నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

ఉదాన-అట్ఠకథా

గన్థారమ్భకథా

మహాకారుణికం నాథం, ఞేయ్యసాగరపారగుం;

వన్దే నిపుణగమ్భీర-విచిత్రనయదేసనం.

విజ్జాచరణసమ్పన్నా, యేన నీయన్తి లోకతో;

వన్దే తముత్తమం ధమ్మం, సమ్మాసమ్బుద్ధపూజితం.

సీలాదిగుణసమ్పన్నో, ఠితో మగ్గఫలేసు యో;

వన్దే అరియసఙ్ఘం తం, పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తరం.

వన్దనాజనితం పుఞ్ఞం, ఇతి యం రతనత్తయే;

హతన్తరాయో సబ్బత్థ, హుత్వాహం తస్స తేజసా.

తేన తేన నిదానేన, దేసితాని హితేసినా;

యాని సుద్ధాపదానేన, ఉదానాని మహేసినా.

తాని సబ్బాని ఏకజ్ఝం, ఆరోపేన్తేహి సఙ్గహం;

ఉదానం నామ సఙ్గీతం, ధమ్మసఙ్గాహకేహి యం.

జినస్స ధమ్మసంవేగ-పామోజ్జపరిదీపనం;

సోమనస్ససముట్ఠాన-గాథాహి పటిమణ్డితం.

తస్స గమ్భీరఞాణేహి, ఓగాహేతబ్బభావతో;

కిఞ్చాపి దుక్కరా కాతుం, అత్థసంవణ్ణనా మయా.

సహసంవణ్ణనం యస్మా, ధరతే సత్థుసాసనం;

పుబ్బాచరియసీహానం, తిట్ఠతేవ వినిచ్ఛయో.

తస్మా తం అవలమ్బిత్వా, ఓగాహేత్వాన పఞ్చపి;

నికాయే ఉపనిస్సాయ, పోరాణట్ఠకథానయం.

సువిసుద్ధం అసంకిణ్ణం, నిపుణత్థవినిచ్ఛయం;

మహావిహారవాసీనం, సమయం అవిలోమయం.

పునప్పునాగతం అత్థం, వజ్జయిత్వాన సాధుకం;

యథాబలం కరిస్సామి, ఉదానస్సత్థవణ్ణనం.

ఇతి ఆకఙ్ఖమానస్స, సద్ధమ్మస్స చిరట్ఠితిం;

విభజన్తస్స తస్సత్థం, సాధు గణ్హన్తు సాధవోతి.

తత్థ ఉదానన్తి కేనట్ఠేన ఉదానం? ఉదాననట్ఠేన. కిమిదం ఉదానం నామ? పీతివేగసముట్ఠాపితో ఉదాహారో. యథా హి యం తేలాది మినితబ్బవత్థు మానం గహేతుం న సక్కోతి, విస్సన్దిత్వా గచ్ఛతి, తం ‘‘అవసేకో’’తి వుచ్చతి. యఞ్చ జలం తళాకం గహేతుం న సక్కోతి, అజ్ఝోత్థరిత్వా గచ్ఛతి, తం ‘‘ఓఘో’’తి వుచ్చతి. ఏవమేవ యం పీతివేగసముట్ఠాపితం వితక్కవిప్ఫారం అన్తోహదయం సన్ధారేతుం న సక్కోతి, సో అధికో హుత్వా అన్తో అసణ్ఠహిత్వా బహి వచీద్వారేన నిక్ఖన్తో పటిగ్గాహకనిరపేక్ఖో ఉదాహారవిసేసో ‘‘ఉదాన’’న్తి వుచ్చతి. ధమ్మసంవేగవసేనపి అయమాకారో లబ్భతేవ.

తయిదం కత్థచి గాథాబన్ధవసేన కత్థచి వాక్యవసేన పవత్తం. యం పన అట్ఠకథాసు ‘‘సోమనస్సఞాణమయికగాథాపటిసంయుత్తా’’తి ఉదానలక్ఖణం వుత్తం, తం యేభుయ్యవసేన వుత్తం. యేభుయ్యేన హి ఉదానం గాథాబన్ధవసేన భాసితం పీతిసోమనస్ససముట్ఠాపితఞ్చ. ఇతరమ్పి పన ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, తదాయతనం, యత్థ నేవ పథవీ న ఆపో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౭౧) ‘‘సుఖకామాని భూతాని, యో దణ్డేన విహింసతీ’’తి (ధ. ప. ౧౩౧), ‘‘సచే భాయథ దుక్ఖస్స, సచే వో దుక్ఖమప్పియ’’న్తి ఏవమాదీసు (ఉదా. ౪౪; నేత్తి. ౯౧) చ లబ్భతి.

ఏవం తయిదం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధభాసితం, పచ్చేకబుద్ధభాసితం, సావకభాసితన్తి తివిధం హోతి. తత్థ పచ్చేకబుద్ధభాసితం – ‘‘సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం, అవిహేఠయం అఞ్ఞతరమ్పి తేస’’న్తిఆదినా (సు. ని. ౩౫; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧) ఖగ్గవిసాణసుత్తే ఆగతమేవ. సావకభాసితానిపి –

‘‘సబ్బో రాగో పహీనో మే, సబ్బో దోసో సమూహతో;

సబ్బో మే విహతో మోహో, సీతిభూతోస్మి నిబ్బుతో’’తి. (థేరగా. ౭౯) –

ఆదినా థేరగాథాసు –

‘‘కాయేన సంవుతా ఆసిం, వాచాయ ఉద చేతసా;

సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హ, సీతిభూతాస్మి నిబ్బుతా’’తి. (థేరీగా. ౧౫) –

ఆదినా థేరీగాథాసు చ ఆగతాని. తాని పన తేసం థేరానం థేరీనఞ్చ న కేవలం ఉదానాని ఏవ, అథ ఖో సీహనాదాపి హోన్తి. సక్కాదీహి దేవేహి భాసితాని ‘‘అహో దానం పరమదానం, కస్సపే సుప్పతిట్ఠిత’’న్తిఆదీని (ఉదా. ౨౭), ఆరామదణ్డబ్రాహ్మణాదీహి మనుస్సేహి చ భాసితాని ‘‘నమో తస్స భగవతో’’తిఆదీని (అ. ని. ౨.౩౮) తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరూళ్హాని ఉదానాని సన్తి ఏవ, న తాని ఇధ అధిప్పేతాని. యాని పన సమ్మాసమ్బుద్ధేన సామం ఆహచ్చ భాసితాని జినవచనభూతాని, యాని సన్ధాయ భగవతా పరియత్తిధమ్మం నవధా విభజిత్వా ఉద్దిసన్తేన ఉదానన్తి వుత్తాని, తానేవ ధమ్మసఙ్గాహకేహి ‘‘ఉదాన’’న్తి సఙ్గీతన్తి తదేవేత్థ సంవణ్ణేతబ్బభావేన గహితం.

యా పన ‘‘అనేకజాతిసంసార’’న్తిఆదిగాథాయ దీపితా భగవతా బోధిమూలే ఉదానవసేన పవత్తితా అనేకసతసహస్సానం సమ్మాసమ్బుద్ధానం అవిజహితఉదానగాథా చ, ఏతా అపరభాగే పన ధమ్మభణ్డాగారికస్స భగవతా దేసితత్తా ధమ్మసఙ్గాహకేహి ఉదానపాళియం సఙ్గహం అనారోపేత్వా ధమ్మపదే సఙ్గీతా. యఞ్చ ‘‘అఞ్ఞాసి వత, భో కోణ్డఞ్ఞో, అఞ్ఞాసి వత, భో కోణ్డఞ్ఞో’’తి (మహావ. ౧౭; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; పటి. మ. ౨.౩౦) ఉదానవచనం దససహస్సిలోకధాతుయా దేవమనుస్సానం పవేదనసమత్థనిగ్ఘోసవిప్ఫారం భగవతా భాసితం, తదపి ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తదేసనాపరియోసానే అత్తనా అధిగతధమ్మేకదేసస్స యథాదేసితస్స అరియమగ్గస్స సావకేసు సబ్బపఠమం థేరేన అధిగతత్తా అత్తనో పరిస్సమస్స సఫలభావపచ్చవేక్ఖణహేతుకం పఠమబోధియం సబ్బేసం ఏవ భిక్ఖూనం సమ్మాపటిపత్తిపచ్చవేక్ఖణహేతుకం ‘‘ఆరాధయింసు వత మం భిక్ఖూ ఏకం సమయ’’న్తిఆదివచనం (మ. ని. ౧.౨౨౫) వియ పీతిసోమనస్సజనితం ఉదాహారమత్తం, ‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా’’తిఆదివచనం (మహావ. ౧-౩; ఉదా. ౧-౩) వియ పవత్తియా నివత్తియా వా న పకాసనన్తి, న ధమ్మసఙ్గాహకేహి ఉదానపాళియం సఙ్గీతన్తి దట్ఠబ్బం.

తం పనేతం ఉదానం వినయపిటకం, సుత్తన్తపిటకం, అభిధమ్మపిటకన్తి తీసు పిటకేసు సుత్తన్తపిటకపరియాపన్నం, దీఘనికాయో, మజ్ఝిమనికాయో, సంయుత్తనికాయో, అఙ్గుత్తరనికాయో, ఖుద్దకనికాయోతి పఞ్చసు నికాయేసు ఖుద్దకనికాయపరియాపన్నం, సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథా, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లన్తి నవసు సాసనఙ్గేసు ఉదానసఙ్గహం.

‘‘ద్వాసీతి బుద్ధతో గణ్హిం, ద్వే సహస్సాని భిక్ఖుతో;

చతురాసీతి సహస్సాని, యే మే ధమ్మా పవత్తినో’’తి. (థేరగా. ౧౦౨౭) –

ఏవం ధమ్మభణ్డాగారికేన పటిఞ్ఞాతేసు చతురాసీతియా ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సేసు కతిపయధమ్మక్ఖన్ధసఙ్గహం. బోధివగ్గో, ముచలిన్దవగ్గో, నన్దవగ్గో, మేఘియవగ్గో, సోణవగ్గో, జచ్చన్ధవగ్గో, చూళవగ్గో, పాటలిగామియవగ్గోతి వగ్గతో అట్ఠవగ్గం; సుత్తతో అసీతిసుత్తసఙ్గహం, గాథాతో పఞ్చనవుతిఉదానగాథాసఙ్గహం. భాణవారతో అడ్ఢూననవమత్తా భాణవారా. అనుసన్ధితో బోధిసుత్తే పుచ్ఛానుసన్ధివసేన ఏకానుసన్ధి, సుప్పవాసాసుత్తే పుచ్ఛానుసన్ధియథానుసన్ధివసేన ద్వే అనుసన్ధీ, సేసేసు యథానుసన్ధివసేన ఏకేకోవ అనుసన్ధి, అజ్ఝాసయానుసన్ధి పనేత్థ నత్థి. ఏవం సబ్బథాపి ఏకాసీతిఅనుసన్ధిసఙ్గహం. పదతో సతాధికాని ఏకవీస పదసహస్సాని, గాథాపాదతో తేవీసతి చతుస్సతాధికాని అట్ఠ సహస్సాని, అక్ఖరతో సత్తసహస్సాధికాని సట్ఠి సహస్సాని తీణి చ సతాని ద్వాసీతి చ అక్ఖరాని. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘అసీతి ఏవ సుత్తన్తా, వగ్గా అట్ఠ సమాసతో;

గాథా చ పఞ్చనవుతి, ఉదానస్స పకాసితా.

