౨. భిక్ఖువగ్గో
౧. అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదసుత్తవణ్ణనా
౧౦౭. ఏవం మే సుతన్తి అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదసుత్తం. తత్థ అమ్బలట్ఠికాయం విహరతీతి వేళువనవిహారస్స పచ్చన్తే పధానఘరసఙ్ఖేపే వివేకకామానం వసనత్థాయ కతే అమ్బలట్ఠికాతి ఏవంనామకే పాసాదే పవివేకం బ్రూహయన్తో విహరతి. కణ్టకో నామ జాతకాలతో పట్ఠాయ తిఖిణోవ హోతి, ఏవమేవం అయమ్పి ఆయస్మా సత్తవస్సికసామణేరకాలేయేవ పవివేకం బ్రూహయమానో తత్థ విహాసి. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠాయ. ఆసనన్తి పకతిపఞ్ఞత్తమేవేత్థ ఆసనం అత్థి, తం పప్ఫోటేత్వా ఠపేసి. ఉదకాధానేతి ఉదకభాజనే. ‘‘ఉదకట్ఠానే’’తిపి పాఠో.
ఆయస్మన్తం రాహులం ఆమన్తేసీతి ఓవాదదానత్థం ఆమన్తేసి. భగవతా హి రాహులత్థేరస్స సమ్బహులా ధమ్మదేసనా కతా. సామణేరపఞ్హం థేరస్సేవ వుత్తం. తథా రాహులసంయుత్తం మహారాహులోవాదసుత్తం చూళరాహులోవాదసుత్తమిదం అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదసుత్తన్తి.
అయఞ్హి ఆయస్మా సత్తవస్సికకాలే భగవన్తం చీవరకణ్ణే గహేత్వా ‘‘దాయజ్జం మే సమణ దేహీ’’తి దాయజ్జం యాచమానో భగవతా ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరస్స నియ్యాదేత్వా పబ్బాజితో. అథ భగవా దహరకుమారా నామ యుత్తాయుత్తం కథం కథేన్తి, ఓవాదమస్స దేమీతి రాహులకుమారం ఆమన్తేత్వా ‘‘సామణేరేన నామ, రాహుల, తిరచ్ఛానకథం కథేతుం న వట్టతి, త్వం కథయమానో ఏవరూపం కథం కథేయ్యాసీ’’తి సబ్బబుద్ధేహి అవిజహితం దసపుచ్ఛం పఞ్చపణ్ణాసవిస్సజ్జనం – ‘‘ఏకో పఞ్హో ఏకో ఉద్దేసో ఏకం వేయ్యాకరణం ద్వే పఞ్హా…పే… దస పఞ్హా దస ఉద్దేసా దస వేయ్యాకరణాతి. ఏకం నామ కిం? సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా…పే… దస నామ కిం? దసహఙ్గేహి సమన్నాగతో అరహాతి వుచ్చతీ’’తి (ఖు. పా. ౪.౧౦) ఇమం సామణేరపఞ్హం కథేసి. పున చిన్తేసి ‘‘దహరకుమారా నామ పియముసావాదా హోన్తి, అదిట్ఠమేవ దిట్ఠం అమ్హేహి, దిట్ఠమేవ న దిట్ఠం అమ్హేహీతి వదన్తి ఓవాదమస్స దేమీ’’తి అక్ఖీహి ఓలోకేత్వాపి సుఖసఞ్జాననత్థం పఠమమేవ చతస్సో ఉదకాధానూపమాయో, తతో ద్వే హత్థిఉపమాయో ఏకం ఆదాసూపమఞ్చ దస్సేత్వా ఇమం సుత్తం కథేసి. చతూసు పన పచ్చయేసు తణ్హావివట్టనం పఞ్చసు కామగుణేసు ఛన్దరాగప్పహానం కల్యాణమిత్తుపనిస్సయస్స మహన్తభావఞ్చ దస్సేత్వా రాహులసుత్తం (సు. ని. రాహులసుత్త) కథేసి. ఆగతాగతట్ఠానే భవేసు ఛన్దరాగో న కత్తబ్బోతి దస్సేతుం రాహులసంయుత్తం (సం. ని. ౨.౧౮౮ ఆదయో) కథేసి. ‘‘అహం సోభామి, మమ వణ్ణాయతనం పసన్న’’న్తి అత్తభావం నిస్సాయ గేహస్సితఛన్దరాగో న కత్తబ్బోతి మహారాహులోవాదసుత్తం కథేసి.
తత్థ రాహులసుత్తం ఇమస్మిం నామ కాలే వుత్తన్తి న వత్తబ్బం. తఞ్హి అభిణ్హోవాదవసేన వుత్తం. రాహులసంయుత్తం సత్తవస్సికకాలతో పట్ఠాయ యావ అవస్సికభిక్ఖుకాలా వుత్తం. మహారాహులోవాదసుత్తం అట్ఠారస వస్ససామణేరకాలే వుత్తం. చూళరాహులోవాదసుత్తం అవస్సికభిక్ఖుకాలే వుత్తం. కుమారకపఞ్హఞ్చ ఇదఞ్చ అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదసుత్తం సత్తవస్సికసామణేరకాలే వుత్తం. తేసు రాహులసుత్తం అభిణ్హోవాదత్థం, రాహులసంయుత్తం, థేరస్స విపస్సనాగబ్భగహణత్థం, మహారాహులోవాదం గేహస్సితఛన్దరాగవినోదనత్థం, చూళరాహులోవాదం థేరస్స పఞ్చదస-విముత్తిపరిపాచనీయ-ధమ్మపరిపాకకాలే అరహత్తగాహాపనత్థం వుత్తం. ఇదఞ్చ పన సన్ధాయ రాహులత్థేరో భిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే తథాగతస్స గుణం కథేన్తో ఇదమాహ –
‘‘కికీవ బీజం రక్ఖేయ్య, చామరీ వాలముత్తమం;
నిపకో సీలసమ్పన్నో, మమం రక్ఖి తథాగతో’’తి. (అప. ౧.౨.౮౩);
సామణేరపఞ్హం అయుత్తవచనపహానత్థం, ఇదం అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదసుత్తం సమ్పజానముసావాదస్స అకరణత్థం వుత్తం.
తత్థ పస్ససి నోతి పస్ససి ను. పరిత్తన్తి థోకం. సామఞ్ఞన్తి సమణధమ్మో. నిక్కుజ్జిత్వాతి అధోముఖం కత్వా. ఉక్కుజ్జిత్వాతి ఉత్తానం కత్వా.
౧౦౮. సేయ్యథాపి, రాహుల, రఞ్ఞో నాగోతి అయం ఉపమా సమ్పజానముసావాదే సంవరరహితస్స ఓపమ్మదస్సనత్థం వుత్తా. తత్థ ఈసాదన్తోతి రథీసాసదిసదన్తో. ఉరుళ్హవాతి అభివడ్ఢితో ఆరోహసమ్పన్నో. అభిజాతోతి సుజాతో జాతిసమ్పన్నో. సఙ్గామావచరోతి సఙ్గామం ఓతిణ్ణపుబ్బో. కమ్మం కరోతీతి ఆగతాగతే పవట్టేన్తో ఘాతేతి. పురత్థిమకాయాదీసు పన పురత్థిమకాయేన తావ పటిసేనాయ ఫలకకోట్ఠకముణ్డపాకారాదయో పాతేతి, తథా పచ్ఛిమకాయేన. సీసేన కమ్మం నామ నియమేత్వా ఏతం పదేసం మద్దిస్సామీతి నివత్తిత్వా ఓలోకేతి, ఏత్తకేన సతమ్పి సహస్సమ్పి ద్వేధా భిజ్జతి. కణ్ణేహి కమ్మం నామ ఆగతాగతే సరే కణ్ణేహి పహరిత్వా పాతనం. దన్తేహి కమ్మం నామ పటిహత్థిఅస్సహత్థారోహఅస్సారోహపదాదీనం విజ్ఝనం. నఙ్గుట్ఠేన కమ్మం నామ నఙ్గుట్ఠే బన్ధాయ దీఘాసిలట్ఠియా వా అయముసలేన వా ఛేదనభేదనం. రక్ఖతేవ సోణ్డన్తి సోణ్డం పన ముఖే పక్ఖిపిత్వా రక్ఖతి.
తత్థాతి తస్మిం తస్స హత్థినో కరణే. అపరిచ్చత్తన్తి అనిస్సట్ఠం, పరేసం జయం అమ్హాకఞ్చ పరాజయం పస్సీతి మఞ్ఞతి. సోణ్డాయపి కమ్మం కరోతీతి అయముగ్గరం వా ఖదిరముసలం వా గహేత్వా సమన్తా అట్ఠారసహత్థట్ఠానం మద్దతి. పరిచ్చత్తన్తి విస్సట్ఠం, ఇదాని హత్థియోధాదీసు న కుతోచి భాయతి, అమ్హాకం జయం పరేసఞ్చ పరాజయం పస్సీతి మఞ్ఞతి. నాహం తస్స కిఞ్చి పాపన్తి తస్స దుక్కటాదిఆపత్తివీతిక్కమే వా మాతుఘాతకాదికమ్మేసు వా కిఞ్చి పాపం అకత్తబ్బం నామ నత్థి. తస్మా తిహ తేతి యస్మా సమ్పజానముసావాదినో అకత్తబ్బం పాపం నామ నత్థి, తస్మా తయా హసాయపి దవకమ్యతాయపి ముసా న భణిస్సామీతి సిక్ఖితబ్బం. పచ్చవేక్ఖణత్థోతి ఓలోకనత్థో, యం ముఖే వజ్జం హోతి, తస్స దస్సనత్థోతి వుత్తం హోతి. పచ్చవేక్ఖిత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వాతి ఓలోకేత్వా ఓలోకేత్వా.
౧౦౯. ససక్కం న కరణీయన్తి ఏకంసేనేవ న కాతబ్బం. పటిసంహరేయ్యాసీతి నివత్తేయ్యాసి మా కరేయ్యాసి. అనుపదజ్జేయ్యాసీతి అనుపదేయ్యాసి ఉపత్థమ్భేయ్యాసి పునప్పునం కరేయ్యాసి. అహోరత్తానుసిక్ఖీతి రత్తిఞ్చ దివఞ్చ సిక్ఖమానో.
౧౧౧. అట్టీయితబ్బన్తి అట్టేన పీళితేన భవితబ్బం. హరాయితబ్బన్తి లజ్జితబ్బం. జిగుచ్ఛితబ్బన్తి గూథం దిస్వా వియ జిగుచ్ఛా ఉప్పాదేతబ్బా. మనోకమ్మస్స పన అదేసనావత్థుకత్తా ఇధ దేసేతబ్బన్తి న వుత్తం. కిత్తకే పన ఠానే కాయకమ్మవచీకమ్మాని సోధేతబ్బాని, కిత్తకే మనోకమ్మన్తి. కాయకమ్మవచీకమ్మాని తావ ఏకస్మిం పురేభత్తేయేవ సోధేతబ్బాని. భత్తకిచ్చం కత్వా దివాట్ఠానే నిసిన్నేన హి పచ్చవేక్ఖితబ్బం ‘‘అరుణుగ్గమనతో పట్ఠాయ యావ ఇమస్మిం ఠానే నిసజ్జా అత్థి ను ఖో మే ఇమస్మిం అన్తరే పరేసం అప్పియం కాయకమ్మం వా వచీకమ్మం వా’’తి. సచే అత్థీతి జానాతి, దేసనాయుత్తం దేసేతబ్బం, ఆవికరణయుత్తం ఆవికాతబ్బం. సచే నత్థి, తేనేవ పీతిపామోజ్జేన విహాతబ్బం. మనోకమ్మం పన ఏతస్మిం పిణ్డపాతపరియేసనట్ఠానే సోధేతబ్బం. కథం? ‘‘అత్థి ను ఖో మే అజ్జ పిణ్డపాతపరియేసనట్ఠానే రూపాదీసు ఛన్దో వా రాగో వా పటిఘం వా’’తి? సచే అత్థి, ‘‘పున న ఏవం కరిస్సామీ’’తి చిత్తేనేవ అధిట్ఠాతబ్బం. సచే నత్థి, తేనేవ పీతిపామోజ్జేన విహాతబ్బం.
౧౧౨. సమణా వా బ్రాహ్మణా వాతి బుద్ధా వా పచ్చేకబుద్ధా వా తథాగతసావకా వా. తస్మాతిహాతి యస్మా అతీతేపి ఏవం పరిసోధేసుం, అనాగతేపి పరిసోధేస్సన్తి, ఏతరహిపి పరిసోధేన్తి, తస్మా తుమ్హేహిపి తేసం అనుసిక్ఖన్తేహి ఏవం సిక్ఖితబ్బన్తి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. ఇమం పన దేసనం భగవా యావ భవగ్గా ఉస్సితస్స రతనరాసినో యోజనియమణిక్ఖన్ధేన కూటం గణ్హన్తో వియ నేయ్యపుగ్గలవసేన పరినిట్ఠాపేసీతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. మహారాహులోవాదసుత్తవణ్ణనా
౧౧౩. ఏవం మే సుతన్తి మహారాహులోవాదసుత్తం. తత్థ పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధీతి దస్సనం అవిజహిత్వా గమనం అబ్బోచ్ఛిన్నం కత్వా పచ్ఛతో పచ్ఛతో ఇరియాపథానుబన్ధనేన అనుబన్ధి. తదా హి భగవా పదే పదం నిక్ఖిపన్తో విలాసితగమనేన పురతో పురతో గచ్ఛతి, రాహులత్థేరో దసబలస్స పదానుపదికో హుత్వా పచ్ఛతో పచ్ఛతో.
తత్థ భగవా సుపుప్ఫితసాలవనమజ్ఝగతో సుభూమిఓతరణత్థాయ నిక్ఖన్తమత్తవరవారణో వియ విరోచిత్థ, రాహులభద్దో చ వరవారణస్స పచ్ఛతో నిక్ఖన్తగజపోతకో వియ. భగవా సాయన్హసమయే మణిగుహతో నిక్ఖమిత్వా గోచరం పటిపన్నో కేసరసీహో వియ, రాహులభద్దో చ సీహమిగరాజానం అనుబన్ధన్తో నిక్ఖన్తసీహపోతకో వియ. భగవా మణిపబ్బతసస్సిరికవనసణ్డతో దాఠబలో మహాబ్యగ్ఘో వియ, రాహులభద్దో చ బ్యగ్ఘరాజానం అనుబన్ధబ్యగ్ఘపోతకో వియ. భగవా సిమ్బలిదాయతో నిక్ఖన్తసుపణ్ణరాజా వియ, రాహులభద్దో చ సుపణ్ణరాజస్స పచ్ఛతో నిక్ఖన్తసుపణ్ణపోతకో వియ. భగవా చిత్తకూటపబ్బతతో గగనతలం పక్ఖన్దసువణ్ణహంసరాజా వియ, రాహులభద్దో చ హంసాధిపతిం అనుపక్ఖన్దహంసపోతకో వియ. భగవా మహాసరం అజ్ఝోగాళ్హా సువణ్ణమహానావా వియ, రాహులభద్దో చ సువణ్ణనావం పచ్ఛా అనుబన్ధనావాపోతకో వియ. భగవా చక్కరతనానుభావేన గగనతలే సమ్పయాతచక్కవత్తిరాజా వియ, రాహులభద్దో చ రాజానం అనుసమ్పయాతపరిణాయకరతనం వియ. భగవా విగతవలాహకం నభం పటిపన్నతారకరాజా వియ, రాహులభద్దో చ తారకాధిపతినో అనుమగ్గపటిపన్నా పరిసుద్ధఓసధితారకా వియ.
