౭. చూళవగ్గో
౧. పఠమలకుణ్డకభద్దియసుత్తవణ్ణనా
౬౧. చూళవగ్గస్స పఠమే లకుణ్డకభద్దియన్తి ఏత్థ భద్దియోతి తస్స ఆయస్మతో నామం, కాయస్స పన రస్సత్తా ‘‘లకుణ్డకభద్దియో’’తి నం సఞ్జానన్తి. సో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో మహద్ధనో మహాభోగో రూపేన అపాసాదికో దుబ్బణ్ణో దుద్దసికో ఓకోటిమకో. సో ఏకదివసం సత్థరి జేతవనే విహరన్తే ఉపాసకేహి సద్ధిం విహారం గన్త్వా ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. తదా సేక్ఖా భిక్ఖూ యేభుయ్యేన ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఉపరిమగ్గత్థాయ కమ్మట్ఠానం యాచన్తి, ధమ్మదేసనం యాచన్తి, పఞ్హం పుచ్ఛన్తి. సో తేసం అధిప్పాయం పూరేన్తో కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖతి, ధమ్మం దేసేతి, పఞ్హం విస్సజ్జేతి. తే ఘటేన్తా వాయమన్తా అప్పేకచ్చే సకదాగామిఫలం, అప్పేకచ్చే అనాగామిఫలం, అప్పేకచ్చే అరహత్తం, అప్పేకచ్చే తిస్సో విజ్జా, అప్పేకచ్చే ఛళభిఞ్ఞా, అప్పేకచ్చే చతస్సో పటిసమ్భిదా అధిగచ్ఛన్తి. తే దిస్వా లకుణ్డకభద్దియోపి సేఖో సమానో కాలం ఞత్వా అత్తనో చిత్తకల్లతఞ్చ సల్లేఖఞ్చ పచ్చవేక్ఖిత్వా ధమ్మసేనాపతిం ఉపసఙ్కమిత్వా కతపటిసన్థారో సమ్మోదమానో ధమ్మదేసనం యాచి. సోపిస్స అజ్ఝాసయస్స అనురూపం కథం కథేసి. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆయస్మన్తం లకుణ్డకభద్దియం అనేకపరియాయేన ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేతీ’’తిఆది.
తత్థ అనేకపరియాయేనాతి ‘‘ఇతిపి పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా, ఇతిపి దుక్ఖా, ఇతిపి అనత్తా’’తి ఏవం అనేకేహి కారణేహి. ధమ్మియా కథాయాతి పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ఉదయబ్బయాదిపకాసనియా ధమ్మియా కథాయ. సన్దస్సేతీతి తానియేవ అనిచ్చాదిలక్ఖణాని ఉదయబ్బయాదికే చ సమ్మా దస్సేతి, హత్థేన గహేత్వా వియ పచ్చక్ఖతో దస్సేతి. సమాదపేతీతి తత్థ లక్ఖణారమ్మణికం విపస్సనం సమ్మా ఆదపేతి, యథా వీథిపటిపన్నా హుత్వా పవత్తతి, ఏవం గణ్హాపేతి. సముత్తేజేతీతి విపస్సనాయ ఆరద్ధాయ సఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయాదీసు ఉపట్ఠహన్తేసు యథాకాలం పగ్గహనిగ్గహసముపేక్ఖణేహి బోజ్ఝఙ్గానం అనుపవత్తనేన భావనం మజ్ఝిమం వీథిం ఓతారేత్వా యథా విపస్సనాఞాణం సూరం పసన్నం హుత్వా వహతి, ఏవం ఇన్ద్రియానం విసదభావకరణేన విపస్సనాచిత్తం సమ్మా ఉత్తేజేతి, విసదాపనవసేన వోదపేతి. సమ్పహంసేతీతి తథా పవత్తియమానాయ విపస్సనాయ సమప్పవత్తభావనావసేన చేవ ఉపరిలద్ధబ్బభావనాబలేన చ చిత్తం సమ్మా పహంసేతి, లద్ధస్సాదవసేన వా సుట్ఠు తోసేతి. అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చీతి యథా యథా ధమ్మసేనాపతి ధమ్మం దేసేతి, తథా తథా తథలక్ఖణం విపస్సన్తస్స థేరస్స చ దేసనానుభావేన, అత్తనో చ ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా దేసనానుసారేన ఞాణే అనుపవత్తన్తే కామాసవాదీసు కఞ్చి ఆసవం అగ్గహేత్వా మగ్గపటిపాటియావ అనవసేసతో చిత్తం విముచ్చి, అరహత్తఫలం సచ్ఛాకాసీతి అత్థో.
ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం ఆయస్మతో లకుణ్డకభద్దియస్స అఞ్ఞారాధనసఙ్ఖాతం అత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.
తత్థ ఉద్ధన్తి రూపధాతుయా అరూపధాతుయా చ. అధోతి కామధాతుయా. సబ్బధీతి సబ్బస్మిమ్పి సఙ్ఖారగతే. విప్పముత్తోతి పుబ్బభాగే విక్ఖమ్భనవిముత్తియా అపరభాగే సముచ్ఛేదపటిపస్సద్ధివిముత్తీహి సబ్బప్పకారేన విముత్తో. ఏత్థ చ ఉద్ధం విప్పముత్తోతి ఏతేన పఞ్చుద్ధమ్భాగియసంయోజనపహానం దస్సేతి. అధో విప్పముత్తోతి ఏతేన పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనపహానం. సబ్బధి విప్పముత్తోతి ఏతేన అవసిట్ఠసబ్బాకుసలపహానం దస్సేతి. అథ వా ఉద్ధన్తి అనాగతకాలగ్గహణం. అధోతి అతీతకాలగ్గహణం. ఉభయగ్గహణేనేవ తదుభయపటిసంయుత్తత్తా పచ్చుప్పన్నో అద్ధా గహితో హోతి, తత్థ అనాగతకాలగ్గహణేన అనాగతక్ఖన్ధాయతనధాతుయో గహితా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బధీతి కామభేదాదికే సబ్బస్మిం భవే. ఇదం వుత్తం హోతి – అనాగతో అతీతో పచ్చుప్పన్నోతి ఏవం తియద్ధసఙ్గహితే సబ్బస్మిం భవే విప్పముత్తోతి.
అయంహమస్మీతి అనానుపస్సీతి యో ఏవం విప్పముత్తో, సో రూపవేదనాదీసు ‘‘అయం నామ ధమ్మో అహమస్మీ’’తి దిట్ఠిమానమఞ్ఞనావసేన ఏవం నానుపస్సతి. తస్స తథా దస్సనే కారణం నత్థీతి అధిప్పాయో. అథ వా అయంహమస్మీతి అనానుపస్సీతి ఇదం యథావుత్తాయ విముత్తియా అధిగముపాయదీపనం. తియద్ధసఙ్గహితే తేభూమకే సఙ్ఖారే ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి పవత్తనసభావాయ మఞ్ఞనాయ అనధిట్ఠానం కత్వా ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మే సో అత్తా’’తి ఏవం ఉప్పజ్జమానా యా పుబ్బభాగవుట్ఠానగామినీ విపస్సనా, సా విముత్తియా పదట్ఠానం. ఏవం విముత్తో ఉదతారి ఓఘం, అతిణ్ణపుబ్బం అపునబ్భవాయాతి ఏవం దసహి సంయోజనేహి సబ్బాకుసలేహి చ సబ్బథా విముత్తో అరహా అరియమగ్గాధిగమనతో పుబ్బే సుపినన్తేపి అతిణ్ణపుబ్బం కామోఘో భవోఘో దిట్ఠోఘో అవిజ్జోఘోతి ఇమం చతుబ్బిధం ఓఘం, సంసారమహోఘమేవ వా అపునబ్భవాయ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానాయ ఉదతారి ఉత్తిణ్ణో, ఉత్తరిత్వా పారే ఠితోతి అత్థో.
పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. దుతియలకుణ్డకభద్దియసుత్తవణ్ణనా
౬౨. దుతియే సేఖం మఞ్ఞమానోతి ‘‘సేఖో అయ’’న్తి మఞ్ఞమానో. తత్రాయం వచనత్థో – సిక్ఖతీతి సేఖో. కిం సిక్ఖతి? అధిసీలం అధిచిత్తం అధిపఞ్ఞఞ్చ. అథ వా సిక్ఖనం సిక్ఖా, సా ఏతస్స సీలన్తి సేఖో. సో హి అపరియోసితసిక్ఖత్తా తదధిముత్తత్తా చ ఏకన్తేన సిక్ఖనసీలో, న పరినిట్ఠితసిక్ఖో అసేఖో వియ తత్థ పటిప్పస్సద్ధుస్సుక్కో, నాపి విస్సట్ఠసిక్ఖో పచురజనో వియ తత్థ అనధిముత్తో. అథ వా అరియాయ జాతియా తీసు సిక్ఖాసు జాతో, తత్థ వా భవోతి సేఖో. భియ్యోసోమత్తాయాతి పమాణతో ఉత్తరి, పమాణం అతిక్కమిత్వా అధికతరన్తి అత్థో. ఆయస్మా హి లకుణ్డకభద్దియో పఠమసుత్తే వుత్తేన విధినా పఠమోవాదేన యథానిసిన్నోవ ఆసవక్ఖయప్పత్తో. ధమ్మసేనాపతి పన తస్స తం అరహత్తప్పత్తిం అనావజ్జనేన అజానిత్వా ‘‘సేఖోయేవా’’తి మఞ్ఞమానో అప్పం యాచితో బహుం దదమానో ఉళారపురిసో వియ భియ్యో భియ్యో అనేకపరియాయేన ఆసవక్ఖయాయ ధమ్మం కథేతియేవ. ఆయస్మాపి లకుణ్డకభద్దియో ‘‘కతకిచ్చో దానాహం, కిం ఇమినా ఓవాదేనా’’తి అచిన్తేత్వా సద్ధమ్మగారవేన పుబ్బే వియ సక్కచ్చం సుణాతియేవ. తం దిస్వా భగవా గన్ధకుటియం నిసిన్నోయేవ బుద్ధానుభావేన యథా ధమ్మసేనాపతి తస్స కిలేసక్ఖయం జానాతి, తథా కత్వా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి. తేన వుత్తం ‘‘తేన ఖో పన సమయేనా’’తిఆది. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం అనన్తరసుత్తే వుత్తమేవ.
గాథాయం పన అచ్ఛేచ్ఛి వట్టన్తి అనవసేసతో కిలేసవట్టం సముచ్ఛిన్ది, ఛిన్నే చ కిలేసవట్టే కమ్మవట్టమ్పి ఛిన్నమేవ. బ్యగా నిరాసన్తి ఆసా వుచ్చతి తణ్హా, నత్థి ఏత్థ ఆసాతి నిరాసం, నిబ్బానం. తం నిరాసం విసేసేన అగా అధిగతోతి బ్యగా, అగ్గమగ్గస్స అధిగతత్తా పున అధిగమకారణేన వినా అధిగతోతి అత్థో. యస్మా తణ్హా దుక్ఖసముదయభూతా, తాయ పహీనాయ అప్పహీనో నామ కిలేసో నత్థి, తస్మాస్స తణ్హాపహానం సవిసేసం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘విసుక్ఖా సరితా న సన్దతీ’’తి ఆహ. తస్సత్థో – చతుత్థసూరియపాతుభావేన వియ మహానదియో చతుత్థమగ్గఞాణుప్పాదేన అనవసేసతో విసుక్ఖా విసోసితా తణ్హాసరితా నదీ న సన్దతి, ఇతో పట్ఠాయ న పవత్తతి. తణ్హా హి ‘‘సరితా’’తి వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘సరితాని సినేహితాని చ, సోమనస్సాని భవన్తి జన్తునో’’తి (ధ. ప. ౩౪౧), ‘‘సరితా విసత్తికా’’తి (ధ. స. ౧౦౬౫; మహాని. ౩) చ. ఛిన్నం వట్టం న వత్తతీతి ఏవం కిలేసవట్టసముచ్ఛేదేన ఛిన్నం వట్టం అనుప్పాదధమ్మతం అవిపాకధమ్మతఞ్చ ఆపాదనేన ఉపచ్ఛిన్నం కమ్మవట్టం న వత్తతి న పవత్తతి. ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సాతి యదేతం సబ్బసో కిలేసవట్టాభావతో కమ్మవట్టస్స అప్పవత్తనం, సో ఆయతిం విపాకవట్టస్స ఏకంసేనేవ అనుప్పాదో ఏవ సకలస్సాపి సంసారదుక్ఖస్స అన్తో పరిచ్ఛేదో పరివటుమభావోతి.
దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పఠమసత్తసుత్తవణ్ణనా
౬౩. తతియే కామేసూతి వత్థుకామేసు. అతివేలన్తి వేలం అతిక్కమిత్వా. సత్తాతి అయోనిసోమనసికారబహులతాయ విజ్జమానమ్పి ఆదీనవం అనోలోకేత్వా అస్సాదమేవ సరిత్వా సజ్జనవసేన సత్తా, ఆసత్తా లగ్గాతి అత్థో. రత్తాతి వత్థం వియ రఙ్గజాతేన చిత్తస్స విపరిణామకరణేన ఛన్దరాగేన రత్తా సారత్తా. గిద్ధాతి అభికఙ్ఖనసభావేన అభిజ్ఝనేన గిద్ధా గేధం ఆపన్నా. గధితాతి రాగముచ్ఛితా వియ దుమ్మోచనీయభావేన తత్థ పటిబద్ధా. ముచ్ఛితాతి కిలేసవసేన విసఞ్ఞీభూతా వియ అనఞ్ఞకిచ్చా ముచ్ఛం మోహం ఆపన్నా. అజ్ఝోపన్నాతి అనఞ్ఞసాధారణే వియ కత్వా గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా ఠితా. సమ్మత్తకజాతాతి కామేసు పాతబ్యతం ఆపజ్జన్తా అప్పసుఖవేదనాయ సమ్మత్తకా సుట్ఠు మత్తకా జాతా. ‘‘సమ్మోదకజాతా’’తిపి పాఠో, జాతసమ్మోదనా ఉప్పన్నపహంసాతి అత్థో. సబ్బేహిపి పదేహి తేసం తణ్హాధిపన్నతంయేవ వదతి. ఏత్థ చ పఠమం ‘‘కామేసూ’’తి వత్వా పునపి ‘‘కామేసూ’’తి వచనం తేసం సత్తానం తదధిముత్తిదీపనత్థం. తేన సబ్బిరియాపథేసు కామగుణసమఙ్గినో హుత్వా తదా విహరింసూతి దస్సేతి.