‘‘అడ్ఢూననవమత్తా చ, భాణవారా పమాణతో;

ఏకాధికా తథాసీతి, ఉదానస్సానుసన్ధియో.

‘‘ఏకవీససహస్సాని, సతఞ్చేవ విచక్ఖణో;

పదానేతానుదానస్స, గణితాని వినిద్దిసే’’.

గాథాపాదతో పన –

‘‘అట్ఠసహస్సమత్తాని, చత్తారేవ సతాని చ;

పాదానేతానుదానస్స, తేవీసతి చ నిద్దిసే.

‘‘అక్ఖరానం సహస్సాని, సట్ఠి సత్త సతాని చ;

తీణి ద్వాసీతి చ తథా, ఉదానస్స పవేదితా’’తి.

తస్స అట్ఠసు వగ్గేసు బోధివగ్గో ఆది, సుత్తేసు పఠమం బోధిసుత్తం, తస్సాపి ఏవం మే సుతన్తిఆదికం ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తనిదానమాది. సా పనాయం పఠమమహాసఙ్గీతి వినయపిటకే (చూళవ. ౪౩౭) తన్తిమారూళ్హా ఏవ. యో పనేత్థ నిదానకోసల్లత్థం వత్తబ్బో కథామగ్గో సోపి సుమఙ్గలవిలాసినియం దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.నిదానకథా) వుత్తో ఏవాతి తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

౧. బోధివగ్గో

౧. పఠమబోధిసుత్తవణ్ణనా

౧. యం పనేత్థ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదికం నిదానం, తత్థ ఏవన్తి నిపాతపదం. మేతిఆదీని నామపదాని. ఉరువేలాయం విహరతీతి ఏత్థ వీతి ఉపసగ్గపదం, హరతీతి ఆఖ్యాతపదన్తి ఇమినావ నయేన సబ్బత్థ పదవిభాగో వేదితబ్బో.

అత్థతో పన ఏవంసద్దో తావ ఉపమూపదేససమ్పహంసనగరహణవచనసమ్పటిగ్గహాకార- నిదస్సనావధారణపుచ్ఛాఇదమత్థపరిమాణాది అనేకత్థప్పభేదో. తథా హేస ‘‘ఏవం జాతేన మచ్చేన, కత్తబ్బం కుసలం బహు’’న్తి ఏవమాదీసు (ధ. ప. ౫౩) ఉపమాయం ఆగతో. ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం తే పటిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౨౨) ఉపదేసే. ‘‘ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగతా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) సమ్పహంసనే. ‘‘ఏవమేవం పనాయం వసలీ యస్మిం వా తస్మిం వా తస్స ముణ్డకస్స సమణకస్స వణ్ణం భాసతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౮౭) గరహణే. ‘‘ఏవం, భన్తేతి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩; మ. ని. ౧.౧) వచనసమ్పటిగ్గహే. ‘‘ఏవం బ్యా ఖో అహం, భన్తే, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౯౮) ఆకారే. ‘‘ఏహి త్వం, మాణవక, యేన సమణో ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమ, ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన సమణం ఆనన్దం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛ ‘సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భవన్తం ఆనన్దం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతీ’తి, ఏవఞ్చ వదేహి ‘సాధు కిర భవం ఆనన్దో యేన సుభస్స మాణవస్స తోదేయ్యపుత్తస్స నివేసనం, తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’తి’’ఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౪౫) నిదస్సనే. ‘‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వా’తి? ‘అకుసలా, భన్తే’. ‘సావజ్జా వా అనవజ్జా వా’తి? ‘సావజ్జా, భన్తే’. ‘విఞ్ఞూగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వా’తి? ‘విఞ్ఞూగరహితా, భన్తే’. ‘సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి, నో’వా? ‘కథం వో ఏత్థ హోతీ’తి? ‘సమత్తా, భన్తే, సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి, ఏవం నో ఏత్థ హోతీతి’’’ఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) అవధారణే. ‘‘ఏవమేతే సున్హాతా సువిలిత్తా కప్పితకేసమస్సూ ఆముత్తమాలాభరణా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౮౬) పుచ్ఛాయం. ‘‘ఏవంగతాని పుథుసిప్పాయతనాని (దీ. ని. ౧.౧౮౨), ఏవంవిధో ఏవమాకారో’’తిఆదీసు ఇదంసద్దస్స అత్థే. గతసద్దో హి పకారపరియాయో, తథా విధాకారసద్దా. తథా హి విధయుత్తగతసద్దే లోకియా పకారత్థే వదన్తి. ‘‘ఏవం లహుపరివత్తం ఏవమాయుపరియన్తో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧.౪౮) పరిమాణే.

నను చ ‘‘ఏవం వితక్కితం నో తుమ్హేహి, ఏవమాయుపరియన్తో’’తి చేత్థ ఏవంసద్దేన పుచ్ఛనాకారపరిమాణాకారానం వుత్తత్తా ఆకారత్థో ఏవ ఏవంసద్దోతి. న, విసేససబ్భావతో. ఆకారమత్తవాచకో హేత్థ ఏవంసద్దో ఆకారత్థోతి అధిప్పేతో. ‘‘ఏవం బ్యా ఖో’’తిఆదీసు పన ఆకారవిసేసవచనో. ఆకారవిసేసవాచినో చేతే ఏవంసద్దా పుచ్ఛనాకారపరిమాణాకారానం వాచకత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఏవం జాతేన మచ్చేనా’’తిఆదీని ఉపమానఉదాహరణాని యుజ్జన్తి. తత్థ హి –

‘‘యథాపి పుప్ఫరాసిమ్హా, కయిరా మాలాగుణే బహూ;

ఏవం జాతేన మచ్చేన, కత్తబ్బం కుసలం బహు’’న్తి. –

ఏత్థ పుప్ఫరాసిట్ఠానీయతో మనుస్సుప్పత్తి సప్పురిసూపనిస్సయసద్ధమ్మస్సవనయోనిసోమనసికారభోగసమ్పత్తిఆదితో దానాదిపుఞ్ఞకిరియాహేతుసముదాయతో సోభాసుగన్ధతాదిగుణవిసేసయోగతో మాలాగుణసదిసియో బహుకా పుఞ్ఞకిరియా మరితబ్బసభావతాయ మచ్చేన కత్తబ్బాతి అభేదతాయ పుప్ఫరాసి మాలాగుణా చ ఉపమా, తేసం ఉపమానాకారో యథాసద్దేన అనియమతో వుత్తో. పున ఏవంసద్దేన నియమనవసేన వుత్తో. సో పన ఉపమాకారో నియమియమానో అత్థతో ఉపమా ఏవ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉపమాయం ఆగతో’’తి.

తథా ‘‘ఏవం ఇమినా ఆకారేన అభిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదినా ఉపదిసియమానాయ సమణసారుప్పాయ ఆకప్పసమ్పత్తియా యో తత్థ ఉపదేసాకారో, సో అత్థతో ఉపదేసోయేవాతి వుత్తం – ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం తే పటిక్కమితబ్బన్తిఆదీసు ఉపదేసే’’తి.

‘‘ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగతా’’తి ఏత్థ భగవతా యథావుత్తమత్థం అవిపరీతతో జానన్తేహి కతం యం తత్థ విజ్జమానగుణానం పకారేహి హంసనం ఉదగ్గతాకరణం సమ్పహంసనం, సో తత్థ పహంసనాకారోతి వుత్తనయేన యోజేతబ్బం.

‘‘ఏవమేవం పనాయ’’న్తి ఏత్థ గరహణాకారోతి వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. సో చ గరహణాకారో ‘‘వసలీ’’తిఆదిఖుంసనసద్దసన్నిధానతో ఇధ ఏవంసద్దేన పకాసితోతి విఞ్ఞాయతి. యథా చేత్థ, ఏవం ఉపమాకారాదయోపి ఉపమాదివసేన వుత్తానం పుప్ఫరాసిఆదిసద్దానం సన్నిధానతో వుత్తాతి వేదితబ్బం.

‘‘ఏవం నో’’తి ఏత్థాపి తేసం యథావుత్తధమ్మానం అహితదుక్ఖావహభావేన సన్నిట్ఠానజననత్థం అనుమతిగ్గహణవసేన ‘‘నో వా కథం వో ఏత్థ హోతీ’’తి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి వుత్తత్తా తదాకారసన్నిట్ఠానం ఏవంసద్దేన ఆవికతం. సో పన తేసం ధమ్మానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తనాకారో నియమియమానో అవధారణత్థో హోతీతి వుత్తం – ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీతిఆదీసు అవధారణే’’తి.

‘‘ఏవఞ్చ వదేహీ’’తి యథాహం వదామి ఏవం సమణం ఆనన్దం వదేహీతి వదనాకారో ఇదాని వత్తబ్బో ఏవంసద్దేన నిదస్సీయతీతి ‘‘నిదస్సనత్థో’’తి వుత్తం.

ఏవమాకారవిసేసవాచీనమ్పి ఏతేసం ఏవంసద్దానం ఉపమాదివిసేసత్థవుత్తితాయ ఉపమాదిఅత్థతా వుత్తా. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి పన ధమ్మస్స సాధుకం సవనమనసికారే నియోజితేహి భిక్ఖూహి తత్థ పతిట్ఠితభావస్స పటిజాననవసేన వుత్తత్తా తత్థ ఏవంసద్దో వచనసమ్పటిగ్గహత్థో. తేన ఏవం, భన్తేతి సాధు, భన్తే, సుట్ఠు, భన్తేతి వుత్తం హోతి. స్వాయమిధ ఆకారనిదస్సనావధారణేసు దట్ఠబ్బో.

తత్థ ఆకారత్థేన ఏవంసద్దేన ఏతమత్థం దీపేతి – నానానయనిపుణమనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం వివిధపాటిహారియం ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరం సబ్బసత్తానం సకసకభాసానురూపతో సోతపథమాగచ్ఛన్తం తస్స భగవతో వచనం సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతుం, సబ్బథామేన పన సోతుకామతం జనేత్వాపి ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏకేనాకారేన సుతన్తి.

ఏత్థ చ ఏకత్తనానత్తఅబ్యాపారఏవంధమ్మతాసఙ్ఖాతా నన్దియావత్తతిపుక్ఖలసీహవిక్కీళితదిసాలోచనఅఙ్కుససఙ్ఖాతా చ అస్సాదాదివిసయాదిభేదేన నానావిధా నయా నానానయా. నయా వా పాళిగతియో, తా చ పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తాదివసేన సంకిలేసభాగియాదిలోకియాదితదుభయవోమిస్సకాదివసేన కుసలాదివసేన ఖన్ధాదివసేన, సఙ్గహాదివసేన, సమయవిముత్తాదివసేన, ఠపనాదివసేన, కుసలమూలాదివసేన, తికపట్ఠానాదివసేన చ నానప్పకారాతి నానానయా, తేహి నిపుణం సణ్హం సుఖుమన్తి నానానయనిపుణం.

ఆసయోవ అజ్ఝాసయో, సో చ సస్సతాదిభేదేన అప్పరజక్ఖతాదిభేదేన చ అనేకవిధో. అత్తజ్ఝాసయాదికో ఏవ వా అనేకో అజ్ఝాసయో అనేకజ్ఝాసయో. సో సముట్ఠానం ఉప్పత్తిహేతు ఏతస్సాతి అనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం.

సీలాదిఅత్థసమ్పత్తియా తబ్బిభావనబ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమన్నాగతత్తా అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం.

ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీభేదేన తేసు చ ఏకేకస్స విసయాదిభేదేన వివిధం బహువిధం వా పాటిహారియం ఏతస్సాతి వివిధపాటిహారియం. తత్థ పటిపక్ఖహరణతో రాగాదికిలేసాపనయనతో పాటిహారియన్తి అత్థే సతి భగవతో న పటిపక్ఖా రాగాదయో సన్తి యే హరితబ్బా, పుథుజ్జనానమ్పి విగతూపక్కిలేసే అట్ఠగుణసమన్నాగతే చిత్తే హతపటిపక్ఖే ఇద్ధివిధం పవత్తతి, తస్మా తత్థ పవత్తవోహారేన చ న సక్కా ఇధ పాటిహారియన్తి వత్తుం. సచే పన మహాకారుణికస్స భగవతో వేనేయ్యగతా చ కిలేసా పటిపక్ఖా, తేసం హరణతో పాటిహారియన్తి వుత్తం, ఏవం సతి యుత్తమేతం. అథ వా భగవతో చేవ సాసనస్స చ పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం హరణతో పాటిహారియం. తే హి దిట్ఠిహరణవసేన దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థభావేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి హరితా అపనీతా హోన్తి. పటీతి వా అయం సద్దో పచ్ఛాతి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠమ్హి, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు (చూళని. పారాయనవగ్గ, వత్థుగాథా ౪) వియ. తస్మా సమాహితే చిత్తే విగతూపక్కిలేసే కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం. అత్తనో వా ఉపక్కిలేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛా హరణం పటిహారియం. ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో విగతూపక్కిలేసేన కతకిచ్చేన సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హరితేసు చ అత్తనో ఉపక్కిలేసేసు పరసత్తానం ఉపక్కిలేసహరణాని హోన్తీతి పటిహారియాని భవన్తి. పటిహారియమేవ పాటిహారియం, పటిహారియే వా ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీసముదాయే భవం ఏకేకం పాటిహారియన్తి వుచ్చతి. పటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో. తత్థ జాతం నిమిత్తభూతతో తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియన్తి అత్థో వేదితబ్బో.

యస్మా పన తన్తిఅత్థదేసనా తబ్బోహారాభిసమయసఙ్ఖాతా హేతుహేతుఫలతదుభయపఞ్ఞత్తిపటివేధసఙ్ఖాతా వా ధమ్మత్థదేసనాపటివేధా గమ్భీరా, ససాదీహి వియ మహాసముద్దో అనుపచితకుసలసమ్భారేహి అలబ్భనేయ్యప్పతిట్ఠా దుప్పరియోగాహా చ, తస్మా తేహి చతూహి గమ్భీరభావేహి యుత్తన్తి భగవతో వచనం ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరం.

ఏకో ఏవ భగవతో ధమ్మదేసనాఘోసో, ఏకస్మిం ఖణే పవత్తమానో నానాభాసానం సత్తానం అత్తనో అత్తనో భాసావసేన అపుబ్బం అచరిమం గహణూపగో హోతి. అచిన్తేయ్యో హి బుద్ధానం బుద్ధానుభావోతి సబ్బసత్తానం సకసకభాసానురూపతో సోతపథం ఆగచ్ఛతీతి వేదితబ్బం.

నిదస్సనత్థేన ‘‘నాహం సయమ్భూ, న మయా ఇదం సచ్ఛికత’’న్తి అత్తానం పరిమోచేన్తో ‘‘ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏవం సుత’’న్తి ఇదాని వత్తబ్బం సకలం సుత్తం నిదస్సేతి.

అవధారణత్థేన ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం బహుస్సుతానం యదిదం ఆనన్దో, గతిమన్తానం, సతిమన్తానం, ధితిమన్తానం, ఉపట్ఠాకానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯-౨౨౩) ఏవం భగవతా, ‘‘ఆయస్మా ఆనన్దో అత్థకుసలో, ధమ్మకుసలో, బ్యఞ్జనకుసలో, నిరుత్తికుసలో, పుబ్బాపరకుసలో’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౯) ఏవం ధమ్మసేనాపతినా చ పసత్థభావానురూపం అత్తనో ధారణబలం దస్సేన్తో సత్తానం సోతుకామతం జనేతి. ‘‘ఏవం మే సుతం, తఞ్చ ఖో అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనమనధికం, ఏవమేవ న అఞ్ఞథా దట్ఠబ్బ’’న్తి. అఞ్ఞథాతి భగవతో సమ్ముఖా సుతాకారతో అఞ్ఞథా న పన భగవతా దేసితాకారతో. అచిన్తేయ్యానుభావా హి భగవతో దేసనా, సా నేవ సబ్బాకారేన సక్కా విఞ్ఞాతున్తి వుత్తోవాయమత్థో. సుతాకారావిరుజ్ఝనమేవ హి ధారణబలం.

మేసద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతి. తథా హిస్స ‘‘గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్య’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౯౪; సు. ని. ౮౧) మయాతి అత్థో. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౮౮; ౫.౩౮౨; అ. ని. ౪.౨౫౭) మయ్హన్తి అత్థో. ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯) మమాతి అత్థో. ఇధ పన ‘‘మయా సుతం, మమ సుత’’న్తి చ అత్థద్వయే యుజ్జతి.

ఏత్థ చ యో పరో న హోతి, సో అత్తాతి ఏవం వత్తబ్బే నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతే ససన్తానే వత్తనతో తివిధోపి మేసద్దో కిఞ్చాపి ఏకస్మింయేవ అత్థే దిస్సతి, కరణసమ్పదానాదివిసేససఙ్ఖాతో పన విఞ్ఞాయతేవాయం అత్థభేదోతి ‘‘మే-సద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతీ’’తి వుత్తోతి దట్ఠబ్బం.

సుతన్తి అయం సుతసద్దో సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చ గమనవిస్సుతకిలిన్నూపచితానుయోగసోతవిఞ్ఞేయ్య సోతద్వారానుసార విఞ్ఞాతాదిఅనేకత్థప్పభేదో. కిఞ్చాపి హి ఉపసగ్గో కిరియం విసేసేతి, జోతకభావతో పన సతిపి తస్మిం సుతసద్దో ఏవ తం తమత్థం వదతీతి అనుపసగ్గస్స సుతసద్దస్స అత్థుద్ధారే సఉపసగ్గస్స గహణం న విరుజ్ఝతి.

తత్థ ‘‘సేనాయ పసుతో’’తిఆదీసు గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ‘‘సుతధమ్మస్స పస్సతో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౧౧) విస్సుతధమ్మస్సాతి అత్థో. ‘‘అవస్సుతా అవస్సుతస్సా’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౫౭) కిలేసేన కిలిన్నా కిలిన్నస్సాతి అత్థో. ‘‘తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పక’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౭.౧౨) ఉపచితన్తి అత్థో. ‘‘యే ఝానప్పసుతా ధీరా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౮౧) ఝానానుయుత్తాతి అత్థో. ‘‘దిట్ఠం సుతం ముత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౪౧) సోతవిఞ్ఞేయ్యన్తి అత్థో. ‘‘సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౩౯) సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతధరోతి అత్థో. ఇధ పనస్స ‘‘సోతద్వారానుసారేన ఉపధారిత’’న్తి వా ‘‘ఉపధారణ’’న్తి వా అత్థో. మే-సద్దస్స హి మయాతి అత్థే సతి ‘‘ఏవం మయా సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారిత’’న్తి యుజ్జతి. మమాతి అత్థే సతి ‘‘ఏవం మమ సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారణ’’న్తి యుజ్జతి.

ఏవమేతేసు తీసు పదేసు యస్మా సుతసద్దసన్నిధానే పయుత్తేన ఏవంసద్దేన సవనకిరియాజోతకేన భవితబ్బం, తస్మా ఏవన్తి సోతవిఞ్ఞాణసమ్పటిచ్ఛనాదిసోతద్వారికవిఞ్ఞాణానన్తరం ఉప్పన్నమనోద్వారికవిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సనం. మేతి వుత్తవిఞ్ఞాణసమఙ్గీపుగ్గలనిదస్సనం. సబ్బాని హి వాక్యాని ఏవకారత్థసహితానియేవ అవధారణఫలత్తా తేసం. సుతన్తి అస్సవనభావప్పటిక్ఖేపతో అనూనానధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సనం. యథా హి సుతం సుతమేవాతి వత్తబ్బతం అరహతి తథా తం సమ్మా సుతం అనూనగ్గహణం అనధికగ్గహణం అవిపరీతగ్గహణఞ్చ హోతీతి. అథ వా సద్దన్తరత్థాపోహనవసేన సద్దో అత్థం వదతీతి ఏతస్మిం పక్ఖే యస్మా సుతన్తి ఏతస్స అసుతం న హోతీతి అయమత్థో వుత్తో, తస్మా సుతన్తి అస్సవనభావప్పటిక్ఖేపతో అనూనానధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సనం. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏవం మే సుతం, న మయా ఇదం దిట్ఠం, న సయమ్భూఞాణేన సచ్ఛికతం, న అఞ్ఞథా వా ఉపలద్ధం. అపి చ సుతంవ, తఞ్చ ఖో సమ్మదేవాతి. అవధారణత్థే వా ఏవంసద్దే అయమత్థయోజనా, తదపేక్ఖస్స సుతసద్దస్స నియమత్థో సమ్భవతీతి తదపేక్ఖస్స సుతసద్దస్స అస్సవనభావప్పటిక్ఖేపో అనూనానధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సనతా చ వేదితబ్బా. ఇతి సవనహేతుసవనవిసేసవసేనపి సుతసద్దస్స అత్థయోజనా కతాతి దట్ఠబ్బం.

తథా ఏవన్తి తస్సా సోతద్వారానుసారేన పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణతో నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తిభావప్పకాసనం ఆకారత్థో ఏవంసద్దోతి కరిత్వా. మేతి అత్తప్పకాసనం. సుతన్తి ధమ్మప్పకాసనం యథావుత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా పరియత్తిధమ్మారమ్మణత్తా. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో – నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా కరణభూతాయ మయా న అఞ్ఞం కతం, ఇదం పన కతం, అయం ధమ్మో సుతోతి.

తథా ఏవన్తి నిదస్సితబ్బప్పకాసనం నిదస్సనత్థో ఏవంసద్దోతి కత్వా నిదస్సేతబ్బస్స నిద్దిసితబ్బభావతో. తస్మా ఏవంసద్దేన సకలమ్పి సుత్తం పచ్చామట్ఠన్తి వేదితబ్బం. మేతి పుగ్గలప్పకాసనం. సుతన్తి పుగ్గలకిచ్చప్పకాసనం. సుతసద్దేన హి లబ్భమానా సవనకిరియా సవనవిఞ్ఞాణప్పబన్ధప్పటిబద్ధా, తత్థ చ పుగ్గలవోహారో, న చ పుగ్గలవోహారరహితే ధమ్మప్పబన్ధే సవనకిరియా లబ్భతి. తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – యం సుత్తం నిద్దిసిస్సామి, తం మయా ఏవం సుతన్తి.

తథా ఏవన్తి యస్స చిత్తసన్తానస్స నానారమ్మణప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసో ఆకారత్థో ఏవ ఏవంసద్దోతి కత్వా. ఏవన్తి హి అయమాకారపఞ్ఞత్తి ధమ్మానం తం తం పవత్తిఆకారం ఉపాదాయ పఞ్ఞపేతబ్బసభావత్తా. మేతి కత్తునిద్దేసో. సుతన్తి విసయనిద్దేసో, సోతబ్బో హి ధమ్మో సవనకిరియాకత్తుపుగ్గలస్స సవనకిరియావసేన పవత్తిట్ఠానం హోతి. ఏత్తావతా నానప్పకారేన పవత్తేన చిత్తసన్తానేన తంసమఙ్గినో కత్తు విసయే గహణసన్నిట్ఠానం దస్సితం హోతి.