భగవాపి మహాసమ్మతపవేణియం ఓక్కాకరాజవంసే జాతో, రాహులభద్దోపి. భగవాపి సఙ్ఖే పక్ఖిత్తఖీరసదిసో సుపరిసుద్ధజాతిఖత్తియకులే జాతో, రాహులభద్దోపి. భగవాపి రజ్జం పహాయ పబ్బజితో, రాహులభద్దోపి. భగవతోపి సరీరం ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణపటిమణ్డితం దేవనగరేసు సముస్సితరతనతోరణం వియ సబ్బపాలిఫుల్లో పారిచ్ఛత్తకో వియ చ అతిమనోహరణం, రాహులభద్దస్సాపి. ఇతి ద్వేపి అభినీహారసమ్పన్నా, ద్వేపి రాజపబ్బజితా, ద్వేపి ఖత్తియసుఖుమాలా, ద్వేపి సువణ్ణవణ్ణా, ద్వేపి లక్ఖణసమ్పన్నా ఏకమగ్గం పటిపన్నా పటిపాటియా గచ్ఛన్తానం ద్విన్నం చన్దమణ్డలానం ద్విన్నం సూరియమణ్డలానం ద్విన్నం సక్కసుయామసన్తుసితసునిమ్మితవసవత్తిమహాబ్రహ్మాదీనం సిరియా సిరిం అభిభవమానా వియ విరోచింసు.
తత్రాయస్మా రాహులో భగవతో పిట్ఠితో పిట్ఠితో గచ్ఛన్తోవ పాదతలతో యావ ఉపరి కేసన్తా తథాగతం ఆలోకేసి. సో భగవతో బుద్ధవేసవిలాసం దిస్వా ‘‘సోభతి భగవా ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవిచిత్తసరీరో బ్యామప్పభాపరిక్ఖిత్తతాయ విప్పకిణ్ణసువణ్ణచుణ్ణమజ్ఝగతో వియ, విజ్జులతాపరిక్ఖిత్తో కనకపబ్బతో వియ, యన్తసుత్తసమాకడ్ఢితరతనవిచిత్తం సువణ్ణఅగ్ఘికం వియ, రత్తపంసుకూలచీవరపటిచ్ఛన్నోపి రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తకనకపబ్బతో వియ, పవాళలతాపటిమణ్డితం సువణ్ణఅగ్ఘికం వియ, చీనపిట్ఠచుణ్ణపూజితం సువణ్ణచేతియం వియ, లాఖారసానులిత్తో కనకయూపో వియ, రత్తవలాహకన్తరతో తఙ్ఖణబ్భుగ్గతపుణ్ణచన్దో వియ, అహో సమతింసపారమితానుభావసజ్జితస్స అత్తభావస్స సిరీసమ్పత్తీ’’తి చిన్తేసి. తతో అత్తానమ్పి ఓలోకేత్వా – ‘‘అహమ్పి సోభామి. సచే భగవా చతూసు మహాదీపేసు చక్కవత్తిరజ్జం అకరిస్సా, మయ్హం పరిణాయకట్ఠానన్తరం అదస్సా. ఏవం సన్తే అతివియ జమ్బుదీపతలం అసోభిస్సా’’తి అత్తభావం నిస్సాయ గేహస్సితం ఛన్దరాగం ఉప్పాదేసి.
భగవాపి పురతో గచ్ఛన్తోవ చిన్తేసి – ‘‘పరిపుణ్ణచ్ఛవిమంసలోహితో దాని రాహులస్స అత్తభావో. రజనీయేసు రూపారమ్మణాదీసు హి చిత్తస్స పక్ఖన్దనకాలో జాతో, కిం బహులతాయ ను ఖో రాహులో వీతినామేతీ’’తి. అథ సహావజ్జనేనేవ పసన్నఉదకే మచ్ఛం వియ, పరిసుద్ధే ఆదాసమణ్డలే ముఖనిమిత్తం వియ చ తస్స తం చిత్తుప్పాదం అద్దస. దిస్వావ – ‘‘అయం రాహులో మయ్హం అత్రజో హుత్వా మమ పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తో ‘అహం సోభామి, మయ్హం వణ్ణాయతనం పసన్న’న్తి అత్తభావం నిస్సాయ గేహస్సితఛన్దరాగం ఉప్పాదేతి, అతిత్థే పక్ఖన్దో ఉప్పథం పటిపన్నో అగోచరే చరతి, దిసామూళ్హఅద్ధికో వియ అగన్తబ్బం దిసం గచ్ఛతి. అయం ఖో పనస్స కిలేసో అబ్భన్తరే వడ్ఢన్తో అత్తత్థమ్పి యథాభూతం పస్సితుం న దస్సతి, పరత్థమ్పి, ఉభయత్థమ్పి. తతో నిరయేపి పటిసన్ధిం గణ్హాపేస్సతి, తిరచ్ఛానయోనియమ్పి, పేత్తివిసయేపి, అసురకాయేపి, సమ్బాధేపి మాతుకుచ్ఛిస్మిన్తి అనమతగ్గే సంసారవట్టే పరిపాతేస్సతి. అయఞ్హి –
అనత్థజననో లోభో, లోభో చిత్తప్పకోపనో;
భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.
లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;
అన్ధతమం తదా హోతి, యం లోభో సహతే నరం. (ఇతివు. ౮౮) –
యథా ఖో పన అనేకరతనపూరా మహానావా భిన్నఫలకన్తరేన ఉదకం ఆదియమానా ముహుత్తమ్పి న అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బా హోతి, వేగేనస్సా వివరం పిదహితుం వట్టతి, ఏవమేవం అయమ్పి న అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో. యావస్స అయం కిలేసో అబ్భన్తరే సీలరతనాదీని న వినాసేతి, తావదేవ నం నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి అజ్ఝాసయమకాసి. ఏవరూపేసు పన ఠానేసు బుద్ధానం నాగవిలోకనం నామ హోతి. తస్మా యన్తేన పరివత్తితసువణ్ణపటిమా వియ సకలకాయేనేవ పరివత్తేత్వా ఠితో రాహులభద్దం ఆమన్తేసి. తం సన్ధాయ ‘‘అథ ఖో భగవా అపలోకేత్వా’’తిఆది వుత్తం.
తత్థ యంకిఞ్చి రూపన్తిఆదీని సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే ఖన్ధనిద్దేసే విత్థారితాని. నేతం మమాతిఆదీని మహాహత్థిపదోపమే వుత్తాని. రూపమేవ ను ఖో భగవాతి కస్మా పుచ్ఛతి? తస్స కిర – ‘‘సబ్బం రూపం నేతం మమ, నేసోహమస్మి న మేసో అత్తా’’తి సుత్వా – ‘‘భగవా సబ్బం రూపం విపస్సనాపఞ్ఞాయ ఏవం దట్ఠబ్బన్తి వదతి, వేదనాదీసు ను ఖో కథం పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి నయో ఉదపాది. తస్మా తస్మిం నయే ఠితో పుచ్ఛతి. నయకుసలో హేస ఆయస్మా రాహులో, ఇదం న కత్తబ్బన్తి వుత్తే ఇదమ్పి న కత్తబ్బం ఇదమ్పి న కత్తబ్బమేవాతి నయసతేనపి నయసహస్సేనపి పటివిజ్ఝతి. ఇదం కత్తబ్బన్తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో.
సిక్ఖాకామో హి అయం ఆయస్మా, పాతోవ గన్ధకుటిపరివేణే పత్థమత్తం వాలికం ఓకిరతి – ‘‘అజ్జ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికా మయ్హం ఉపజ్ఝాయస్స సన్తికా ఏత్తకం ఓవాదం ఏత్తకం పరిభాసం లభామీ’’తి. సమ్మాసమ్బుద్ధోపి నం ఏతదగ్గే ఠపేన్తో – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సిక్ఖాకామానం యదిదం రాహులో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౯) సిక్ఖాయమేవ అగ్గం కత్వా ఠపేసి. సోపి ఆయస్మా భిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే తమేవ సీహనాదం నది –
‘‘సబ్బమేతం అభిఞ్ఞాయ, ధమ్మరాజా పితా మమ;
సమ్ముఖా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, ఏతదగ్గే ఠపేసి మం.
సిక్ఖాకామానహం అగ్గో, ధమ్మరాజేన థోమితో;
సద్ధాపబ్బజితానఞ్చ, సహాయో పవరో మమ.
ధమ్మరాజా పితా మయ్హం, ధమ్మారక్ఖో చ పేత్తియో;
సారిపుత్తో ఉపజ్ఝాయో, సబ్బం మే జినసాసన’’న్తి.
అథస్స భగవా యస్మా న కేవలం రూపమేవ, వేదనాదయోపి ఏవం దట్ఠబ్బా, తస్మా రూపమ్పి రాహులాతిఆదిమాహ. కో నజ్జాతి కో ను అజ్జ. థేరస్స కిర ఏతదహోసి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో మయ్హం అత్తభావనిస్సితం ఛన్దరాగం ఞత్వా ‘సమణేన నామ ఏవరూపో వితక్కో న వితక్కితబ్బో’తి నేవ పరియాయేన కథం కథేసి, గచ్ఛ భిక్ఖు రాహులం వదేహి ‘మా పున ఏవరూపం వితక్కం వితక్కేసీ’తి న దూతం పేసేసి. మం సమ్ముక్ఖే ఠత్వాయేవ పన సభణ్డకం చోరం చూళాయ గణ్హన్తో వియ సమ్ముఖా సుగతోవాదం అదాసి. సుగతోవాదో చ నామ అసఙ్ఖేయ్యేహిపి కప్పేహి దుల్లభో. ఏవరూపస్స బుద్ధస్స సమ్ముఖా ఓవాదం లభిత్వా కో ను విఞ్ఞూ పణ్డితజాతికో అజ్జ గామం పిణ్డాయ పవిసిస్సతీ’’తి. అథేస ఆయస్మా ఆహారకిచ్చం పహాయ యస్మిం నిసిన్నట్ఠానే ఠితేన ఓవాదో లద్ధో, తతోవ పటినివత్తేత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. భగవాపి తం ఆయస్మన్తం నివత్తమానం దిస్వా న ఏవమాహ – ‘‘మా నివత్త తావ, రాహుల, భిక్ఖాచారకాలో తే’’తి. కస్మా? ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అజ్జ తావ కాయగతాసతిఅమతభోజనం భుఞ్జతూ’’తి.
అద్దసా ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తోతి భగవతి గతే పచ్ఛా గచ్ఛన్తో అద్దస. ఏతస్స కిరాయస్మతో ఏకకస్స విహరతో అఞ్ఞం వత్తం, భగవతా సద్ధిం విహరతో అఞ్ఞం. యదా హి ద్వే అగ్గసావకా ఏకాకినో వసన్తి, తదా పాతోవ సేనాసనం సమ్మజ్జిత్వా సరీరపటిజగ్గనం కత్వా సమాపత్తిం అప్పేత్వా సన్నిసిన్నా అత్తనో చిత్తరుచియా భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తి. భగవతా సద్ధిం విహరన్తా పన థేరా ఏవం న కరోన్తి. తదా హి భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో పఠమం భిక్ఖాచారం గచ్ఛతి. తస్మిం గతే థేరో అత్తనో సేనాసనా నిక్ఖమిత్వా – ‘‘బహూనం వసనట్ఠానే నామ సబ్బేవ పాసాదికం కాతుం సక్కోన్తి వా, న వా సక్కోన్తీ’’తి తత్థ తత్థ గన్త్వా అసమ్మట్ఠం ఠానం సమ్మజ్జతి. సచే కచవరో అఛడ్డితో హోతి, తం ఛడ్డేతి. పానీయట్ఠపేతబ్బట్ఠానమ్హి పానీయకూటే అసతి పానీయఘటం ఠపేతి. గిలానానం సన్తికం గన్త్వా, ‘‘ఆవుసో, తుమ్హాకం కిం ఆహరామి, కిం వో ఇచ్ఛితబ్బ’’న్తి? పుచ్ఛతి. అవస్సికదహరానం సన్తికం గన్త్వా – ‘‘అభిరమథ, ఆవుసో, మా ఉక్కణ్ఠిత్థ, పటిపత్తిసారకం బుద్ధసాసన’’న్తి ఓవదతి. ఏవం కత్వా సబ్బపచ్ఛా భిక్ఖాచారం గచ్ఛతి. యథా హి చక్కవత్తి కుహిఞ్చి గన్తుకామో సేనాయ పరివారితో పఠమం నిక్ఖమతి, పరిణాయకరతనం సేనఙ్గాని సంవిధాయ పచ్ఛా నిక్ఖమతి, ఏవం సద్ధమ్మచక్కవత్తి భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో పఠమం నిక్ఖమతి, తస్స భగవతో పరిణాయకరతనభూతో ధమ్మసేనాపతి ఇమం కిచ్చం కత్వా సబ్బపచ్ఛా నిక్ఖమతి. సో ఏవం నిక్ఖన్తో తస్మిం దివసే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం రాహులభద్దం అద్దస. తేన వుత్తం ‘‘పచ్ఛా గచ్ఛన్తో అద్దసా’’తి.
అథ కస్మా ఆనాపానస్సతియం నియోజేసి? నిసజ్జానుచ్ఛవికత్తా. థేరో కిర ‘‘ఏతస్స భగవతా రూపకమ్మట్ఠానం కథిత’’న్తి అనావజ్జిత్వావ యేనాకారేన అయం అచలో అనోబద్ధో హుత్వా నిసిన్నో, ఇదమస్స ఏతిస్సా నిసజ్జాయ కమ్మట్ఠానం అనుచ్ఛవికన్తి చిన్తేత్వా ఏవమాహ. తత్థ ఆనాపానస్సతిన్తి అస్సాసపస్సాసే పరిగ్గహేత్వా తత్థ చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం గణ్హాహీతి దస్సేతి.
మహప్ఫలా హోతీతి కీవమహప్ఫలా హోతి? ఇధ భిక్ఖు ఆనాపానస్సతిం అనుయుత్తో ఏకాసనే నిసిన్నోవ సబ్బాసవే ఖేపేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, తథా అసక్కోన్తో మరణకాలే సమసీసీ హోతి, తథా అసక్కోన్తో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా ధమ్మకథికదేవపుత్తస్స ధమ్మం సుత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, తతో విరద్ధో అనుప్పన్నే బుద్ధుప్పాదే పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి, తం అసచ్ఛికరోన్తో బుద్ధానం సమ్ముఖీభావే బాహియత్థేరాదయో వియ ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతి, ఏవం మహప్ఫలా. మహానిసంసాతి తస్సేవ వేవచనం. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘ఆనాపానస్సతీ యస్స, పరిపుణ్ణా సుభావితా;
అనుపుబ్బం పరిచితా, యథా బుద్ధేన దేసితా;
సోమం లోకం పభాసేతి, అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమా’’తి. (థేరగా. ౫౪౮; పటి. మ. ౧.౧.౬౦) –
ఇమం మహప్ఫలతం సమ్పస్సమానో థేరో సద్ధివిహారికం తత్థ నియోజేతి.
