౬. లటుకికోపమసుత్తవణ్ణనా

౧౪౮. ఏవం మే సుతన్తి లటుకికోపమసుత్తం. తత్థ యేన సో వనసణ్డోతి అయమ్పి మహాఉదాయిత్థేరో భగవతా సద్ధింయేవ పిణ్డాయ పవిసిత్వా సద్ధిం పటిక్కమి. తస్మా యేన సో భగవతా ఉపసఙ్కమన్తో వనసణ్డో తేనుపసఙ్కమీతి వేదితబ్బో. అపహత్తాతి అపహారకో. ఉపహత్తాతి ఉపహారకో. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠితో.

౧౪౯. యం భగవాతి యస్మిం సమయే భగవా. ఇఙ్ఘాతి ఆణత్తియం నిపాతో. అఞ్ఞథత్తన్తి చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం. తఞ్చ ఖో న భగవన్తం పటిచ్చ, ఏవరూపం పన పణీతభోజనం అలభన్తా కథం యాపేస్సామాతి ఏవం పణీతభోజనం పటిచ్చ అహోసీతి వేదితబ్బం. భూతపుబ్బన్తి ఇమినా రత్తిభోజనస్స పణీతభావం దస్సేతి. సూపేయ్యన్తి సూపేన ఉపనేతబ్బం మచ్ఛమంసకళీరాది. సమగ్గా భుఞ్జిస్సామాతి ఏకతో భుఞ్జిస్సామ. సఙ్ఖతియోతి అభిసఙ్ఖారికఖాదనీయాని. సబ్బా తా రత్తిన్తి సబ్బా తా సఙ్ఖతియో రత్తింయేవ హోన్తి, దివా పన అప్పా పరిత్తా థోకికా హోన్తీతి. మనుస్సా హి దివా యాగుకఞ్జియాదీహి యాపేత్వాపి రత్తిం యథాసత్తి యథాపణీతమేవ భుఞ్జన్తి.

పున భూతపుబ్బన్తి ఇమినా రత్తి వికాలభోజనే ఆదీనవం దస్సేతి. తత్థ అన్ధకారతిమిసాయన్తి బహలన్ధకారే. మాణవేహీతి చోరేహి. కతకమ్మేహీతి కతచోరకమ్మేహి. చోరా కిర కతకమ్మా యం నేసం దేవతం ఆయాచిత్వా కమ్మం నిప్ఫన్నం, తస్స ఉపహారత్థాయ మనుస్సే మారేత్వా గలలోహితాదీని గణ్హన్తి. తే అఞ్ఞేసు మనుస్సేసు మారియమానేసు కోలాహలా ఉప్పజ్జిస్సన్తి, పబ్బజితం పరియేసన్తో నామ నత్థీతి మఞ్ఞమానా భిక్ఖూ గహేత్వా మారేన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అకతకమ్మేహీతి అటవితో గామం ఆగమనకాలే కమ్మనిప్ఫన్నత్థం పురేతరం బలికమ్మం కాతుకామేహి. అసద్ధమ్మేన నిమన్తేతీతి ‘‘ఏహి భిక్ఖు అజ్జేకరత్తిం ఇధేవ భుఞ్జిత్వా ఇధ వసిత్వా సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా స్వే గమిస్ససీ’’తి మేథునధమ్మేన నిమన్తేతి.

పున భూతపుబ్బన్తి ఇమినా అత్తనా దిట్ఠకారణం కథేతి. విజ్జన్తరికాయాతి విజ్జువిజ్జోతనక్ఖణే. విస్సరమకాసీతి మహాసద్దమకాసి. అభుమ్మేతి భూ’తి వడ్ఢి, అభూ’తి అవడ్ఢి, వినాసో మయ్హన్తి అత్థో. పిసాచో వత మన్తి పిసాచో మం ఖాదితుం ఆగతో వత. ఆతుమారీ మాతుమారీతి ఏత్థ ఆతూతి పితా, మాతూతి మాతా. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్స పితా వా మాతా వా అత్థి, తం మాతాపితరో అమ్హాకం పుత్తకోతి యథా తథా వా ఉప్పాదేత్వా యంకిఞ్చి ఖాదనీయభోజనీయం దత్వా ఏకస్మిం ఠానే సయాపేన్తి. సో ఏవం రత్తిం పిణ్డాయ న చరతి. తుయ్హం పన మాతాపితరో మతా మఞ్ఞే, తేన ఏవం చరసీతి.