తస్మిఞ్హి సమయే ఠపేత్వా అరియసావకే సబ్బే సావత్థివాసినో ఉస్సవం ఘోసేత్వా యథావిభవం ఆపానభూమిం సజ్జేత్వా భుఞ్జన్తా పివన్తా ఆవి చేవ రహో చ కామే పరిభుఞ్జన్తా ఇన్ద్రియాని పరిచారేన్తా కామేసు పాతబ్యతం ఆపజ్జింసు. భిక్ఖూ సావత్థియం పిణ్డాయ చరన్తా తత్థ తత్థ గేహే ఆరాముయ్యానాదీసు చ మనుస్సే ఉస్సవం ఘోసేత్వా కామనిన్నే తథా పటిపజ్జన్తే దిస్వా ‘‘విహారం గన్త్వా సణ్హసుఖుమం ధమ్మం లభిస్సామా’’తి భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ…పే… కామేసు విహరన్తీ’’తి.
ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం తేసం మనుస్సానం ఆపానభూమిరమణీయేసు మహాపరిళాహేసు అనేకానత్థానుబన్ధేసు ఘోరాసయ్హకటుకఫలేసు కామేసు అనాదీనవదస్సితం సబ్బాకారతో విదిత్వా కామానఞ్చేవ కిలేసానఞ్చ ఆదీనవవిభావనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.
తత్థ కామేసు సత్తాతి వత్థుకామేసు కిలేసకామేన రత్తా మత్తా సత్తా విసత్తా లగ్గా లగ్గితా సంయుత్తా. కామసఙ్గసత్తాతి తాయేవ కామసత్తియా వత్థుకామేసు రాగసఙ్గేన చేవ దిట్ఠిమానదోసఅవిజ్జాసఙ్గేహి చ సత్తా ఆసత్తా. సంయోజనే వజ్జమపస్సమానాతి కమ్మవట్టం విపాకవట్టేన, భవాదికే వా భవన్తరాదీహి, సత్తే వా దుక్ఖేహి సంయోజనతో బన్ధనతో సంయోజననామకే కామరాగాదికిలేసజాతే సంయోజనీయేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సితాయ వట్టదుక్ఖమూలభావాదికం వజ్జం దోసం ఆదీనవం అపస్సన్తా. న హి జాతు సంయోజనసఙ్గసత్తా, ఓఘం తరేయ్యుం విపులం మహన్తన్తి ఏవం ఆదీనవదస్సనాభావేన సంయోజనసభావేసు సఙ్గేసు, సంయోజనసఙ్ఖాతేహి వా సఙ్గేహి తేసం విసయేసు తేభూమకధమ్మేసు సత్తా విపులవిసయతాయ అనాదికాలతాయ చ విపులం విత్థిణ్ణం మహన్తఞ్చ కామాదిఓఘం, సంసారోఘమేవ వా న కదాచి తరేయ్యుం, ఏకంసేనేవ తస్స ఓఘస్స పారం న గచ్ఛేయ్యున్తి అత్థో.
తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. దుతియసత్తసుత్తవణ్ణనా
౬౪. చతుత్థే అన్ధీకతాతి కామా నామ అనన్ధమ్పి అన్ధం కరోన్తి.
యథాహ –
‘‘లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;
అన్ధతమం తదా హోతి, యం లోభో సహతే నర’’న్తి. (ఇతివు. ౮౮; మహాని. ౫; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౮) –
తస్మా కామేన అనన్ధాపి అన్ధా కతాతి అన్ధీకతా. సేసం అనన్తరసుత్తే వుత్తనయమేవ. తత్థ హి మనుస్సానం పవత్తి భిక్ఖూహి దిస్వా భగవతో ఆరోచితా, ఇధ భగవతా సామంయేవ దిట్ఠాతి అయమేవ విసేసో. సత్థా సావత్థితో నిక్ఖమిత్వా జేతవనం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అచిరవతియం నదియం మచ్ఛబన్ధేహి ఓడ్డితం కుమినం పవిసిత్వా నిక్ఖన్తుం అసక్కోన్తే బహూ మచ్ఛే పస్సి, తతో అపరభాగే ఏకం ఖీరపకం వచ్ఛం గోరవం కత్వా అనుబన్ధిత్వా థఞ్ఞపిపాసాయ గీవం పసారేత్వా మాతు అన్తరసత్థియం ముఖం ఉపనేన్తం పస్సి. అథ భగవా విహారం పవిసిత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో పచ్ఛిమం వత్థుద్వయం పురిమస్స ఉపమానభావేన గహేత్వా ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.
తత్థ కామన్ధాతి వత్థుకామేసు కిలేసకామేన అన్ధా విచక్ఖుకా కతా. జాలసఞ్ఛన్నాతి సకత్తభావపరత్తభావేసు అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనేసు, తన్నిస్సితేసు చ ధమ్మేసు అతీతాదివసేన అనేకభేదభిన్నేసు హేట్ఠుపరియవసేన అపరాపరం ఉప్పత్తియా అన్తోగధానం అనత్థావహతో చ జాలభూతాయ తణ్హాయ సుఖుమచ్ఛిద్దేన జాలేన పరివుతో వియ ఉదకరహదో సఞ్ఛన్నా పలిగుణ్ఠితా అజ్ఝోత్థటా. తణ్హాఛదనఛాదితాతి తణ్హాసఙ్ఖాతేన ఛదనేన సేవాలపణకేన వియ ఉదకం ఛాదితా, పటిచ్ఛన్నా పిహితాతి అత్థో. పదద్వయేనాపి కామచ్ఛన్దనీవరణనివారితకుసలచిత్తాచారతం దస్సేతి.
పమత్తబన్ధునా బద్ధాతి కిలేసమారేన దేవపుత్తమారేన చ బద్ధా. యదగ్గేన హి కిలేసమారేన బద్ధా, తదగ్గేన దేవపుత్తమారేనపి బద్ధా నామ హోన్తి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో;
తేన తం బాధయిస్సామి, న మే సమణ మోక్ఖసీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౫౧; మహావ. ౩౩);
నముచి కణ్హో పమత్తబన్ధూతి తీణి మారస్స నామాని. దేవపుత్తమారోపి హి కిలేసమారో వియ అనత్థేన పమత్తే సత్తే బన్ధతీతి పమత్తబన్ధు. ‘‘పమత్తా బన్ధనే బద్ధా’’తిపి పఠన్తి. తత్థ బన్ధనేతి కామగుణబన్ధనేతి అత్థో. బద్ధాతి నియమితా. యథా కిం? మచ్ఛావ కుమినాముఖే యథా నామ మచ్ఛబన్ధకేన ఓడ్డితస్స కుమినస్స ముఖే పవిట్ఠా మచ్ఛా తేన బద్ధా హుత్వా మరణమన్వేన్తి పాపుణన్తి, ఏవమేవ మారేన ఓడ్డితేన కామగుణబన్ధనేన బద్ధా ఇమే సత్తా జరామరణమన్వేన్తి. వచ్ఛో ఖీరపకోవ మాతరం యథా ఖీరపాయీ తరుణవచ్ఛో అత్తనో మాతరం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి, న అఞ్ఞం ఏవం మారబన్ధనబద్ధా సత్తా సంసారే పరిబ్భమన్తా మరణమేవ అన్వేన్తి అనుగచ్ఛన్తి, న అజరం అమరణం నిబ్బానన్తి అధిప్పాయో.
చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. అపరలకుణ్డకభద్దియసుత్తవణ్ణనా
౬౫. పఞ్చమే సమ్బహులానం భిక్ఖూనం పిట్ఠితో పిట్ఠితోతి ఆయస్మా లకుణ్డకభద్దియో ఏకదివసం సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం గామన్తరేన పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో పత్తం వోదకం కత్వా థవికాయ పక్ఖిపిత్వా అంసే లగ్గేత్వా చీవరం సఙ్ఘరిత్వా తమ్పి వామంసే ఠపేత్వా పాసాదికేన అభిక్కన్తేన పటిక్కన్తేన ఆలోకితేన విలోకితేన సమిఞ్జితేన పసారితేన ఓక్ఖిత్తచక్ఖు ఇరియాపథసమ్పన్నో అత్తనో సతిపఞ్ఞావేపుల్లం పకాసేన్తో వియ సతిసమ్పజఞ్ఞం సూపట్ఠితం కత్వా సమాహితేన చిత్తేన పదే పదం నిక్ఖిపన్తో గచ్ఛతి, గచ్ఛన్తో చ భిక్ఖూనం పచ్ఛతో పచ్ఛతో గచ్ఛతి తేహి భిక్ఖూహి అసంమిస్సో. కస్మా? అసంసట్ఠవిహారితాయ. అపిచ తస్సాయస్మతో రూపం పరిభూతం పరిభవట్ఠానీయం పుథుజ్జనా ఓహీళేన్తి. థేరో తం జానిత్వా పిట్ఠితో పిట్ఠితో గచ్ఛతి ‘‘మా ఇమే మం నిస్సాయ అపుఞ్ఞం పసవింసూ’’తి. ఏవం తే భిక్ఖూ చ థేరో చ సావత్థిం పత్వా విహారం పవిసిత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా లకుణ్డకభద్దియో’’తిఆది.
తత్థ దుబ్బణ్ణన్తి విరూపం. తేనస్స వణ్ణసమ్పత్తియా సణ్ఠానసమ్పత్తియా చ అభావం దస్సేతి. దుద్దసికన్తి అపాసాదికదస్సనం. తేనస్స అనుబ్యఞ్జనసమ్పత్తియా ఆకారసమ్పత్తియా చ అభావం దస్సేతి. ఓకోటిమకన్తి రస్సం. ఇమినా ఆరోహసమ్పత్తియా అభావం దస్సేతి. యేభుయ్యేన భిక్ఖూనం పరిభూతరూపన్తి పుథుజ్జనభిక్ఖూహి ఓహీళితరూపం. పుథుజ్జనా ఏకచ్చే ఛబ్బగ్గియాదయో తస్సాయస్మతో గుణం అజానన్తా హత్థకణ్ణచూళికాదీసు గణ్హన్తా పరామసన్తా కీళన్తా పరిభవన్తి, న అరియా, కల్యాణపుథుజ్జనా వా.
భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి కస్మా ఆమన్తేసి? థేరస్స గుణం పకాసేతుం. ఏవం కిర భగవతో అహోసి ‘‘ఇమే భిక్ఖూ మమ పుత్తస్స మహానుభావతం న జానన్తి, తేన తం పరిభవన్తి, తం నేసం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ భవిస్సతి, హన్దాహం ఇమస్స గుణే భిక్ఖూనం పకాసేత్వా పరిభవతో నం మోచేస్సామీ’’తి.
పస్సథ నోతి పస్సథ ను. న చ సా సమాపత్తి సులభరూపా, యా తేన భిక్ఖునా అసమాపన్నపుబ్బాతి రూపసమాపత్తి అరూపసమాపత్తి బ్రహ్మవిహారసమాపత్తి నిరోధసమాపత్తి ఫలసమాపత్తీతి ఏవం పభేదా సావకసాధారణా యా కాచి సమాపత్తియో నామ, తాసు ఏకాపి సమాపత్తి న సులభరూపా, దుల్లభా, నత్థియేవ సా తేన లకుణ్డకభద్దియేన భిక్ఖునా అసమాపన్నపుబ్బా. ఏతేనస్స యం వుత్తం. ‘‘మహిద్ధికో మహానుభావో’’తి, తత్థ మహిద్ధికతం పకాసేత్వా ఇదాని మహానుభావతం దస్సేతుం ‘‘యస్స చత్థాయా’’తిఆదిమాహ. తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఏత్థ చ భగవా ‘‘ఏసో, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ’’తిఆదినా, ‘‘భిక్ఖవే, అయం భిక్ఖు న యో వా సో వా దుబ్బణ్ణో దుద్దసికో ఓకోటిమకోతి భిక్ఖూనం పిట్ఠితో పిట్ఠితో ఆగచ్ఛతీతి చ ఏత్తకేన న ఓఞ్ఞాతబ్బో, అథ ఖో మహిద్ధికో మహానుభావో, యంకిఞ్చి సావకేన పత్తబ్బం, సబ్బం తం తేన అనుప్పత్తం, తస్మా తం పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుం కత్వా ఓలోకేథ, తం వో దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి దస్సేతి.
ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం ఆయస్మతో లకుణ్డకభద్దియస్స మహిద్ధికతామహానుభావతాదిభేదం గుణరాసిం సబ్బాకారతో జానిత్వా తదత్థదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.
తత్థ నేలఙ్గోతి ఏలం వుచ్చతి దోసో, నాస్స ఏలన్తి నేలం. కిం పన తం? సుపరిసుద్ధసీలం. తఞ్హి నిద్దోసట్ఠేన ఇధ ‘‘నేల’’న్తి అధిప్పేతం. తం నేలం పధానభూతం అఙ్గం ఏతస్సాతి నేలఙ్గో. సో యం ‘‘రథో’’తి వక్ఖతి, తేన సమ్బన్ధో, తస్మా సుపరిసుద్ధసీలఙ్గోతి అత్థో. అరహత్తఫలసీలఞ్హి ఇధాధిప్పేతం. సేతో పచ్ఛాదో ఏతస్సాతి సేతపచ్ఛాదో. పచ్ఛాదోతి రథస్స ఉపరి అత్థరితబ్బకమ్బలాది. సో పన సుపరిసుద్ధధవలభావేన సేతో వా హోతి రత్తనీలాదీసు వా అఞ్ఞతరో. ఇధ పన అరహత్తఫలవిముత్తియా అధిప్పేతత్తా సుపరిసుద్ధభావం ఉపాదాయ ‘‘సేతపచ్ఛాదో’’తి వుత్తం యథా అఞ్ఞత్రాపి ‘‘రథో సీలపరిక్ఖారో’’తి. ఏకో సతిసఙ్ఖాతో అరో ఏతస్సాతి ఏకారో. వత్తతీతి పవత్తతి. రథోతి థేరస్స అత్తభావం సన్ధాయ వదతి.
