేసి. యథా సుట్ఠపితా హోతి, తథా నం ఠపేసి. యథా నామ పరిసమజ్ఝం పవిసన్తో పురిసో వజ్జపటిచ్ఛాదనత్థం నివాసనం సణ్ఠపేతి, పారుపనం సణ్ఠపేతి, రజోకిణ్ణట్ఠానం పుఞ్ఛతి, ఏవమస్సా వజ్జపటిచ్ఛాదనత్థం ‘‘అప్పసద్దా భోన్తో’’తి సిక్ఖాపేన్తో యథా సుట్ఠపితా హోతి, తథా నం ఠపేసీతి అత్థో. అప్పసద్దకామాతి అప్పసద్దం ఇచ్ఛన్తి, ఏకకా నిసీదన్తి, ఏకకా తిట్ఠన్తి, న గణసఙ్గణికాయ యాపేన్తి. అప్పసద్దవినీతాతి అప్పసద్దేన నిరవేన బుద్ధేన వినీతా. అప్పసద్దస్స వణ్ణవాదినోతి యం ఠానం అప్పసద్దం నిస్సద్దం. తస్స వణ్ణవాదినో. ఉపసఙ్కమితబ్బం మఞ్ఞేయ్యాతి ఇధాగన్తబ్బం మఞ్ఞేయ్య.

కస్మా పనేస థేరస్స ఉపసఙ్కమనం పచ్చాసీసతీతి. అత్తనో వుద్ధిం పత్థయమానో. పరిబ్బాజకా కిర బుద్ధేసు వా బుద్ధసావకేసు వా అత్తనో సన్తికం ఆగతేసు – ‘‘అజ్జ అమ్హాకం సన్తికం సమణో గోతమో ఆగతో, సారిపుత్తో ఆగతో, న ఖో పనేతే యస్స వా తస్స వా సన్తికం గచ్ఛన్తి, పస్సథ అమ్హాకం ఉత్తమభావ’’న్తి అత్తనో ఉపట్ఠాకానం సన్తికే అత్తానం ఉక్ఖిపన్తి ఉచ్చే ఠానే ఠపేన్తి. భగవతోపి ఉపట్ఠాకే గణ్హితుం వాయమన్తి. తే కిర భగవతో ఉపట్ఠాకే దిస్వా ఏవం వదన్తి – ‘‘తుమ్హాకం సత్థా భవం గోతమోపి గోతమస్స సావకాపి అమ్హాకం సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి, మయం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమగ్గా. తుమ్హే పన అమ్హే అక్ఖీహి పస్సితుం న ఇచ్ఛథ, సామీచికమ్మం న కరోథ, కిం వో అమ్హేహి అపరద్ధ’’న్తి. అప్పేకచ్చే మనుస్సా – ‘‘బుద్ధాపి ఏతేసం సన్తికం గచ్ఛన్తి, కిం అమ్హాక’’న్తి తతో పట్ఠాయ తే దిస్వా నప్పమజ్జన్తి. తుణ్హీ అహేసున్తి సన్దకం పరివారేత్వా నిస్సద్దా నిసీదింసు.

౨౨౪. స్వాగతం భోతో ఆనన్దస్సాతి సుఆగమనం భోతో ఆనన్దస్స. భవన్తే హి నో ఆగతే ఆనన్దో హోతి, గతే సోకోతి దీపేతి. చిరస్సం ఖోతి పియసముదాచారవచనమేతం. థేరో పన కాలేన కాలం పరిబ్బాజకారామం చారికత్థాయ గచ్ఛతీతి పురిమగమనం గహేత్వా ఏవమాహ. ఏవఞ్చ పన వత్వా న మానత్థద్ధో హుత్వా నిసీది, అత్తనో పన ఆసనా వుట్ఠాయ తం ఆసనం పప్ఫోటేత్వా థేరం ఆసనేన నిమన్తేన్తో నిసీదతు భవం ఆనన్దో, ఇదమాసనం పఞ్ఞత్తన్తి ఆహ.

అన్తరాకథా విప్పకతాతి నిసిన్నానం వో ఆరమ్భతో పట్ఠాయ యావ మమాగమనం ఏతస్మిం అన్తరే కా నామ కథా విప్పకతా, మమాగమనపచ్చయా కతమా కథా పరియన్తం న గతాతి పుచ్ఛతి.

అథ పరిబ్బాజకో ‘‘నిరత్థకకథావ ఏసా నిస్సారా వట్టసన్నిస్సితా, న తుమ్హాకం పురతో వత్తబ్బతం అరహతీ’’తి దీపేన్తో తిట్ఠతేసా, భోతిఆదిమాహ. నేసా భోతోతి సచే భవం సోతుకామో భవిస్సతి, పచ్ఛాపేసా కథా న దుల్లభా భవిస్సతి, అమ్హాకం పనిమాయ అత్థో నత్థి. భోతో పన ఆగమనం లభిత్వా అఞ్ఞదేవ సుకారణం కథం సోతుకామమ్హాతి దీపేతి. తతో ధమ్మదేసనం యాచన్తో సాధు వత భవన్తం యే వాతిఆదిమాహ. తత్థ ఆచరియకేతి ఆచరియసమయే. అనస్సాసికానీతి అస్సాసవిరహితాని. ససక్కన్తి ఏకంసత్థే నిపాతో, విఞ్ఞూ పురిసో ఏకంసేనేవ న వసేయ్యాతి అత్థో. వసన్తో చ నారాధేయ్యాతి న సమ్పాదేయ్య, న పరిపూరేయ్యాతి వుత్తం హోతి. ఞాయం ధమ్మం కుసలన్తి కారణభూతం అనవజ్జట్ఠేన కుసలం ధమ్మం.