౧౫౦. ఏవమేవాతి ఏవమేవ కిఞ్చి ఆనిసంసం అపస్సన్తా నిక్కారణేనేవ. ఏవమాహంసూతి గరహన్తో ఆహ. తత్థ ఆహంసూతి వదన్తి. కిం పనిమస్సాతి ఇమస్స అప్పమత్తకస్స హేతు కిం వత్తబ్బం నామ, నను అపస్సన్తేన వియ అసుణన్తేన వియ భవితబ్బన్తి. ఓరమత్తకస్సాతి పరిత్తమత్తకస్స. అధిసల్లిఖతేవాయన్తి అయం సమణో నవనీతం పిసన్తో వియ పదుమనాళసుత్తం కకచేన ఓక్కన్తన్తో వియ అతిసల్లేఖతి, అతివాయామం కరోతి. సిక్ఖాకామాతి సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో వియ సిక్ఖాకామా, తేసు చ అప్పచ్చయం ఉపట్ఠపేన్తి. తేసఞ్హి ఏవం హోతి ‘‘సచే ఏతే ‘అప్పమత్తకమేతం, హరథ భగవా’తి వదేయ్యుం, కిం సత్థా న హరేయ్య. ఏవం పన అవత్వా భగవన్తం పరివారేత్వా నిసిన్నా ‘ఏవం భగవా, సాధు భగవా, పఞ్ఞపేథ భగవా’తి అతిరేకతరం ఉస్సాహం పటిలభన్తీ’’తి. తస్మా తేసు అప్పచ్చయం ఉపట్ఠపేన్తి.

తేసన్తి తేసం ఏకచ్చానం మోఘపురిసానం. తన్తి తం అప్పమత్తకం పహాతబ్బం. థూలో కలిఙ్గరోతి గలే బద్ధం మహాకట్ఠం వియ హోతి. లటుకికా సకుణికాతి చాతకసకుణికా. సా కిర రవసతం రవిత్వా నచ్చసతం నచ్చిత్వా సకిం గోచరం గణ్హాతి. ఆకాసతో భూమియం పతిట్ఠితం పన నం దిస్వా వచ్ఛపాలకాదయో కీళనత్థం పూతిలతాయ బన్ధన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఆగమేతీతి ఉపేతి. తఞ్హి తస్సాతి తం పూతిలతాబన్ధనం తస్సా అప్పసరీరతాయ చేవ అప్పథామతాయ చ బలవబన్ధనం నామ, మహన్తం నాళికేరరజ్జు వియ దుచ్ఛిజ్జం హోతి. తేసన్తి తేసం మోఘపురిసానం సద్ధామన్దతాయ చ పఞ్ఞామన్దతాయ చ బలవం బన్ధనం నామ, దుక్కటవత్థుమత్తకమ్పి మహన్తం పారాజికవత్థు వియ దుప్పజహం హోతి.

౧౫౧. సుక్కపక్ఖే పహాతబ్బస్సాతి కిం ఇమస్స అప్పమత్తకస్స పహాతబ్బస్స హేతు భగవతా వత్తబ్బం అత్థి, యస్స నో భగవా పహానమాహ. నను ఏవం భగవతో అధిప్పాయం ఞత్వాపి పహాతబ్బమేవాతి అత్థో. అప్పోస్సుక్కాతి అనుస్సుక్కా. పన్నలోమాతి పతితలోమా, న తస్స పహాతబ్బభయేన ఉద్ధగ్గలోమా. పరదత్తవుత్తాతి పరేహి దిన్నవుత్తినో, పరతో లద్ధేన యాపేన్తాతి అత్థో. మిగభూతేన చేతసా విహరన్తీతి అపచ్చాసీసనపక్ఖే ఠితా హుత్వా విహరన్తి. మిగో హి పహారం లభిత్వా మనుస్సావాసం గన్త్వా భేసజ్జం వా వణతేలం వా లభిస్సామీతి అజ్ఝాసయం అకత్వా పహారం లభిత్వావ అగామకం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా పహటట్ఠానం హేట్ఠా కత్వా నిపతిత్వా ఫాసుభూతకాలే ఉట్ఠాయ గచ్ఛతి. ఏవం మిగా అపచ్చాసీసనపక్ఖే ఠితా. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మిగభూతేన చేతసా విహరన్తీ’’తి. తఞ్హి తస్సాతి తం వరత్తబన్ధనం తస్స హత్థినాగస్స మహాసరీరతాయ చేవ మహాథామతాయ చ దుబ్బలబన్ధనం నామ. పూతిలతా వియ సుఛిజ్జం హోతి. తేసం తన్తి తేసం తం కులపుత్తానం సద్ధామహన్తతాయ చ పఞ్ఞామహన్తతాయ చ మహన్తం పారాజికవత్థుపి దుక్కటవత్థుమత్తకం వియ సుప్పజహం హోతి.