అథ వా ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో, సుతానఞ్హి ధమ్మానం గహితాకారస్స నిదస్సనస్స అవధారణస్స వా పకాసనసభావేన ఏవంసద్దేన తదాకారాదిధారణస్స పుగ్గలవోహారుపాదానధమ్మబ్యాపారభావతో పుగ్గలకిచ్చంనామ నిద్దిట్ఠం హోతీతి. సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో, పుగ్గలవాదినోపి హి సవనకిరియా విఞ్ఞాణనిరపేక్ఖా న హోతీతి. మేతి ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో. మేతి హి సద్దప్పవత్తి ఏకన్తేనేవ సత్తవిసేసవిసయా విఞ్ఞాణకిచ్చఞ్చ తత్థేవ సమోదహితబ్బన్తి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – మయా సవనకిచ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గినా పుగ్గలేన విఞ్ఞాణవసేన లద్ధసవనకిచ్చవోహారేన సుతన్తి.

తథా ఏవన్తి చ మేతి చ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. సబ్బస్స హి సద్దాధిగమనీయస్స అత్థస్స పఞ్ఞత్తిముఖేనేవ పటిపజ్జితబ్బత్తా సబ్బపఞ్ఞత్తీనఞ్చ విజ్జమానాదీసు ఛసు పఞ్ఞత్తీసు అవరోధో, తస్మా యో మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతత్థో అనుస్సవాదీహి గహేతబ్బో వియ అనుత్తమత్థోపి న హోతి. సో రూపసద్దాదికో రుప్పనానుభవనాదికో చ పరమత్థసభావో సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన విజ్జతి. యో పన ఏవన్తి చ మేతి చ వుచ్చమానో ఆకారత్థో, సో అపరమత్థసభావో సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అనుపలబ్భమానో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ. తస్మా కిఞ్హేత్థ తం పరమత్థతో అత్థి, యం ఏవన్తి వా మేతి వా నిద్దేసం లభేథ? సుతన్తి విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, యఞ్హి తం ఏత్థ సోతేన ఉపలద్ధం, తం పరమత్థతో విజ్జమానన్తి.

తథా ఏవన్తి సోతపథమాగతే ధమ్మే ఉపాదాయ తేసం ఉపధారితాకారాదీనం పచ్చామసనవసేన. మేతి ససన్తతిపరియాపన్నే ఖన్ధే కరణాదివిసేసవిసిట్ఠే ఉపాదాయ వత్తబ్బతో ఉపాదాపఞ్ఞత్తి. సుతన్తి దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బతో ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి. దిట్ఠాదిసభావరహితే సద్దాయతనే పవత్తమానోపి సుతవోహారో దుతియం తతియన్తిఆదికో వియ పఠమాదీని, దిట్ఠముతవిఞ్ఞాతే అపేక్ఖిత్వా సుతన్తి విఞ్ఞేయ్యత్తా దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బో హోతి. అసుతం న హోతీతి హి సుతన్తి పకాసితోయమత్థోతి.

ఏత్థ చ ఏవన్తివచనేన అసమ్మోహం దీపేతి. పటివిద్ధా హి అత్తనా సుతస్స పకారవిసేసా ఏవన్తి ఇధ ఆయస్మతా ఆనన్దేన పచ్చామట్ఠా, తేనస్స అసమ్మోహో దీపితో హోతి. న హి సమ్మూళ్హో నానప్పకారపటివేధసమత్థో హోతి, పచ్చయాకారవసేన నానప్పకారా దుప్పటివిద్ధా చ సుత్తన్తాతి దీపితన్తి. సుతన్తివచనేన సుతస్స అసమ్మోసం దీపేతి, సుతాకారస్స యాథావతో దస్సియమానత్తా. యస్స హి సుతం సమ్ముట్ఠం హోతి, న సో కాలన్తరే మయా సుతన్తి పటిజానాతి. ఇచ్చస్స అసమ్మోహేన పఞ్ఞాసిద్ధి, సమ్మోహాభావేన పఞ్ఞాయ ఏవ వా సవనకాలసమ్భూతాయ తదుత్తరికాలపఞ్ఞాసిద్ధి, తథా అసమ్మోసేన సతిసిద్ధి. తత్థ పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ సతియా బ్యఞ్జనావధారణసమత్థతా. బ్యఞ్జనానఞ్హి పటివిజ్ఝితబ్బో ఆకారో నాతిగమ్భీరో, యథాసుతం ధారణమేవ తత్థ కరణీయన్తి సతియా బ్యాపారో అధికో, పఞ్ఞా తత్థ గుణీభూతా హోతి పఞ్ఞాయ పుబ్బఙ్గమాతి కత్వా. సతిపుబ్బఙ్గమాయ పఞ్ఞాయ అత్థప్పటివేధసమత్థతా. అత్థస్స హి పటివిజ్ఝితబ్బో ఆకారో గమ్భీరోతి పఞ్ఞాయ బ్యాపారో అధికో, సతి తత్థ గుణీభూతాయేవాతి సతియా పుబ్బఙ్గమాయాతి కత్వా. తదుభయసమత్థతాయోగేన అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స ధమ్మకోసస్స అనుపాలనసమత్థతాయ ధమ్మభణ్డాగారికత్తసిద్ధి.

అపరో నయో – ఏవన్తివచనేన యోనిసోమనసికారం దీపేతి, తేన చ వుచ్చమానానం ఆకారనిదస్సనావధారణత్థానం ఉపరి వక్ఖమానానం నానప్పకారప్పటివేధజోతకానం అవిపరీతసిద్ధి ధమ్మవిసయత్తా. న హి అయోనిసో మనసికరోతో నానప్పకారప్పటివేధో సమ్భవతి. సుతన్తివచనేన అవిక్ఖేపం దీపేతి, ‘‘పఠమబోధిసుత్తం కత్థ భాసిత’’న్తిఆదిపుచ్ఛావసేన పకరణపత్తస్స వక్ఖమానస్స సుత్తస్స సవనం సమాధానమన్తరేన న సమ్భవతి విక్ఖిత్తచిత్తస్స సవనాభావతో. తథా హి విక్ఖిత్తచిత్తో పుగ్గలో సబ్బసమ్పత్తియా వుచ్చమానోపి ‘‘న మయా సుతం, పున భణథా’’తి భణతి. యోనిసోమనసికారేన చేత్థ అత్తసమ్మాపణిధిం పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతం సాధేతి సమ్మా అప్పణిహితత్తస్స పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా తదభావతో. అవిక్ఖేపేన సద్ధమ్మస్సవనం సప్పురిసూపనిస్సయఞ్చ సాధేతి అస్సుతవతో సప్పురిసూపనిస్సయవిరహితస్స చ తదభావతో. న హి విక్ఖిత్తో సోతుం సక్కోతి, న చ సప్పురిసే అనుపనిస్సయమానస్స సవనం అత్థీతి.

అపరో నయో – ‘‘యస్స చిత్తసన్తానస్స నానప్పకారప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసో’’తి వుత్తం. యస్మా చ సో భగవతో వచనస్స అత్థబ్యఞ్జనప్పభేదపరిచ్ఛేదవసేన సకలసాసనసమ్పత్తిఓగాహనేన నిరవసేసం పరహితపారిపూరీకరణభూతో ఏవం భద్దకో ఆకారో న సమ్మా అప్పణిహితత్తస్స పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా హోతి. తస్మా ఏవన్తి ఇమినా భద్దకేన ఆకారేన పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిమత్తనో దీపేతి, సుతన్తి సవనయోగేన పురిమచక్కద్వయసమ్పత్తిం. న హి అప్పతిరూపే దేసే వసతో సప్పురిసూపనిస్సయవిరహితస్స చ సవనం అత్థి. ఇచ్చస్స పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియా ఆసయసుద్ధి సిద్ధా హోతి. సమ్మా పణిహితచిత్తో పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞో విసుద్ధాసయో హోతి తదసుద్ధిహేతూనం కిలేసానం దూరీభావతో. తథా హి వుత్తం ‘‘సమ్మా పణిహితం చిత్తం, సేయ్యసో నం తతో కరే’’తి (ధ. ప. ౪౩) ‘‘కతపుఞ్ఞోసి త్వం, ఆనన్ద, పధానమనుయుఞ్జ, ఖిప్పం హోహిసి అనాసవో’’తి (దీ. ని. ౨.౨౦౭) చ. పురిమచక్కద్వయసిద్ధియా పయోగసుద్ధి. పతిరూపదేసవాసేన హి సప్పురిసూపనిస్సయేన చ సాధూనం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనేన పరిసుద్ధప్పయోగో హోతి. తాయ చ ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధి, పుబ్బేయేవ తణ్హాదిట్ఠిసంకిలేసానం విసోధితత్తా పయోగసుద్ధియా ఆగమబ్యత్తిసిద్ధి. సుపరిసుద్ధకాయవచీపయోగో హి విప్పటిసారాభావతో అవిక్ఖిత్తచిత్తో పరియత్తియం విసారదో హోతి. ఇతి పయోగాసయసుద్ధస్స ఆగమాధిగమసమ్పన్నస్స వచనం అరుణుగ్గమనం వియ సూరియస్స ఉదయతో యోనిసోమనసికారో వియ చ కుసలకమ్మస్స అరహతి భగవతో వచనస్స పుబ్బఙ్గమం భవితున్తి ఠానే నిదానం ఠపేన్తో ఏవం మే సుతన్తిఆదిమాహ.

అపరో నయో – ఏవన్తి ఇమినా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ నానప్పకారప్పటివేధదీపకేన వచనేన అత్తనో అత్థపటిభానపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం దీపేతి. సుతన్తి ఇమినా ఏవంసద్దసన్నిధానతో వక్ఖమానాపేక్ఖాయ వా సోతబ్బభేదప్పటివేధదీపకేన ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం దీపేతి. ఏవన్తి చ ఇదం వుత్తనయేనేవ యోనిసోమనసికారదీపకవచనం భాసమానో ‘‘ఏతే ధమ్మా మయా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా’’తి దీపేతి. పరియత్తిధమ్మో హి ‘‘ఇధ సీలం కథితం, ఇధ సమాధి, ఇధ పఞ్ఞా, ఏత్తకా ఏత్థ అనుసన్ధియో’’తిఆదినా నయేన మనసా అనుపేక్ఖితో అనుస్సవాకారపరివితక్కసహితాయ ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తిభూతాయ ఞాతపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ వా దిట్ఠియా తత్థ తత్థ వుత్తరూపారూపధమ్మే ‘‘ఇతి రూపం, ఏత్తకం రూప’’న్తిఆదినా నయేన సుట్ఠు వవత్థపేత్వా పటివిద్ధో అత్తనో చ పరేసఞ్చ హితసుఖావహో హోతీతి. సుతన్తి ఇదం సవనయోగదీపకవచనం భాసమానో ‘‘బహూ మయా ధమ్మా సుతా ధాతా వచసా పరిచితా’’తి దీపేతి. సోతావధానప్పటిబద్ధా హి పరియత్తిధమ్మస్స సవనధారణపరిచయా. తదుభయేనపి ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతభావేన, అత్థబ్యఞ్జనపారిపూరిం దీపేన్తో సవనే ఆదరం జనేతి. అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణఞ్హి ధమ్మం ఆదరేన అస్సుణన్తో మహతా హితా పరిబాహిరో హోతీతి ఆదరం జనేత్వా సక్కచ్చం ధమ్మో సోతబ్బో.

‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన ఆయస్మా ఆనన్దో తథాగతప్పవేదితం ధమ్మం అత్తనో అదహన్తో అసప్పురిసభూమిం అతిక్కమతి, సావకత్తం పటిజానన్తో సప్పురిసభూమిం ఓక్కమతి. తథా అసద్ధమ్మా చిత్తం వుట్ఠాపేతి, సద్ధమ్మే చిత్తం పతిట్ఠాపేతి. ‘‘కేవలం సుతమేవేతం మయా, తస్సేవ పన భగవతో వచన’’న్తి దీపేన్తో అత్తానం పరిమోచేతి, సత్థారం అపదిసతి, జినవచనం అప్పేతి, ధమ్మనేత్తిం పతిట్ఠాపేతి.

అపిచ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి అత్తనా ఉప్పాదితభావం అప్పటిజానన్తో పురిమస్సవనం వివరన్తో ‘‘సమ్ముఖా పటిగ్గహితమిదం మయా తస్స భగవతో చతువేసారజ్జవిసారదస్స దసబలధరస్స ఆసభట్ఠానట్ఠాయినో సీహనాదనాదినో సబ్బసత్తుత్తమస్స ధమ్మిస్సరస్స ధమ్మరాజస్స ధమ్మాధిపతినో ధమ్మదీపస్స ధమ్మసరణస్స సద్ధమ్మవరచక్కవత్తినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స, న ఏత్థ అత్థే వా ధమ్మే వా పదే వా బ్యఞ్జనే వా కఙ్ఖా వా విమతి వా కత్తబ్బా’’తి సబ్బదేవమనుస్సానం ఇమస్మిం ధమ్మే అస్సద్ధియం వినాసేతి, సద్ధాసమ్పదం ఉప్పాదేతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘వినాసయతి అస్సద్ధం, సద్ధం వడ్ఢేతి సాసనే;

ఏవం మే సుతమిచ్చేవం, వదం గోతమసావకో’’తి.

ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో. అయఞ్హి ఏకసద్దో అఞ్ఞసేట్ఠాసహాయసఙ్ఖ్యాదీసు దిస్సతి. తథా హి అయం ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౭; ఉదా. ౫౫) అఞ్ఞే దిస్సతి. ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తిఆదీసు (పారా. ౧౧; దీ. ని. ౧.౨౨౮) సేట్ఠే. ‘‘ఏకో వూపకట్ఠో’’తిఆదీసు (చూళవ. ౪౪౫; దీ. ని. ౧.౪౦౫) అసహాయే. ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯) సఙ్ఖ్యాయం, ఇధాపి సఙ్ఖ్యాయమేవ దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం – ‘‘ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో’’తి.

సమయన్తి పరిచ్ఛిన్ననిద్దేసో. ఏకం సమయన్తి అనియమితపరిదీపనం. తత్థ సమయసద్దో –

‘‘సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతుదిట్ఠిసు;

పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి’’.

తథా హిస్స ‘‘అప్పేవ నామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామ కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయా’’తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౧.౪౪౭) సమవాయో అత్థో, యుత్తకాలఞ్చ పచ్చయసామగ్గిఞ్చ లభిత్వాతి హి అధిప్పాయో, తస్మా పచ్చయసమవాయోతి వేదితబ్బో. ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯) ఖణో, ఓకాసోతి అత్థో. తథాగతుప్పాదాదికో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో తప్పచ్చయప్పటిలాభహేతుత్తా, ఖణో ఏవ చ సమయో, యో ఖణోతి చ సమయోతి చ వుచ్చతి, సో ఏకో యేవాతి హి అత్థో. ‘‘ఉణ్హసమయో పరిళాహసమయో’’తిఆదీసు (పాచి. ౩౫౮) కాలో. ‘‘మహాసమయో పవనస్మి’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౩౨) సమూహో. మహాసమయోతి హి భిక్ఖూనం దేవతానఞ్చ మహాసన్నిపాతోతి అత్థో. ‘‘సమయోపి ఖో తే, భద్దాలి, అప్పటివిద్ధో అహోసి, భగవా ఖో సావత్థియం విహరతి, భగవాపి మం జానిస్సతి ‘భద్దాలి నామ భిక్ఖు సత్థుసాసనే సిక్ఖాయ న పరిపూరకారీ’తి, అయమ్పి ఖో తే, భద్దాలి, సమయో అప్పటివిద్ధో అహోసీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౩౫) హేతు. సిక్ఖాపదస్స కారణఞ్హి ఇధ సమయోతి అధిప్పేతం. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఉగ్గాహమానో పరిబ్బాజకో సమణముణ్డికాపుత్తో సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే పటివసతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౬౦) దిట్ఠి. తత్థ హి నిసిన్నా తిత్థియా అత్తనో అత్తనో దిట్ఠిసఙ్ఖాతం సమయం పవదన్తీతి సో పరిబ్బాజకారామో ‘‘సమయప్పవాదకో’’తి వుచ్చతి.

‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో;

అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౨౯) –

ఆదీసు పటిలాభో. అత్థాభిసమయాతి హి అత్థస్స అధిగమాతి అత్థో. ‘‘సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౮) పహానం. అధికరణం సమయం వూపసమనం అపగమోతి అభిసమయో పహానం. ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో అభిసమయట్ఠో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౨.౮) పటివేధో. పటివేధోతి హి అభిసమేతబ్బతో అభిసమయో, అభిసమయోవ అత్థో అభిసమయట్ఠోతి పీళనాదీని అభిసమేతబ్బభావేన ఏకీభావం ఉపనేత్వా వుత్తాని, అభిసమయస్స వా పటివేధస్స విసయభూతో అత్థో అభిసమయట్ఠోతి తానేవ తథా ఏకన్తేన వుత్తాని. తత్థ పీళనం దుక్ఖసచ్చస్స తంసమఙ్గినో హింసనం అవిప్ఫారికతాకరణం. సన్తాపో దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తప్పనం పరిదహనం.

ఏత్థ చ సహకారీకారణసన్నిజ్ఝం సమేతి సమవేతీతి సమవాయో సమయో. సమేతి సమాగచ్ఛతి ఏత్థ మగ్గబ్రహ్మచరియం తదాధారపుగ్గలేహీతి ఖణో సమయో. సమేతి ఏత్థ ఏతేన వా సంగచ్ఛతి సత్తో సభావధమ్మో వా ఉప్పాదాదీహి సహజాతాదీహి వాతి కాలో సమయో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ అత్థతో అభూతోపి హి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం కరణం వియ చ కప్పనామత్తసిద్ధేనానురూపేన వోహరీయతీతి. సమం, సహ వా అవయవానం అయనం పవత్తి అవట్ఠానన్తి సమూహో సమయో యథా సముదాయోతి. అవయవసహావట్ఠానమేవ హి సమూహో. అవసేసపచ్చయానం సమాగమే సతి ఏతి ఫలమేతస్మా ఉప్పజ్జతి పవత్తతీతి సమయో హేతు యథా సముదయోతి. సమేతి సంయోజనభావతో సమ్బన్ధో ఏతి అత్తనో విసయే పవత్తతి, దళ్హగ్గహణభావతో వా సంయుత్తా అయన్తి పవత్తన్తి సత్తా యథాభినివేసం ఏతేనాతి సమయో దిట్ఠి. దిట్ఠిసంయోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తీతి. సమితి సఙ్గతి సమోధానన్తి సమయో పటిలాభో. సమయనం ఉపసమయనం అపగమోతి సమయో పహానం. సముచ్ఛేదప్పహానభావతో పన అధికో సమయోతి అభిసమయో యథా అభిధమ్మోతి. అభిముఖం ఞాణేన సమ్మా ఏతబ్బో అభిసమేతబ్బోతి అభిసమయో, ధమ్మానం అవిపరీతసభావో. అభిముఖభావేన సమ్మా ఏతి గచ్ఛతి బుజ్ఝతీతి అభిసమయో, ధమ్మానం యథాభూతసభావావబోధో. ఏవం తస్మిం తస్మిం అత్థే సమయసద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా.

సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారే అభిసమయసద్దస్స గహణే కారణం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధ పనస్స కాలో అత్థో సమవాయాదీనం అసమ్భవతో. దేసదేసకపరిసా వియ హి దేసనాయ నిదానభావే కాలో ఏవ ఇచ్ఛితబ్బోతి. యస్మా పనేత్థ సమయోతి కాలో అధిప్పేతో, తస్మా సంవచ్ఛరఉతుమాసద్ధమాసరత్తిదివసపుబ్బణ్హమజ్ఝన్హికసాయన్హపఠమయామ- మజ్ఝిమయామపచ్ఛిమయామముహుత్తాదీసు కాలభేదభూతేసు సమయేసు ఏకం సమయన్తి దీపేతి.

కస్మా పనేత్థ అనియమితవసేనేవ కాలో నిద్దిట్ఠో, న ఉతుసంవచ్ఛరాదివసేన నియమేత్వా నిద్దిట్ఠోతి చే? కిఞ్చాపి ఏతేసు సంవచ్ఛరాదీసు సమయేసు యం యం సుత్తం యస్మిం యస్మిం సంవచ్ఛరే ఉతుమ్హి మాసే పక్ఖే రత్తిభాగే దివసభాగే వా వుత్తం, సబ్బమ్పి తం థేరస్స సువిదితం సువవత్థాపితం పఞ్ఞాయ. యస్మా పన ‘‘ఏవం మే సుతం అసుకసంవచ్ఛరే అసుకఉతుమ్హి అసుకమాసే అసుకపక్ఖే అసుకరత్తిభాగే అసుకదివసభాగే వా’’తి ఏవం వుత్తే న సక్కా సుఖేన ధారేతుం వా ఉద్దిసితుం వా ఉద్దిసాపేతుం వా, బహు చ వత్తబ్బం హోతి, తస్మా ఏకేనేవ పదేన తమత్థం సమోధానేత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.

యే వా ఇమే గబ్భోక్కన్తిసమయో జాతిసమయో సంవేగసమయో అభినిక్ఖమనసమయో దుక్కరకారికసమయో మారవిజయసమయో అభిసమ్బోధిసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో దేసనాసమయో పరినిబ్బానసమయోతి ఏవమాదయో భగవతో దేవమనుస్సేసు అతివియ పకాసా అనేకకాలప్పభేదా ఏవ సమయా, తేసు సమయేసు దేసనాసమయసఙ్ఖాతం ఏకం సమయన్తి దీపేతి. యో వాయం ఞాణకరుణాకిచ్చసమయేసు కరుణాకిచ్చసమయో, అత్తహితపరహితప్పటిపత్తిసమయేసు పరహితప్పటిపత్తిసమయో, సన్నిపతితానం కరణీయద్వయసమయేసు ధమ్మకథాసమయో, దేసనాపటిపత్తిసమయేసు దేసనాసమయో, తేసు సమయేసు అఞ్ఞతరసమయం సన్ధాయ ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.