౨౨౫. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. నత్థి దిన్నన్తిఆదీని సాలేయ్యకసుత్తే (మ. ని. ౧.౪౪౦) వుత్తాని. చాతుమహాభూతికోతి చతుమహాభూతమయో. పథవీ పథవీకాయన్తి అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు బాహిరపథవీధాతుం. అనుపేతీతి అనుయాతి. అనుపగచ్ఛతీతి తస్సేవ వేవచనం, అనుగచ్ఛతీతిపి అత్థో, ఉభయేనాపి ఉపేతి ఉపగచ్ఛతీతి దస్సేతి. ఆపాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇన్ద్రియానీతి మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని ఆకాసం పక్ఖన్దన్తి. ఆసన్దిపఞ్చమాతి నిపన్నమఞ్చేన పఞ్చమా, మఞ్చో చేవ, చత్తారో మఞ్చపాదే గహేత్వా ఠితా చత్తారో పురిసా చాతి అత్థో. యావాళాహనాతి యావ సుసానా. పదానీతి అయం ఏవం సీలవా అహోసి, ఏవం దుస్సీలోతిఆదినా నయేన పవత్తాని గుణపదాని. సరీరమేవ వా ఏత్థ పదానీతి అధిప్పేతం. కాపోతకానీతి కపోతకవణ్ణాని, పారావతపక్ఖవణ్ణానీతి అత్థో.

భస్సన్తాతి భస్మన్తా, అయమేవ వా పాళి. ఆహుతియోతి యం పహేణకసక్కారాదిభేదం దిన్నదానం, సబ్బం తం ఛారికావసానమేవ హోతి, న తతో పరం ఫలదాయకం హుత్వా గచ్ఛతీతి అత్థో. దత్తుపఞ్ఞత్తన్తి దత్తూహి బాలమనుస్సేహి పఞ్ఞత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – బాలేహి అబుద్ధీహి పఞ్ఞత్తమిదం దానం, న పణ్డితేహి. బాలా దేన్తి, పణ్డితా గణ్హన్తీతి దస్సేతి. అత్థికవాదన్తి అత్థి దిన్నం దిన్నఫలన్తి ఇమం అత్థికవాదంయేవ వదన్తి తేసం తుచ్ఛం వచనం ముసావిలాపో. బాలే చ పణ్డితే చాతి బాలా చ పణ్డితా చ.

అకతేన మే ఏత్థ కతన్తి మయ్హం అకతేనేవ సమణకమ్మేన ఏత్థ ఏతస్స సమయే కమ్మం కతం నామ హోతి, అవుసితేనేవ బ్రహ్మచరియేన వుసితం నామ హోతి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సమణధమ్మే. సమసమాతి అతివియ సమా, సమేన వా గుణేన సమా. సామఞ్ఞం పత్తాతి సమానభావం పత్తా.

౨౨౬. కరతోతిఆదీని అపణ్ణకసుత్తే వుత్తాని. తథా నత్థి హేతూతిఆదీని.

౨౨౮. చతుత్థబ్రహ్మచరియవాసే అకటాతి అకతా. అకటవిధాతి అకతవిధానా, ఏవం కరోహీతి కేనచి కారాపితా న హోన్తీతి అత్థో. అనిమ్మితాతి ఇద్ధియాపి న నిమ్మితా. అనిమ్మాతాతి అనిమ్మాపితా. కేచి అనిమ్మితబ్బాతి పదం వదన్తి, తం నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం సన్దిస్సతి. వఞ్ఝాతి వఞ్ఝపసువఞ్ఝతాలాదయో వియ అఫలా, కస్సచి అజనకాతి అత్థో. ఏతేన పథవీకాయాదీనం రూపాదిజనకభావం పటిక్ఖిపతి. పబ్బతకూటా వియ ఠితాతి కూటట్ఠా. ఈసికట్ఠాయిట్ఠితాతి ముఞ్జే ఈసికా వియ ఠితా. తత్రాయమధిప్పాయో – యమిదం జాయతీతి వుచ్చతి, తం ముఞ్జతో ఈసికా వియ విజ్జమానమేవ నిక్ఖమతీతి. ‘‘ఏసికట్ఠాయిట్ఠితా’’తిపి పాఠో, సునిఖాతో ఏసికత్థమ్భో నిచ్చలో తిట్ఠతి, ఏవం ఠితాతి అత్థో. ఉభయేనపి తేసం వినాసాభావం దీపేతి. న ఇఞ్జన్తీతి ఏసికత్థమ్భో వియ ఠితత్తా న చలన్తి. న విపరిణామేన్తీతి పకతిం న జహన్తి. న అఞ్ఞమఞ్ఞం బ్యాబాధేన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞం న ఉపహనన్తి. నాలన్తి న సమత్థా.