ఇతి భగవా రూపకమ్మట్ఠానం, థేరో ఆనాపానస్సతిన్తి ఉభోపి కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా గతా, రాహులభద్దో విహారేయేవ ఓహీనో. భగవా తస్స ఓహీనభావం జానన్తోపి నేవ అత్తనా ఖాదనీయం భోజనీయం గహేత్వా అగమాసి, న ఆనన్దత్థేరస్స హత్థే పేసేసి, న పసేనదిమహారాజఅనాథపిణ్డికాదీనం సఞ్ఞం అదాసి. సఞ్ఞామత్తకఞ్హి లభిత్వా తే కాజభత్తం అభిహరేయ్యుం. యథా చ భగవా, ఏవం సారిపుత్తత్థేరోపి న కిఞ్చి అకాసి. రాహులత్థేరో నిరాహారో ఛిన్నభత్తో అహోసి. తస్స పనాయస్మతో – ‘‘భగవా మం విహారే ఓహీనం జానన్తోపి అత్తనా లద్ధపిణ్డపాతం నాపి సయం గహేత్వా ఆగతో, న అఞ్ఞస్స హత్థే పహిణి, న మనుస్సానం సఞ్ఞం అదాసి, ఉపజ్ఝాయోపి మే ఓహీనభావం జానన్తో తథేవ న కిఞ్చి అకాసీ’’తి చిత్తమ్పి న ఉప్పన్నం, కుతో తప్పచ్చయా ఓమానం వా అతిమానం వా జనేస్సతి. భగవతా పన ఆచిక్ఖితకమ్మట్ఠానమేవ పురేభత్తమ్పి పచ్ఛాభత్తమ్పి – ‘‘ఇతిపి రూపం అనిచ్చం, ఇతిపి దుక్ఖం, ఇతిపి అసుభం, ఇతిపి అనత్తా’’తి అగ్గిం అభిమత్థేన్తో వియ నిరన్తరం మనసికత్వా సాయన్హసమయే చిన్తేసి – ‘‘అహం ఉపజ్ఝాయేన ఆనాపానస్సతిం భావేహీతి వుత్తో, తస్స వచనం న కరిస్సామి. ఆచరియుపజ్ఝాయానఞ్హి వచనం అకరోన్తో దుబ్బచో నామ హోతి. ‘దుబ్బచో రాహులో, ఉపజ్ఝాయస్సపి వచనం న కరోతీ’తి చ గరహుప్పత్తితో కక్ఖళతరా పీళా నామ నత్థీ’’తి భావనావిధానం పుచ్ఛితుకామో భగవతో సన్తికం అగమాసి. తం దస్సేతుం అథ ఖో ఆయస్మా రాహులోతిఆది వుత్తం.
౧౧౪. తత్థ పటిసల్లానాతి ఏకీభావతో. యంకిఞ్చి రాహులాతి కస్మా? భగవా ఆనాపానస్సతిం పుట్ఠో రూపకమ్మట్ఠానం కథేతీతి. రూపే ఛన్దరాగప్పహానత్థం. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘రాహులస్స అత్తభావం నిస్సాయ ఛన్దరాగో ఉప్పన్నో, హేట్ఠా చస్స సఙ్ఖేపేన రూపకమ్మట్ఠానం కథితం. ఇదానిస్సాపి ద్విచత్తాలీసాయ ఆకారేహి అత్తభావం విరాజేత్వా విసఙ్ఖరిత్వా తంనిస్సితం ఛన్దరాగం అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేస్సామీ’’తి. అథ ఆకాసధాతుం కస్మా విత్థారేసీతి? ఉపాదారూపదస్సనత్థం. హేట్ఠా హి చత్తారి మహాభూతానేవ కథితాని, న ఉపాదారూపం. తస్మా ఇమినా ముఖేన తం దస్సేతుం ఆకాసధాతుం విత్థారేసి. అపిచ అజ్ఝత్తికేన ఆకాసేన పరిచ్ఛిన్నరూపమ్పి పాకటం హోతి.
ఆకాసేన పరిచ్ఛిన్నం, రూపం యాతి విభూతతం;
తస్సేవం ఆవిభావత్థం, తం పకాసేసి నాయకో.
ఏత్థ పన పురిమాసు తావ చతూసు ధాతూసు యం వత్తబ్బం, తం మహాహత్థిపదోపమే వుత్తమేవ.
౧౧౮. ఆకాసధాతుయం ఆకాసగతన్తి ఆకాసభావం గతం. ఉపాదిన్నన్తిఆదిన్నం గహితం పరామట్ఠం, సరీరట్ఠకన్తి అత్థో. కణ్ణచ్ఛిద్దన్తి మంసలోహితాదీహి అసమ్ఫుట్ఠకణ్ణవివరం. నాసచ్ఛిద్దాదీసుపి ఏసేవ నయో. యేన చాతి యేన ఛిద్దేన. అజ్ఝోహరతీతి అన్తో పవేసేతి, జివ్హాబన్ధనతో హి యావ ఉదరపటలా మనుస్సానం విదత్థిచతురఙ్గులం ఛిద్దట్ఠానం హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. యత్థ చాతి యస్మిం ఓకాసే. సన్తిట్ఠతీతి పతిట్ఠాతి. మనుస్సానఞ్హి మహన్తం పటపరిస్సావనమత్తఞ్చ ఉదరపటలం నామ హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అధోభాగం నిక్ఖమతీతి యేన హేట్ఠా నిక్ఖమతి. ద్వత్తింసహత్థమత్తం ఏకవీసతియా ఠానేసు వఙ్కం అన్తం నామ హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. యం వా పనఞ్ఞమ్పీతి ఇమినా సుఖుమసుఖుమం చమ్మమంసాదిఅన్తరగతఞ్చేవ లోమకూపభావేన చ ఠితం ఆకాసం దస్సేతి. సేసమేత్థాపి పథవీధాతుఆదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౧౧౯. ఇదానిస్స తాదిభావలక్ఖణం ఆచిక్ఖన్తో పథవీసమన్తిఆదిమాహ. ఇట్ఠానిట్ఠేసు హి అరజ్జన్తో అదుస్సన్తో తాదీ నామ హోతి. మనాపామనాపాతి ఏత్థ అట్ఠ లోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా మనాపా నామ, ద్వే దోమనస్సచిత్తసమ్పయుత్తా అమనాపా నామ. చిత్తం న పరియాదాయ ఠస్సన్తీతి ఏతే ఫస్సా ఉప్పజ్జిత్వా తవ చిత్తం అన్తోముట్ఠిగతం కరోన్తో వియ పరియాదాయ గహేత్వా ఠాతుం న సక్ఖిస్సన్తి ‘‘అహం సోభామి, మయ్హం వణ్ణాయతనం పసన్న’’న్తి పున అత్తభావం నిస్సాయ ఛన్దరాగో నుప్పజ్జిస్సతి. గూథగతన్తిఆదీసు గూథమేవ గూథగతం. ఏవం సబ్బత్థ.
న కత్థచి పతిట్ఠితోతి పథవీపబ్బతరుక్ఖాదీసు ఏకస్మిమ్పి న పతిట్ఠితో, యది హి పథవియం పతిట్ఠితో భవేయ్య, పథవియా భిజ్జమానాయ సహేవ భిజ్జేయ్య, పబ్బతే పతమానే సహేవ పతేయ్య, రుక్ఖే ఛిజ్జమానే సహేవ ఛిజ్జేయ్య.
౧౨౦. మేత్తం రాహులాతి కస్మా ఆరభి? తాదిభావస్స కారణదస్సనత్థం. హేట్ఠా హి తాదిభావలక్ఖణం దస్సితం, న చ సక్కా అహం తాదీ హోమీతి అకారణా భవితుం, నపి ‘‘అహం ఉచ్చాకులప్పసుతో బహుస్సుతో లాభీ, మం రాజరాజమహామత్తాదయో భజన్తి, అహం తాదీ హోమీ’’తి ఇమేహి కారణేహి కోచి తాదీ నామ హోతి, మేత్తాదిభావనాయ పన హోతీతి తాదిభావస్స కారణదస్సనత్థం ఇమం దేసనం ఆరభి.
తత్థ భావయతోతి ఉపచారం వా అప్పనం వా పాపేన్తస్స. యో బ్యాపాదోతి యో సత్తే కోపో, సో పహీయిస్సతి. విహేసాతి పాణిఆదీహి సత్తానం విహింసనం. అరతీతి పన్తసేనాసనేసు చేవ అధికుసలధమ్మేసు చ ఉక్కణ్ఠితతా. పటిఘోతి యత్థ కత్థచి సత్తేసు సఙ్ఖారేసు చ పటిహఞ్ఞనకిలేసో. అసుభన్తి ఉద్ధుమాతకాదీసు ఉపచారప్పనం. ఉద్ధుమాతకాదీసు అసుభభావనా చ నామేసా విత్థారతో విసుద్ధిమగ్గే కథితావ. రాగోతి పఞ్చకామగుణికరాగో. అనిచ్చసఞ్ఞన్తి అనిచ్చానుపస్సనాయ సహజాతసఞ్ఞం. విపస్సనా ఏవ వా ఏసా అసఞ్ఞాపి సఞ్ఞాసీసేన సఞ్ఞాతి వుత్తా. అస్మిమానోతి రూపాదీసు అస్మీతి మానో.
౧౨౧. ఇదాని థేరేన పుచ్ఛితం పఞ్హం విత్థారేన్తో ఆనాపానస్సతిన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఇదం కమ్మట్ఠానఞ్చ కమ్మట్ఠానభావనా చ పాళిఅత్థో చ సద్ధిం ఆనిసంసకథాయ సబ్బో సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే అనుస్సతినిద్దేసే విత్థారితోయేవ. ఇమం దేసనం భగవా నేయ్యపుగ్గలవసేనేవ పరినిట్ఠాపేసీతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
మాహారాహులోవాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. చూళమాలుక్యసుత్తవణ్ణనా
౧౨౨. ఏవం మే సుతన్తి మాలుక్యసుత్తం. తత్థ మాలుక్యపుత్తస్సాతి ఏవంనామకస్స థేరస్స. ఠపితాని పటిక్ఖిత్తానీతి దిట్ఠిగతాని నామ న బ్యాకాతబ్బానీతి ఏవం ఠపితాని చేవ పటిక్ఖిత్తాని చ. తథాగతోతి సత్తో. తం మే న రుచ్చతీతి తం అబ్యాకరణం మయ్హం న రుచ్చతి. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయాతి సిక్ఖం పటిక్ఖిపిత్వా.
౧౨౫. కో సన్తో కం పచ్చాచిక్ఖసీతి యాచకో వా హి యాచితకం పచ్చాచిక్ఖేయ్య, యాచితకో వా యాచకం. త్వం నేవ యాచకో న యాచితకో, సో దాని త్వం కో సన్తో కం పచ్చాచిక్ఖసీతి అత్థో.
౧౨౬. విద్ధో అస్సాతి పరసేనాయ ఠితేన విద్ధో భవేయ్య. గాళ్హపలేపనేనాతి బహలలేపనేన. భిసక్కన్తి వేజ్జం. సల్లకత్తన్తి సల్లకన్తనం సల్లకన్తియసుత్తవాచకం. అక్కస్సాతి అక్కవాకే గహేత్వా జియం కరోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘అక్కస్సా’’తి. సణ్హస్సాతి వేణువిలీవస్స. మరువాఖీరపణ్ణీనమ్పి వాకేహియేవ కరోన్తి. తేన వుత్తం యది వా మరువాయ యది వా ఖీరపణ్ణినోతి. గచ్ఛన్తి పబ్బతగచ్ఛనదీగచ్ఛాదీసు జాతం. రోపిమన్తి రోపేత్వా వడ్ఢితం సరవనతో సరం గహేత్వా కతం. సిథిలహనునోతి ఏవంనామకస్స పక్ఖినో. భేరవస్సాతి కాళసీహస్స. సేమ్హారస్సాతి మక్కటస్స. ఏవం నోతి ఏతాయ దిట్ఠియా సతి న హోతీతి అత్థో.
౧౨౭. అత్థేవ జాతీతి ఏతాయ దిట్ఠియా సతి బ్రహ్మచరియవాసోవ నత్థి, జాతి పన అత్థియేవ. తథా జరామరణాదీనీతి దస్సేతి. యేసాహన్తి యేసం అహం. నిఘాతన్తి ఉపఘాతం వినాసం. మమ సావకా హి ఏతేసు నిబ్బిన్నా ఇధేవ నిబ్బానం పాపుణన్తీతి అధిప్పాయో.
౧౨౮. తస్మాతిహాతి యస్మా అబ్యాకతమేతం, చతుసచ్చమేవ మయా బ్యాకతం, తస్మాతి అత్థో. న హేతం మాలుక్యపుత్త అత్థసంహితన్తి ఏతం దిట్ఠిగతం వా ఏతం బ్యాకరణం వా కారణనిస్సితం న హోతి. న ఆదిబ్రహ్మచరియకన్తి బ్రహ్మచరియస్స ఆదిమత్తమ్పి పుబ్బభాగసీలమత్తమ్పి న హోతి. న నిబ్బిదాయాతిఆదీసు వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ వా విరజ్ఝనత్థాయ వా వట్టనిరోధాయ వా రాగాదివూపసమనత్థాయ వా అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అభిజాననత్థాయ వా చతుమగ్గసఙ్ఖాతసమ్బోధత్థాయ వా అసఙ్ఖతనిబ్బానసచ్ఛికిరియత్థాయ వా న హోతి. ఏతం హీతి ఏతం చతుసచ్చబ్యాకరణం. ఆదిబ్రహ్మచరియకన్తి బ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతం పుబ్బపదట్ఠానం. సేసం వుత్తపటివిపక్ఖనయేన వేదితబ్బం. ఇమమ్పి దేసనం భగవా నేయ్యపుగ్గలవసేన నిట్ఠాపేసీతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
చూళమాలుక్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. మహామాలుక్యసుత్తవణ్ణనా
౧౨౯. ఏవం మే సుతన్తి మహామాలుక్యసుత్తం. తత్థ ఓరమ్భాగియానీతి హేట్ఠా కోట్ఠాసికాని కామభవే నిబ్బత్తిసంవత్తనికాని. సంయోజనానీతి బన్ధనాని. కస్స ఖో నామాతి కస్స దేవస్స వా మనుస్సస్స వా దేసితాని ధారేసి, కిం త్వమేవేకో అస్సోసి, న అఞ్ఞో కోచీతి? అనుసేతీతి అప్పహీనతాయ అనుసేతి. అనుసయమానో సంయోజనం నామ హోతి.
ఏత్థ చ భగవతా సంయోజనం పుచ్ఛితం, థేరేనపి సంయోజనమేవ బ్యాకతం. ఏవం సన్తేపి తస్స వాదే భగవతా దోసో ఆరోపితో. సో కస్మాతి చే? థేరస్స తథాలద్ధికత్తా. అయఞ్హి తస్స లద్ధి ‘‘సముదాచారక్ఖణేయేవ కిలేసేహి సంయుత్తో నామ హోతి, ఇతరస్మిం ఖణే అసంయుత్తో’’తి. తేనస్స భగవతా దోసో ఆరోపితో. అథాయస్మా ఆనన్దో చిన్తేసి – ‘‘భగవతా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ధమ్మం దేసేస్సామీతి అత్తనో ధమ్మతాయేవ అయం ధమ్మదేసనా ఆరద్ధా, సా ఇమినా అపణ్డితేన భిక్ఖునా విసంవాదితా. హన్దాహం భగవన్తం యాచిత్వా భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి. సో ఏవమకాసి. తం దస్సేతుం ‘‘ఏవం వుత్తే ఆయస్మా ఆనన్దో’’తిఆది వుత్తం.
