౧౦. కీటాగిరిసుత్తవణ్ణనా

౧౭౪. ఏవం మే సుతన్తి కీటాగిరిసుత్తం. తత్థ కాసీసూతి ఏవంనామకే జనపదే. ఏథ తుమ్హేపి, భిక్ఖవేతి ఏథ తుమ్హేపి, భిక్ఖవే, ఇమే పఞ్చ ఆనిసంసే సమ్పస్సమానా అఞ్ఞత్రేవ రత్తిభోజనా భుఞ్జథ. ఇతి భగవా రత్తిం వికాలభోజనం, దివా వికాలభోజనన్తి ఇమాని ద్వే భోజనాని ఏకప్పహారేన అజహాపేత్వా ఏకస్మిం సమయే దివా వికాలభోజనమేవ జహాపేసి, పున కాలం అతినామేత్వా రత్తిం వికాలభోజనం జహాపేన్తో ఏవమాహ. కస్మా? ఇమాని హి ద్వే భోజనాని వత్తమానాని వట్టే ఆచిణ్ణాని సమాచిణ్ణాని నదిం ఓతిణ్ణఉదకం వియ అనుపక్ఖన్దాని, నివాతేసు చ ఘరేసు సుభోజనాని భుఞ్జిత్వా వడ్ఢితా సుఖుమాలా కులపుత్తా ద్వే భోజనాని ఏకప్పహారేన పజహన్తా కిలమన్తి. తస్మా ఏకప్పహారేన అజహాపేత్వా భద్దాలిసుత్తే దివా వికాలభోజనం జహాపేసి, ఇధ రత్తిం వికాలభోజనం. జహాపేన్తో పన న తజ్జిత్వా వా నిగ్గణ్హిత్వా వా, తేసం పహానపచ్చయా పన అప్పాబాధతఞ్చ సఞ్జానిస్సథాతి ఏవం ఆనిసంసం దస్సేత్వావ జహాపేసి. కీటాగిరీతి తస్స నిగమస్స నామం.

౧౭౫. అస్సజిపునబ్బసుకాతి అస్సజి చ పునబ్బసుకో చ ఛసు ఛబ్బగ్గియేసు ద్వే గణాచరియా. పణ్డుకో లోహితకో మేత్తియో భుమ్మజకో అస్సజి పునబ్బసుకోతి ఇమే ఛ జనా ఛబ్బగ్గియా నామ. తేసు పణ్డుకలోహితకా అత్తనో పరిసం గహేత్వా సావత్థియం వసన్తి, మేత్తియభుమ్మజకా రాజగహే, ఇమే ద్వే జనా కీటాగిరిస్మిం ఆవాసికా హోన్తి. ఆవాసికాతి నిబద్ధవాసినో, తంనిబన్ధా అకతం సేనాసనం కరోన్తి, జిణ్ణం పటిసఙ్ఖరోన్తి, కతే ఇస్సరా హోన్తి. కాలికన్తి అనాగతే కాలే పత్తబ్బం ఆనిసంసం.

౧౭౮. మయా చేతం, భిక్ఖవేతి ఇధ కిం దస్సేతి? భిక్ఖవే, దివసస్స తయో వారే భుఞ్జిత్వా సుఖవేదనంయేవ ఉప్పాదేన్తో న ఇమస్మిం సాసనే కిచ్చకారీ నామ హోతి, ఏత్తకా పన వేదనా సేవితబ్బా, ఏత్తకా న సేవితబ్బాతి ఏతమత్థం దస్సేతుం ఇమం దేసనం ఆరభి. ఏవరూపం సుఖవేదనం పజహథాతి ఇదఞ్చ గేహస్సితసోమనస్సవసేన వుత్తం, ఉపసమ్పజ్జ విహరథాతి ఇదఞ్చ నేక్ఖమ్మసితసోమనస్సవసేన. ఇతో పరేసుపి ద్వీసు వారేసు గేహస్సితనేక్ఖమ్మసితానంయేవ దోమనస్సానఞ్చ ఉపేక్ఖానఞ్చ వసేన అత్థో వేదితబ్బో.

౧౮౧. ఏవం సేవితబ్బాసేవితబ్బవేదనం దస్సేత్వా ఇదాని యేసం అప్పమాదేన కిచ్చం కత్తబ్బం, యేసఞ్చ న కత్తబ్బం, తే దస్సేతుం నాహం, భిక్ఖవే, సబ్బేసంయేవాతిఆదిమాహ. తత్థ కతం తేసం అప్పమాదేనాతి తేసం యం అప్పమాదేన కత్తబ్బం, తం కతం. అనులోమికానీతి పటిపత్తిఅనులోమాని కమ్మట్ఠానసప్పాయాని, యత్థ వసన్తేన సక్కా హోన్తి మగ్గఫలాని పాపుణితుం. ఇన్ద్రియాని సమన్నానయమానాతి సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని సమానం కురుమానా.