పథవీకాయోతిఆదీసు పథవీయేవ పథవీకాయో, పథవీసమూహో వా. తత్థాతి తేసు జీవసత్తమేసు కాయేసు. నత్థి హన్తా వాతి హన్తుం వా ఘాతేతుం వా సోతుం వా సావేతుం వా జానితుం వా జానాపేతుం వా సమత్థో నామ నత్థీతి దీపేతి. సత్తన్నంత్వేవ కాయానన్తి యథా ముగ్గరాసిఆదీసు పహటం సత్థం ముగ్గరాసిఆదీనం అన్తరేన పవిసతి, ఏవం సత్తన్నం కాయానం అన్తరేన ఛిద్దేన వివరేన సత్థం పవిసతి. తత్థ ‘‘అహం ఇమం జీవితా వోరోపేమీ’’తి కేవలం సఞ్ఞామత్తమేవ హోతీతి దస్సేతి. యోనిపముఖసతసహస్సానీతి పముఖయోనీనం ఉత్తమయోనీనం చుద్దససతసహస్సాని అఞ్ఞాని చ సట్ఠిసతాని అఞ్ఞాని చ ఛసతాని. పఞ్చ చ కమ్మునో సతానీతి పఞ్చ కమ్మసతాని చ, కేవలం తక్కమత్తకేన నిరత్థకం దిట్ఠిం దీపేతి. పఞ్చ చ కమ్మాని తీణి చ కమ్మానీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. కేచి పనాహు పఞ్చ కమ్మానీతి పఞ్చిన్ద్రియవసేన భణతి. తీణీతి కాయకమ్మాదివసేనాతి. కమ్మే చ అడ్ఢకమ్మే చాతి ఏత్థ పనస్స కాయకమ్మఞ్చ వచీకమ్మఞ్చ కమ్మన్తి లద్ధి, మనోకమ్మం ఉపడ్ఢకమ్మన్తి. ద్వట్ఠిపటిపదాతి ద్వాసట్ఠి పటిపదాతి వదతి. ద్వట్ఠన్తరకప్పాతి ఏకస్మిం కప్పే చతుసట్ఠి అన్తరకప్పా నామ హోన్తి, అయం పన అఞ్ఞే ద్వే అజానన్తో ఏవమాహ. ఛళాభిజాతియో అపణ్ణకసుత్తే విత్థారితా.

అట్ఠ పురిసభూమియోతి మన్దభూమి ఖిడ్డాభూమి వీమంసకభూమి ఉజుగతభూమి సేక్ఖభూమి సమణభూమి జినభూమి పన్నభూమీతి ఇమా అట్ఠ పురిసభూమియోతి వదతి. తత్థ జాతదివసతో పట్ఠాయ సత్తదివసే సమ్బాధట్ఠానతో నిక్ఖన్తత్తా సత్తా మన్దా హోన్తి మోమూహా. అయం మన్దభూమీతి వదతి. యే పన దుగ్గతితో ఆగతా హోన్తి, తే అభిణ్హం రోదన్తి చేవ విరవన్తి చ. సుగతితో ఆగతా తం అనుస్సరిత్వా అనుస్సరిత్వా హసన్తి. అయం ఖిడ్డాభూమి నామ. మాతాపితూనం హత్థం వా పాదం వా మఞ్చం వా పీఠం వా గహేత్వా భూమియం పదనిక్ఖిపనం వీమంసకభూమి నామ. పదసావ గన్తుం సమత్థకాలో ఉజుగతభూమి నామ. సిప్పానం సిక్ఖనకాలో సేక్ఖభూమి నామ. ఘరా నిక్ఖమ్మ పబ్బజనకాలో సమణభూమి నామ. ఆచరియం సేవిత్వా జాననకాలో జినభూమి నామ. భిక్ఖు చ పన్నకో జినో న కిఞ్చి ఆహాతి ఏవం అలాభిం సమణం పన్నభూమీతి వదతి.

ఏకూనపఞ్ఞాస ఆజీవసతేతి ఏకూనపఞ్ఞాస ఆజీవవుత్తిసతాని. పరిబ్బాజకసతేతి పరిబ్బాజకపబ్బజ్జసతాని. నాగావాససతేతి నాగమణ్డలసతాని. వీసే ఇన్ద్రియసతేతి వీస ఇన్ద్రియసతాని. తింసే నిరయసతేతి తింస నిరయసతాని. రజోధాతుయోతి రజఓకిరణట్ఠానాని. హత్థపిట్ఠిపాదపిట్ఠాదీని సన్ధాయ వదతి. సత్త సఞ్ఞీగబ్భాతి ఓట్ఠగోణగద్రభఅజపసుమిగమహింసే సన్ధాయ వదతి. అసఞ్ఞీగబ్భాతి సాలియవగోధుమముగ్గకఙ్గువరకకుద్రూసకే సన్ధాయ వదతి. నిగణ్ఠిగబ్భాతి నిగణ్ఠిమ్హి జాతగబ్భా, ఉచ్ఛువేళునళాదయో సన్ధాయ వదతి. సత్త దేవాతి బహూ దేవా, సో పన సత్తాతి వదతి. మానుసాపి అనన్తా, సో సత్తాతి వదతి. సత్త పిసాచాతి పిసాచా మహన్తా, సత్తాతి వదతి.