తత్థ సక్కాయదిట్ఠిపరియుట్ఠితేనాతి సక్కాయదిట్ఠియా గహితేన అభిభూతేన. సక్కాయదిట్ఠిపరేతేనాతి సక్కాయదిట్ఠియా అనుగతేన. నిస్సరణన్తి దిట్ఠినిస్సరణం నామ నిబ్బానం, తం యథాభూతం నప్పజానాతి. అప్పటివినీతాతి అవినోదితా అనీహటా. ఓరమ్భాగియం సంయోజనన్తి హేట్ఠాభాగియసంయోజనం నామ హోతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సుక్కపక్ఖో ఉత్తానత్థోయేవ. ‘‘సానుసయా పహీయతీ’’తి వచనతో పనేత్థ ఏకచ్చే ‘‘అఞ్ఞం సంయోజనం అఞ్ఞో అనుసయో’’తి వదన్తి. ‘‘యథా హి సబ్యఞ్జనం భత్త’’న్తి వుత్తే భత్తతో అఞ్ఞం బ్యఞ్జనం హోతి, ఏవం ‘‘సానుసయా’’తి వచనతో పరియుట్ఠానసక్కాయదిట్ఠితో అఞ్ఞేన అనుసయేన భవితబ్బన్తి తేసం లద్ధి. తే ‘‘ససీసం పారుపిత్వా’’తిఆదీహి పటిక్ఖిపితబ్బా. న హి సీసతో అఞ్ఞో పురిసో అత్థి. అథాపి సియా – ‘‘యది తదేవ సంయోజనం సో అనుసయో, ఏవం సన్తే భగవతా థేరస్స తరుణూపమో ఉపారమ్భో దుఆరోపితో హోతీ’’తి. న దుఆరోపితో, కస్మా? ఏవంలద్ధికత్తాతి విత్థారితమేతం. తస్మా సోయేవ కిలేసో బన్ధనట్ఠేన సంయోజనం, అప్పహీనట్ఠేన అనుసయోతి ఇమమత్థం సన్ధాయ భగవతా ‘‘సానుసయా పహీయతీ’’తి ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
౧౩౨. తచం ఛేత్వాతిఆదీసు ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – తచచ్ఛేదో వియ హి సమాపత్తి దట్ఠబ్బా, ఫేగ్గుచ్ఛేదో వియ విపస్సనా, సారచ్ఛేదో వియ మగ్గో. పటిపదా పన లోకియలోకుత్తరమిస్సకావ వట్టతి. ఏవమేతే దట్ఠబ్బాతి ఏవరూపా పుగ్గలా ఏవం దట్ఠబ్బా.
౧౩౩. ఉపధివివేకాతి ఉపధివివేకేన. ఇమినా పఞ్చకామగుణవివేకో కథితో. అకుసలానం ధమ్మానం పహానాతి ఇమినా నీవరణప్పహానం కథితం. కాయదుట్ఠుల్లానం పటిప్పస్సద్ధియాతి ఇమినా కాయాలసియపటిప్పస్సద్ధి కథితా. వివిచ్చేవ కామేహీతి ఉపధివివేకేన కామేహి వినా హుత్వా. వివిచ్చ అకుసలేహీతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానేన కాయదుట్ఠుల్లానం పటిప్పస్సద్ధియా చ అకుసలేహి వినా హుత్వా. యదేవ తత్థ హోతీతి యం తత్థ అన్తోసమాపత్తిక్ఖణేయేవ సమాపత్తిసముట్ఠితఞ్చ రూపాదిధమ్మజాతం హోతి. తే ధమ్మేతి తే రూపగతన్తిఆదినా నయేన వుత్తే రూపాదయో ధమ్మే. అనిచ్చతోతి న నిచ్చతో. దుక్ఖతోతి న సుఖతో. రోగతోతిఆదీసు ఆబాధట్ఠేన రోగతో, అన్తోదోసట్ఠేన గణ్డతో, అనుపవిద్ధట్ఠేన దుక్ఖజననట్ఠేన చ సల్లతో, దుక్ఖట్ఠేన అఘతో, రోగట్ఠేన ఆబాధతో, అసకట్ఠేన పరతో, పలుజ్జనట్ఠేన పలోకతో, నిస్సత్తట్ఠేన సుఞ్ఞతో, న అత్తట్ఠేన అనత్తతో. తత్థ అనిచ్చతో, పలోకతోతి ద్వీహి పదేహి అనిచ్చలక్ఖణం కథితం, దుక్ఖతోతిఆదీహి ఛహి దుక్ఖలక్ఖణం, పరతో సుఞ్ఞతో అనత్తతోతి తీహి అనత్తలక్ఖణం.
సో తేహి ధమ్మేహీతి సో తేహి ఏవం తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా దిట్ఠేహి అన్తోసమాపత్తియం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మేహి. చిత్తం పటివాపేతీతి చిత్తం పటిసంహరతి మోచేతి అపనేతి. ఉపసంహరతీతి విపస్సనాచిత్తం తావ సవనవసేన థుతివసేన పరియత్తివసేన పఞ్ఞత్తివసేన చ ఏతం సన్తం నిబ్బానన్తి ఏవం అసఙ్ఖతాయ అమతాయ ధాతుయా ఉపసంహరతి. మగ్గచిత్తం నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేనేవ ఏతం సన్తమేతం పణీతన్తి న ఏవం వదతి, ఇమినా పన ఆకారేన తం పటివిజ్ఝన్తో తత్థ చిత్తం ఉపసంహరతీతి అత్థో. సో తత్థ ఠితోతి తాయ తిలక్ఖణారమ్మణాయ విపస్సనాయ ఠితో. ఆసవానం ఖయం పాపుణాతీతి అనుక్కమేన చత్తారో మగ్గే భావేత్వా పాపుణాతి. తేనేవ ధమ్మరాగేనాతి సమథవిపస్సనాధమ్మే ఛన్దరాగేన. సమథవిపస్సనాసు హి సబ్బసో ఛన్దరాగం పరియాదాతుం సక్కోన్తో అరహత్తం పాపుణాతి, అసక్కోన్తో అనాగామీ హోతి.
యదేవ తత్థ హోతి వేదనాగతన్తి ఇధ పన రూపం న గహితం. కస్మా? సమతిక్కన్తత్తా. అయఞ్హి హేట్ఠా రూపావచరజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా రూపం అతిక్కమిత్వా అరూపావచరసమాపత్తిం సమాపన్నోతి సమథవసేనపినేన రూపం అతిక్కన్తం, హేట్ఠా రూపం సమ్మదేవ సమ్మసిత్వా తం అతిక్కమ్మ ఇదాని అరూపం సమ్మసతీతి విపస్సనావసేనపినేన రూపం అతిక్కన్తం. అరూపే పన సబ్బసోపి రూపం నత్థీతి తం సన్ధాయపి ఇధ రూపం న గహితం.
అథ కిఞ్చరహీతి కిం పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి? సమథవసేన గచ్ఛతో చిత్తేకగ్గతా ధురం హోతి, సో చేతోవిముత్తో నామ. విపస్సనావసేన గచ్ఛతో పఞ్ఞా ధురం హోతి, సో పఞ్ఞావిముత్తో నామాతి ఏత్థ థేరస్స కఙ్ఖా నత్థి. అయం సభావధమ్మోయేవ, సమథవసేనేవ పన గచ్ఛన్తేసు ఏకో చేతోవిముత్తో నామ హోతి, ఏకో పఞ్ఞావిముత్తో. విపస్సనావసేన గచ్ఛన్తేసుపి ఏకో పఞ్ఞావిముత్తో నామ హోతి, ఏకో చేతోవిముత్తోతి ఏత్థ కిం కారణన్తి పుచ్ఛతి.
ఇన్ద్రియవేమత్తతం వదామీతి ఇన్ద్రియనానత్తతం వదామి. ఇదం వుత్తం హోతి, న త్వం, ఆనన్ద, దస పారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పటివిజ్ఝి, తేన తే ఏతం అపాకటం. అహం పన పటివిజ్ఝిం, తేన మే ఏతం పాకటం. ఏత్థ హి ఇన్ద్రియనానత్తతా కారణం. సమథవసేనేవ హి గచ్ఛన్తేసు ఏకస్స భిక్ఖునో చిత్తేకగ్గతా ధురం హోతి, సో చేతోవిముత్తో నామ హోతి. ఏకస్స పఞ్ఞా ధురం హోతి, సో పఞ్ఞావిముత్తో నామ హోతి. విపస్సనావసేనేవ చ గచ్ఛన్తేసు ఏకస్స పఞ్ఞా ధురం హోతి, సో పఞ్ఞావిముత్తో నామ హోతి. ఏకస్స చిత్తేకగ్గతా ధురం హోతి, సో చేతోవిముత్తో నామ హోతి. ద్వే అగ్గసావకా సమథవిపస్సనాధురేన అరహత్తం పత్తా. తేసు ధమ్మసేనాపతి పఞ్ఞావిముత్తో జాతో, మహామోగ్గల్లానత్థేరో చేతోవిముత్తో. ఇతి ఇన్ద్రియవేమత్తమేత్థ కారణన్తి వేదితబ్బం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
మహామాలుక్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. భద్దాలిసుత్తవణ్ణనా
౧౩౪. ఏవం మే సుతన్తి భద్దాలిసుత్తం. తత్థ ఏకాసనభోజనన్తి ఏకస్మిం పురేభత్తే అసనభోజనం, భుఞ్జితబ్బభత్తన్తి అత్థో. అప్పాబాధతన్తిఆదీని కకచోపమే విత్థారితాని. న ఉస్సహామీతి న సక్కోమి. సియా కుక్కుచ్చం సియా విప్పటిసారోతి ఏవం భుఞ్జన్తో యావజీవం బ్రహ్మచరియం చరితుం సక్ఖిస్సామి ను ఖో, న ను ఖోతి ఇతి మే విప్పటిసారకుక్కుచ్చం భవేయ్యాతి అత్థో. ఏకదేసం భుఞ్జిత్వాతి పోరాణకత్థేరా కిర పత్తే భత్తం పక్ఖిపిత్వా సప్పిమ్హి దిన్నే సప్పినా ఉణ్హమేవ థోకం భుఞ్జిత్వా హత్థే ధోవిత్వా అవసేసం బహి నీహరిత్వా ఛాయూదకఫాసుకే ఠానే నిసీదిత్వా భుఞ్జన్తి. ఏతం సన్ధాయ సత్థా ఆహ. భద్దాలి, పన చిన్తేసి – ‘‘సచే సకిం పత్తం పూరేత్వా దిన్నం భత్తం భుఞ్జిత్వా పున పత్తం ధోవిత్వా ఓదనస్స పూరేత్వా లద్ధం బహి నీహరిత్వా ఛాయూదకఫాసుకే ఠానే భుఞ్జేయ్య, ఇతి ఏవం వట్టేయ్య, ఇతరథా కో సక్కోతీ’’తి. తస్మా ఏవమ్పి ఖో అహం, భన్తే, న ఉస్సహామీతి ఆహ. అయం కిర అతీతే అనన్తరాయ జాతియా కాకయోనియం నిబ్బత్తి. కాకా చ నామ మహాఛాతకా హోన్తి. తస్మా ఛాతకత్థేరో నామ అహోసి. తస్స పన విరవన్తస్సేవ భగవా తం మద్దిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వా – ‘‘యో పన భిక్ఖు వికాలే ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా ఖాదేయ్య వా భుఞ్జేయ్య వా పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౨౪౮) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి. తేన వుత్తం అథ ఖో ఆయస్మా, భద్దాలి,…పే… అనుస్సాహం పవేదేసీతి.
యథా తన్తి యథా అఞ్ఞోపి సిక్ఖాయ న పరిపూరకారీ ఏకవిహారేపి వసన్తో సత్థు సమ్ముఖీభావం న దదేయ్య, తథేవ న అదాసీతి అత్థో. నేవ భగవతో ఉపట్ఠానం అగమాసి, న ధమ్మదేసనట్ఠానం న వితక్కమాళకం, న ఏకం భిక్ఖాచారమగ్గం పటిపజ్జి. యస్మిం కులే భగవా నిసీదతి, తస్స ద్వారేపి న అట్ఠాసి. సచస్స వసనట్ఠానం భగవా గచ్ఛతి, సో పురేతరమేవ ఞత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛతి. సద్ధాపబ్బజితో కిరేస కులపుత్తో పరిసుద్ధసీలో. తేనస్స న అఞ్ఞో వితక్కో అహోసి, – ‘‘మయా నామ ఉదరకారణా భగవతో సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం పటిబాహితం, అననుచ్ఛవికం మే కత’’న్తి అయమేవ వితక్కో అహోసి. తస్మా ఏకవిహారే వసన్తోపి లజ్జాయ సత్థు సమ్ముఖీభావం నాదాసి.
౧౩౫. చీవరకమ్మం కరోన్తీతి మనుస్సా భగవతో చీవరసాటకం అదంసు, తం గహేత్వా చీవరం కరోన్తి. ఏతం దోసకన్తి ఏతం ఓకాసమేతం అపరాధం, సత్థు సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తస్స పటిబాహితకారణం సాధుకం మనసి కరోహీతి అత్థో. దుక్కరతరన్తి వస్సఞ్హి వసిత్వా దిసాపక్కన్తే భిక్ఖూ కుహిం వసిత్థాతి పుచ్ఛన్తి, తేహి జేతవనే వసిమ్హాతి వుత్తే, ‘‘ఆవుసో, భగవా ఇమస్మిం అన్తోవస్సే కతరం జాతకం కథేసి, కతరం సుత్తన్తం, కతరం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసీ’’తి పుచ్ఛితారో హోన్తి. తతో ‘‘వికాలభోజనసిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి, భద్దాలి, నామ నం ఏకో థేరో పటిబాహీ’’తి వక్ఖన్తి. తం సుత్వా భిక్ఖూ – ‘‘భగవతోపి నామ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తస్స పటిబాహితం అయుత్తం అకారణ’’న్తి వదన్తి. ఏవం తే అయం దోసో మహాజనన్తరే పాకటో హుత్వా దుప్పటికారతం ఆపజ్జిస్సతీతి మఞ్ఞమానా ఏవమాహంసు. అపిచ అఞ్ఞేపి భిక్ఖూ పవారేత్వా సత్థు సన్తికం ఆగమిస్సన్తి. అథ త్వం ‘‘ఏథావుసో, మమ సత్థారం ఖమాపేన్తస్స సహాయా హోథా’’తి సఙ్ఘం సన్నిపాతేస్ససి. తత్థ ఆగన్తుకా పుచ్ఛిస్సన్తి, ‘‘ఆవుసో, కిం ఇమినాపి భిక్ఖునా కత’’న్తి. తతో ఏతమత్థం సుత్వా ‘‘భారియం కతం భిక్ఖునా, దసబలం నామ పటిబాహిస్సతీతి అయుత్తమేత’’న్తి వక్ఖన్తి. ఏవమ్పి తే అయం అపరాధో మహాజనన్తరే పాకటో హుత్వా దుప్పటికారతం ఆపజ్జిస్సతీతి మఞ్ఞమానాపి ఏవమాహంసు. అథ వా భగవా పవారేత్వా చారికం పక్కమిస్సతి, అథ త్వం గతగతట్ఠానే భగవతో ఖమాపనత్థాయ సఙ్ఘం సన్నిపాతేస్ససి. తత్ర దిసావాసినో భిక్ఖూ పుచ్ఛిస్సన్తి, ‘‘ఆవుసో, కిం ఇమినా భిక్ఖునా కత’’న్తి…పే… దుప్పటికారతం ఆపజ్జిస్సతీతి మఞ్ఞమానాపి ఏవమాహంసు.
ఏతదవోచాతి అప్పతిరూపం మయా కతం, భగవా పన మహన్తేపి అగుణే అలగ్గిత్వా మయ్హం అచ్చయం పటిగ్గణ్హిస్సతీతి మఞ్ఞమానో ఏతం ‘‘అచ్చయో మం, భన్తే,’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ అచ్చయోతి అపరాధో. మం అచ్చగమాతి మం అతిక్కమ్మ అభిభవిత్వా పవత్తో. పటిగ్గణ్హాతూతి ఖమతు. ఆయతిం సంవరాయాతి అనాగతే సంవరణత్థాయ, పున ఏవరూపస్స అపరాధస్స దోసస్స ఖలితస్స అకరణత్థాయ. తగ్ఘాతి ఏకంసేన. సమయోపి ఖో తే, భద్దాలీతి, భద్దాలి, తయా పటివిజ్ఝితబ్బయుత్తకం ఏకం కారణం అత్థి, తమ్పి తే న పటివిద్ధం న సల్లక్ఖితన్తి దస్సేతి.