అనీఘన్తి నిద్దుక్ఖం, ఖోభవిరహితం యానం వియ కిలేసపరిఖోభవిరహితన్తి అత్థో. ఆయన్తన్తి సమ్బహులానం భిక్ఖూనం పిట్ఠితో పిట్ఠితో ఆగచ్ఛన్తం. ఛిన్నసోతన్తి పచ్ఛిన్నసోతం. పకతిరథస్స హి సుఖపవత్తనత్థం అక్ఖసీసేసు నాభియఞ్చ ఉపలిత్తానం సప్పితేలాదీనం సోతో సవనం సన్దనం హోతి, తేన సో అచ్ఛిన్నసోతో నామ హోతి. అయం పన ఛత్తింసతియా సోతానం అనవసేసతో పహీనత్తా ఛిన్నసోతో నామ హోతి, తం ఛిన్నసోతం. నత్థి ఏతస్స బన్ధనన్తి అబన్ధనో. రథూపత్థరస్స హి అక్ఖేన సద్ధిం నిచ్చలభావకరణత్థం బహూని బన్ధనాని హోన్తి, తేన సో సబన్ధనో. అయం పన సబ్బసంయోజనబన్ధనానం అనవసేసతో పరిక్ఖీణత్తా అబన్ధనో, తం అబన్ధనం. పస్సాతి భగవా థేరస్స గుణేహి సోమనస్సప్పత్తో హుత్వా అత్తానం వదతి.
ఇతి సత్థా ఆయస్మన్తం లకుణ్డకభద్దియం అరహత్తఫలసీసేన సుచక్కం, అరహత్తఫలవిముత్తియా సుఉత్తరచ్ఛదం, సూపట్ఠితాయ సతియా స్వారం, కిలేసపరిఖోభాభావేన అపరిఖోభం, తణ్హూపలేపాభావేన అనుపలేపం, సంయోజనాదీనం అభావేన అబన్ధనం సుపరిక్ఖిత్తం సుయుత్తం ఆజఞ్ఞరథం కత్వా దస్సేతి.
పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. తణ్హాసఙ్ఖయసుత్తవణ్ణనా
౬౬. ఛట్ఠే అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞోతి ఏత్థ కోణ్డఞ్ఞోతి తస్సాయస్మతో గోత్తతో ఆగతనామం. సావకేసు పన సబ్బపఠమం అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝీతి భగవతా ‘‘అఞ్ఞాసి వత, భో, కోణ్డఞ్ఞో’’తి (మహావ. ౧౭; సం. ని. ౫.౧౦౮౧) వుత్తఉదానవసేన థేరో సాసనే ‘‘అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో’’త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తిన్తి తణ్హా సఙ్ఖీయతి పహీయతి ఏత్థాతి తణ్హాసఙ్ఖయో, నిబ్బానం. తస్మిం తణ్హాసఙ్ఖయే విముత్తి. తణ్హా వా సఙ్ఖీయతి పహీయతి ఏతేనాతి తణ్హాసఙ్ఖయో, అరియమగ్గో. తస్స ఫలభూతా, పరియోసానభూతా వా విముత్తీతి తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తి, నిప్పరియాయేన అరహత్తఫలసమాపత్తి. తం పచ్చవేక్ఖమానో నిసిన్నో హోతి. అయఞ్హి ఆయస్మా బహులం ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తస్మా ఇధాపి ఏవమకాసి.
ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరస్స అగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణం విదిత్వా తదత్థదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.
తత్థ యస్స మూలం ఛమా నత్థీతి యస్స అరియపుగ్గలస్స అత్తభావరుక్ఖమూలభూతా అవిజ్జా, తస్సావ పతిట్ఠా హేతుభూతా ఆసవనీవరణఅయోనిసోమనసికారసఙ్ఖాతా ఛమా పథవీ చ నత్థి అగ్గమగ్గేన సముగ్ఘాతితత్తా. పణ్ణా నత్థి కుతో లతాతి నత్థి లతా కుతో పణ్ణాతి పదసమ్బన్ధో. మానాతిమానాదిపభేదా సాఖాపసాఖాదిసఙ్ఖాతా లతాపి నత్థి, కుతో ఏవ మదప్పమాదమాయాసాఠేయ్యాదిపణ్ణానీతి అత్థో. అథ వా పణ్ణా నత్థి కుతో లతాతి రుక్ఖఙ్కురస్స వడ్ఢమానస్స పఠమం పణ్ణాని నిబ్బత్తన్తి. పచ్ఛా సాఖాపసాఖాసఙ్ఖాతా లతాతి కత్వా వుత్తం. తత్థ యస్స అరియమగ్గభావనాయ అసతి ఉప్పజ్జనారహస్స అత్తభావరుక్ఖస్స అరియమగ్గస్స భావితత్తా యం అవిజ్జాసఙ్ఖాతం మూలం, తస్స పతిట్ఠానభూతం ఆసవాది చ నత్థి. మూలగ్గహణేనేవ చేత్థ మూలకారణత్తా బీజట్ఠానియం కమ్మం తదభావోపి గహితోయేవాతి వేదితబ్బో. అసతి చ కమ్మబీజే తంనిమిత్తో విఞ్ఞాణఙ్కురో, విఞ్ఞాణఙ్కురనిమిత్తా చ నామరూపసళాయతనపత్తసాఖాదయో న నిబ్బత్తిస్సన్తియేవ. తేన వుత్తం – ‘‘యస్స మూలం ఛమా నత్థి, పణ్ణా నత్థి కుతో లతా’’తి.
తం ధీరం బన్ధనా ముత్తన్తి తం చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియయోగేన విజితమారత్తా ధీరం, తతో ఏవ సబ్బకిలేసాభిసఙ్ఖారబన్ధనతో ముత్తం. కో తం నిన్దితుమరహతీతి ఏత్థ న్తి నిపాతమత్తం. ఏవం సబ్బకిలేసవిప్పముత్తం సీలాదిఅనుత్తరగుణసమన్నాగతం కో నామ విఞ్ఞుజాతికో నిన్దితుం గరహితుం అరహతి నిన్దానిమిత్తస్సేవ అభావతో. దేవాపి నం పసంసన్తీతి అఞ్ఞదత్థు దేవా సక్కాదయో గుణవిసేసవిదూ, అపిసద్దేన మనుస్సాపి ఖత్తియపణ్డితాదయో పసంసన్తి. కిఞ్చ భియ్యో బ్రహ్మునాపి పసంసితో మహాబ్రహ్మునాపి అఞ్ఞేహిపి బ్రహ్మనాగయక్ఖగన్ధబ్బాదీహిపి పసంసితో థోమితోయేవాతి.
ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. పపఞ్చఖయసుత్తవణ్ణనా
౬౭. సత్తమే పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాపహానన్తి పపఞ్చేన్తి యత్థ సయం ఉప్పన్నా, తం సన్తానం విత్థారేన్తి చిరం ఠపేన్తీతి పపఞ్చా, కిలేసా. విసేసతో రాగదోసమోహతణ్హాదిట్ఠిమానా. తథా హి వుత్తం –
‘‘రాగో పపఞ్చో, దోసో పపఞ్చో, మోహో పపఞ్చో, తణ్హా పపఞ్చో, దిట్ఠి పపఞ్చో, మానో పపఞ్చో’’తి. –
అపిచ సంకిలేసట్ఠో పపఞ్చట్ఠో, కచవరట్ఠో పపఞ్చట్ఠో. తత్థ రాగపపఞ్చస్స సుభసఞ్ఞా నిమిత్తం, దోసపపఞ్చస్స ఆఘాతవత్థు, మోహపపఞ్చస్స ఆసవా, తణ్హాపపఞ్చస్స వేదనా, దిట్ఠిపపఞ్చస్స సఞ్ఞా, మానపపఞ్చస్స వితక్కో నిమిత్తం. తేహి పపఞ్చేహి సహగతా సఞ్ఞా పపఞ్చసఞ్ఞా. పపఞ్చసఞ్ఞానం సఙ్ఖా భాగా కోట్ఠాసా పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా. అత్థతో సద్ధిం నిమిత్తేహి తంతంపపఞ్చస్స పక్ఖియో కిలేసగణో. సఞ్ఞాగహణఞ్చేత్థ తస్స నేసం సాధారణహేతుభావేన. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తి (సు. ని. ౮౮౦). తేసం పహానం, తేన తేన మగ్గేన రాగాదికిలేసానం సముచ్ఛేదనన్తి అత్థో.
