౧౦. ఉతేనసుత్తవణ్ణనా

౭౦. దసమే రఞ్ఞో ఉతేనస్సాతి ఉతేనస్స నామ రఞ్ఞో, యో ‘‘వజ్జిరాజా’’తిపి వుచ్చతి. ఉయ్యానగతస్సాతి ఉయ్యానకీళనత్థం ఉయ్యానం గతస్స. అనాదరే హి ఇదం సామివచనం, ‘‘అన్తేపుర’’న్తి పన పదం అపేక్ఖిత్వా సమ్బన్ధేపేతం సామివచనం హోతి. కాలఙ్కతానీతి అగ్గిదడ్ఢాని హుత్వా మతాని హోన్తి. సామావతీపముఖానీతి ఏత్థ కా పనాయం సామావతీ, కథఞ్చ దడ్ఢాతి? వుచ్చతే, భద్దవతియం సేట్ఠినో ధీతా ఘోసకసేట్ఠినా ధీతుట్ఠానే ఠపితా పఞ్చసతఇత్థిపరివారా రఞ్ఞో ఉతేనస్స అగ్గమహేసీ మేత్తావిహారబహులా అరియసావికా సామావతీ నామ. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పన ఆదితో పట్ఠాయ సామావతియా ఉప్పత్తికథా ధమ్మపదవత్థుమ్హి (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౨౦ సామావతీవత్థు) వుత్తనయేన వేదితబ్బా. మాగణ్డియస్స నామ బ్రాహ్మణస్స ధీతా అత్తనో మాతాపితూనం –

‘‘దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ,

నాహోసి ఛన్దో అపి మేథునస్మిం;

కిమేవిదం ముత్తకరీసపుణ్ణం,

పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే’’తి. (సు. ని. ౮౪౧) –

భగవతా దేసితం ఇమం గాథం సుత్వా సత్థరి బద్ధాఘాతా మాగణ్డియా అపరభాగే రఞ్ఞా ఉతేనేన మహేసిట్ఠానే ఠపితా భగవతో కోసమ్బిం ఉపగతభావం, సామావతీపముఖానఞ్చ పఞ్చన్నం ఇత్థిసతానం ఉపాసికాభావం ఞత్వా ‘‘ఆగతో నామ సమణో గోతమో ఇమం నగరం, దానిస్స కత్తబ్బం జానిస్సామి, ఇమాపి తస్స ఉపట్ఠాయికా, ఇమాసమ్పి సామావతీపముఖానఞ్చ కత్తబ్బం జానిస్సామీ’’తి అనేకపరియాయేహి తథాగతస్స తాసఞ్చ అనత్థం కాతుం వాయమిత్వాపి అసక్కోన్తీ పునేకదివసం రఞ్ఞా సద్ధిం ఉయ్యానకీళం గచ్ఛన్తీ చూళపితు సాసనం పహిణి ‘‘సామావతియా పాసాదం గన్త్వా దుస్సకోట్ఠాగారతేలకోట్ఠాగారాని వివరాపేత్వా దుస్సాని తేలచాటీసు తేమేత్వా థమ్భే వేఠేత్వా తా సబ్బా ఏకతో కత్వా ద్వారం పిదహిత్వా బహి యన్తం దత్వా దణ్డదీపికాహి గేహే అగ్గిం దదమానో ఓతరిత్వా గచ్ఛతూ’’తి.

తం సుత్వా సో పాసాదం అభిరుయ్హ కోట్ఠాగారాని వివరిత్వా వత్థాని తేలచాటీసు తేమేత్వా థమ్భే వేఠేతుం ఆరభి. అథ నం సామావతీపముఖా ఇత్థియో ‘‘కిం ఏతం చూళపితా’’తి వదన్తియో ఉపసఙ్కమింసు. ‘‘అమ్మా, రాజా దళ్హికమ్మత్థాయ ఇమే థమ్భే తేలపిలోతికాహి బన్ధాపేతి, రాజగేహే నామ సుయుత్తదుయుత్తం దుజ్జానం, మా మే సన్తికే హోథా’’తి వత్వా తా ఆగతా గబ్భేసు పవేసేత్వా ద్వారాని పిదహిత్వా బహి యన్తకం దత్వా ఆదితో పట్ఠాయ అగ్గిం దేన్తో ఓతరి. సామావతీ తాసం ఓవాదం అదాసి, ‘‘అమ్మా, అనమతగ్గే సంసారే విచరన్తీనం ఏవమేవ అగ్గినా ఝామత్తభావానం బుద్ధఞాణేనపి పరిచ్ఛేదో న సుకరో, అప్పమత్తా హోథా’’తి. తా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా అధిగతఫలాయ విఞ్ఞాతసాసనాయ ఖుజ్జుత్తరాయ అరియసావికాయ సేక్ఖపటిసమ్భిదాపత్తాయ సత్థారా దేసితనియామేనేవ ధమ్మం దేసేన్తియా సన్తికే సోతాపత్తిఫలస్స అధిగతా అన్తరన్తరా కమ్మట్ఠానమనసికారేన యుత్తప్పయుత్తా గేహే ఝాయన్తే వేదనాపరిగ్గహకమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తియో కాచి దుతియఫలం, కాచి తతియఫలం పాపుణిత్వా కాలమకంసు. అథ భిక్ఖూ కోసమ్బియం పిణ్డాయ చరన్తా తం పవత్తిం ఞత్వా పచ్ఛాభత్తం భగవతో ఆరోచేత్వా తాసం అభిసమ్పరాయం పుచ్ఛింసు. భగవా చ తాసం అరియఫలాధిగమం భిక్ఖూనం అభాసి. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన రఞ్ఞో ఉతేనస్స…పే… అనిప్ఫలా కాలఙ్కతా’’తి.