౧౩౬. ఉభతోభాగవిముత్తోతిఆదీసు ధమ్మానుసారీ, సద్ధానుసారీతి ద్వే ఏకచిత్తక్ఖణికా మగ్గసమఙ్గిపుగ్గలా. ఏతే పన సత్తపి అరియపుగ్గలే భగవతాపి ఏవం ఆణాపేతుం న యుత్తం, భగవతా ఆణత్తే తేసమ్పి ఏవం కాతుం న యుత్తం. అట్ఠానపరికప్పవసేన పన అరియపుగ్గలానం సువచభావదస్సనత్థం భద్దాలిత్థేరస్స చ దుబ్బచభావదస్సనత్థమేతం వుత్తం.
అపి ను త్వం తస్మిం సమయే ఉభతోభాగవిముత్తోతి దేసనం కస్మా ఆరభి? భద్దాలిస్స నిగ్గహణత్థం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – భద్దాలి, ఇమే సత్త అరియపుగ్గలా లోకే దక్ఖిణేయ్యా మమ సాసనే సామినో, మయి సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తే పటిబాహితబ్బయుత్తే కారణే సతి ఏతేసం పటిబాహితుం యుత్తం. త్వం పన మమ సాసనతో బాహిరకో, మయి సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తే తుయ్హం పటిబాహితుం న యుత్తన్తి.
రిత్తో తుచ్ఛోతి అన్తో అరియగుణానం అభావేన రిత్తకో తుచ్ఛకో, ఇస్సరవచనే కిఞ్చి న హోతి. యథాధమ్మం పటికరోసీతి యథా ధమ్మో ఠితో, తథేవ కరోసి, ఖమాపేసీతి వుత్తం హోతి. తం తే మయం పటిగ్గణ్హామాతి తం తవ అపరాధం మయం ఖమామ. వుడ్ఢి హేసా, భద్దాలి, అరియస్స వినయేతి ఏసా, భద్దాలి, అరియస్స వినయే బుద్ధస్స భగవతో సాసనే వుడ్ఢి నామ. కతమా? అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరిత్వా ఆయతిం సంవరాపజ్జనా. దేసనం పన పుగ్గలాధిట్ఠానం కరోన్తో ‘‘యో అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతి, ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి ఆహ.
౧౩౭. సత్థాపి ఉపవదతీతి ‘‘అసుకవిహారవాసీ అసుకస్స థేరస్స సద్ధివిహారికో అసుకస్స అన్తేవాసికో ఇత్థన్నామో నామ భిక్ఖు లోకుత్తరధమ్మం నిబ్బత్తేతుం అరఞ్ఞం పవిట్ఠో’’తి సుత్వా – ‘‘కిం తస్స అరఞ్ఞవాసేన, యో మయ్హం పన సాసనే సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీ’’తి ఏవం ఉపవదతి, సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో, అపిచేత్థ దేవతా న కేవలం ఉపవదన్తి, భేరవారమ్మణం దస్సేత్వా పలాయనాకారమ్పి కరోన్తి. అత్తనాపి అత్తానన్తి సీలం ఆవజ్జన్తస్స సంకిలిట్ఠట్ఠానం పాకటం హోతి, చిత్తం విధావతి, న కమ్మట్ఠానం అల్లీయతి. సో ‘‘కిం మాదిసస్స అరఞ్ఞవాసేనా’’తి విప్పటిసారీ ఉట్ఠాయ పక్కమతి. అత్తాపి అత్తానం ఉపవదితోతి అత్తనాపి అత్తా ఉపవదితో, అయమేవ వా పాఠో. సుక్కపక్ఖో వుత్తపచ్చనీకనయేన వేదితబ్బో. సో వివిచ్చేవ కామేహీతిఆది ఏవం సచ్ఛికరోతీతి దస్సనత్థం వుత్తం.
౧౪౦. పసయ్హ పసయ్హ కారణం కరోన్తీతి అప్పమత్తకేపి దోసే నిగ్గహేత్వా పునప్పునం కారేన్తి. నో తథాతి మహన్తేపి అపరాధే యథా ఇతరం, ఏవం పసయ్హ న కారేన్తి. సో కిర, ‘‘ఆవుసో, భద్దాలి, మా చిన్తయిత్థ, ఏవరూపం నామ హోతి, ఏహి సత్థారం ఖమాపేహీ’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘతోపి, కఞ్చి భిక్ఖుం పేసేత్వా అత్తనో సన్తికం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘భద్దాలి, మా చిన్తయిత్థ, ఏవరూపం నామ హోతీ’’తి ఏవం సత్థుసన్తికాపి అనుగ్గహం పచ్చాసీసతి. తతో ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘేనాపి న సమస్సాసితో, సత్థారాపీ’’తి చిన్తేత్వా ఏవమాహ.
అథ భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సత్థాపి ఓవదితబ్బయుత్తమేవ ఓవదతి, న ఇతరన్తి దస్సేతుం ఇధ, భద్దాలి, ఏకచ్చోతిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞేనాఞ్ఞన్తిఆదీని అనుమానసుత్తే విత్థారితాని. న సమ్మా వత్తతీతి సమ్మా వత్తమ్పి న వత్తతి. న లోమం పాతేతీతి అనులోమవత్తే న వత్తతి, విలోమమేవ గణ్హాతి. న నిత్థారం వత్తతీతి నిత్థారణకవత్తమ్హి న వత్తతి, ఆపత్తివుట్ఠానత్థం తురితతురితో ఛన్దజాతో న హోతి. తత్రాతి తస్మిం తస్స దుబ్బచకరణే. అభిణ్హాపత్తికోతి నిరన్తరాపత్తికో. ఆపత్తిబహులోతి సాపత్తికకాలోవస్స బహు, సుద్ధో నిరాపత్తికకాలో అప్పోతి అత్థో. న ఖిప్పమేవ వూపసమ్మతీతి ఖిప్పం న వూపసమ్మతి, దీఘసుత్తం హోతి. వినయధరా పాదధోవనకాలే ఆగతం ‘‘గచ్ఛావుసో, వత్తవేలా’’తి వదన్తి. పున కాలం మఞ్ఞిత్వా ఆగతం ‘‘గచ్ఛావుసో, తుయ్హం విహారవేలా, గచ్ఛావుసో, సామణేరాదీనం ఉద్దేసదానవేలా, అమ్హాకం న్హానవేలా, థేరూపట్ఠానవేలా, ముఖధోవనవేలా’’తిఆదీని వత్వా దివసభాగేపి రత్తిభాగేపి ఆగతం ఉయ్యోజేన్తియేవ. ‘‘కాయ వేలాయ, భన్తే, ఓకాసో భవిస్సతీ’’తి వుత్తేపి ‘‘గచ్ఛావుసో, త్వం ఇమమేవ ఠానం జానాసి, అసుకో నామ వినయధరత్థేరో సినేహపానం పివతి, అసుకో విరేచనం కారేతి, కస్మా తురితోసీ’’తిఆదీని వత్వా దీఘసుత్తమేవ కరోన్తి.
౧౪౧. ఖిప్పమేవ వూపసమ్మతీతి లహుం వూపసమ్మతి, న దీఘసుత్తం హోతి. ఉస్సుక్కాపన్నా భిక్ఖూ – ‘‘ఆవుసో, అయం సుబ్బచో భిక్ఖు, జనపదవాసినో నామ గామన్తసేనాసనే వసనట్ఠాననిసజ్జనాదీని న ఫాసుకాని హోన్తి, భిక్ఖాచారోపి దుక్ఖో హోతి, సీఘమస్స అధికరణం వూపసమేమా’’తి సన్నిపతిత్వా ఆపత్తితో వుట్ఠాపేత్వా సుద్ధన్తే పతిట్ఠాపేన్తి.
౧౪౨. అధిచ్చాపత్తికోతి కదాచి కదాచి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. సో కిఞ్చాపి లజ్జీ హోతి పకతత్తో, దుబ్బచత్తా పనస్స భిక్ఖూ తథేవ పటిపజ్జన్తి.
౧౪౪. సద్ధామత్తకేన వహతి పేమమత్తకేనాతి ఆచరియుపజ్ఝాయేసు అప్పమత్తికాయ గేహస్సితసద్ధాయ అప్పమత్తకేన గేహస్సితపేమేన యాపేతి. పటిసన్ధిగ్గహణసదిసా హి అయం పబ్బజ్జా నామ, నవపబ్బజితో పబ్బజ్జాయ గుణం అజానన్తో ఆచరియుపజ్ఝాయేసు పేమమత్తేన యాపేతి, తస్మా ఏవరూపా సఙ్గణ్హితబ్బా. అప్పమత్తకమ్పి హి సఙ్గహం లభిత్వా పబ్బజ్జాయ ఠితా అభిఞ్ఞాపత్తా మహాసమణా భవిస్సన్తి. ఏత్తకేన కథామగ్గేన ‘‘ఓవదితబ్బయుత్తకం ఓవదన్తి, న ఇతర’’న్తి ఇమమేవ భగవతా దస్సితం.
౧౪౫. అఞ్ఞాయ సణ్ఠహింసూతి అరహత్తే పతిట్ఠహింసు. సత్తేసు హాయమానేసూతి పటిపత్తియా హాయమానాయ సత్తా హాయన్తి నామ. సద్ధమ్మే అన్తరధాయమానేతి పటిపత్తిసద్ధమ్మే అన్తరధాయమానే. పటిపత్తిసద్ధమ్మోపి హి పటిపత్తిపూరకేసు సత్తేసు అసతి అన్తరధాయతి నామ. ఆసవట్ఠానీయాతి ఆసవా తిట్ఠన్తి ఏతేసూతి ఆసవట్ఠానీయా. యేసు దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికా పరూపవాదవిప్పటిసారవధబన్ధనాదయో చేవ అపాయదుక్ఖవిసేసభూతా చ ఆసవా తిట్ఠన్తియేవ. యస్మా నేసం తే కారణం హోన్తీతి అత్థో. తే ఆసవట్ఠానీయా వీతిక్కమధమ్మా యావ న సఙ్ఘే పాతుభవన్తి, న తావ సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతీతి అయమేత్థ యోజనా.
ఏవం అకాలం దస్సేత్వా పున కాలం దస్సేతుం యతో చ ఖో, భద్దాలీతిఆదిమాహ. తత్థ యతోతి యదా, యస్మిం కాలేతి వుత్తం హోతి. సేసం వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బం. అయం వా ఏత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యస్మిం కాలే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మాతి సఙ్ఖం గతా వీతిక్కమదోసా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి, తదా సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి. కస్మా? తేసంయేవ ఆసవట్ఠానీయధమ్మసఙ్ఖాతానం వీతిక్కమదోసానం పటిఘాతాయ.
ఏవం ఆసవట్ఠానీయానం ధమ్మానం అనుప్పత్తిం సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా అకాలం, ఉప్పత్తిఞ్చ కాలన్తి వత్వా ఇదాని తేసం ధమ్మానం అనుప్పత్తికాలఞ్చ ఉప్పత్తికాలఞ్చ దస్సేతుం ‘‘న తావ, భద్దాలి, ఇధేకచ్చే’’తిఆదిమాహ. తత్థ మహత్తన్తి మహన్తభావం. సఙ్ఘో హి యావ న థేరనవమజ్ఝిమానం వసేన మహత్తం పత్తో హోతి, తావ సేనాసనాని పహోన్తి, సాసనే ఏకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా న ఉప్పజ్జన్తి. మహత్తం పత్తే పన తే ఉప్పజ్జన్తి, అథ సత్థా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి. తత్థ మహత్తం పత్తే సఙ్ఘే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదాని –
‘‘యో పన భిక్ఖు అనుపసమ్పన్నేన ఉత్తరిద్విరత్తతిరత్తం సహసేయ్యం కప్పేయ్య పాచిత్తియం (పాచి. ౫౧). యా పన భిక్ఖునీ అనువస్సం వుట్ఠాపేయ్య పాచిత్తియం (పాచి. ౧౧౭౧). యా పన భిక్ఖునీ ఏకవస్సం ద్వే వుట్ఠాపేయ్య పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౧౧౭౫).
ఇమినా నయేన వేదితబ్బాని.
లాభగ్గన్తి లాభస్స అగ్గం. సఙ్ఘో హి యావ న లాభగ్గపత్తో హోతి, న తావ లాభం పటిచ్చ ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. పత్తే పన ఉప్పజ్జన్తి, అథ సత్థా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి –
‘‘యో పన భిక్ఖు అచేలకస్స వా పరిబ్బాజకస్స వా పరిబ్బాజికాయ వా సహత్థా ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా దదేయ్య పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౨౭౦).
ఇదఞ్హి లాభగ్గపత్తే సఙ్ఘే సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం.
యసగ్గన్తి యసస్స అగ్గం. సఙ్ఘో హి యావ న యసగ్గపత్తో హోతి, న తావ యసం పటిచ్చ ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. పత్తే పన ఉప్పజ్జన్తి, అథ సత్థా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి ‘‘సురామేరయపానే పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౩౨౭). ఇదఞ్హి యసగ్గపత్తే సఙ్ఘే సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం.
బాహుసచ్చన్తి బహుస్సుతభావం. సఙ్ఘో హి యావ న బాహుసచ్చపత్తో హోతి, న తావ ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. బాహుసచ్చపత్తే పన యస్మా ఏకం నికాయం ద్వే నికాయే పఞ్చపి నికాయే ఉగ్గహేత్వా అయోనిసో ఉమ్ముజ్జమానా పుగ్గలా రసేన రసం సంసన్దేత్వా ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థు సాసనం దీపేన్తి, అథ సత్థా – ‘‘యో పన భిక్ఖు ఏవం వదేయ్య తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి (పాచి. ౪౧౮)…పే… సమణుద్దేసోపి చే ఏవం వదేయ్యా’’తిఆదినా (పాచి. ౪౨౯) నయేన సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి.
రత్తఞ్ఞుతం పత్తోతి ఏత్థ రత్తియో జానన్తీతి రత్తఞ్ఞూ. అత్తనో పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ బహూ రత్తియో జానన్తి, చిరపబ్బజితాతి వుత్తం హోతి. రత్తఞ్ఞూనం భావం రత్తఞ్ఞుతం. తత్ర రత్తఞ్ఞుతం పత్తే సఙ్ఘే ఉపసేనం వఙ్గన్తపుత్తం ఆరబ్భ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి వేదితబ్బం. సో హాయస్మా ఊనదసవస్సే భిక్ఖూ ఉపసమ్పాదేన్తే దిస్వా ఏకవస్సో సద్ధివిహారికం ఉపసమ్పాదేసి. అథ భగవా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి – ‘‘న, భిక్ఖవే, ఊనదసవస్సేన ఉపసమ్పాదేతబ్బో, యో ఉపసమ్పాదేయ్య ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౭౫). ఏవం పఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే పున భిక్ఖూ ‘‘దసవస్సమ్హా దసవస్సమ్హా’’తి బాలా అబ్యత్తా ఉపసమ్పాదేన్తి. అథ భగవా అపరమ్పి సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి – ‘‘న, భిక్ఖవే, బాలేన అబ్యత్తేన ఉపసమ్పాదేతబ్బో, యో ఉపసమ్పాదేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్స. అనుజానామి, భిక్ఖవే, బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన దసవస్సేన వా అతిరేకదసవస్సేన వా ఉపసమ్పాదేతు’’న్తి. ఇతి రత్తఞ్ఞుతం పత్తకాలే ద్వే సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞత్తాని.