తదా హి భగవా అతీతాసు అనేకకోటిసతసహస్ససఙ్ఖాసు అత్తనో జాతీసు అనత్థస్స నిమిత్తభూతే కిలేసే ఇమస్మిం చరిమభవే అరియమగ్గేన బోధిమణ్డే సవాసనే పహీనే పచ్చవేక్ఖిత్వా సత్తసన్తానఞ్చ కిలేసచరితం రాగాదికిలేససంకిలిట్ఠం కఞ్జియపుణ్ణలాబుం వియ తక్కభరితచాటిం వియ వసాపీతపిలోతికం వియ చ దుబ్బినిమోచియం దిస్వా ‘‘ఏవం గహనం నామిదం కిలేసవట్టం అనాదికాలభావితం మయ్హం అనవసేసం పహీనం, అహో సుప్పహీన’’న్తి ఉప్పన్నపీతిపామోజ్జో ఉదానం ఉదానేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా అత్తనో పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాపహానం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసీ’’తి.
తత్థ యస్స పపఞ్చా ఠితి చ నత్థీతి యస్మా భగవా అత్తానమేవ పరం వియ కత్వా నిద్దిసతి తస్మా యస్స అగ్గపుగ్గలస్స వుత్తలక్ఖణా పపఞ్చా, తేహి కతా సంసారే ఠితి చ నత్థి. నేత్తియం పన ‘‘ఠితి నామ అనుసయో’’తి (నేత్తి. ౨౭) వుత్తం. అనుసయో హి భవపవత్తియా మూలన్తి. సత్తే సంసారే పపఞ్చేన్తీతి పపఞ్చా. ‘‘పపఞ్చట్ఠితీ’’తి చ పాఠో. తస్సత్థో – పపఞ్చానం ఠితి విజ్జమానతా మగ్గేన అసముచ్ఛేదో పపఞ్చట్ఠితి, పపఞ్చా ఏవ వా అవసిట్ఠకుసలాకుసలవిపాకానం పవత్తియా హేతుభావతో వట్టస్స ఠితి పపఞ్చట్ఠితి, సా యస్స అగ్గపుగ్గలస్స నత్థి. సన్దానం పలిఘఞ్చ వీతివత్తోతి యో బన్ధనట్ఠేన సన్తానసదిసత్తా ‘‘సన్దాన’’న్తి లద్ధనామా తణ్హాదిట్ఠియో, నిబ్బాననగరపవేసనిసేధనతో పలిఘసదిసత్తా పలిఘసఙ్ఖాతం అవిజ్జఞ్చ వీతివత్తో సవాసనపహానేన విసేసతో అతిక్కన్తో. అపరే పన కోధం ‘‘సన్దాన’’న్తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. సో హి ‘‘పరాభిసజ్జనీ’’తి వుత్తోతి.
తం నిత్తణ్హం మునిం చరన్తన్తి తం సబ్బథాపి తణ్హాభావేన నిత్తణ్హం, ఉభయలోకముననతో అత్తహితపరహితముననతో చ మునిం, ఏకన్తేనేవ సబ్బసత్తహితత్థం చతూహి ఇరియాపథేహి నానాసమాపత్తిచారేహి అనఞ్ఞసాధారణేన ఞాణచారేన చ చరన్తం. నావజానాతి సదేవకోపి లోకోతి సబ్బో సపఞ్ఞజాతికో సత్తలోకో సదేవకోపి సబ్రహ్మకోపి న కదాచిపి అవజానాతి న పరిభోతి, అథ ఖో అయమేవ లోకే అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమో పవరోతి గరుం కరోన్తో సక్కచ్చం పూజాసక్కారనిరతో హోతీతి.
సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. కచ్చానసుత్తవణ్ణనా
౬౮. అట్ఠమే అజ్ఝత్తన్తి ఏత్థ అయం అజ్ఝత్తసద్దో ‘‘ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనానీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౦౪) అజ్ఝత్తజ్ఝత్తే ఆగతో. ‘‘అజ్ఝత్తా ధమ్మా (ధ. స. తికమాతికా ౨౦), అజ్ఝత్తం వా కాయే కాయానుపస్సీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౩-౩౭౪) నియకజ్ఝత్తే. ‘‘సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౮౭) విసయజ్ఝత్తే, ఇస్సరియట్ఠానేతి అత్థో. ఫలసమాపత్తి హి బుద్ధానం ఇస్సరియట్ఠానం నామ. ‘‘తేనానన్ద, భిక్ఖునా తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతబ్బ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౮౮) గోచరజ్ఝత్తే. ఇధాపి గోచరజ్ఝత్తేయేవ దట్ఠబ్బో. తస్మా అజ్ఝత్తన్తి గోచరజ్ఝత్తభూతే కమ్మట్ఠానారమ్మణేతి వుత్తం హోతి. పరిముఖన్తి అభిముఖం. సూపట్ఠితాయాతి సుట్ఠు ఉపట్ఠితాయ కాయగతాయ సతియా. సతిసీసేన చేత్థ ఝానం వుత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘అజ్ఝత్తం కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానవసేన పటిలద్ధం ఉళారం ఝానం సమాపజ్జిత్వా’’తి.
అయఞ్హి థేరో భగవతి సావత్థియం విహరన్తే ఏకదివసం సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో విహారం పవిసిత్వా భగవతో వత్తం దస్సేత్వా దివాట్ఠానే దివావిహారం నిసిన్నో నానాసమాపత్తీహి దివసభాగం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయం విహారమజ్ఝం ఓతరిత్వా భగవతి గన్ధకుటియం నిసిన్నే ‘‘అకాలో తావ భగవన్తం ఉపసఙ్కమితు’’న్తి గన్ధకుటియా అవిదూరే, అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా యథావుత్తం సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా నిసీది. సత్థా తం తథానిసిన్నం గన్ధకుటియం నిసిన్నోయేవ పస్సి. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా మహాకచ్చానో…పే… సూపట్ఠితాయా’’తి.
ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం ఆయస్మతో మహాకచ్చానత్థేరస్స సతిపట్ఠానభావనావసేన అధిగతం ఝానం పాదకం కత్వా సమాపజ్జనం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.
తత్థ యస్స సియా సబ్బదా సతి, సతతం కాయగతా ఉపట్ఠితాతి యస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స ఏకదివసం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా సబ్బస్మిమ్పి కాలే నామరూపభేదేన దువిధేపి కాయే గతా కాయారమ్మణా పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అనిచ్చాదిసమ్మసనవసేన సతతం నిరన్తరం సాతచ్చాభియోగవసేన సతి ఉపట్ఠితా సియా.