తత్థ అనిప్ఫలాతి న నిప్ఫలా, సమ్పత్తసామఞ్ఞఫలా ఏవ కాలఙ్కతా. తా పన ఫలాని పటిలభన్తియో సామావతియా –

‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే;

ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో.

‘‘యో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, అప్పమత్తో విహస్సతి;

పహాయ జాతిసంసారం, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౮౫; నేత్తి. ౨౯) –

గాథాహి ఓవదియమానా వేదనాపరిగ్గహకమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తియో విపస్సిత్వా దుతియతతియఫలాని పటిలభింసు. ఖుజ్జుత్తరా పన ఆయుసేసస్స అత్థితాయ, పుబ్బే తాదిసస్స కమ్మస్స అకతత్తా చ తతో పాసాదతో బహి అహోసి. ‘‘దసయోజనన్తరే పక్కామీ’’తి చ వదన్తి. అథ భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం, ‘‘ఆవుసో, అననుచ్ఛవికం వత అరియసావికానం ఏవరూపం మరణ’’న్తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, యదిపి తాసం ఇమస్మిం అత్తభావే అయుత్తం, పుబ్బే కతకమ్మస్స పన యుత్తమేవ తాహి లద్ధ’’న్తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే అట్ఠ పచ్చేకబుద్ధా రఞ్ఞో నివేసనే నిబద్ధం భుఞ్జన్తి. పఞ్చసతా ఇత్థియో తే ఉపట్ఠహన్తి. తేసు సత్త జనా హిమవన్తం గచ్ఛన్తి, ఏకో నదీతీరసమీపే ఏకస్మిం తిణగహనే సమాపత్తియా నిసీదతి. అథేకదివసం రాజా పచ్చేకబుద్ధేసు గతేసు తాహి ఇత్థీహి సద్ధిం ఉదకకీళం కీళితుకామో తత్థ గతో. తా ఇత్థియో దివసభాగం ఉదకే కీళిత్వా సీతపీళితా విసిబ్బితుకామా తం తిణగహనం ఉపరి విసుక్ఖతిణసఞ్ఛన్నం ‘‘తిణరాసీ’’తి సఞ్ఞాయ పరివారేత్వా అగ్గిం దత్వా తిణేసు ఝాయిత్వా పతన్తేసు పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా ‘‘రఞ్ఞో పచ్చేకబుద్ధో ఝాయతి, తం రాజా ఞత్వా అమ్హే నాసేస్సతి, సుదడ్ఢం నం కరిస్సామా’’తి సబ్బా ఇతో చితో చ దారుఆదీని ఆహరిత్వా తస్స ఉపరి రాసిం కత్వా ఆలిమ్పేత్వా ‘‘ఇదాని ఝాయిస్సతీ’’తి పక్కమింసు. తా పఠమం అసఞ్చేతనికా హుత్వా ఇదాని కమ్మునా బజ్ఝింసు. పచ్చేకబుద్ధం పన అన్తోసమాపత్తియం సచే దారూనం సకటసహస్సమ్పి ఆహరిత్వా ఆలిమ్పేన్తా ఉసుమాకారమత్తమ్పి గాహేతుం న సక్కోన్తి, తస్మా సో సత్తమే దివసే ఉట్ఠాయ యథాసుఖం అగమాసి. తా తస్స కమ్మస్స కతత్తా బహూని వస్ససహస్సాని బహూని వస్ససతసహస్సాని నిరయే పచ్చిత్వా తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేన అత్తభావసతే ఇమినావ నియామేన గేహే ఝాయమానే ఝాయింసు. ఇదం తాసం పుబ్బకమ్మం.