౧౪౬. ఆజానీయసుసూపమం ధమ్మపరియాయం దేసేసిన్తి తరుణాజానీయఉపమం కత్వా ధమ్మం దేసయిం. తత్రాతి తస్మిం అసరణే. న ఖో, భద్దాలి, ఏసేవ హేతూతి న ఏస సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీభావోయేవ ఏకో హేతు.
౧౪౭. ముఖాధానే కారణం కారేతీతి ఖలీనబన్ధాదీహి ముఖట్ఠపనే సాధుకం గీవం పగ్గణ్హాపేతుం కారణం కారేతి. విసూకాయితానీతిఆదీహి విసేవనాచారం కథేసి. సబ్బానేవ హేతాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. తస్మిం ఠానేతి తస్మిం విసేవనాచారే. పరినిబ్బాయతీతి నిబ్బిసేవనో హోతి, తం విసేవనం జహతీతి అత్థో. యుగాధానేతి యుగట్ఠపనే యుగస్స సాధుకం గహణత్థం.
అనుక్కమేతి చత్తారోపి పాదే ఏకప్పహారేనేవ ఉక్ఖిపనే చ నిక్ఖిపనే చ. పరసేనాయ హి ఆవాటే ఠత్వా అసిం గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తస్స అస్సస్స పాదే ఛిన్దన్తి. తస్మిం సమయే ఏస ఏకప్పహారేనేవ చత్తారోపి పాదే ఉక్ఖిపిస్సతీతి రజ్జుబన్ధనవిధానేన ఏతం కారణం కరోన్తి. మణ్డలేతి యథా అస్సే నిసిన్నోయేవ భూమియం పతితం ఆవుధం గహేతుం సక్కోతి, ఏవం కరణత్థం మణ్డలే కారణం కారేతి. ఖురకాసేతి అగ్గగ్గఖురేహి పథవీకమనే. రత్తిం ఓక్కన్తకరణస్మిఞ్హి యథా పదసద్దో న సుయ్యతి, తదత్థం ఏకస్మిం ఠానే సఞ్ఞం దత్వా అగ్గగ్గఖురేహియేవ గమనం సిక్ఖాపేన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. జవేతి సీఘవాహనే. ‘‘ధావే’’తిపి పాఠో. అత్తనో పరాజయే సతి పలాయనత్థం, పరం పలాయన్తం అనుబన్ధిత్వా గహణత్థఞ్చ ఏతం కారణం కారేతి. దవత్తేతి దవత్తాయ, యుద్ధకాలస్మిఞ్హి హత్థీసు వా కోఞ్చనాదం కరోన్తేసు అస్సేసు వా హసన్తేసు రథేసు వా నిఘోసన్తేసు యోధేసు వా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తేసు తస్స రవస్స అభాయిత్వా పరసేనపవేసనత్థం అయం కారణా కరీయతి.
రాజగుణేతి రఞ్ఞా జానితబ్బగుణే. కూటకణ్ణరఞ్ఞో కిర గుళవణ్ణో నామ అస్సో అహోసి. రాజా పాచీనద్వారేన నిక్ఖమిత్వా చేతియపబ్బతం గమిస్సామీతి కలమ్బనదీతీరం సమ్పత్తో. అస్సో తీరే ఠత్వా ఉదకం ఓతరితుం న ఇచ్ఛతి, రాజా అస్సాచరియం ఆమన్తేత్వా – ‘‘అహో తయా అస్సో సిక్ఖాపితో ఉదకం ఓతరితుం న ఇచ్ఛతీ’’తి ఆహ. ఆచరియో – ‘‘సుసిక్ఖాపితో దేవ అస్సో, ఏవమస్స హి చిత్తం ‘సచాహం ఉదకం ఓతరిస్సామి, వాలం తేమిస్సతి, వాలే తిన్తే రఞ్ఞో అఙ్గే ఉదకం పాతేయ్యా’తి ఏవం తుమ్హాకం సరీరే ఉదకపాతనభయేన న ఓతరతి, వాలం గణ్హాపేథా’’తి ఆహ. రాజా తథా కారేసి. అస్సో వేగేన ఓతరిత్వా పారం గతో. ఏతదత్థం అయం కారణా కరీయతి. రాజవంసేతి అస్సరాజవంసే. వంసో చేసో అస్సరాజానం, తథారూపేన పహారేన ఛిన్నభిన్నసరీరాపి అస్సారోహం పరసేనాయ అపాతేత్వా బహి నీహరన్తియేవ. ఏతదత్థం కారణం కారేతీతి అత్థో.
ఉత్తమే జవేతి జవసమ్పత్తియం, యథా ఉత్తమజవో హోతి, ఏవం కారణం కారేతీతి అత్థో. ఉత్తమే హయేతి ఉత్తమహయభావే, యథా ఉత్తమహయో హోతి, ఏవం కారణం కారేతీతి అత్థో. తత్థ పకతియా ఉత్తమహయోవ ఉత్తమహయకారణం అరహతి, న అఞ్ఞో. ఉత్తమహయకారణాయ ఏవ చ హయో ఉత్తమజవం పటిపజ్జతి, న అఞ్ఞోతి.
తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర రాజా ఏకం సిన్ధవపోతకం లభిత్వా సిన్ధవభావం అజానిత్వావ ఇమం సిక్ఖాపేహీతి ఆచరియస్స అదాసి. ఆచరియోపి తస్స సిన్ధవభావం అజానన్తో తం మాసఖాదకఘోటకానం కారణాసు ఉపనేతి. సో అత్తనో అననుచ్ఛవికత్తా కారణం న పటిపజ్జతి. సో తం దమేతుం అసక్కోన్తో ‘‘కూటస్సో అయం మహారాజా’’తి విస్సజ్జాపేసి.
అథేకదివసం ఏకో అస్సాచరియపుబ్బకో దహరో ఉపజ్ఝాయస్స భణ్డకం గహేత్వా గచ్ఛన్తో తం పరిఖాపిట్ఠే చరన్తం దిస్వా – ‘‘అనగ్ఘో, భన్తే, సిన్ధవపోతకో’’తి ఉపజ్ఝాయస్స కథేసి. సచే రాజా జానేయ్య, మఙ్గలస్సం నం కరేయ్యాతి. థేరో ఆహ – ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠికో, తాత, రాజా అప్పేవ నామ బుద్ధసాసనే పసీదేయ్య రఞ్ఞో కథేహీ’’తి. సో గన్త్వా, – ‘‘మహారాజ, అనగ్ఘో సిన్ధవపోతకో అత్థీ’’తి కథేసి. తయా దిట్ఠో, తాతాతి? ఆమ, మహారాజాతి. కిం లద్ధుం వట్టతీతి? తుమ్హాకం భుఞ్జనకసువణ్ణథాలే తుమ్హాకం భుఞ్జనకభత్తం తుమ్హాకం పివనకరసో తుమ్హాకం గన్ధా తుమ్హాకం మాలాతి. రాజా సబ్బం దాపేసి. దహరో గాహాపేత్వా అగమాసి.
అస్సో గన్ధం ఘాయిత్వావ ‘‘మయ్హం గుణజాననకఆచరియో అత్థి మఞ్ఞే’’తి సీసం ఉక్ఖిపిత్వా ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. దహరో గన్త్వా ‘‘భత్తం భుఞ్జా’’తి అచ్ఛరం పహరి. అస్సో ఆగన్త్వా సువణ్ణథాలే భత్తం భుఞ్జి, రసం పివి. అథ నం గన్ధేహి విలిమ్పిత్వా రాజపిళన్ధనం పిళన్ధిత్వా ‘‘పురతో పురతో గచ్ఛా’’తి అచ్ఛరం పహరి. సో దహరస్స పురతో పురతో గన్త్వా మఙ్గలస్సట్ఠానే అట్ఠాసి. దహరో – ‘‘అయం తే, మహారాజ, అనగ్ఘో సిన్ధవపోతకో, ఇమినావ నం నియామేన కతిపాహం పటిజగ్గాపేహీ’’తి వత్వా నిక్ఖమి.
అథ కతిపాహస్స అచ్చయేన ఆగన్త్వా అస్సస్స ఆనుభావం పస్సిస్ససి, మహారాజాతి. సాధు ఆచరియ కుహిం ఠత్వా పస్సామాతి? ఉయ్యానం గచ్ఛ, మహారాజాతి. రాజా అస్సం గాహాపేత్వా అగమాసి. దహరో అచ్ఛరం పహరిత్వా ‘‘ఏతం రుక్ఖం అనుపరియాహీ’’తి అస్సస్స సఞ్ఞం అదాసి. అస్సో పక్ఖన్దిత్వా రుక్ఖం అనుపరిగన్త్వా ఆగతో. రాజా నేవ గచ్ఛన్తం న ఆగచ్ఛన్తం అద్దస. దిట్ఠో తే, మహారాజాతి? న దిట్ఠో, తాతాతి. వలఞ్జకదణ్డం ఏతం రుక్ఖం నిస్సాయ ఠపేథాతి వత్వా అచ్ఛరం పహరి ‘‘వలఞ్జకదణ్డం గహేత్వా ఏహీ’’తి. అస్సో పక్ఖన్దిత్వా ముఖేన గహేత్వా ఆగతో. దిట్ఠం, మహారాజాతి. దిట్ఠం, తాతాతి.
పున అచ్ఛరం పహరి ‘‘ఉయ్యానస్స పాకారమత్థకేన చరిత్వా ఏహీ’’తి. అస్సో తథా అకాసి. దిట్ఠో, మహారాజాతి. న దిట్ఠో, తాతాతి. రత్తకమ్బలం ఆహరాపేత్వా అస్సస్స పాదే బన్ధాపేత్వా తథేవ సఞ్ఞం అదాసి. అస్సో ఉల్లఙ్ఘిత్వా పాకారమత్థకేన అనుపరియాయి. బలవతా పురిసేన ఆవిఞ్ఛనఅలాతగ్గిసిఖా వియ ఉయ్యానపాకారమత్థకే పఞ్ఞాయిత్థ. అస్సో గన్త్వా సమీపే ఠితో. దిట్ఠం, మహారాజాతి. దిట్ఠం, తాతాతి. మఙ్గలపోక్ఖరణిపాకారమత్థకే అనుపరియాహీతి సఞ్ఞం అదాసి.
పున ‘‘పోక్ఖరణిం ఓతరిత్వా పదుమపత్తేసు చారికం చరాహీ’’తి సఞ్ఞం అదాసి. పోక్ఖరణిం ఓతరిత్వా సబ్బపదుమపత్తే చరిత్వా అగమాసి, ఏకం పత్తమ్పి అనక్కన్తం వా ఫాలితం వా ఛిన్దితం వా ఖణ్డితం వా నాహోసి. దిట్ఠం, మహారాజాతి. దిట్ఠం, తాతాతి. అచ్ఛరం పహరిత్వా తం హత్థతలం ఉపనామేసి. ధాతూపత్థద్ధో లఙ్ఘిత్వా హత్థతలే అట్ఠాసి. దిట్ఠం, మహారాజాతి? దిట్ఠం, తాతాతి. ఏవం ఉత్తమహయో ఏవ ఉత్తమకారణాయ ఉత్తమజవం పటిపజ్జతి.
ఉత్తమే సాఖల్యేతి ముదువాచాయ. ముదువాచాయ హి, ‘‘తాత, త్వం మా చిన్తయి, రఞ్ఞో మఙ్గలస్సో భవిస్ససి, రాజభోజనాదీని లభిస్ససీ’’తి ఉత్తమహయకారణం కారేతబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘ఉత్తమే సాఖల్యే’’తి. రాజభోగ్గోతి రఞ్ఞో ఉపభోగో. రఞ్ఞో అఙ్గన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి యత్థ కత్థచి గచ్ఛన్తేన హత్థం వియ పాదం వియ అనోహాయేవ గన్తబ్బం హోతి. తస్మా అఙ్గన్తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి, చతూసు వా సేనఙ్గేసు ఏకం అఙ్గం హోతి.
అసేఖాయ సమ్మాదిట్ఠియాతి అరహత్తఫలసమ్మాదిట్ఠియా. సమ్మాసఙ్కప్పాదయోపి తంసమ్పయుత్తావ. సమ్మాఞాణం పుబ్బే వుత్తసమ్మాదిట్ఠియేవ. ఠపేత్వా పన అట్ఠ ఫలఙ్గాని సేసా ధమ్మా విముత్తీతి వేదితబ్బా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. అయం పన దేసనా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూపుగ్గలస్స వసేన అరహత్తనికూటం గహేత్వా నిట్ఠాపితాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
భద్దాలిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. లటుకికోపమసుత్తవణ్ణనా
౧౪౮. ఏవం మే సుతన్తి లటుకికోపమసుత్తం. తత్థ యేన సో వనసణ్డోతి అయమ్పి మహాఉదాయిత్థేరో భగవతా సద్ధింయేవ పిణ్డాయ పవిసిత్వా సద్ధిం పటిక్కమి. తస్మా యేన సో భగవతా ఉపసఙ్కమన్తో వనసణ్డో తేనుపసఙ్కమీతి వేదితబ్బో. అపహత్తాతి అపహారకో. ఉపహత్తాతి ఉపహారకో. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠితో.
౧౪౯. యం భగవాతి యస్మిం సమయే భగవా. ఇఙ్ఘాతి ఆణత్తియం నిపాతో. అఞ్ఞథత్తన్తి చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం. తఞ్చ ఖో న భగవన్తం పటిచ్చ, ఏవరూపం పన పణీతభోజనం అలభన్తా కథం యాపేస్సామాతి ఏవం పణీతభోజనం పటిచ్చ అహోసీతి వేదితబ్బం. భూతపుబ్బన్తి ఇమినా రత్తిభోజనస్స పణీతభావం దస్సేతి. సూపేయ్యన్తి సూపేన ఉపనేతబ్బం మచ్ఛమంసకళీరాది. సమగ్గా భుఞ్జిస్సామాతి ఏకతో భుఞ్జిస్సామ. సఙ్ఖతియోతి అభిసఙ్ఖారికఖాదనీయాని. సబ్బా తా రత్తిన్తి సబ్బా తా సఙ్ఖతియో రత్తింయేవ హోన్తి, దివా పన అప్పా పరిత్తా థోకికా హోన్తీతి. మనుస్సా హి దివా యాగుకఞ్జియాదీహి యాపేత్వాపి రత్తిం యథాసత్తి యథాపణీతమేవ భుఞ్జన్తి.
పున భూతపుబ్బన్తి ఇమినా రత్తి వికాలభోజనే ఆదీనవం దస్సేతి. తత్థ అన్ధకారతిమిసాయన్తి బహలన్ధకారే. మాణవేహీతి చోరేహి. కతకమ్మేహీతి కతచోరకమ్మేహి. చోరా కిర కతకమ్మా యం నేసం దేవతం ఆయాచిత్వా కమ్మం నిప్ఫన్నం, తస్స ఉపహారత్థాయ మనుస్సే మారేత్వా గలలోహితాదీని గణ్హన్తి. తే అఞ్ఞేసు మనుస్సేసు మారియమానేసు కోలాహలా ఉప్పజ్జిస్సన్తి, పబ్బజితం పరియేసన్తో నామ నత్థీతి మఞ్ఞమానా భిక్ఖూ గహేత్వా మారేన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అకతకమ్మేహీతి అటవితో గామం ఆగమనకాలే కమ్మనిప్ఫన్నత్థం పురేతరం బలికమ్మం కాతుకామేహి. అసద్ధమ్మేన నిమన్తేతీతి ‘‘ఏహి భిక్ఖు అజ్జేకరత్తిం ఇధేవ భుఞ్జిత్వా ఇధ వసిత్వా సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా స్వే గమిస్ససీ’’తి మేథునధమ్మేన నిమన్తేతి.