౧౮౨. సత్తిమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలాతి ఇధ కిం దస్సేతి? యేసం అప్పమాదేన కరణీయం నత్థి, తే ద్వే హోన్తి. యేసం అత్థి, తే పఞ్చాతి ఏవం సబ్బేపి ఇమే సత్త పుగ్గలా హోన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేతి.

తత్థ ఉభతోభాగవిముత్తోతి ద్వీహి భాగేహి విముత్తో. అరూపసమాపత్తియా రూపకాయతో విముత్తో, మగ్గేన నామకాయతో. సో చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం ఏకేకతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అరహత్తం పత్తానం చతున్నం, నిరోధా వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తఅనాగామినో చ వసేన పఞ్చవిధో హోతి. పాళి పనేత్థ – ‘‘కతమో చ పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో, ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తి (పు. ప. ౨౦౮) ఏవం అభిధమ్మే అట్ఠవిమోక్ఖలాభినో వసేన ఆగతా.

పఞ్ఞావిముత్తోతి పఞ్ఞాయ విముత్తో. సో సుక్ఖవిపస్సకో, చతూహి ఝానేహి వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తా చత్తారో చాతి ఇమేసం వసేన పఞ్చవిధోవ హోతి. పాళి పనేత్థ అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపవసేనేవ ఆగతా. యథాహ – ‘‘న హేవ ఖో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పఞ్ఞావిముత్తో’’తి.

ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికరోతీతి కాయసక్ఖీ. యో ఝానఫస్సం పఠమం ఫుసతి, పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతి, సో సోతాపత్తిఫలట్ఠం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తమగ్గట్ఠా ఛబ్బిధో హోన్తీతి వేదితబ్బో. తేనేవాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో కాయసక్ఖీ’’తి.

దిట్ఠన్తం పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తో. తత్రిదం సఙ్ఖేపలక్ఖణం – దుక్ఖా సఙ్ఖారా, సుఖో నిరోధోతి ఞాతం హోతి దిట్ఠం విదితం సచ్ఛికతం ఫుసితం పఞ్ఞాయాతి దిట్ఠిప్పత్తో. విత్థారతో పనేసోపి కాయసక్ఖి వియ ఛబ్బిధో హోతి. తేనేవాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం పజానాతి, తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా…పే… అయం వుచ్చతి పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తో’’తి (పు. ప. ౨౦౮).

సద్ధావిముత్తోతి సద్ధాయ విముత్తో. సోపి వుత్తనయేనేవ ఛబ్బిధో హోతి. తేనేవాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఇదం దుక్ఖన్తి – యథాభూతం పజానాతి…పే… అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం పజానాతి. తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా…పే… నో చ ఖో యథా దిట్ఠిప్పత్తస్స. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో’’తి (పు. ప. ౨౦౮). ఏతేసు హి సద్ధావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే సద్దహన్తస్స వియ ఓకప్పేన్తస్స వియ అధిముచ్చన్తస్స వియ చ కిలేసక్ఖయో హోతి, దిట్ఠిప్పత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకఞాణం అదన్ధం తిఖిణం సూరం హుత్వా వహతి. తస్మా యథా నామ నాతితిఖిణేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం న మట్ఠం హోతి, అసి న సీఘం వహతి, సద్దో సుయ్యతి, బలవతరో వాయామో కాతబ్బో హోతి, ఏవరూపా సద్ధావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గభావనా. యథా పన నిసితఅసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం మట్ఠం హోతి, అసి సీఘం వహతి, సద్దో న సుయ్యతి, బలవవాయామకిచ్చం న హోతి, ఏవరూపా పఞ్ఞావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గభావనా వేదితబ్బా.

ధమ్మం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. ధమ్మోతి పఞ్ఞా, పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం మగ్గం భావేతీతి అత్థో. సద్ధానుసారిమ్హి చ ఏసేవ నయో. ఉభో పనేతే సోతాపత్తిమగ్గట్ఠాయేవ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, పఞ్ఞావాహిం పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ’’తి (పు. ప. ౨౦౮). తథా – ‘‘యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, సద్ధావాహిం సద్ధాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధానుసారీ’’తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పనేసా ఉభతోభాగవిముత్తాదికథా విసుద్ధిమగ్గే పఞ్ఞాభావనాధికారే వుత్తా. తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. యా పనేసా ఏతేసం విభాగదస్సనత్థం ఇధ పాళి ఆగతా, తత్థ యస్మా రూపసమాపత్తియా వినా అరూపసమాపత్తియో నామ నత్థి, తస్మా ఆరుప్పాతి వుత్తేపి అట్ఠ విమోక్ఖా వుత్తావ హోన్తీతి వేదితబ్బా.