అయం కిరాయస్మా పఠమం కాయగతాసతికమ్మట్ఠానవసేన ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తం పాదకం కత్వా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానముఖేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పత్తో. సో అపరభాగేపి యేభుయ్యేన తమేవ ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తథేవ చ విపస్సిత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి. స్వాయం యేన విధినా అరహత్తం పత్తో, తం విధిం దస్సేన్తో సత్థా ‘‘యస్స సియా సబ్బదా సతి, సతతం కాయగతా ఉపట్ఠితా’’తి వత్వా తస్సా ఉపట్ఠానాకారం విభావేతుం ‘‘నో చస్స నో చ మే సియా, న భవిస్సతి న చ మే భవిస్సతీ’’తి ఆహ.
తస్సత్థో ద్విధా వేదితబ్బో సమ్మసనతో పుబ్బభాగవసేన సమ్మసనకాలవసేన చాతి. తేసు పుబ్బభాగవసేన తావ నో చస్స నో చ మే సియాతి అతీతకాలే మమ కిలేసకమ్మం నో చస్స న భవేయ్య చే, ఇమస్మిం పచ్చుప్పన్నకాలే అయం అత్తభావో నో చ మే సియా న మే ఉప్పజ్జేయ్య. యస్మా పన మే అతీతే కమ్మకిలేసా అహేసుం, తస్మా తంనిమిత్తో ఏతరహి అయం మే అత్తభావో పవత్తతి. న భవిస్సతి న చ మే భవిస్సతీతి ఇమస్మిం అత్తభావే పటిపక్ఖాధిగమేన కిలేసకమ్మం న భవిస్సతి న ఉప్పజ్జిస్సతి మే, ఆయతిం విపాకవట్టం న చ మే భవిస్సతి న మే పవత్తిస్సతీతి. ఏవం కాలత్తయే కమ్మకిలేసహేతుకం ఇదం మయ్హం అత్తభావసఙ్ఖాతం ఖన్ధపఞ్చకం, న ఇస్సరాదిహేతుకం, యథా చ మయ్హం, ఏవం సబ్బసత్తానన్తి సప్పచ్చయనామరూపదస్సనం పకాసితం హోతి.
సమ్మసనకాలవసేన పన నో చస్స నో చ మే సియాతి యస్మా ఇదం ఖన్ధపఞ్చకం హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చం, అభిణ్హపటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖం, అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తా, ఏవం యది అయం అత్తా నామ నాపి ఖన్ధపఞ్చకవినిముత్తో కోచి నో చస్స నో చ సియా న భవేయ్య, ఏవం, భన్తే, నో చ మే సియా మమ సన్తకం నామ కిఞ్చి న భవేయ్య. న భవిస్సతీతి అత్తని అత్తనియే భవితబ్బం యథా చిదం నామరూపం ఏతరహి చ అతీతే చ అత్తత్తనియం సుఞ్ఞం, ఏవం న భవిస్సతి న మే భవిస్సతి, అనాగతేపి ఖన్ధవినిముత్తో అత్తా నామ న కోచి న మే భవిస్సతి న పవత్తిస్సతి, తతో ఏవ కిఞ్చి పలిబోధట్ఠానియం న మే భవిస్సతి ఆయతిమ్పి అత్తనియం నామ న మే కిఞ్చి భవిస్సతీతి. ఇమినా తీసు కాలేసు ‘‘అహ’’న్తి గహేతబ్బస్స అభావతో ‘‘మమ’’న్తి గహేతబ్బస్స చ అభావం దస్సేతి. తేన చతుక్కోటికా సుఞ్ఞతా పకాసితా హోతి.
అనుపుబ్బవిహారి తత్థ సోతి ఏవం తీసుపి కాలేసు అత్తత్తనియం సుఞ్ఞతం తత్థ సఙ్ఖారగతే అనుపస్సన్తో అనుక్కమేన ఉదయబ్బయఞాణాదివిపస్సనాఞాణేసు ఉప్పజ్జమానేసు అనుపుబ్బవిపస్సనావిహారవసేన అనుపుబ్బవిహారీ సమానో. కాలేనేవ తరే విసత్తికన్తి సో ఏవం విపస్సనం మత్థకం పాపేత్వా ఠితో యోగావచరో ఇన్ద్రియానం పరిపాకగతకాలేన వుట్ఠానగామినియా విపస్సనాయ మగ్గేన ఘటితకాలేన అరియమగ్గస్స ఉప్పత్తికాలేన సకలస్స భవత్తయస్స సంతననతో విసత్తికాసఙ్ఖాతం తణ్హం తరేయ్య, వితరిత్వా తస్సా పరతీరే తిట్ఠేయ్యాతి అధిప్పాయో.
ఇతి భగవా అఞ్ఞాపదేసేన ఆయస్మతో మహాకచ్చానస్స అరహత్తుప్పత్తిదీపనం ఉదానం ఉదానేసి.
అట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. ఉదపానసుత్తవణ్ణనా
౬౯. నవమే మల్లేసూతి మల్లా నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీవసేన ‘‘మల్లా’’తి వుచ్చతి, తేసు మల్లేసు, యం లోకే ‘‘మల్లో’’తి వుచ్చతి. కేచి పన ‘‘మాలేసూ’’తి పఠన్తి. చారియం చరమానోతి అతురితచారికావసేన మహామణ్డలజనపదచారికం చరమానో. మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేనాతి అపరిచ్ఛేదగుణేన మహన్తేన సమణగణేన. తదా హి భగవతో మహాభిక్ఖుపరివారో అహోసి. థూణం నామ మల్లానం బ్రాహ్మణగామోతి పురత్థిమదక్ఖిణాయ దిసాయ మజ్ఝిమదేసస్స అవధిట్ఠానే మల్లదేసే థూణనామకో బ్రాహ్మణబహులతాయ బ్రాహ్మణగామో. తదవసరీతి తం అవసరి, థూణగామమగ్గం పాపుణీతి అత్థో. అస్సోసున్తి సుణింసు, సోతద్వారసమ్పత్తవచననిగ్ఘోసానుసారేన జానింసూతి అత్థో. ఖోతి పదపూరణే, అవధారణత్థే వా నిపాతో. తత్థ అవధారణత్థేన అస్సోసుంయేవ, న తేసం సవనన్తరాయో అహోసీతి వుత్తం హోతి. పదపూరణేన పదబ్యఞ్జనసిలిట్ఠత్తమత్తమేవ. థూణేయ్యకాతి థూణగామవాసినో. బ్రాహ్మణగహపతికాతి ఏత్థ బ్రహ్మం అణన్తీతి బ్రాహ్మణా, మన్తే సజ్ఝాయన్తీతి అత్థో. ఇదమేవ హి జాతిబ్రాహ్మణానం నిబ్బచనం, అరియా పన బాహితపాపత్తా ‘‘బ్రాహ్మణా’’తి వుచ్చన్తి. గహపతికాతి ఖత్తియబ్రాహ్మణే వజ్జేత్వా యే కేచి అగారం అజ్ఝావసన్తా వుచ్చన్తి, విసేసతో వేస్సా. బ్రాహ్మణా చ గహపతికా చ బ్రాహ్మణగహపతికా.