పున భూతపుబ్బన్తి ఇమినా అత్తనా దిట్ఠకారణం కథేతి. విజ్జన్తరికాయాతి విజ్జువిజ్జోతనక్ఖణే. విస్సరమకాసీతి మహాసద్దమకాసి. అభుమ్మేతి భూ’తి వడ్ఢి, అభూ’తి అవడ్ఢి, వినాసో మయ్హన్తి అత్థో. పిసాచో వత మన్తి పిసాచో మం ఖాదితుం ఆగతో వత. ఆతుమారీ మాతుమారీతి ఏత్థ ఆతూతి పితా, మాతూతి మాతా. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్స పితా వా మాతా వా అత్థి, తం మాతాపితరో అమ్హాకం పుత్తకోతి యథా తథా వా ఉప్పాదేత్వా యంకిఞ్చి ఖాదనీయభోజనీయం దత్వా ఏకస్మిం ఠానే సయాపేన్తి. సో ఏవం రత్తిం పిణ్డాయ న చరతి. తుయ్హం పన మాతాపితరో మతా మఞ్ఞే, తేన ఏవం చరసీతి.
౧౫౦. ఏవమేవాతి ఏవమేవ కిఞ్చి ఆనిసంసం అపస్సన్తా నిక్కారణేనేవ. ఏవమాహంసూతి గరహన్తో ఆహ. తత్థ ఆహంసూతి వదన్తి. కిం పనిమస్సాతి ఇమస్స అప్పమత్తకస్స హేతు కిం వత్తబ్బం నామ, నను అపస్సన్తేన వియ అసుణన్తేన వియ భవితబ్బన్తి. ఓరమత్తకస్సాతి పరిత్తమత్తకస్స. అధిసల్లిఖతేవాయన్తి అయం సమణో నవనీతం పిసన్తో వియ పదుమనాళసుత్తం కకచేన ఓక్కన్తన్తో వియ అతిసల్లేఖతి, అతివాయామం కరోతి. సిక్ఖాకామాతి సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో వియ సిక్ఖాకామా, తేసు చ అప్పచ్చయం ఉపట్ఠపేన్తి. తేసఞ్హి ఏవం హోతి ‘‘సచే ఏతే ‘అప్పమత్తకమేతం, హరథ భగవా’తి వదేయ్యుం, కిం సత్థా న హరేయ్య. ఏవం పన అవత్వా భగవన్తం పరివారేత్వా నిసిన్నా ‘ఏవం భగవా, సాధు భగవా, పఞ్ఞపేథ భగవా’తి అతిరేకతరం ఉస్సాహం పటిలభన్తీ’’తి. తస్మా తేసు అప్పచ్చయం ఉపట్ఠపేన్తి.
తేసన్తి తేసం ఏకచ్చానం మోఘపురిసానం. తన్తి తం అప్పమత్తకం పహాతబ్బం. థూలో కలిఙ్గరోతి గలే బద్ధం మహాకట్ఠం వియ హోతి. లటుకికా సకుణికాతి చాతకసకుణికా. సా కిర రవసతం రవిత్వా నచ్చసతం నచ్చిత్వా సకిం గోచరం గణ్హాతి. ఆకాసతో భూమియం పతిట్ఠితం పన నం దిస్వా వచ్ఛపాలకాదయో కీళనత్థం పూతిలతాయ బన్ధన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఆగమేతీతి ఉపేతి. తఞ్హి తస్సాతి తం పూతిలతాబన్ధనం తస్సా అప్పసరీరతాయ చేవ అప్పథామతాయ చ బలవబన్ధనం నామ, మహన్తం నాళికేరరజ్జు వియ దుచ్ఛిజ్జం హోతి. తేసన్తి తేసం మోఘపురిసానం సద్ధామన్దతాయ చ పఞ్ఞామన్దతాయ చ బలవం బన్ధనం నామ, దుక్కటవత్థుమత్తకమ్పి మహన్తం పారాజికవత్థు వియ దుప్పజహం హోతి.
౧౫౧. సుక్కపక్ఖే పహాతబ్బస్సాతి కిం ఇమస్స అప్పమత్తకస్స పహాతబ్బస్స హేతు భగవతా వత్తబ్బం అత్థి, యస్స నో భగవా పహానమాహ. నను ఏవం భగవతో అధిప్పాయం ఞత్వాపి పహాతబ్బమేవాతి అత్థో. అప్పోస్సుక్కాతి అనుస్సుక్కా. పన్నలోమాతి పతితలోమా, న తస్స పహాతబ్బభయేన ఉద్ధగ్గలోమా. పరదత్తవుత్తాతి పరేహి దిన్నవుత్తినో, పరతో లద్ధేన యాపేన్తాతి అత్థో. మిగభూతేన చేతసా విహరన్తీతి అపచ్చాసీసనపక్ఖే ఠితా హుత్వా విహరన్తి. మిగో హి పహారం లభిత్వా మనుస్సావాసం గన్త్వా భేసజ్జం వా వణతేలం వా లభిస్సామీతి అజ్ఝాసయం అకత్వా పహారం లభిత్వావ అగామకం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా పహటట్ఠానం హేట్ఠా కత్వా నిపతిత్వా ఫాసుభూతకాలే ఉట్ఠాయ గచ్ఛతి. ఏవం మిగా అపచ్చాసీసనపక్ఖే ఠితా. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మిగభూతేన చేతసా విహరన్తీ’’తి. తఞ్హి తస్సాతి తం వరత్తబన్ధనం తస్స హత్థినాగస్స మహాసరీరతాయ చేవ మహాథామతాయ చ దుబ్బలబన్ధనం నామ. పూతిలతా వియ సుఛిజ్జం హోతి. తేసం తన్తి తేసం తం కులపుత్తానం సద్ధామహన్తతాయ చ పఞ్ఞామహన్తతాయ చ మహన్తం పారాజికవత్థుపి దుక్కటవత్థుమత్తకం వియ సుప్పజహం హోతి.
౧౫౨. దలిద్దోతి దాలిద్దియేన సమన్నాగతో. అస్సకోతి నిస్సకో. అనాళ్హియోతి అనడ్ఢో. అగారకన్తి ఖుద్దకగేహం. ఓలుగ్గవిలుగ్గన్తి యస్స గేహయట్ఠియో పిట్ఠివంసతో ముచ్చిత్వా మణ్డలే లగ్గా, మణ్డలతో ముచ్చిత్వా భూమియం లగ్గా. కాకాతిదాయిన్తి యత్థ కిఞ్చిదేవ భుఞ్జిస్సామాతి అన్తో నిసిన్నకాలే విసుం ద్వారకిచ్చం నామ నత్థి, తతో తతో కాకా పవిసిత్వా పరివారేన్తి. సూరకాకా హి పలాయనకాలే చ యథాసమ్ముఖట్ఠానేనేవ నిక్ఖమిత్వా పలాయన్తి. నపరమరూపన్తి న పుఞ్ఞవన్తానం గేహం వియ ఉత్తమరూపం. ఖటోపికాతి విలీవమఞ్చకో. ఓలుగ్గవిలుగ్గాతి ఓణతుణ్ణతా. ధఞ్ఞసమవాపకన్తి ధఞ్ఞఞ్చ సమవాపకఞ్చ. తత్థ ధఞ్ఞం నామ కుద్రూసకో. సమవాపకన్తి లాబుబీజకుమ్భణ్డబీజకాది బీజజాతం. నపరమరూపన్తి యథా పుఞ్ఞవన్తానం గన్ధసాలిబీజాది పరిసుద్ధం బీజం, న ఏవరూపం. జాయికాతి కపణజాయా. నపరమరూపాతి పచ్ఛిసీసా లమ్బత్థనీ మహోదరా పిసాచా వియ బీభచ్ఛా. సామఞ్ఞన్తి సమణభావో. సో వతస్సం, యోహన్తి సో వతాహం పురిసో నామ అస్సం, యో కేసమస్సుం ఓహారేత్వా పబ్బజేయ్యన్తి.
సో న సక్కుణేయ్యాతి సో ఏవం చిన్తేత్వాపి గేహం గన్త్వా – ‘‘పబ్బజ్జా నామ లాభగరుకా దుక్కరా దురాసదా, సత్తపి అట్ఠపి గామే పిణ్డాయ చరిత్వా యథాధోతేనేవ పత్తేన ఆగన్తబ్బమ్పి హోతి, ఏవం యాపేతుం అసక్కోన్తస్స మే పున ఆగతస్స వసనట్ఠానం ఇచ్ఛితబ్బం, తిణవల్లిదబ్బసమ్భారా నామ దుస్సమోధానియా, కిన్తి కరోమీ’’తి వీమంసతి. అథస్స తం అగారకం వేజయన్తపాసాదో వియ ఉపట్ఠాతి. అథస్స ఖటోపికం ఓలోకేత్వా – ‘‘మయి గతే ఇమం విసఙ్ఖరిత్వా ఉద్ధనాలాతం కరిస్సన్తి, పున అట్టనిపాదవిలీవాదీని లద్ధబ్బాని హోన్తి, కిన్తి కరిస్సామీ’’తి చిన్తేతి. అథస్స సా సిరిసయనం వియ ఉపట్ఠాతి. తతో ధఞ్ఞకుమ్భిం ఓలోకేత్వా – ‘‘మయి గతే అయం ఘరణీ ఇమం ధఞ్ఞం తేన తేన సద్ధిం భుఞ్జిస్సతి. పున ఆగతేన జీవితవుత్తి నామ లద్ధబ్బా హోతి, కిన్తి కరిస్సామీ’’తి చిన్తేతి. అథస్స సా అడ్ఢతేళసాని కోట్ఠాగారసతాని వియ ఉపట్ఠాతి. తతో మాతుగామం ఓలోకేత్వా – ‘‘మయి గతే ఇమం హత్థిగోపకో వా అస్సగోపకో వా యో కోచి పలోభేస్సతి, పున ఆగతేన భత్తపాచికా నామ లద్ధబ్బా హోతి, కిన్తి కరిస్సామీ’’తి చిన్తేతి. అథస్స సా రూపినీ దేవీ వియ ఉపట్ఠాతి. ఇదం సన్ధాయ ‘‘సో న సక్కుణేయ్యా’’తిఆది వుత్తం.
౧౫౩. నిక్ఖగణానన్తి సువణ్ణనిక్ఖసతానం. చయోతి సన్తానతో కతసన్నిచయో. ధఞ్ఞగణానన్తి ధఞ్ఞసకటసతానం.
౧౫౪. చత్తారోమే, ఉదాయి, పుగ్గలాతి ఇధ కిం దస్సేతి? హేట్ఠా ‘‘తే తఞ్చేవ పజహన్తి, తే తఞ్చేవ నప్పజహన్తీ’’తి పజహనకా చ అప్పజహనకా చ రాసివసేన దస్సితా, న పాటియేక్కం విభత్తా. ఇదాని యథా నామ దబ్బసమ్భారత్థం గతో పురిసో పటిపాటియా రుక్ఖే ఛిన్దిత్వా పున నివత్తిత్వా వఙ్కఞ్చ పహాయ కమ్మే ఉపనేతబ్బయుత్తకమేవ గణ్హాతి, ఏవమేవ అప్పజహనకే ఛడ్డేత్వా అబ్బోహారికే కత్వా పజహనకపుగ్గలా చత్తారో హోన్తీతి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి.
ఉపధిపహానాయాతి ఖన్ధుపధికిలేసుపధిఅభిసఙ్ఖారుపధికామగుణూపధీతి ఇమేసం ఉపధీనం పహానాయ. ఉపధిపటిసంయుత్తాతి ఉపధిఅనుధావనకా. సరసఙ్కప్పాతి ఏత్థ సరన్తి ధావన్తీతి సరా. సఙ్కప్పేన్తీతి సఙ్కప్పా. పదద్వయేనపి వితక్కాయేవ వుత్తా. సముదాచరన్తీతి అభిభవన్తి అజ్ఝోత్థరిత్వా వత్తన్తి. సంయుత్తోతి కిలేసేహి సంయుత్తో. ఇన్ద్రియవేమత్తతాతి ఇన్ద్రియనానత్తతా. కదాచి కరహచీతి బహుకాలం వీతివత్తేత్వా. సతిసమ్మోసాతి సతిసమ్మోసేన. నిపాతోతి అయోకటాహమ్హి పతనం. ఏత్తావతా ‘‘నప్పజహతి, పజహతి, ఖిప్పం పజహతీ’’తి తయో రాసయో దస్సితా. తేసు చత్తారో జనా నప్పజహన్తి నామ, చత్తారో పజహన్తి నామ, చత్తారో ఖిప్పం పజహన్తి నామ.
తత్థ పుథుజ్జనో సోతాపన్నో సకదాగామీ అనాగామీతి ఇమే చత్తారో జనా నప్పజహన్తి నామ. పుథుజ్జనాదయో తావ మా పజహన్తు, అనాగామీ కథం న పజహతీతి? సోపి హి యావదేవస్స భవలోభో అత్థి, తావ అహోసుఖం అహోసుఖన్తి అభినన్దతి. తస్మా నప్పజహతి నామ. ఏతేయేవ పన చత్తారో జనా పజహన్తి నామ. సోతాపన్నాదయో తావ పజహన్తు, పుథుజ్జనో కథం పజహతీతి? ఆరద్ధవిపస్సకో హి సతిసమ్మోసేన సహసా కిలేసే ఉప్పన్నే ‘‘మాదిసస్స నామ భిక్ఖునో కిలేసో ఉప్పన్నో’’తి సంవేగం కత్వా వీరియం పగ్గయ్హ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మగ్గేన కిలేసే సముగ్ఘాతేతి. ఇతి సో పజహతి నామ. తేయేవ చత్తారో ఖిప్పం పజహన్తి నామ. తత్థ ఇమస్మిం సుత్తే, మహాహత్థిపదోపమే (మ. ని. ౧.౨౮౮ ఆదయో), ఇన్ద్రియభావనేతి (మ. ని. ౩.౪౫౩ ఆదయో) ఇమేసు సుత్తేసు కిఞ్చాపి తతియవారో గహితో, పఞ్హో పన దుతియవారేనేవ కథితోతి వేదితబ్బో.
ఉపధి దుక్ఖస్స మూలన్తి ఏత్థ పఞ్చ ఖన్ధా ఉపధి నామ. తం దుక్ఖస్స మూలన్తి ఇతి విదిత్వా కిలేసుపధినా నిరుపధి హోతి, నిగ్గహణో నితణ్హోతి అత్థో. ఉపధిసఙ్ఖయే విముత్తోతి తణ్హక్ఖయే నిబ్బానే ఆరమ్మణతో విముత్తో.
౧౫౫. ఏవం చత్తారో పుగ్గలే విత్థారేత్వా ఇదాని యే పజహన్తి, తే ‘‘ఇమే నామ ఏత్తకే కిలేసే పజహన్తి’’. యే నప్పజహన్తి, తేపి ‘‘ఇమే నామ ఏత్తకే కిలేసే నప్పజహన్తీ’’తి దస్సేతుం పఞ్చ ఖో ఇమే ఉదాయి కామగుణాతిఆదిమాహ. తత్థ మిళ్హసుఖన్తి అసుచిసుఖం. అనరియసుఖన్తి అనరియేహి సేవితసుఖం. భాయితబ్బన్తి ఏతస్స సుఖస్స పటిలాభతోపి విపాకతోపి భాయితబ్బం. నేక్ఖమ్మసుఖన్తి కామతో నిక్ఖన్తసుఖం. పవివేకసుఖన్తి గణతోపి కిలేసతోపి పవివిత్తసుఖం. ఉపసమసుఖన్తి రాగాదివూపసమత్థాయ సుఖం. సమ్బోధసుఖన్తి మగ్గసఙ్ఖాతస్స సమ్బోధస్స నిబ్బత్తనత్థాయ సుఖం. న భాయితబ్బన్తి ఏతస్స సుఖస్స పటిలాభతోపి విపాకతోపి న భాయితబ్బం, భావేతబ్బమేవేతం.