కాయేన ఫుసిత్వాతి సహజాతనామకాయేన ఫుసిత్వా. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వాతి పఞ్ఞాయ చ ఏతస్స అరియసచ్చధమ్మే దిస్వా. ఏకచ్చే ఆసవాతి పఠమమగ్గాదీహి పహాతబ్బా ఏకదేసఆసవా. తథాగతప్పవేదితాతి తథాగతేన పవేదితా చతుసచ్చధమ్మా. పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తీతి ఇమస్మిం ఠానే సీలం కథితం, ఇమస్మిం సమాధి, ఇమస్మిం విపస్సనా, ఇమస్మిం మగ్గో, ఇమస్మిం ఫలన్తి ఏవం అత్థేన అత్థే కారణేన కారణే చిణ్ణచరితత్తా మగ్గపఞ్ఞాయ సుదిట్ఠా హోన్తి. వోచరితాతి విచరితా. సద్ధా నివిట్ఠా హోతీతి ఓకప్పనసద్ధా పతిట్ఠితా హోతి. మత్తసో నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి మత్తాయ ఓలోకనం ఖమన్తి. సద్ధామత్తన్తి సద్ధాయేవ, ఇతరం తస్సేవ వేవచనం

ఇతి ఇమేసు అప్పమాదేన కరణీయేసు పుగ్గలేసు తయో పటివిద్ధమగ్గఫలా సేఖా. తేసు అనులోమసేనాసనం సేవమానా కల్యాణమిత్తే భజమానా ఇన్ద్రియాని సమన్నానయమానా అనుపుబ్బేన అరహత్తం గణ్హన్తి. తస్మా తేసం యథాఠితోవ పాళిఅత్థో. అవసానే పన ద్వే సోతాపత్తిమగ్గసమఙ్గినో. తేహి తస్స మగ్గస్స అనులోమసేనాసనం సేవితం, కల్యాణమిత్తా భజితా, ఇన్ద్రియాని సమన్నానీతాని. ఉపరి పన తిణ్ణం మగ్గానం అత్థాయ సేవమానా భజమానా సమన్నానయమానా అనుపుబ్బేన అరహత్తం పాపుణిస్సన్తీతి అయమేత్థ పాళిఅత్థో.

వితణ్డవాదీ పన ఇమమేవ పాళిం గహేత్వా – ‘‘లోకుత్తరమగ్గో న ఏకచిత్తక్ఖణికో, బహుచిత్తక్ఖణికో’’తి వదతి. సో వత్తబ్బో – ‘‘యది అఞ్ఞేన చిత్తేన సేనాసనం పటిసేవతి, అఞ్ఞేన కల్యాణమిత్తే భజతి, అఞ్ఞేన ఇన్ద్రియాని సమన్నానేతి, అఞ్ఞం మగ్గచిత్తన్తి సన్ధాయ త్వం ‘న ఏకచిత్తక్ఖణికో మగ్గో, బహుచిత్తక్ఖణికో’తి వదసి, ఏవం సన్తే సేనాసనం సేవమానో నీలోభాసం పబ్బతం పస్సతి, వనం పస్సతి, మిగపక్ఖీనం సద్దం సుణాతి, పుప్ఫఫలానం గన్ధం ఘాయతి, పానీయం పివన్తో రసం సాయతి, నిసీదన్తో నిపజ్జన్తో ఫస్సం ఫుసతి. ఏవం తే పఞ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గీపి లోకుత్తరధమ్మసమఙ్గీయేవ భవిస్సతి. సచే పనేతం సమ్పటిచ్ఛసి, సత్థారా సద్ధిం పటివిరుజ్ఝసి. సత్థారా హి పఞ్చవిఞ్ఞాణకాయా ఏకన్తం అబ్యాకతావ వుత్తా, తంసమఙ్గిస్స కుసలాకుసలం పటిక్ఖిత్తం, లోకుత్తరమగ్గో చ ఏకన్తకుసలో. తస్మా పజహేతం వాద’’న్తి పఞ్ఞపేతబ్బో. సచే పఞ్ఞత్తిం న ఉపగచ్ఛతి, ‘‘గచ్ఛ పాతోవ విహారం పవిసిత్వా యాగుం పివాహీ’’తి ఉయ్యోజేతబ్బో.