౧౫౨. దలిద్దోతి దాలిద్దియేన సమన్నాగతో. అస్సకోతి నిస్సకో. అనాళ్హియోతి అనడ్ఢో. అగారకన్తి ఖుద్దకగేహం. ఓలుగ్గవిలుగ్గన్తి యస్స గేహయట్ఠియో పిట్ఠివంసతో ముచ్చిత్వా మణ్డలే లగ్గా, మణ్డలతో ముచ్చిత్వా భూమియం లగ్గా. కాకాతిదాయిన్తి యత్థ కిఞ్చిదేవ భుఞ్జిస్సామాతి అన్తో నిసిన్నకాలే విసుం ద్వారకిచ్చం నామ నత్థి, తతో తతో కాకా పవిసిత్వా పరివారేన్తి. సూరకాకా హి పలాయనకాలే చ యథాసమ్ముఖట్ఠానేనేవ నిక్ఖమిత్వా పలాయన్తి. నపరమరూపన్తి న పుఞ్ఞవన్తానం గేహం వియ ఉత్తమరూపం. ఖటోపికాతి విలీవమఞ్చకో. ఓలుగ్గవిలుగ్గాతి ఓణతుణ్ణతా. ధఞ్ఞసమవాపకన్తి ధఞ్ఞఞ్చ సమవాపకఞ్చ. తత్థ ధఞ్ఞం నామ కుద్రూసకో. సమవాపకన్తి లాబుబీజకుమ్భణ్డబీజకాది బీజజాతం. నపరమరూపన్తి యథా పుఞ్ఞవన్తానం గన్ధసాలిబీజాది పరిసుద్ధం బీజం, న ఏవరూపం. జాయికాతి కపణజాయా. నపరమరూపాతి పచ్ఛిసీసా లమ్బత్థనీ మహోదరా పిసాచా వియ బీభచ్ఛా. సామఞ్ఞన్తి సమణభావో. సో వతస్సం, యోహన్తి సో వతాహం పురిసో నామ అస్సం, యో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా పబ్బజేయ్యన్తి.

సో న సక్కుణేయ్యాతి సో ఏవం చిన్తేత్వాపి గేహం గన్త్వా – ‘‘పబ్బజ్జా నామ లాభగరుకా దుక్కరా దురాసదా, సత్తపి అట్ఠపి గామే పిణ్డాయ చరిత్వా యథాధోతేనేవ పత్తేన ఆగన్తబ్బమ్పి హోతి, ఏవం యాపేతుం అసక్కోన్తస్స మే పున ఆగతస్స వసనట్ఠానం ఇచ్ఛితబ్బం, తిణవల్లిదబ్బసమ్భారా నామ దుస్సమోధానియా, కిన్తి కరోమీ’’తి వీమంసతి. అథస్స తం అగారకం వేజయన్తపాసాదో వియ ఉపట్ఠాతి. అథస్స ఖటోపికం ఓలోకేత్వా – ‘‘మయి గతే ఇమం విసఙ్ఖరిత్వా ఉద్ధనాలాతం కరిస్సన్తి, పున అట్టనిపాదవిలీవాదీని లద్ధబ్బాని హోన్తి, కిన్తి కరిస్సామీ’’తి చిన్తేతి. అథస్స సా సిరిసయనం వియ ఉపట్ఠాతి. తతో ధఞ్ఞకుమ్భిం ఓలోకేత్వా – ‘‘మయి గతే అయం ఘరణీ ఇమం ధఞ్ఞం తేన తేన సద్ధిం భుఞ్జిస్సతి. పున ఆగతేన జీవితవుత్తి నామ లద్ధబ్బా హోతి, కిన్తి కరిస్సామీ’’తి చిన్తేతి. అథస్స సా అడ్ఢతేళసాని కోట్ఠాగారసతాని వియ ఉపట్ఠాతి. తతో మాతుగామం ఓలోకేత్వా – ‘‘మయి గతే ఇమం హత్థిగోపకో వా అస్సగోపకో వా యో కోచి పలోభేస్సతి, పున ఆగతేన భత్తపాచికా నామ లద్ధబ్బా హోతి, కిన్తి కరిస్సామీ’’తి చిన్తేతి. అథస్స సా రూపినీ దేవీ వియ ఉపట్ఠాతి. ఇదం సన్ధాయ ‘‘సో న సక్కుణేయ్యా’’తిఆది వుత్తం.