సరాతి మహాసరా. కణ్ణముణ్డ-రథకార-అనోతత్త-సీహపపాతకుళిర-ముచలిన్ద-కుణాలదహే గహేత్వా వదతి. పవుటాతి గణ్ఠికా. పపాతాతి మహాపపాతా. పపాతసతానీతి ఖుద్దకపపాతసతాని. సుపినాతి మహాసుపినా. సుపినసతానీతి ఖుద్దకసుపినసతాని. మహాకప్పినోతి మహాకప్పానం. ఏత్థ ఏకమ్హా సరా వస్ససతే వస్ససతే కుసగ్గేన ఏకం ఉదకబిన్దుం నీహరిత్వా నీహరిత్వా సత్తక్ఖత్తుం తమ్హి సరే నిరుదకే కతే ఏకో మహాకప్పోతి వదతి. ఏవరూపానం మహాకప్పానం చతురాసీతిసతసహస్సాని ఖేపేత్వా బాలా చ పణ్డితా చ దుక్ఖస్సన్తం కరోన్తీతి అయమస్స లద్ధి. పణ్డితోపి కిర అన్తరా సుజ్ఝితుం న సక్కోతి, బాలోపి తతో ఉద్ధం న గచ్ఛతి.

సీలేనాతి అచేలకసీలేన వా అఞ్ఞేన వా యేన కేనచి. వతేనాతి తాదిసేన వతేన. తపేనాతి తపోకమ్మేన. అపరిపక్కం పరిపాచేతి నామ యో ‘‘అహం పణ్డితో’’తి అన్తరా విసుజ్ఝతి. పరిపక్కం ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తిం కరోతి నామ యో ‘‘అహం బాలో’’తి వుత్తపరిమాణం కాలం అతిక్కమిత్వా యాతి. హేవం నత్థీతి ఏవం నత్థి. తఞ్హి ఉభయమ్పి న సక్కా కాతున్తి దీపేతి. దోణమితేతి దోణేన మితం వియ. సుఖదుక్ఖేతి సుఖదుక్ఖం. పరియన్తకతేతి వుత్తపరిమాణేన కాలేన కతపరియన్తో. నత్థి హాయనవడ్ఢనేతి నత్థి హాయనవడ్ఢనాని. న సంసారో పణ్డితస్స హాయతి, న బాలస్స వడ్ఢతీతి అత్థో. ఉక్కంసావకంసేతి ఉక్కంసావకంసా, హాపనవడ్ఢనానమేవేతం వేవచనం. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ సాధేన్తో సేయ్యథాపి నామాతిఆదిమాహ. తత్థ సుత్తగుళేతి వేఠేత్వా కతసుత్తగుళం. నిబ్బేఠియమానమేవ పలేతీతి పబ్బతే వా రుక్ఖగ్గే వా ఠత్వా ఖిత్తం సుత్తపమాణేన నిబ్బేఠియమానం గచ్ఛతి, సుత్తే ఖీణే తత్థ తిట్ఠతి న గచ్ఛతి. ఏవమేవం వుత్తకాలతో ఉద్ధం న గచ్ఛతీతి దస్సేతి.

౨౨౯. కిమిదన్తి కిమిదం తవ అఞ్ఞాణం, కిం సబ్బఞ్ఞు నామ త్వన్తి ఏవం పుట్ఠో సమానో నియతివాదే పక్ఖిపన్తో సుఞ్ఞం మే అగారన్తిఆదిమాహ.

౨౩౦. అనుస్సవికో హోతీతి అనుస్సవనిస్సితో హోతి. అనుస్సవసచ్చోతి సవనం సచ్చతో గహేత్వా ఠితో. పిటకసమ్పదాయాతి వగ్గపణ్ణాసకాయ పిటకగన్థసమ్పత్తియా.

౨౩౨. మన్దోతి మన్దపఞ్ఞో. మోమూహోతి అతిమూళ్హో. వాచావిక్ఖేపం ఆపజ్జతీతి వాచాయ విక్ఖేపం ఆపజ్జతి. కీదిసం? అమరావిక్ఖేపం, అపరియన్తవిక్ఖేపన్తి అత్థో. అథ వా అమరా నామ మచ్ఛజాతి. సా ఉమ్ముజ్జననిమ్ముజ్జనాదివసేన ఉదకే సన్ధావమానా గహేతుం న సక్కాతి ఏవమేవ అయమ్పి వాదో ఇతో చితో చ సన్ధావతి, గాహం న ఉపగచ్ఛతీతి అమరావిక్ఖేపోతి వుచ్చతి. తం అమరావిక్ఖేపం.

ఏవన్తిపి మే నోతిఆదీసు ఇదం కుసలన్తి పుట్ఠో ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తి వదతి, తతో కిం అకుసలన్తి వుత్తే ‘‘తథాతిపి మే నో’’తి వదతి, కిం ఉభయతో అఞ్ఞథాతి వుత్తే ‘‘అఞ్ఞథాతిపి మే నో’’తి వదతి, తతో తివిధేనాపి న హోతీతి తే లద్ధీతి వుత్తే ‘‘నోతిపి మే నో’’తి వదతి, తతో కిం నో నోతి తే లద్ధీతి వుత్తే ‘‘నో నోతిపి మే నో’’తి విక్ఖేపమాపజ్జతి, ఏకస్మిమ్పి పక్ఖే న తిట్ఠతి. నిబ్బిజ్జ పక్కమతీతి అత్తనోపి ఏస సత్థా అవస్సయో భవితుం న సక్కోతి, మయ్హం కిం సక్ఖిస్సతీతి నిబ్బిన్దిత్వా పక్కమతి. పురిమేసుపి అనస్సాసికేసు ఏసేవ నయో.