కస్మా పనేత్థ యథా అభిధమ్మే ‘‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి (ధ. స. ౧) చ ఇతో అఞ్ఞేసు సుత్తపదేసు ‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౦౦) చ భుమ్మవచనేన నిద్దేసో కతో, వినయే చ ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా’’తి (పారా. ౧) కరణవచనేన నిద్దేసో కతో, తథా అకత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి అచ్చన్తసంయోగత్థే ఉపయోగవచనేన నిద్దేసో కతోతి? తత్థ తథా, ఇధ చ అఞ్ఞథా అత్థసమ్భవతో. తత్థ హి అభిధమ్మే ఇతో అఞ్ఞేసు చ సుత్తన్తేసు ఆధారవిసయసఙ్ఖాతో అధికరణత్థో కిరియాయ కిరియన్తరలక్ఖణసఙ్ఖాతో భావేనభావలక్ఖణత్థో చ సమ్భవతీతి. అధికరణఞ్హి కాలత్థో సమూహత్థో చ సమయో తత్థ వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం, తథా కాలో సభావధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి ఆధారభావేన పఞ్ఞాతో తఙ్ఖణప్పవత్తానం తతో పుబ్బే పరతో చ అభావతో యథా ‘‘పుబ్బణ్హే జాతో సాయన్హే జాతో’’తిఆదీసు. సమూహోతిపి అవయవవినిముత్తో పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి కప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన అవయవానం ఆధారభావేన పఞ్ఞాపీయతి, యథా ‘‘రుక్ఖే సాఖా, యవో యవరాసిమ్హి సముట్ఠితో’’తిఆదీసు. యస్మిం కాలే ధమ్మపుఞ్జే చ కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ కాలే ధమ్మపుఞ్జే చ ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి అయఞ్హి తత్థ అత్థో. తథా ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతస్స సమయస్స భావేన తత్థ వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం భావో లక్ఖీయతి. యథా హి ‘‘గావీసు దుయ్హమానాసు గతో, దుద్ధాసు ఆగతో’’తి ఏత్థ గావీనం దోహనకిరియాయ గమనకిరియా లక్ఖీయతి, ఏవం ఇధాపి యస్మిం సమయేతి వుత్తే చ పదత్థస్స సత్తావిరహాభావతో సతీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయమానో ఏవ హోతీతి సమయస్స సత్తాకిరియాయ చిత్తస్స ఉప్పాదకిరియా ఫస్సాదీనం భవనకిరియా చ లక్ఖీయతి. తథా యస్మిం సమయే యస్మిం నవమే ఖణే యస్మిం యోనిసోమనసికారాదిహేతుమ్హి పచ్చయసమవాయే వా సతి కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మిం సమయే ఖణే హేతుమ్హి పచ్చయసమవాయే చ ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి. తస్మా తదత్థజోతనత్థం భుమ్మవచనేన నిద్దేసో కతో.

వినయే చ ‘‘అన్నేన వసతి, అజ్ఝేనేన వసతీ’’తిఆదీసు వియ హేతుఅత్థో, ‘‘ఫరసునా ఛిన్దతి, కుదాలేన ఖణతీ’’తిఆదీసు వియ కరణత్థో చ సమ్భవతి. యో హి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమయో ధమ్మసేనాపతిఆదీహిపి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యో, తేన సమయేన కరణభూతేన హేతుభూతేన చ వీతిక్కమం సుత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా ఓతిణ్ణవత్థుకం పుగ్గలం పటిపుచ్ఛిత్వా విగరహిత్వా చ తం తం వత్థుం ఓతిణ్ణసమయసఙ్ఖాతం కాలం అనతిక్కమిత్వా సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపేన్తో తతియపారాజికాదీనం వియ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హేతుం అపేక్ఖమానో తత్థ తత్థ విహాసి, తస్మా తదత్థజోతనత్థం వినయే కరణవచనేన నిద్దేసో కతో.

ఇధ పన అఞ్ఞస్మిఞ్చ ఏవంజాతికే అచ్చన్తసంయోగత్థో సమ్భవతి. యస్మిఞ్హి సమయే సహ సముట్ఠానహేతునా ఇదం ఉదానం ఉప్పన్నం, అచ్చన్తమేవ తం సమయం అరియవిహారపుబ్బఙ్గమాయ ధమ్మపచ్చవేక్ఖణాయ భగవా విహాసి, తస్మా ‘‘మాసం అజ్ఝేతీ’’తిఆదీసు వియ ఉపయోగత్థజోతనత్థం ఇధ ఉపయోగవచనేన నిద్దేసో కతో. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘తం తం అత్థమపేక్ఖిత్వా, భుమ్మేన కరణేన చ;

అఞ్ఞత్ర సమయో వుత్తో, ఉపయోగేన సో ఇధా’’తి.

పోరాణా పన వణ్ణయన్తి – ‘‘యస్మిం సమయే’’తి వా ‘‘తేన సమయేనా’’తి వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వా అభిలాపమత్తభేదో ఏస నిద్దేసో, సబ్బత్థ భుమ్మమేవ అత్థోతి. తస్మా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తేపి ఏకస్మిం సమయేతి అత్థో వేదితబ్బో.

భగవాతి గరు. గరుఞ్హి లోకే ‘‘భగవా’’తి వదన్తి. అయఞ్చ సబ్బగుణవిసిట్ఠతాయ సబ్బసత్తానం గరు, తస్మా భగవాతి వేదితబ్బో. పోరాణేహిపి వుత్తం –

‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;

గరు గారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.

తత్థ సేట్ఠవాచకవచనం సేట్ఠన్తి వుత్తం సేట్ఠగుణసహచరణతో. అథ వా వుచ్చతీతి వచనం, అత్థో. భగవాతి వచనం సేట్ఠన్తి భగవాతి ఇమినా వచనేన వచనీయో యో అత్థో, సో సేట్ఠోతి అత్థో. భగవాతి వచనముత్తమన్తి ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. గారవయుత్తోతి గరుభావయుత్తో గరుగుణయోగతో విసేసగరుకరణారహతాయ వా గారవయుత్తో. ఏవం గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమగరుగారవాధివచనం భగవాతి ఇదం వచనన్తి వేదితబ్బం. అపిచ –

‘‘భగీ భజీ భాగీ విభత్తవా ఇతి,

అకాసి భగ్గన్తి గరూతి భాగ్యవా;

బహూహి ఞాయేహి సుభావితత్తనో,

భవన్తగో సో భగవాతి వుచ్చతీ’’తి. –

నిద్దేసే (మహాని. ౮౪) ఆగతనయేన –

‘‘భాగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;

భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి. –

ఇమాయ గాథాయ చ వసేన భగవాతి పదస్స అత్థో వేదితబ్బో. సో పనాయం అత్థో సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪౨) వుత్తో, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వివరితబ్బో.

అపిచ భాగే వని, భగే వా వమీతి భగవా. తథాగతో హి దానసీలాదిపారమిధమ్మే ఝానవిమోక్ఖాదిఉత్తరిమనుస్సధమ్మే వని భజి సేవి బహులమకాసి, తస్మా భగవా. అథ వా తేయేవ ‘‘వేనేయ్యసత్తసన్తానేసు కథం ను ఖో ఉప్పజ్జేయ్యు’’న్తి వని అభిపత్థయీతి భగవా. అథ వా భగసఙ్ఖాతం ఇస్సరియం యసఞ్చ వమి ఉగ్గిరి ఖేళపిణ్డం వియ అనపేక్ఖో ఛడ్డయీతి భగవా. తథా హి తథాగతో హత్థగతం చక్కవత్తిసిరిం దేవలోకాధిపచ్చసదిసం చాతుద్దీపిస్సరియం, చక్కవత్తిసమ్పత్తిసన్నిస్సయఞ్చ సత్తరతనసముజ్జలం యసం తిణాయపి అమఞ్ఞమానో నిరపేక్ఖో పహాయ అభినిక్ఖమిత్వా సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, తస్మా ఇమే సిరిఆదికే భగే వమీతి భగవా. అథ వా భాని నామ నక్ఖత్తాని, తేహి సమం గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి భగా. సినేరుయుగన్ధరఉత్తరకురుహిమవన్తాదిభాజనలోకవిసేససన్నిస్సయసోభా కప్పట్ఠితిభావతో, తేపి భగే వమి, తన్నివాసిసత్తావాససమతిక్కమనతో తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన పజహీతి. ఏవమ్పి భగే వమీతి భగవాతి ఏవమాదినా నయేన భగవాతి పదస్స అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్తావతా చేత్థ ఏవం మే సుతన్తి వచనేన యథాసుతం ధమ్మం సవనవసేన భాసన్తో భగవతో ధమ్మసరీరం పచ్చక్ఖం కరోతి, తేన ‘‘నయిదం అతిక్కన్తసత్థుకం పావచనం, అయం వో సత్థా’’తి సత్థు అదస్సనేన ఉక్కణ్ఠితం జనం సమస్సాసేతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘యో ఖో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬; మి. ప. ౪.౧.౧). ఏకం సమయం భగవాతి వచనేన తస్మిం సమయే భగవతో అవిజ్జమానభావం దస్సేన్తో రూపకాయపరినిబ్బానం సాధేతి, తేన ‘‘ఏవంవిధస్స నామ ధమ్మస్స దేసేతా దసబలధరో వజిరసఙ్ఘాతసమానకాయో సోపి భగవా పరినిబ్బుతో, కేనఞ్ఞేన జీవితే ఆసా జనేతబ్బా’’తి జీవితమదమత్తం జనం సంవేజేతి, సద్ధమ్మే చస్స ఉస్సాహం జనేతి.

ఏవన్తి చ భణన్తో దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి, వక్ఖమానస్స సకలసుత్తస్స ఏవన్తి నిదస్సనతో. మే సుతన్తి సావకసమ్పత్తిం సవనసమ్పత్తిఞ్చ నిద్దిసతి, పటిసమ్భిదాపత్తేన పఞ్చసు ఠానేసు భగవతా ఏతదగ్గే ఠపితేన ధమ్మభణ్డాగారికేన సుతభావదీపనతో ‘‘తఞ్చ ఖో మయావ సుతం, న అనుస్సుతికం, న పరమ్పరాభత’’న్తి ఇమస్స చత్థస్స దీపనతో. ఏకం సమయన్తి కాలసమ్పత్తిం నిద్దిసతి భగవతో ఉరువేలాయం విహరణసమయభావేన బుద్ధుప్పాదప్పటిమణ్డితభావదీపనతో. బుద్ధుప్పాదపరమా హి కాలసమ్పదా. భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం నిద్దిసతి గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమగరుభావదీపనతో.

ఉరువేలాయన్తి మహావేలాయం, మహన్తే వాలుకారాసిమ్హీతి అత్థో. అథ వా ఉరూతి వాలుకా వుచ్చతి, వేలాతి మరియాదా. వేలాతిక్కమనహేతు ఆభతా ఉరు ఉరువేలాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

అతీతే కిర అనుప్పన్నే బుద్ధే దససహస్సతాపసా తస్మిం పదేసే విహరన్తా ‘‘కాయకమ్మవచీకమ్మాని పరేసమ్పి పాకటాని హోన్తి, మనోకమ్మం పన అపాకటం. తస్మా యో మిచ్ఛావితక్కం వితక్కేతి, సో అత్తనావ అత్తానం చోదేత్వా పత్తపుటేన వాలుకం ఆహరిత్వా ఇమస్మిం ఠానే ఆకిరతు, ఇదమస్స దణ్డకమ్మ’’న్తి కతికవత్తం కత్వా తతో పట్ఠాయ యో తాదిసం వితక్కం వితక్కేతి, సో తత్థ పత్తపుటేన వాలుకం ఆహరిత్వా ఆకిరతి. ఏవం తత్థ అనుక్కమేన మహావాలుకారాసి జాతో, తతో నం పచ్ఛిమా జనతా పరిక్ఖిపిత్వా చేతియట్ఠానమకాసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఉరువేలాయన్తి మహావేలాయం, మహన్తే వాలుకారాసిమ్హీతి అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి.