యస్మా పన తే ఇమస్మిం అత్తభావే అరియఫలాని సచ్ఛాకంసు, రతనత్తయం పయిరుపాసింసు, తస్మా తత్థ అనాగామినియో సుద్ధావాసేసు ఉపపన్నా, ఇతరా కాచి తావతింసేసు, కాచి యామేసు, కాచి తుసితేసు, కాచి నిమ్మానరతీసు, కాచి పరనిమ్మితవసవత్తీసు ఉపపన్నా.

రాజాపి ఖో ఉతేనో ‘‘సామావతియా గేహం కిర ఝాయతీ’’తి సుత్వా వేగేన ఆగచ్ఛన్తోపి తం పదేసం తాసు దడ్ఢాసుయేవ సమ్పాపుణి. ఆగన్త్వా పన గేహం నిబ్బాపేత్వా ఉప్పన్నబలవదోమనస్సో మాగణ్డియాయ తథా కారితభావం ఉపాయేన ఞత్వా అరియసావికాసు కతాపరాధకమ్మునా చోదియమానో తస్సా రాజాణం కారేసి సద్ధిం ఞాతకేహి. ఏవం సా సపరిజనా సమిత్తబన్ధవా అనయబ్యసనం పాపుణి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం సామావతీపముఖానం తాసం ఇత్థీనం అగ్గిమ్హి అనయబ్యసనాపత్తిహేతుం, మాగణ్డియాయ చ సమిత్తబన్ధవాయ రాజాణాయ అనయబ్యసనాపత్తినిమిత్తం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ మోహసమ్బన్ధనో లోకో, భబ్బరూపోవ దిస్సతీతి యో ఇధ సత్తలోకో భబ్బరూపోవ హేతుసమ్పన్నో వియ హుత్వా దిస్సతి, సోపి మోహసమ్బన్ధనో మోహేన పలిగుణ్ఠితో అత్తహితాహితం అజానన్తో హితే న పటిపజ్జతి, అహితం దుక్ఖావహం బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం ఆచినాతి. ‘‘భవరూపోవ దిస్సతీ’’తిపి పాఠో. తస్సత్థో – అయం లోకో మోహసమ్బన్ధనో మోహేన పలిగుణ్ఠితో, తతో ఏవ భవరూపోవ సస్సతసభావో వియస్స అత్తా దిస్సతి, అజరామరో వియ ఉపట్ఠాతి, యేన పాణాతిపాతాదీని అకత్తబ్బాని కరోతి.

ఉపధిబన్ధనో బాలో, తమసా పరివారితో. సస్సతోరివ ఖాయతీతి న కేవలఞ్చ మోహసమ్బన్ధనో ఏవ, అపిచ ఖో ఉపధిబన్ధనోపి అయం అన్ధబాలలోకో అవిజ్జాతమసా పరివారితో. ఇదం వుత్తం హోతి – యేన ఞాణేన అవిపరీతం కామే చ ఖన్ధే చ ‘‘అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’’తి పస్సేయ్య, తస్స అభావతో యస్మా బాలో అన్ధపుథుజ్జనో అఞ్ఞాణతమసా సమన్తతో పరివారితో నివుతో, తస్మా సో కామూపధి కిలేసూపధి ఖన్ధూపధీతి ఇమేసం ఉపధీనం వసేన చ ఉపధిబన్ధనో, తతో ఏవ చస్స సోపధిస్స పస్సతో సస్సతో వియ నిచ్చో సబ్బకాలభావీ వియ ఖాయతి. ‘‘అసస్సతిరివ ఖాయతీ’’తిపి పాఠో. తస్సత్థో – అత్తా సబ్బకాలం విజ్జతి ఉపలబ్భతీతి అఞ్ఞో అసస్సతి అనిచ్చోతి లోకస్స సో ఉపధి మిచ్ఛాభినివేసవసేన ఏకదేసో వియ ఖాయతి, ఉపట్ఠహతీతి అత్థో. రకారో హి పదసన్ధికరో. పస్సతో నత్థి కిఞ్చనన్తి యో పన సఙ్ఖారే పరిగ్గహేత్వా అనిచ్చాదివసేన విపస్సతి, తస్సేవ విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ యథాభూతం పస్సతో జానతో పటివిజ్ఝతో రాగాదికిఞ్చనం నత్థి, యేన సంసారే బజ్ఝేయ్య. తథా అపస్సన్తో ఏవ హి అవిజ్జాతణ్హాదిట్ఠిఆదిబన్ధనేహి సంసారే బద్ధో సియాతి అధిప్పాయో.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ చూళవగ్గవణ్ణనా.