౧౫౩. నిక్ఖగణానన్తి సువణ్ణనిక్ఖసతానం. చయోతి సన్తానతో కతసన్నిచయో. ధఞ్ఞగణానన్తి ధఞ్ఞసకటసతానం.

౧౫౪. చత్తారోమే, ఉదాయి, పుగ్గలాతి ఇధ కిం దస్సేతి? హేట్ఠా ‘‘తే తఞ్చేవ పజహన్తి, తే తఞ్చేవ నప్పజహన్తీ’’తి పజహనకా చ అప్పజహనకా చ రాసివసేన దస్సితా, న పాటియేక్కం విభత్తా. ఇదాని యథా నామ దబ్బసమ్భారత్థం గతో పురిసో పటిపాటియా రుక్ఖే ఛిన్దిత్వా పున నివత్తిత్వా వఙ్కఞ్చ పహాయ కమ్మే ఉపనేతబ్బయుత్తకమేవ గణ్హాతి, ఏవమేవ అప్పజహనకే ఛడ్డేత్వా అబ్బోహారికే కత్వా పజహనకపుగ్గలా చత్తారో హోన్తీతి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి.

ఉపధిపహానాయాతి ఖన్ధుపధికిలేసుపధిఅభిసఙ్ఖారుపధికామగుణూపధీతి ఇమేసం ఉపధీనం పహానాయ. ఉపధిపటిసంయుత్తాతి ఉపధిఅనుధావనకా. సరసఙ్కప్పాతి ఏత్థ సరన్తి ధావన్తీతి సరా. సఙ్కప్పేన్తీతి సఙ్కప్పా. పదద్వయేనపి వితక్కాయేవ వుత్తా. సముదాచరన్తీతి అభిభవన్తి అజ్ఝోత్థరిత్వా వత్తన్తి. సంయుత్తోతి కిలేసేహి సంయుత్తో. ఇన్ద్రియవేమత్తతాతి ఇన్ద్రియనానత్తతా. కదాచి కరహచీతి బహుకాలం వీతివత్తేత్వా. సతిసమ్మోసాతి సతిసమ్మోసేన. నిపాతోతి అయోకటాహమ్హి పతనం. ఏత్తావతా ‘‘నప్పజహతి, పజహతి, ఖిప్పం పజహతీ’’తి తయో రాసయో దస్సితా. తేసు చత్తారో జనా నప్పజహన్తి నామ, చత్తారో పజహన్తి నామ, చత్తారో ఖిప్పం పజహన్తి నామ.