విహరతీతి అవిసేసేన ఇరియాపథదిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేసు అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గితాపరిదీపనం. ఇధ పన ఠాననిసజ్జాగమనసయనప్పభేదేసు ఇరియాపథేసు ఆసనసఙ్ఖాతఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం అరియవిహారసమఙ్గితాపరిదీపనఞ్చాతి వేదితబ్బం. తత్థ యస్మా ఏకం ఇరియాపథబాధనం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం హరతి పవత్తేతి, తస్మా విహరతీతి పదస్స ఇరియాపథవిహారవసేనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. యస్మా పన భగవా దిబ్బవిహారాదీహి సత్తానం వివిధం హితం హరతి ఉపహరతి ఉపనేతి ఉప్పాదేతి, తస్మా తేసమ్పి వసేన వివిధం హరతీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

నజ్జాతి నదతి సన్దతీతి నదీ, తస్సా నజ్జా, నదియా నిన్నగాయాతి అత్థో. నేరఞ్జరాయాతి నేలం జలమస్సాతి ‘‘నేలఞ్జలాయా’’తి వత్తబ్బే లకారస్స రకారం కత్వా ‘‘నేరఞ్జరాయా’’తి వుత్తం, కద్దమసేవాలపణకాదిదోసరహితసలిలాయాతి అత్థో. కేచి ‘‘నీలజలాయాతి వత్తబ్బే నేరఞ్జరాయాతి వుత్త’’న్తి వదన్తి. నామమేవ వా ఏతం ఏతిస్సా నదియాతి వేదితబ్బం. తస్సా నదియా తీరే యత్థ భగవా విహాసి, తం దస్సేతుం ‘‘బోధిరుక్ఖమూలే’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తి ఏత్థ (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧) మగ్గఞాణం బోధీతి వుత్తం. ‘‘పప్పోతి బోధిం వరభూరిమేధసో’’తి ఏత్థ (దీ. ని. ౩.౨౧౭) సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. తదుభయమ్పి బోధిం భగవా ఏత్థ పత్తోతి రుక్ఖోపి బోధిరుక్ఖోత్వేవ నామం లభి. అథ వా సత్త బోజ్ఝఙ్గే బుజ్ఝీతి భగవా బోధి, తేన బుజ్ఝన్తేన సన్నిస్సితత్తా సో రుక్ఖోపి బోధిరుక్ఖోతి నామం లభి, తస్స బోధిరుక్ఖస్స. మూలేతి సమీపే. అయఞ్హి మూలసద్దో ‘‘మూలాని ఉద్ధరేయ్య అన్తమసో ఉసీరనాళమత్తానిపీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౯౫) మూలమూలే దిస్సతి. ‘‘లోభో అకుసలమూల’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౦౫) అసాధారణహేతుమ్హి. ‘‘యావతా మజ్ఝన్హికే కాలే ఛాయా ఫరతి, నివాతే పణ్ణాని పతన్తి, ఏత్తావతా రుక్ఖమూల’’న్తిఆదీసు సమీపే. ఇధాపి సమీపే అధిప్పేతో, తస్మా బోధిరుక్ఖస్స మూలే సమీపేతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి పఠమం అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా, సబ్బపఠమంయేవాతి అత్థో. ఏత్తావతా ధమ్మభణ్డాగారికేన ఉదానదేసనాయ నిదానం ఠపేన్తేన కాలదేసదేసకాపదేసా సహ విసేసేన పకాసితా హోన్తి.

ఏత్థాహ ‘‘కస్మా ధమ్మవినయసఙ్గహే కయిరమానే నిదానవచనం వుత్తం, నను భగవతా భాసితవచనస్సేవ సఙ్గహో కాతబ్బో’’తి? వుచ్చతే – దేసనాయ చిరట్ఠితిఅసమ్మోససద్ధేయ్యభావసమ్పాదనత్థం. కాలదేసదేసకవత్థుఆదీహి ఉపనిబన్ధిత్వా ఠపితా హి దేసనా చిరట్ఠితికా హోతి అసమ్మోసా సద్ధేయ్యా చ దేసకాలకత్తుహేతునిమిత్తేహి ఉపనిబద్ధో వియ వోహారవినిచ్ఛయో. తేనేవ చ ఆయస్మతా మహాకస్సపేన ‘‘పఠమం, ఆవుసో ఆనన్ద, ఉదానం కత్థ భాసిత’’న్తిఆదినా దేసాదీసు పుచ్ఛాయ కతాయ విస్సజ్జనం కరోన్తేన ధమ్మభణ్డాగారికేన ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదినా ఉదానస్స నిదానం భాసితన్తి.

అపిచ సత్థు సమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచనం. తథాగతస్స హి భగవతో పుబ్బరచనానుమానాగమతక్కాభావతో సమ్బుద్ధత్తసిద్ధి. న హి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పుబ్బరచనాదీహి అత్థో అత్థి సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారతాయ ఏకప్పమాణత్తా ఞేయ్యధమ్మేసు. తథా ఆచరియముట్ఠిధమ్మమచ్ఛరియసాసనసావకానురాగాభావతో ఖీణాసవత్తసిద్ధి. న హి సబ్బసో పరిక్ఖీణాసవస్స కత్థచిపి ఆచరియముట్ఠిఆదీనం సమ్భవోతి సువిసుద్ధస్స పరానుగ్గహప్పవత్తి. ఇతి దేసకదోసభూతానం దిట్ఠిసీలసమ్పత్తిదూసకానం అచ్చన్తం అవిజ్జాతణ్హానం అభావసంసూచకేహి ఞాణసమ్పదాపహానసమ్పదాభిబ్యఞ్జకేహి చ సమ్బుద్ధవిసుద్ధభావేహి పురిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధి, తతో చ అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మేసు సమ్మోహాభావసిద్ధితో పచ్ఛిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధీతి భగవతో చతువేసారజ్జసమన్నాగమో అత్తహితపరహితప్పటిపత్తి చ నిదానవచనేన పకాసితా హోన్తి, తత్థ తత్థ సమ్పత్తపరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపం ఠానుప్పత్తికప్పటిభానేన ధమ్మదేసనాదీపనతో. ఇధ పన విముత్తిసుఖప్పటిసంవేదనపటిచ్చసముప్పాదమనసికారపకాసనేనాతి యోజేతబ్బం. తేన వుత్తం – ‘‘సత్థు సమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచన’’న్తి.

తథా సాసనసమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచనం. ఞాణకరుణాపరిగ్గహితసబ్బకిరియస్స హి భగవతో నత్థి నిరత్థకా పటిపత్తి అత్తహితా వా. తస్మా పరేసంయేవ అత్థాయ పవత్తసబ్బకిరియస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సకలమ్పి కాయవచీమనోకమ్మం యథాపవత్తం వుచ్చమానం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం సత్తానం అనుసాసనట్ఠేన సాసనం, న కబ్బరచనా. తయిదం సత్థు చరితం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసాదీహి సద్ధిం తత్థ తత్థ నిదానవచనేన యథారహం పకాసీయతి, ఇధ పన అభిసమ్బోధివిముత్తిసుఖప్పటిసంవేదనపటిచ్చసముప్పాదమనసికారేనాతి యోజేతబ్బం. తేన వుత్తం – ‘‘సాసనసమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచన’’న్తి.

అపిచ సత్థునో పమాణభావప్పకాసనేన సాసనస్స పమాణభావదస్సనత్థం నిదానవచనం. సా చస్స పమాణభావదస్సనతా హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా. భగవాతి హి ఇమినా తథాగతస్స రాగదోసమోహాదిసబ్బకిలేసమలదుచ్చరితాదిదోసప్పహానదీపనేన, సబ్బసత్తుత్తమభావదీపనేన చ అనఞ్ఞసాధారణఞాణకరుణాదిగుణవిసేసయోగపరిదీపనేన, అయమత్థో సబ్బథా పకాసితో హోతీతి ఇదమేత్థ నిదానవచనప్పయోజనస్స ముఖమత్తదస్సనం.

తం పనేతం ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘ఇమం ఉదానం ఉదానేసీ’’తి పదం, తావ ఇమస్స ఉదానస్స నిదానన్తి వేదితబ్బం. తథా హి తం యథా పటిపన్నో భగవా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి, ఆదితో పట్ఠాయ తస్స కాయికచేతసికప్పటిపత్తియా పకాసనత్థం సఙ్గీతికారేహి సఙ్గీతికాలే భాసితవచనం.

నను చ ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీ’’తిఆది భగవతో ఏవ వచనం భవితుం అరహతి, న హి సత్థారం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో పటిచ్చసముప్పాదం దేసేతుం సమత్థో హోతీతి? సచ్చమేతం, యథా పన భగవా బోధిరుక్ఖమూలే ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణవసేన పటిచ్చసముప్పాదం మనసాకాసి, తథేవ నం బోధనేయ్యబన్ధవానం బోధనత్థం పటిచ్చసముప్పాదసీహనాదసుత్తాదీసు దేసితస్స చ వచనానం దేసితాకారస్స అనుకరణవసేన పటిచ్చసముప్పాదస్స మనసికారం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా భగవతా భాసితస్స ఇమస్స ఉదానస్స ధమ్మసఙ్గాహకా మహాథేరా నిదానం సఙ్గాయింసూతి యథావుత్తవచనం సఙ్గీతికారానమేవ వచనన్తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. ఇతో పరేసుపి సుత్తన్తేసు ఏసేవ నయో.

ఏత్థ చ అత్తజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో పుచ్ఛావసికో అట్ఠుప్పత్తికోతి చత్తారో సుత్తనిక్ఖేపా వేదితబ్బా. యథా హి అనేకసతఅనేకసహస్సభేదానిపి సుత్తాని సంకిలేసభాగియాదిపట్ఠాననయేన సోళసవిధతం నాతివత్తన్తి, ఏవం తాని సబ్బానిపి అత్తజ్ఝాసయాదిసుత్తనిక్ఖేపవసేన చతుబ్బిధభావం నాతివత్తన్తి. కామఞ్చేత్థ అత్తజ్ఝాసయస్స అట్ఠుప్పత్తియా చ పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికేహి సద్ధిం సంసగ్గభేదో సమ్భవతి అజ్ఝాసయానుసన్ధిపుచ్ఛానుసన్ధిసమ్భవతో, అత్తజ్ఝాసయఅట్ఠుప్పత్తీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసగ్గో నత్థీతి నిరవసేసో పట్ఠాననయో న సమ్భవతి. తదన్తోగధత్తా వా సమ్భవన్తానం సేసనిక్ఖేపానం మూలనిక్ఖేపవసేన చత్తారో సుత్తనిక్ఖేపాతి వుత్తం.