౧౮౩. నాహం, భిక్ఖవే, ఆదికేనేవాతి అహం, భిక్ఖవే, పఠమమేవ మణ్డూకస్స ఉప్పతిత్వా గమనం వియ అఞ్ఞారాధనం అరహత్తే పతిట్ఠానం న వదామి. అనుపుబ్బసిక్ఖాతి కరణత్థే పచ్చత్తవచనం. పరతో పదద్వయేపి ఏసేవ నయో. సద్ధాజాతోతి ఓకప్పనియసద్ధాయ జాతసద్ధో. ఉపసఙ్కమతీతి గరూనం సమీపం గచ్ఛతి. పయిరుపాసతీతి సన్తికే నిసీదతి. ధారేతీతి సాధుకం కత్వా ధారేతి. ఛన్దో జాయతీతి కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దో జాయతి. ఉస్సహతీతి వీరియం కరోతి. తులేతీతి అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి తులయతి. తులయిత్వా పదహతీతి ఏవం తీరణవిపస్సనాయ తులయన్తో మగ్గపధానం పదహతి. పహితత్తోతి పేసితచిత్తో. కాయేన చేవ పరమసచ్చన్తి నామకాయేన నిబ్బానసచ్చం సచ్ఛికరోతి. పఞ్ఞాయ చాతి నామకాయసమ్పయుత్తాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పటివిజ్ఝతి పస్సతి.

ఇదాని యస్మా తే సత్థు ఆగమనం సుత్వా పచ్చుగ్గమనమత్తమ్పి న అకంసు, తస్మా తేసం చరియం గరహన్తో సాపి నామ, భిక్ఖవే, సద్ధా నాహోసీతిఆదిమాహ. తత్థ కీవదూరేవిమేతి కిత్తకం దూరే ఠానే. యోజనసతమ్పి యోజనసహస్సమ్పి అపక్కన్తాతి వత్తుం వట్టతి, న పన కిఞ్చి ఆహ. చతుప్పదం వేయ్యాకరణన్తి చతుసచ్చబ్యాకరణం సన్ధాయ వుత్తం.

౧౮౪. యస్సుద్దిట్ఠస్సాతి యస్స ఉద్దిట్ఠస్స. యోపి సో, భిక్ఖవే, సత్థాతి బాహిరకసత్థారం దస్సేతి. ఏవరూపీతి ఏవంజాతికా. పణోపణవియాతి పణవియా చ ఓపణవియా చ. న ఉపేతీతి న హోతి. కయవిక్కయకాలే వియ అగ్ఘవడ్ఢనహాపనం న హోతీతి అత్థో. అయం గోణో కిం అగ్ఘతి, వీసతి అగ్ఘతీతి భణన్తో పణతి నామ. న వీసతి అగ్ఘతి, దస అగ్ఘతీతి భణన్తో ఓపణతి నామ. ఇదం పటిసేధేన్తో ఆహ ‘‘పణోపణవియా న ఉపేతీ’’తి. ఇదాని తం పణోపణవియం దస్సేతుం ఏవఞ్చ నో అస్స, అథ నం కరేయ్యామ, న చ నో ఏవమస్స, న నం కరేయ్యామాతి ఆహ.

కిం పన, భిక్ఖవేతి, భిక్ఖవే, యం తథాగతో సబ్బసో ఆమిసేహి విసంసట్ఠో విహరతి, ఏవం విసంసట్ఠస్స సత్థునో ఏవరూపా పణోపణవియా కిం యుజ్జిస్సతి? పరియోగాహియ వత్తతోతి పరియోగాహిత్వా ఉక్ఖిపిత్వా గహేత్వా వత్తన్తస్స. అయమనుధమ్మోతి అయం సభావో. జానాతి భగవా, నాహం జానామీతి భగవా ఏకాసనభోజనే ఆనిసంసం జానాతి, అహం న జానామీతి మయి సద్ధాయ దివసస్స తయో వారే భోజనం పహాయ ఏకాసనభోజనం భుఞ్జతి. రుళహనీయన్తి రోహనీయం. ఓజవన్తన్తి సినేహవన్తం. కామం తచో చాతి ఇమినా చతురఙ్గవీరియం దస్సేతి. ఏత్థ హి తచో ఏకం అఙ్గం, న్హారు ఏకం, అట్ఠి ఏకం, మంసలోహితం ఏకన్తి ఏవం చతురఙ్గసమన్నాగతం వీరియం అధిట్ఠహిత్వా అరహత్తం అప్పత్వా న వుట్ఠహిస్సామీతి ఏవం పటిపజ్జతీతి దస్సేతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ. దేసనం పన భగవా నేయ్యపుగ్గలస్స వసేన అరహత్తనికూటేన నిట్ఠాపేసీతి.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

కీటాగిరిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.