౨౩౪. సన్నిధికారకం కామే పరిభుఞ్జితున్తి యథా పుబ్బే గిహిభూతో సన్నిధిం కత్వా వత్థుకామే పరిభుఞ్జతి, ఏవం తిలతణ్డులసప్పినవనీతాదీని సన్నిధిం కత్వా ఇదాని పరిభుఞ్జితుం అభబ్బోతి అత్థో. నను చ ఖీణాసవస్స వసనట్ఠానే తిలతణ్డులాదయో పఞ్ఞాయన్తీతి. నో న పఞ్ఞాయన్తి, న పనేస తే అత్తనో అత్థాయ ఠపేతి, అఫాసుకపబ్బజితాదీనం అత్థాయ ఠపేతి. అనాగామిస్స కథన్తి. తస్సాపి పఞ్చ కామగుణా సబ్బసోవ పహీనా, ధమ్మేన పన లద్ధం విచారేత్వా పరిభుఞ్జతి.

౨౩౬. పుత్తమతాయ పుత్తాతి సో కిర ఇమం ధమ్మం సుత్వా ఆజీవకా మతా నామాతి సఞ్ఞీ హుత్వా ఏవమాహ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – ఆజీవకా మతా నామ, తేసం మాతా పుత్తమతా హోతి, ఇతి ఆజీవకా పుత్తమతాయ పుత్తా నామ హోన్తి. సమణే గోతమేతి సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియవాసో అత్థి, అఞ్ఞత్థ నత్థీతి దీపేతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

సన్దకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. మహాసకులుదాయిసుత్తవణ్ణనా

౨౩౭. ఏవం మే సుతన్తి మహాసకులుదాయిసుత్తం. తత్థ మోరనివాపేతి తస్మిం ఠానే మోరానం అభయం ఘోసేత్వా భోజనం అదంసు. తస్మా తం ఠానం మోరనివాపోతి సఙ్ఖం గతం. అన్నభారోతి ఏకస్స పరిబ్బాజకస్స నామం. తథా వరధరోతి. అఞ్ఞే చాతి న కేవలం ఇమే తయో, అఞ్ఞేపి అభిఞ్ఞాతా బహూ పరిబ్బాజకా. అప్పసద్దస్స వణ్ణవాదీతి ఇధ అప్పసద్దవినీతోతి అవత్వావ ఇదం వుత్తం. కస్మా? న హి భగవా అఞ్ఞేన వినీతోతి.

౨౩౮. పురిమానీతి హియ్యోదివసం ఉపాదాయ పురిమాని నామ హోన్తి, తతో పరం పురిమతరాని. కుతూహలసాలాయన్తి కుతూహలసాలా నామ పచ్చేకసాలా నత్థి, యత్థ పన నానాతిత్థియా సమణబ్రాహ్మణా నానావిధం కథం పవత్తేన్తి, సా బహూనం – ‘‘అయం కిం వదతి, అయం కిం వదతీ’’తి కుతూహలుప్పత్తిట్ఠానతో ‘‘కుతూహలసాలా’’తి వుచ్చతి. ‘‘కోతూహలసాలా’’తిపి పాఠో. లాభాతి యే ఏవరూపే సమణబ్రాహ్మణే దట్ఠుం పఞ్హం పుచ్ఛితుం ధమ్మకథం వా నేసం సోతుం లభన్తి, తేసం అఙ్గమగధానం ఇమే లాభాతి అత్థో.

సఙ్ఘినోతిఆదీసు పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో సఙ్ఘో ఏతేసం అత్థీతి సఙ్ఘినో. స్వేవ గణో ఏతేసం అత్థీతి గణినో. ఆచారసిక్ఖాపనవసేన తస్స గణస్స ఆచరియాతి గణాచరియా. ఞాతాతి పఞ్ఞాతా పాకటా. యథాభుచ్చగుణేహి చేవ అయథాభూతగుణేహి చ సముగ్గతో యసో ఏతేసం అత్థీతి యసస్సినో. పూరణాదీనఞ్హి ‘‘అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో, అప్పిచ్ఛతాయ వత్థమ్పి న నివాసేతీ’’తిఆదినా నయేన యసో సముగ్గతో, తథాగతస్స ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదీహి యథాభూతగుణేహి. తిత్థకరాతి లద్ధికరా. సాధుసమ్మతాతి ఇమే సాధూ సున్దరా సప్పురిసాతి ఏవం సమ్మతా. బహుజనస్సాతి అస్సుతవతో చేవ అన్ధబాలపుథుజ్జనస్స విభావినో చ పణ్డితజనస్స. తత్థ తిత్థియా బాలజనస్స ఏవం సమ్మతా, తథాగతో పణ్డితజనస్స. ఇమినా నయేన పూరణో కస్సపో సఙ్ఘీతిఆదీసు అత్థో వేదితబ్బో. భగవా పన యస్మా అట్ఠతింస ఆరమ్మణాని విభజన్తో బహూని నిబ్బానఓతరణతిత్థాని అకాసి, తస్మా ‘‘తిత్థకరో’’తి వత్తుం వట్టతి.