తత్రాయం వచనత్థో – నిక్ఖిపనం నిక్ఖేపో, సుత్తస్స నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో, సుత్తదేసనాతి అత్థో. నిక్ఖిపీయతీతి వా నిక్ఖేపో, సుత్తం ఏవ నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో. అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో, సో అస్స అత్థి కారణభూతోతి అత్తజ్ఝాసయో, అత్తనో అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి వా అత్తజ్ఝాసయో. పరజ్ఝాసయేపి ఏసేవ నయో. పుచ్ఛాయ వసో పుచ్ఛావసో, సో ఏతస్స అత్థీతి పుచ్ఛావసికో. సుత్తదేసనాయ వత్థుభూతస్స అత్థస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, అత్థుప్పత్తి ఏవ అట్ఠుప్పత్తి, సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. అథ వా నిక్ఖిపీయతి సుత్తం ఏతేనాతి నిక్ఖేపో, అత్తజ్ఝాసయాది ఏవ. ఏతస్మిం పన అత్థవికప్పే అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో. పరేసం అజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో. పుచ్ఛీయతీతి పుచ్ఛా, పుచ్ఛితబ్బో అత్థో. పుచ్ఛనవసేన పవత్తం ధమ్మప్పటిగ్గాహకానం వచనం పుచ్ఛావసం, తదేవ నిక్ఖేపసద్దాపేక్ఖాయ పుచ్ఛావసికోతి పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తం. తథా అత్థుప్పత్తియేవ అట్ఠుప్పత్తికోతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ పరేసం ఇన్ద్రియపరిపాకాదికారణనిరపేక్ఖత్తా అత్తజ్ఝాసయస్స విసుం సుత్తనిక్ఖేపభావో యుత్తో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ ధమ్మతన్తిఠపనత్థం పవత్తితదేసనత్తా, పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం పన పరేసం అజ్ఝాసయపుచ్ఛానం దేసనాపవత్తిహేతుభూతానం ఉప్పత్తియం పవత్తితానం కథమట్ఠుప్పత్తియా అనవరోధో, పుచ్ఛావసికఅట్ఠుప్పత్తిపుబ్బకానం వా పరజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తితానం కథం పరజ్ఝాసయే అనవరోధోతి? న చోదేతబ్బమేతం. పరేసఞ్హి అభినీహారపరిపుచ్ఛాదివినిచ్ఛయాదివినిముత్తస్సేవ సుత్తన్తదేసనాకారణుప్పాదస్స అట్ఠుప్పత్తిభావేన గహితత్తా పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం విసుం గహణం. తథా హి బ్రహ్మజాలధమ్మదాయాదసుత్తాదీనం వణ్ణావణ్ణఆమిసుప్పాదాదిదేసనానిమిత్తం అట్ఠుప్పత్తి వుచ్చతి, పరేసం పుచ్ఛాయ వినా అజ్ఝాసయమేవ నిమిత్తం కత్వా దేసితో పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసేన దేసితో పుచ్ఛావసికోతి పాకటోయమత్థోతి.

తత్థ పఠమాదీని తీణి బోధిసుత్తాని ముచలిన్దసుత్తం, ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనసుత్తం, పచ్చవేక్ఖణసుత్తం, పపఞ్చసఞ్ఞాసుత్తన్తి ఇమేసం ఉదానానం అత్తజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో. హుహుఙ్కసుత్తం, బ్రాహ్మణజాతికసుత్తం, బాహియసుత్తన్తి ఇమేసం ఉదానానం పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో. రాజసుత్తం, సక్కారసుత్తం, ఉచ్ఛాదనసుత్తం, పిణ్డపాతికసుత్తం, సిప్పసుత్తం, గోపాలసుత్తం, సున్దరికసుత్తం, మాతుసుత్తం, సఙ్ఘభేదకసుత్తం, ఉదపానసుత్తం, తథాగతుప్పాదసుత్తం, మోనేయ్యసుత్తం, పాటలిగామియసుత్తం, ద్వేపి దబ్బసుత్తానీతి ఏతేసం ఉదానానం అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో. పాలిలేయ్యసుత్తం, పియసుత్తం, నాగసమాలసుత్తం, విసాఖాసుత్తఞ్చాతి ఇమేసం ఉదానానం అత్తజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో చ నిక్ఖేపో. సేసానం ఏకపఞ్ఞాసాయ సుత్తానం పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో. ఏవమేతేసం ఉదానానం అత్తజ్ఝాసయాదివసేన నిక్ఖేపవిసేసో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ యాని ఉదానాని భగవతా భిక్ఖూనం సమ్ముఖా భాసితాని, తాని తేహి యథాభాసితసుత్తాని వచసా పరిచితాని మనసానుపేక్ఖితాని ధమ్మభణ్డాగారికస్స కథితాని. యాని పన భగవతా భిక్ఖూనం అసమ్ముఖా భాసితాని, తానిపి అపరభాగే భగవతా ధమ్మభణ్డాగారికస్స పున భాసితాని. ఏవం సబ్బానిపి తాని ఆయస్మా ఆనన్దో ఏకజ్ఝం కత్వా ధారేన్తో భిక్ఖూనఞ్చ వాచేన్తో అపరభాగే పఠమమహాసఙ్గీతికాలే ఉదానన్త్వేవ సఙ్గహం ఆరోపేసీతి వేదితబ్బం.

తేన ఖో పన సమయేనాతిఆదీసు తేన సమయేనాతి చ భుమ్మత్థే కరణవచనం, ఖో పనాతి నిపాతో, తస్మిం సమయేతి అత్థో. కస్మిం పన సమయే? యం సమయం భగవా ఉరువేలాయం విహరతి నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే బోధిరుక్ఖమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధో. తస్మిం సమయే. సత్తాహన్తి సత్త అహాని సత్తాహం, అచ్చన్తసంయోగత్థే ఏతం ఉపయోగవచనం. యస్మా భగవా తం సత్తాహం నిరన్తరతాయ అచ్చన్తమేవ ఫలసమాపత్తిసుఖేన విహాసి, తస్మా సత్తాహన్తి అచ్చన్తసంయోగవసేన ఉపయోగవచనం వుత్తం. ఏకపల్లఙ్కేనాతి విసాఖాపుణ్ణమాయ అనత్థఙ్గతేయేవ సూరియే అపరాజితపల్లఙ్కవరే వజిరాసనే నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయ సకిమ్పి అనుట్ఠహిత్వా యథాఆభుజితేన ఏకేనేవ పల్లఙ్కేన.

విముత్తిసుఖపటిసంవేదీతి విముత్తిసుఖం ఫలసమాపత్తిసుఖం పటిసంవేదియమానో నిసిన్నో హోతీతి అత్థో. తత్థ విముత్తీతి తదఙ్గవిముత్తి, విక్ఖమ్భనవిముత్తి, సముచ్ఛేదవిముత్తి, పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి, నిస్సరణవిముత్తీతి పఞ్చ విముత్తియో. తాసు యం దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగాదీహి తేహి తేహి గుణఙ్గేహి నామరూపపరిచ్ఛేదాదీహి విపస్సనఙ్గేహి చ యావ తస్స తస్స అఙ్గస్స అపరిహానివసేన పవత్తి, తావ తంతంపటిపక్ఖతో విముచ్చనతో విముచ్చనం పహానం. సేయ్యథిదం? దానేన మచ్ఛరియలోభాదితో, సీలేన పాణాతిపాతాదితో, నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠితో, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీహి, తస్సేవ అపరభాగేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావతో, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహతో, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయే అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనేన అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముచ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముచ్చితుకమ్యతాయ, ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమేన ధమ్మట్ఠితియం నిబ్బానే చ పటిలోమభావతో, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తభావతో విముచ్చనం, అయం తదఙ్గవిముత్తి నామ. యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా యావస్స అపరిహానివసేన పవత్తి, తావ కామచ్ఛన్దాదీనం నీవరణానఞ్చేవ, వితక్కాదీనఞ్చ పచ్చనీకధమ్మానం, అనుప్పత్తిసఞ్ఞితం విముచ్చనం, అయం విక్ఖమ్భనవిముత్తి నామ. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అరియస్స సన్తానే యథారహం ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭; విభ. ౬౨౮) నయేన వుత్తస్స సముదయపక్ఖియస్స కిలేసగణస్స పున అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన సముచ్ఛేదప్పహానవసేన విముచ్చనం, అయం సముచ్ఛేదవిముత్తి నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం, అయం పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి నామ. సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పన సబ్బసఙ్ఖారవిముత్తం నిబ్బానం, అయం నిస్సరణవిముత్తి నామ. ఇధ పన భగవతో నిబ్బానారమ్మణా ఫలవిముత్తి అధిప్పేతా. తేన వుత్తం – ‘‘విముత్తిసుఖపటిసంవేదీతి విముత్తిసుఖం ఫలసమాపత్తిసుఖం పటిసంవేదియమానో నిసిన్నో హోతీతి అత్థో’’తి.

విముత్తీతి చ ఉపక్కిలేసేహి పటిప్పస్సద్ధివసేన చిత్తస్స విముత్తభావో, చిత్తమేవ వా తథా విముత్తం వేదితబ్బం, తాయ విముత్తియా జాతం సమ్పయుత్తం వా సుఖం విముత్తిసుఖం. ‘‘యాయం, భన్తే, ఉపేక్ఖా సన్తే సుఖే వుత్తా భగవతా’’తి (మ. ని. ౨.౮౮) వచనతో ఉపేక్ఖాపి చేత్థ సుఖమిచ్చేవ వేదితబ్బా. తథా చ వుత్తం సమ్మోహవినోదనియం ‘‘ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౩౨). భగవా హి చతుత్థజ్ఝానికం అరహత్తసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, న ఇతరం. అథ వా ‘‘తేసం వూపసమో సుఖో’’తిఆదీసు యథా సఙ్ఖారదుక్ఖూపసమో సుఖోతి వుచ్చతి, ఏవం సకలకిలేసదుక్ఖూపసమభావతో అగ్గఫలే లబ్భమానా పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి ఏవ ఇధ సుఖన్తి వేదితబ్బా. తయిదం విముత్తిసుఖం మగ్గవీథియం కాలన్తరేతి ఫలచిత్తస్స పవత్తివిభాగేన దువిధం హోతి. ఏకేకస్స హి అరియమగ్గస్స అనన్తరా తస్స తస్సేవ విపాకభూతాని నిబ్బానారమ్మణాని తీణి ద్వే వా ఫలచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి అనన్తరవిపాకత్తా లోకుత్తరకుసలానం. యస్మిఞ్హి జవనవారే అరియమగ్గో ఉప్పజ్జతి, తత్థ యదా ద్వే అనులోమాని, తదా తతియం గోత్రభు, చతుత్థం మగ్గచిత్తం, తతో పరం తీణి ఫలచిత్తాని హోన్తి. యదా పన తీణి అనులోమాని, తదా చతుత్థం గోత్రభు, పఞ్చమం మగ్గచిత్తం, తతో పరం ద్వే ఫలచిత్తాని హోన్తి. ఏవం చతుత్థం పఞ్చమం అప్పనావసేన పవత్తతి, న తతో పరం భవఙ్గస్స ఆసన్నత్తా. కేచి పన ‘‘ఛట్ఠమ్పి చిత్తం అప్పేతీ’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాసు (విసుద్ధి. ౨.౮౧౧) పటిక్ఖిత్తం. ఏవం మగ్గవీథియం ఫలం వేదితబ్బం. కాలన్తరే ఫలం పన ఫలసమాపత్తివసేన పవత్తం, నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స ఉప్పజ్జమానఞ్చ ఏతేనేవ సఙ్గహితం. సా పనాయం ఫలసమాపత్తి అత్థతో లోకుత్తరకుసలానం విపాకభూతా నిబ్బానారమ్మణా అప్పనాతి దట్ఠబ్బా.