తత్థ పుథుజ్జనో సోతాపన్నో సకదాగామీ అనాగామీతి ఇమే చత్తారో జనా నప్పజహన్తి నామ. పుథుజ్జనాదయో తావ మా పజహన్తు, అనాగామీ కథం న పజహతీతి? సోపి హి యావదేవస్స భవలోభో అత్థి, తావ అహోసుఖం అహోసుఖన్తి అభినన్దతి. తస్మా నప్పజహతి నామ. ఏతేయేవ పన చత్తారో జనా పజహన్తి నామ. సోతాపన్నాదయో తావ పజహన్తు, పుథుజ్జనో కథం పజహతీతి? ఆరద్ధవిపస్సకో హి సతిసమ్మోసేన సహసా కిలేసే ఉప్పన్నే ‘‘మాదిసస్స నామ భిక్ఖునో కిలేసో ఉప్పన్నో’’తి సంవేగం కత్వా వీరియం పగ్గయ్హ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మగ్గేన కిలేసే సముగ్ఘాతేతి. ఇతి సో పజహతి నామ. తేయేవ చత్తారో ఖిప్పం పజహన్తి నామ. తత్థ ఇమస్మిం సుత్తే, మహాహత్థిపదోపమే (మ. ని. ౧.౨౮౮ ఆదయో), ఇన్ద్రియభావనేతి (మ. ని. ౩.౪౫౩ ఆదయో) ఇమేసు సుత్తేసు కిఞ్చాపి తతియవారో గహితో, పఞ్హో పన దుతియవారేనేవ కథితోతి వేదితబ్బో.

ఉపధి దుక్ఖస్స మూలన్తి ఏత్థ పఞ్చ ఖన్ధా ఉపధి నామ. తం దుక్ఖస్స మూలన్తి ఇతి విదిత్వా కిలేసుపధినా నిరుపధి హోతి, నిగ్గహణో నితణ్హోతి అత్థో. ఉపధిసఙ్ఖయే విముత్తోతి తణ్హక్ఖయే నిబ్బానే ఆరమ్మణతో విముత్తో.

౧౫౫. ఏవం చత్తారో పుగ్గలే విత్థారేత్వా ఇదాని యే పజహన్తి, తే ‘‘ఇమే నామ ఏత్తకే కిలేసే పజహన్తి’’. యే నప్పజహన్తి, తేపి ‘‘ఇమే నామ ఏత్తకే కిలేసే నప్పజహన్తీ’’తి దస్సేతుం పఞ్చ ఖో ఇమే ఉదాయి కామగుణాతిఆదిమాహ. తత్థ మిళ్హసుఖన్తి అసుచిసుఖం. అనరియసుఖన్తి అనరియేహి సేవితసుఖం. భాయితబ్బన్తి ఏతస్స సుఖస్స పటిలాభతోపి విపాకతోపి భాయితబ్బం. నేక్ఖమ్మసుఖన్తి కామతో నిక్ఖన్తసుఖం. పవివేకసుఖన్తి గణతోపి కిలేసతోపి పవివిత్తసుఖం. ఉపసమసుఖన్తి రాగాదివూపసమత్థాయ సుఖం. సమ్బోధసుఖన్తి మగ్గసఙ్ఖాతస్స సమ్బోధస్స నిబ్బత్తనత్థాయ సుఖం. న భాయితబ్బన్తి ఏతస్స సుఖస్స పటిలాభతోపి విపాకతోపి న భాయితబ్బం, భావేతబ్బమేవేతం.

౧౫౬. ఇఞ్జితస్మిం వదామీతి ఇఞ్జనం చలనం ఫన్దనన్తి వదామి. కిఞ్చ తత్థ ఇఞ్జితస్మిన్తి కిఞ్చ తత్థ ఇఞ్జితం. ఇదం తత్థ ఇఞ్జితస్మిన్తి యే ఏతే అనిరుద్ధా వితక్కవిచారా, ఇదం తత్థ ఇఞ్జితం. దుతియతతియజ్ఝానేసుపి ఏసేవ నయో. అనిఞ్జితస్మిం వదామీతి ఇదం చతుత్థజ్ఝానం అనిఞ్జనం అచలనం నిప్ఫన్దనన్తి వదామి.

అనలన్తి వదామీతి అకత్తబ్బఆలయన్తి వదామి, తణ్హాలయో ఏత్థ న ఉప్పాదేతబ్బోతి దస్సేతి. అథ వా అనలం అపరియత్తం, న ఏత్తావతా అలమేతన్తి సన్నిట్ఠానం కాతబ్బన్తి వదామి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్సాపీతి ఏవరూపాయపి సన్తాయ సమాపత్తియా పహానమేవ వదామి. అణుం వా థూలం వాతి ఖుద్దకం వా మహన్తం వా అప్పసావజ్జం వా మహాసావజ్జం వా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. దేసనా పన నేయ్యపుగ్గలస్స వసేన అరహత్తనికూటేనేవ నిట్ఠాపితాతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

లటుకికోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.