కస్మా పనేతే సబ్బేపి తత్థ ఓసటాతి? ఉపట్ఠాకరక్ఖణత్థఞ్చేవ లాభసక్కారత్థఞ్చ. తేసఞ్హి ఏవం హోతి – ‘‘అమ్హాకం ఉపట్ఠాకా సమణం గోతమం సరణం గచ్ఛేయ్యుం, తే చ రక్ఖిస్సామ. సమణస్స చ గోతమస్స ఉపట్ఠాకే సక్కారం కరోన్తే దిస్వా అమ్హాకమ్పి ఉపట్ఠాకా అమ్హాకం సక్కారం కరిస్సన్తీ’’తి. తస్మా యత్థ యత్థ భగవా ఓసరతి, తత్థ తత్థ సబ్బే ఓసరన్తి.

౨౩౯. వాదం ఆరోపేత్వాతి వాదే దోసం ఆరోపేత్వా. అపక్కన్తాతి, అపగతా, కేచి దిసం పక్కన్తా, కేచి గిహిభావం పత్తా, కేచి ఇమం సాసనం ఆగతా. సహితం మేతి మయ్హం వచనం సహితం సిలిట్ఠం, అత్థయుత్తం కారణయుత్తన్తి అత్థో. అసహితం తేతి తుయ్హం వచనం అసహితం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తుయ్హం దీఘరత్తాచిణ్ణవసేన సుప్పగుణం, తం మయ్హం ఏకవచనేనేవ విపరావత్తం విపరివత్తిత్వా ఠితం, న కిఞ్చి జాతన్తి అత్థో. ఆరోపితో తే వాదోతి మయా తవ వాదే దోసో ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి దోసమోచనత్థం చర విచర, తత్థ తత్థ గన్త్వా సిక్ఖాతి అత్థో. నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీతి అథ సయం పహోసి, ఇదానేవ నిబ్బేఠేహి. ధమ్మక్కోసేనాతి సభావక్కోసేన.

౨౪౦. తం నో సోస్సామాతి తం అమ్హాకం దేసితం ధమ్మం సుణిస్సామ. ఖుద్దమధున్తి ఖుద్దకమక్ఖికాహి కతం దణ్డకమధుం. అనేలకన్తి నిద్దోసం అపగతమచ్ఛికణ్డకం. పీళేయ్యాతి దదేయ్య. పచ్చాసీసమానరూపోతి పూరేత్వా ను ఖో నో భోజనం దస్సతీతి భాజనహత్థో పచ్చాసీసమానో పచ్చుపట్ఠితో అస్స. సమ్పయోజేత్వాతి అప్పమత్తకం వివాదం కత్వా.

౨౪౧. ఇతరీతరేనాతి లామకలామకేన. పవివిత్తోతి ఇదం పరిబ్బాజకో కాయవివేకమత్తం సన్ధాయ వదతి, భగవా పన తీహి వివేకేహి వివిత్తోవ.

౨౪౨. కోసకాహారాపీతి దానపతీనం ఘరే అగ్గభిక్ఖాఠపనత్థం ఖుద్దకసరావా హోన్తి, దానపతినో అగ్గభత్తం వా తత్థ ఠపేత్వా భుఞ్జన్తి, పబ్బజితే సమ్పత్తే తం భత్తం తస్స దేన్తి. తం సరావకం కోసకోతి వుచ్చతి. తస్మా యే చ ఏకేనేవ భత్తకోసకేన యాపేన్తి, తే కోసకాహారాతి. బేలువాహారాతి బేలువమత్తభత్తాహారా. సమతిత్తికన్తి ఓట్ఠవట్టియా హేట్ఠిమలేఖాసమం. ఇమినా ధమ్మేనాతి ఇమినా అప్పాహారతాధమ్మేన. ఏత్థ పన సబ్బాకారేనేవ భగవా అనప్పాహారోతి న వత్తబ్బో. పధానభూమియం ఛబ్బస్సాని అప్పాహారోవ అహోసి, వేరఞ్జాయం తయో మాసే పత్థోదనేనేవ యాపేసి పాలిలేయ్యకవనసణ్డే తయో మాసే భిసముళాలేహేవ యాపేసి. ఇధ పన ఏతమత్థం దస్సేతి – ‘‘అహం ఏకస్మిం కాలే అప్పాహారో అహోసిం, మయ్హం పన సావకా ధుతఙ్గసమాదానతో పట్ఠాయ యావజీవం ధుతఙ్గం న భిన్దన్తీ’’తి. తస్మా యది తే ఇమినా ధమ్మేన సక్కరేయ్యుం, మయా హి తే విసేసతరా. అఞ్ఞో చేవ పన ధమ్మో అత్థి, యేన మం తే సక్కరోన్తీతి దస్సేతి. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు యోజనా వేదితబ్బా.