౧౫౬. ఇఞ్జితస్మిం వదామీతి ఇఞ్జనం చలనం ఫన్దనన్తి వదామి. కిఞ్చ తత్థ ఇఞ్జితస్మిన్తి కిఞ్చ తత్థ ఇఞ్జితం. ఇదం తత్థ ఇఞ్జితస్మిన్తి యే ఏతే అనిరుద్ధా వితక్కవిచారా, ఇదం తత్థ ఇఞ్జితం. దుతియతతియజ్ఝానేసుపి ఏసేవ నయో. అనిఞ్జితస్మిం వదామీతి ఇదం చతుత్థజ్ఝానం అనిఞ్జనం అచలనం నిప్ఫన్దనన్తి వదామి.
అనలన్తి వదామీతి అకత్తబ్బఆలయన్తి వదామి, తణ్హాలయో ఏత్థ న ఉప్పాదేతబ్బోతి దస్సేతి. అథ వా అనలం అపరియత్తం, న ఏత్తావతా అలమేతన్తి సన్నిట్ఠానం కాతబ్బన్తి వదామి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్సాపీతి ఏవరూపాయపి సన్తాయ సమాపత్తియా పహానమేవ వదామి. అణుం వా థూలం వాతి ఖుద్దకం వా మహన్తం వా అప్పసావజ్జం వా మహాసావజ్జం వా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. దేసనా పన నేయ్యపుగ్గలస్స వసేన అరహత్తనికూటేనేవ నిట్ఠాపితాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ
లటుకికోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. చాతుమసుత్తవణ్ణనా
౧౫౭. ఏవం మే సుతన్తి చాతుమసుత్తం. తత్థ చాతుమాయన్తి ఏవంనామకే గామే. పఞ్చమత్తాని భిక్ఖుసతానీతి అధునా పబ్బజితానం భిక్ఖూనం పఞ్చ సతాని. థేరా కిర చిన్తేసుం – ‘‘ఇమే కులపుత్తా దసబలం అదిస్వావ పబ్బజితా, ఏతేసం భగవన్తం దస్సేస్సామ, భగవతో సన్తికే ధమ్మం సుత్వా అత్తనో అత్తనో యథాఉపనిస్సయేన పతిట్ఠహిస్సన్తీ’’తి. తస్మా తే భిక్ఖూ గహేత్వా ఆగతా. పటిసమ్మోదమానాతి ‘‘కచ్చావుసో, ఖమనీయ’’న్తిఆదిం పటిసన్థారకథం కురుమానా. సేనాసనాని పఞ్ఞాపయమానాతి అత్తనో అత్తనో ఆచరియుపజ్ఝాయానం వసనట్ఠానాని పుచ్ఛిత్వా ద్వారవాతపానాని వివరిత్వా మఞ్చపీఠకటసారకాదీని నీహరిత్వా పప్ఫోటేత్వా యథాట్ఠానే సణ్ఠాపయమానా. పత్తచీవరాని పటిసామయమానాతి, భన్తే, ఇదం మే పత్తం ఠపేథ, ఇదం చీవరం, ఇదం థాలకం, ఇదం ఉదకతుమ్బం, ఇమం కత్తరయట్ఠిన్తి ఏవం సమణపరిక్ఖారే సఙ్గోపయమానా.
ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దాతి ఉద్ధం ఉగ్గతత్తా ఉచ్చం, పత్థటత్తా మహన్తం అవినిబ్భోగసద్దం కరోన్తా. కేవట్టా మఞ్ఞే మచ్ఛవిలోపేతి కేవట్టానం మచ్ఛపచ్ఛిఠపితట్ఠానే మహాజనో సన్నిపతిత్వా – ‘‘ఇధ అఞ్ఞం ఏకం మచ్ఛం దేహి, ఏకం మచ్ఛఫాలం దేహి, ఏతస్స తే మహా దిన్నో, మయ్హం ఖుద్దకో’’తి ఏవం ఉచ్చాసద్దం మహాసద్దం కరోన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. మచ్ఛగహణత్థం జాలే పక్ఖిత్తేపి తస్మిం ఠానే కేవట్టా చేవ అఞ్ఞే చ ‘‘పవిట్ఠో న పవిట్ఠో, గహితో న గహితో’’తి మహాసద్దం కరోన్తి. తమ్పి సన్ధాయేతం వుత్తం. పణామేమీతి నీహరామి. న వో మమ సన్తికే వత్థబ్బన్తి తుమ్హే మాదిసస్స బుద్ధస్స వసనట్ఠానం ఆగన్త్వా ఏవం మహాసద్దం కరోథ, అత్తనో ధమ్మతాయ వసన్తా కిం నామ సారుప్పం కరిస్సథ, తుమ్హాదిసానం మమ సన్తికే వసనకిచ్చం నత్థీతి దీపేతి. తేసు ఏకభిక్ఖుపి ‘‘భగవా తుమ్హే మహాసద్దమత్తకేన అమ్హే పణామేథా’’తి వా అఞ్ఞం వా కిఞ్చి వత్తుం నాసక్ఖి, సబ్బే భగవతో వచనం సమ్పటిచ్ఛన్తా ‘‘ఏవం, భన్తే,’’తి వత్వా నిక్ఖమింసు. ఏవం పన తేసం అహోసి ‘‘మయం సత్థారం పస్సిస్సామ, ధమ్మకథం సోస్సామ, సత్థు సన్తికే వసిస్సామాతి ఆగతా. ఏవరూపస్స పన గరునో సత్థు సన్తికం ఆగన్త్వా మహాసద్దం కరిమ్హా, అమ్హాకమేవ దోసోయం, పణామితమ్హా, న నో లద్ధం భగవతో సన్తికే వత్థుం, న సువణ్ణవణ్ణసరీరం ఓలోకేతుం, న మధురస్సరేన ధమ్మం సోతు’’న్తి. తే బలవదోమనస్సజాతా హుత్వా పక్కమింసు.
౧౫౮. తేనుపసఙ్కమింసూతి తే కిర సక్యా ఆగమనసమయేపి తే భిక్ఖూ తత్థేవ నిసిన్నా పస్సింసు. అథ నేసం ఏతదహోసి – ‘‘కిం ను ఖో ఏతే భిక్ఖూ పవిసిత్వావ పటినివత్తా, జానిస్సామ తం కారణ’’న్తి చిన్తేత్వా యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమింసు. హన్దాతి వవస్సగ్గత్థే నిపాతో. కహం పన తుమ్హేతి తుమ్హే ఇదానేవ ఆగన్త్వా కహం గచ్ఛథ, కిం తుమ్హాకం కోచి ఉపద్దవో, ఉదాహు దసబలస్సాతి? తేసం పన భిక్ఖూనం, – ‘‘ఆవుసో, మయం భగవన్తం దస్సనాయ ఆగతా, దిట్ఠో నో భగవా, ఇదాని అత్తనో వసనట్ఠానం గచ్ఛామా’’తి కిఞ్చాపి ఏవం వచనపరిహారో అత్థి, ఏవరూపం పన లేసకప్పం అకత్వా యథాభూతమేవ ఆరోచేత్వా భగవతా ఖో, ఆవుసో, భిక్ఖుసఙ్ఘో పణామితోతి ఆహంసు. తే పన రాజానో సాసనే ధురవహా, తస్మా చిన్తేసుం – ‘‘ద్వీహి అగ్గసావకేహి సద్ధిం పఞ్చసు భిక్ఖుసతేసు గచ్ఛన్తేసు భగవతో పాదమూలం విగచ్ఛిస్సతి, ఇమేసం నివత్తనాకారం కరిస్సామా’’తి. ఏవం చిన్తేత్వా తేన హాయస్మన్తోతిఆదిమాహంసు. తేసుపి భిక్ఖూసు ‘‘మయం మహాసద్దమత్తకేన పణామితా, న మయం జీవితుం అసక్కోన్తా పబ్బజితా’’తి ఏకభిక్ఖుపి పటిప్ఫరితో నామ నాహోసి, సబ్బే పన సమకంయేవ, ‘‘ఏవమావుసో,’’తి సమ్పటిచ్ఛింసు.
౧౫౯. అభినన్దతూతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆగమనం ఇచ్ఛన్తో అభినన్దతు. అభివదతూతి ఏతు భిక్ఖుసఙ్ఘోతి ఏవం చిత్తం ఉప్పాదేన్తో అభివదతు. అనుగ్గహితోతి ఆమిసానుగ్గహేన చ ధమ్మానుగ్గహేన చ అనుగ్గహితో. అఞ్ఞథత్తన్తి దసబలస్స దస్సనం న లభామాతి పసాదఞ్ఞథత్తం భవేయ్య. విపరిణామోతి పసాదఞ్ఞథత్తేన విబ్భమన్తానం విపరిణామఞ్ఞథత్తం భవేయ్య. బీజానం తరుణానన్తి తరుణసస్సానం. సియా అఞ్ఞథత్తన్తి ఉదకవారకాలే ఉదకం అలభన్తానం మిలాతభావేన అఞ్ఞథత్తం భవేయ్య, సుస్సిత్వా మిలాతభావం ఆపజ్జనేన విపరిణామో భవేయ్య. వచ్ఛకస్స పన ఖీరపిపాసాయ సుస్సనం అఞ్ఞథత్తం నామ, సుస్సిత్వా కాలకిరియా విపరిణామో నామ.
౧౬౦. పసాదితో భగవాతి థేరో కిర తత్థ నిసిన్నోవ దిబ్బచక్ఖునా బ్రహ్మానం ఆగతం అద్దస, దిబ్బాయ సోతధాతుయా చ ఆయాచనసద్దం సుణి, చేతోపరియఞాణేన భగవతో పసన్నభావం అఞ్ఞాసి. తస్మా – ‘‘కఞ్చి భిక్ఖుం పేసేత్వా పక్కోసియమానానం గమనం నామ న ఫాసుకం, యావ సత్థా న పేసేతి, తావదేవ గమిస్సామా’’తి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ. అప్పోస్సుక్కోతి అఞ్ఞేసు కిచ్చేసు అనుస్సుక్కో హుత్వా. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి ఫలసమాపత్తివిహారం అనుయుత్తో మఞ్ఞే భగవా విహరితుకామో, సో ఇదాని యథారుచియా విహరిస్సతీతి ఏవం మే అహోసీతి వదతి. మయమ్పి దానీతి మయం పరం ఓవదమానా విహారతో నిక్కడ్ఢితా, కిం అమ్హాకం పరోవాదేన. ఇదాని మయమ్పి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారేనేవ విహరిస్సామాతి దీపేతి. థేరో ఇమస్మిం ఠానే విరద్ధో అత్తనో భారభావం న అఞ్ఞాసి. అయఞ్హి భిక్ఖుసఙ్ఘో ద్విన్నమ్పి మహాథేరానం భారో, తేన నం పటిసేధేన్తో భగవా ఆగమేహీతిఆదిమాహ. మహామోగ్గల్లానత్థేరో పన అత్తనో భారభావం అఞ్ఞాసి. తేనస్స భగవా సాధుకారం అదాసి.
౧౬౧. చత్తారిమాని, భిక్ఖవేతి కస్మా ఆరభి? ఇమస్మిం సాసనే చత్తారి భయాని. యో తాని అభీతో హోతి, సో ఇమస్మిం సాసనే పతిట్ఠాతుం సక్కోతి. ఇతరో పన న సక్కోతీతి దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ ఉదకోరోహన్తేతి ఉదకం ఓరోహన్తే పుగ్గలే. కుమ్భీలభయన్తి సుంసుమారభయం. సుసుకాభయన్తి చణ్డమచ్ఛభయం.
౧౬౨. కోధుపాయాసస్సేతం అధివచనన్తి యథా హి బాహిరం ఉదకం ఓతిణ్ణో ఊమీసు ఓసీదిత్వా మరతి, ఏవం ఇమస్మిం సాసనే కోధుపాయాసే ఓసీదిత్వా విబ్భమతి. తస్మా కోధుపాయాసో ‘‘ఊమిభయ’’న్తి వుత్తో.
౧౬౩. ఓదరికత్తస్సేతం అధివచనన్తి యథా హి బాహిరం ఉదకం ఓతిణ్ణో కుమ్భీలేన ఖాదితో మరతి, ఏవం ఇమస్మిం సాసనే ఓదరికత్తేన ఖాదితో విబ్భమతి. తస్మా ఓదరికత్తం ‘‘కుమ్భీలభయ’’న్తి వుత్తం.
౧౬౪. అరక్ఖితేనేవ కాయేనాతి సీసప్పచాలకాదికరణేన అరక్ఖితకాయో హుత్వా. అరక్ఖితాయ వాచాయాతి దుట్ఠుల్లభాసనాదివసేన అరక్ఖితవాచో హుత్వా. అనుపట్ఠితాయ సతియాతి కాయగతాసతిం అనుపట్ఠాపేత్వా. అసంవుతేహీతి అపిహితేహి. పఞ్చన్నేతంకామగుణానం అధివచనన్తి యథా హి బాహిరం ఉదకం ఓతిణ్ణో ఆవట్టే నిముజ్జిత్వా మరతి, ఏవం ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజితో పఞ్చకామగుణావట్టే నిముజ్జిత్వా విబ్భమతి. తస్మా పఞ్చ కామగుణా ‘‘ఆవట్టభయ’’న్తి వుత్తా.
౧౬౫. అనుద్ధంసేతీతి కిలమేతి మిలాపేతి. రాగానుద్ధంసేనాతి రాగానుద్ధంసితేన. మాతుగామస్సేతం అధివచనన్తి యథా హి బాహిరం ఉదకం ఓతిణ్ణో చణ్డమచ్ఛం ఆగమ్మ లద్ధప్పహారో మరతి, ఏవం ఇమస్మిం సాసనే మాతుగామం ఆగమ్మ ఉప్పన్నకామరాగో విబ్భమతి. తస్మా మాతుగామో ‘‘సుసుకాభయ’’న్తి వుత్తో.
ఇమాని పన చత్తారి భయాని భాయిత్వా యథా ఉదకం అనోరోహన్తస్స ఉదకం నిస్సాయ ఆనిసంసో నత్థి, ఉదకపిపాసాయ పిపాసితో చ హోతి రజోజల్లేన కిలిట్ఠసరీరో చ, ఏవమేవం ఇమాని చత్తారి భయాని భాయిత్వా సాసనే అపబ్బజన్తస్సాపి ఇమం సాసనం నిస్సాయ ఆనిసంసో నత్థి, తణ్హాపిపాసాయ పిపాసితో చ హోతి కిలేసరజేన సంకిలిట్ఠచిత్తో చ. యథా పన ఇమాని చత్తారి భయాని అభాయిత్వా ఉదకం ఓరోహన్తస్స వుత్తప్పకారో ఆనిసంసో హోతి, ఏవం ఇమాని అభాయిత్వా సాసనే పబ్బజితస్సాపి వుత్తప్పకారో ఆనిసంసో హోతి. థేరో పనాహ – ‘‘చత్తారి భయాని భాయిత్వా ఉదకం అనోతరన్తో సోతం ఛిన్దిత్వా పరతీరం పాపుణితుం న సక్కోతి, అభాయిత్వా ఓతరన్తో సక్కోతి, ఏవమేవం భాయిత్వా సాసనే అపబ్బజన్తోపి తణ్హాసోతం ఛిన్దిత్వా నిబ్బానపారం దట్ఠుం న సక్కోతి, అభాయిత్వా పబ్బజన్తో పన సక్కోతీ’’తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. అయం పన దేసనా నేయ్యపుగ్గలస్స వసేన నిట్ఠాపితాతి.
పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