పంసుకూలికాతి సమాదిన్నపంసుకూలికఙ్గా. లూఖచీవరధరాతి సత్థసుత్తలూఖాని చీవరాని ధారయమానా. నన్తకానీతి అన్తవిరహితాని వత్థఖణ్డాని, యది హి నేసం అన్తో భవేయ్య, పిలోతికాతి సఙ్ఖం గచ్ఛేయ్యుం. ఉచ్చినిత్వాతి ఫాలేత్వా దుబ్బలట్ఠానం పహాయ థిరట్ఠానమేవ గహేత్వా. అలాబులోమసానీతి అలాబులోమసదిససుత్తాని సుఖుమానీతి దీపేతి. ఏత్తావతా చ సత్థా చీవరసన్తోసేన అసన్తుట్ఠోతి న వత్తబ్బో. అతిముత్తకసుసానతో హిస్స పుణ్ణదాసియా పారుపిత్వా పాతితసాణపంసుకూలం గహణదివసే ఉదకపరియన్తం కత్వా మహాపథవీ అకమ్పి. ఇధ పన ఏతమత్థం దస్సేతి – ‘‘అహం ఏకస్మింయేవ కాలే పంసుకూలం గణ్హిం, మయ్హం పన సావకా ధుతఙ్గసమాదానతో పట్ఠాయ యావజీవం ధుతఙ్గం న భిన్దన్తీ’’తి.

పిణ్డపాతికాతి అతిరేకలాభం పటిక్ఖిపిత్వా సమాదిన్నపిణ్డపాతికఙ్గా. సపదానచారినోతి లోలుప్పచారం పటిక్ఖిపిత్వా సమాదిన్నసపదానచారా. ఉఞ్ఛాసకే వతే రతాతి ఉఞ్ఛాచరియసఙ్ఖాతే భిక్ఖూనం పకతివతే రతా, ఉచ్చనీచఘరద్వారట్ఠాయినో హుత్వా కబరమిస్సకం భత్తం సంహరిత్వా పరిభుఞ్జన్తీతి అత్థో. అన్తరఘరన్తి బ్రహ్మాయుసుత్తే ఉమ్మారతో పట్ఠాయ అన్తరఘరం, ఇధ ఇన్దఖీలతో పట్ఠాయ అధిప్పేతం. ఏత్తావతా చ సత్థా పిణ్డపాతసన్తోసేన అసన్తుట్ఠోతి న వత్తబ్బో, అప్పాహారతాయ వుత్తనియామేనేవ పన సబ్బం విత్థారేతబ్బం. ఇధ పన ఏతమత్థం దస్సేతి – ‘‘అహం ఏకస్మింయేవ కాలే నిమన్తనం న సాదయిం, మయ్హం పన సావకా ధుతఙ్గసమాదానతో పట్ఠాయ యావజీవం ధుతఙ్గం న భిన్దన్తీ’’తి.

రుక్ఖమూలికాతి ఛన్నం పటిక్ఖిపిత్వా సమాదిన్నరుక్ఖమూలికఙ్గా. అబ్భోకాసికాతి ఛన్నఞ్చ రుక్ఖమూలఞ్చ పటిక్ఖిపిత్వా సమాదిన్నఅబ్భోకాసికఙ్గా. అట్ఠమాసేతి హేమన్తగిమ్హికే మాసే. అన్తోవస్సే పన చీవరానుగ్గహత్థం ఛన్నం పవిసన్తి. ఏత్తావతా చ సత్థా సేనాసనసన్తోసేన అసన్తుట్ఠోతి న వత్తబ్బో, సేనాసనసన్తోసో పనస్స ఛబ్బస్సికమహాపధానేన చ పాలిలేయ్యకవనసణ్డేన చ దీపేతబ్బో. ఇధ పన ఏతమత్థం దస్సేతి – ‘‘అహం ఏకస్మింయేవ కాలే ఛన్నం న పావిసిం, మయ్హం పన సావకా ధుతఙ్గసమాదానతో పట్ఠాయ యావజీవం ధుతఙ్గం న భిన్దన్తీ’’తి.

ఆరఞ్ఞికాతి గామన్తసేనాసనం పటిక్ఖిపిత్వా సమాదిన్నఆరఞ్ఞికఙ్గా. సఙ్ఘమజ్ఝే ఓసరన్తీతి అబద్ధసీమాయ కథితం, బద్ధసీమాయం పన వసన్తా అత్తనో వసనట్ఠానేయేవ ఉపోసథం కరోన్తి. ఏత్తావతా చ సత్థా నో పవివిత్తోతి న వత్తబ్బో, ‘‘ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, అడ్ఢమాసం పటిసల్లియితు’’న్తి (పారా. ౧౬౨; ౫౬౫) ఏవఞ్హిస్స పవివేకో పఞ్ఞాయతి. ఇధ పన ఏతమత్థం దస్సేతి ‘‘అహం ఏకస్మింయేవ తథారూపే కాలే పటిసల్లియిం, మయ్హం పన సావకా ధుతఙ్గసమాదానతో పట్ఠాయ యావజీవం ధుతఙ్గం న భిన్దన్తీ’’తి. మమం సావకాతి మం సావకా.

౨౪౪. సనిదానన్తి సప్పచ్చయం. కిం పన అప్పచ్చయం నిబ్బానం న దేసేతీతి. నో న దేసేతి, సహేతుకం పన తం దేసనం కత్వా దేసేతి, నో అహేతుకన్తి. సప్పాటిహారియన్తి పురిమస్సేవేతం వేవచనం, సకారణన్తి అత్థో. తం వతాతి ఏత్థ వతాతి నిపాతమత్తం.

౨౪౫. అనాగతం వాదపథన్తి అజ్జ ఠపేత్వా స్వే వా పునదివసే వా అడ్ఢమాసే వా మాసే వా సంవచ్ఛరే వా తస్స తస్స పఞ్హస్స ఉపరి ఆగమనవాదపథం. న దక్ఖతీతి యథా సచ్చకో నిగణ్ఠో అత్తనో నిగ్గహణత్థం ఆగతకారణం విసేసేత్వా వదన్తో న అద్దస, ఏవం న దక్ఖతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. సహధమ్మేనాతి సకారణేన. అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేయ్యున్తి మమ కథావారం పచ్ఛిన్దిత్వా అన్తరన్తరే అత్తనో కథం పవేసేయ్యున్తి అత్థో. న ఖో పనాహం, ఉదాయీతి, ఉదాయి, అహం అమ్బట్ఠసోణదణ్డకూటదన్తసచ్చకనిగణ్ఠాదీహి సద్ధిం మహావాదే వత్తమానేపి – ‘‘అహో వత మే ఏకసావకోపి ఉపమం వా కారణం వా ఆహరిత్వా దదేయ్యా’’తి ఏవం సావకేసు అనుసాసనిం న పచ్చాసీసామి. మమయేవాతి ఏవరూపేసు ఠానేసు సావకా మమయేవ అనుసాసనిం ఓవాదం పచ్చాసీసన్తి.

౨౪౬. తేసాహం చిత్తం ఆరాధేమీతి తేసం అహం తస్స పఞ్హస్స వేయ్యాకరణేన చిత్తం గణ్హామి సమ్పాదేమి పరిపూరేమి, అఞ్ఞం పుట్ఠో అఞ్ఞం న బ్యాకరోమి, అమ్బం పుట్ఠో లబుజం వియ లబుజం వా పుట్ఠో అమ్బం వియ. ఏత్థ చ ‘‘అధిసీలే సమ్భావేన్తీ’’తి వుత్తట్ఠానే బుద్ధసీలం నామ కథితం, ‘‘అభిక్కన్తే ఞాణదస్సనే సమ్భావేన్తీ’’తి వుత్తట్ఠానే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, ‘‘అధిపఞ్ఞాయ సమ్భావేన్తీ’’తి వుత్తట్ఠానే ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞా, ‘‘యేన దుక్ఖేనా’’తి వుత్తట్ఠానే సచ్చబ్యాకరణపఞ్ఞా. తత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ సచ్చబ్యాకరణపఞ్ఞఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసా పఞ్ఞా అధిపఞ్ఞం భజతి.

౨౪౭. ఇదాని తేసం తేసం విసేసాధిగమానం పటిపదం ఆచిక్ఖన్తో పున చపరం ఉదాయీతిఆదిమాహ. తత్థ అభిఞ్ఞావోసానపారమిప్పత్తాతి అభిఞ్ఞావోసానసఙ్ఖాతఞ్చేవ అభిఞ్ఞాపారమీసఙ్ఖాతఞ్చ అరహత్తం పత్తా.

సమ్మప్పధానేతి ఉపాయపధానే. ఛన్దం జనేతీతి కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దం జనేతి. వాయమతీతి వాయామం కరోతి. వీరియం ఆరభతీతి వీరియం పవత్తేతి. చిత్తం పగ్గణ్హాతీతి చిత్తం ఉక్ఖిపతి. పదహతీతి ఉపాయపధానం కరోతి. భావనాయ పారిపూరియాతి వడ్ఢియా పరిపూరణత్థం. అపిచేత్థ – ‘‘యా ఠితి, సో అసమ్మోసో…పే… యం వేపుల్లం, సా భావనాపారిపూరీ’’తి (విభ. ౪౦౬) ఏవం పురిమం పురిమస్స పచ్ఛిమం పచ్ఛిమస్స అత్థోతిపి వేదితబ్బం.

ఇమేహి పన సమ్మప్పధానేహి కిం కథితం? కస్సపసంయుత్తపరియాయేన సావకస్స పుబ్బభాగపటిపదా కథితా. వుత్తఞ్హేతం తత్థ –

‘‘చత్తారోమే, ఆవుసో, సమ్మప్పధానా. కతమే చత్తారో? ఇధావుసో, భిక్ఖు, అనుప్పన్నా మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యున్తి ఆతప్పం కరోతి. ఉప్పన్నా మే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అప్పహీయమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యున్తి ఆతప్పం కరోతి. అనుప్పన్నా మే కుసలా ధమ్మా అనుప్పజ్జమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యున్తి ఆతప్పం కరోతి. ఉప్పన్నా మే కుసలా ధమ్మా నిరుజ్ఝమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యున్తి ఆతప్పం కరోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౪౫).

ఏత్థ చ పాపకా అకుసలాతి లోభాదయో వేదితబ్బా. అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మాతి సమథవిపస్సనా చేవ మగ్గో చ, ఉప్పన్నా కుసలా నామ సమథవిపస్సనావ. మగ్గో పన సకిం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝమానో అనత్థాయ సంవత్తనకో నామ నత్థి. సో హి ఫలస్స పచ్చయం దత్వావ నిరుజ్ఝతి. పురిమస్మిమ్పి వా సమథవిపస్సనావ గహేతబ్బాతి వుత్తం, తం పన న యుత్తం.