ఇదాని యమత్థం తే అస్సోసుం, తం దస్సేతుం ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమితపాపత్తా ‘‘సమణో’’తి వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సమితాస్స హోన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా’’తిఆది (మ. ని. ౧.౪౩౪). భగవా చ అనుత్తరేన అరియమగ్గేన సబ్బసో సమితపాపో. తేనస్స యథాభుచ్చగుణాధిగతమేతం నామం, యదిదం సమణోతి. ఖలూతి అనుస్సవత్థే నిపాతో. భోతి బ్రాహ్మణజాతికానం జాతిసముదాగతం ఆలపనమత్తం. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘భోవాది నామ సో హోతి, సచే హోతి సకిఞ్చనో’’తి (ధ. ప. ౩౯౬). గోతమోతి గోత్తవసేన భగవతో పరికిత్తనం. తస్మా ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో’’తి సమణో కిర, భో, గోతమగోత్తోతి అయమేత్థ అత్థో. సక్యపుత్తోతి ఇదం పన భగవతో ఉచ్చాకులపరిదీపనం. సక్యకులా పబ్బజితోతి సద్ధాపబ్బజితభావపరిదీపనం. కేనచి పారిజుఞ్ఞేన అనభిభూతో అపరిక్ఖీణంయేవ తం కులం పహాయ నేక్ఖమ్మాధిగమసద్ధాయ పబ్బజితోతి వుత్తం హోతి. ఉదపానం తిణస్స చ భుసస్స చ యావ ముఖతో పూరేసున్తి పానీయకూపం తిణేన చ భుసేన చ ముఖప్పమాణేన వడ్ఢేసుం, తిణాదీని పక్ఖిపిత్వా కూపం పిదహింసూతి అత్థో.
తస్స కిర గామస్స బహి భగవతో ఆగమనమగ్గే బ్రాహ్మణానం పరిభోగభూతో ఏకో ఉదపానో అహోసి. తం ఠపేత్వా తత్థ సబ్బాని కూపతళాకాదీని ఉదకట్ఠానాని తదా విసుక్ఖాని నిరుదకాని అహేసుం. అథ థూణేయ్యకా రతనత్తయే అప్పసన్నా మచ్ఛేరపకతా భగవతో ఆగమనం సుత్వా ‘‘సచే సమణో గోతమో ససావకో ఇమం గామం పవిసిత్వా ద్వీహతీహం వసేయ్య, సబ్బం ఇమం జనం అత్తనో వచనే ఠపేయ్య, తతో బ్రాహ్మణధమ్మో పతిట్ఠం న లభేయ్యా’’తి తత్థ భగవతో అవాసాయ పరిసక్కన్తా ‘‘ఇమస్మిం గామే అఞ్ఞత్థ ఉదకం నత్థి, అముం ఉదపానం అపరిభోగం కరిస్సామ, ఏవం సమణో గోతమో ససావకో ఇమం గామం న పవిసిస్సతీ’’తి సమ్మన్తయిత్వా సబ్బే గామవాసినో సత్తాహస్స ఉదకం గహేత్వా చాటిఆదీని పూరేత్వా ఉదపానం తిణేన చ భుసేన చ పిదహింసు. తేన వుత్తం – ‘‘ఉదపానం తిణస్స చ భుసస్స చ యావ ముఖతో పూరేసుం, ‘మా తే ముణ్డకా సమణకా పానీయం అపంసూ’’’తి.
తత్థ ముణ్డకా సమణకాతి ముణ్డే ‘‘ముణ్డా’’తి సమణే ‘‘సమణా’’తి వత్తుం వట్టేయ్య, తే పన ఖుంసనాధిప్పాయేన హీళేన్తా ఏవమాహంసు. మాతి పటిసేధే, మా అపంసు మా పివింసూతి అత్థో. మగ్గా ఓక్కమ్మాతి మగ్గతో అపసక్కిత్వా. ఏతమ్హాతి యో ఉదపానో తేహి తథా కతో, తమేవ నిద్దిసన్తో ఆహ. కిం పన భగవా తేసం బ్రాహ్మణానం విప్పకారం అనావజ్జిత్వా ఏవమాహ – ‘‘ఏతమ్హా ఉదపానా పానీయం ఆహరా’’తి, ఉదాహు ఆవజ్జిత్వా జానన్తోతి? జానన్తో ఏవ భగవా అత్తనో బుద్ధానుభావం పకాసేత్వా తే దమేత్వా నిబ్బిసేవనే కాతుం ఏవమాహ, న పానీయం పాతుకామో. తేనేవేత్థ మహాపరినిబ్బానసుత్తే వియ ‘‘పిపాసితోస్మీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౯౧) న వుత్తం. ధమ్మభణ్డాగారికో పన సత్థు అజ్ఝాసయం అజానన్తో థూణేయ్యకేహి కతం విప్పకారం ఆచిక్ఖన్తో ‘‘ఇదాని సో, భన్తే’’తిఆదిమాహ.
తత్థ ఇదానీతి అధునా, అమ్హాకం ఆగమనవేలాయమేవాతి అత్థో. ఏసో, భన్తే, ఉదపానోతి పఠన్తి. థేరో ద్విక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపిత్వా తతియవారే ‘‘న ఖో తథాగతా తిక్ఖత్తుం పచ్చనీకా కాతబ్బా, కారణం దిట్ఠం భవిస్సతి దీఘదస్సినా’’తి మహారాజదత్తియం భగవతో పత్తం గహేత్వా ఉదపానం అగమాసి. గచ్ఛన్తే థేరే ఉదపానే ఉదకం పరిపుణ్ణం హుత్వా ఉత్తరిత్వా సమన్తతో సన్దతి, సబ్బం తిణం భుసఞ్చ ఉప్లవిత్వా సయమేవ అపగచ్ఛి. తేన చ సన్దమానేన సలిలేన ఉపరూపరి వడ్ఢన్తేన తస్మిం గామే సబ్బేవ పోక్ఖరణీఆదయో జలాసయా విసుక్ఖా పరిపూరింసు, తథా పరిఖాకుసుబ్భనిన్నాదీని చ. సబ్బో గామప్పదేసో మహోఘేన అజ్ఝోత్థటో మహావస్సకాలే వియ అహోసి. కుముదుప్పలపదుమపుణ్డరీకాదీని జలజపుప్ఫాని తత్థ తత్థ ఉబ్భిజ్జిత్వా వికసమానాని ఉదకం సఞ్ఛాదింసు. సరేసు హంసకోఞ్చచక్కవాకకారణ్డవబకాదయా ఏ ఉదకసకుణికా వస్సమానా తత్థ తత్థ విచరింసు. థూణేయ్యకా తం మహోఘం తథా ఉత్తరన్తం సమన్తతో వీచితరఙ్గసమాకులం పరియన్తతో సముట్ఠహమానం రుచిరం ఫేణబుబ్బుళకం దిస్వా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతా ఏవం సమ్మన్తేసుం ‘‘మయం సమణస్స గోతమస్స ఉదకుపచ్ఛేదం కాతుం వాయమిమ్హా, అయం పన మహోఘో తస్స ఆగమనకాలతో పట్ఠాయ ఏవం అభివడ్ఢతి, నిస్సంసయం ఖో అయం తస్స ఇద్ధానుభావో. మహిద్ధికో హి సో మహానుభావో. ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యథా యం మహోఘో ఉట్ఠహిత్వా అమ్హాకం గామమ్పి ఓత్థరేయ్య. హన్ద మయం సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమిత్వా పయిరుపాసిత్వా అచ్చయం దేసేన్తా ఖమాపేయ్యామా’’తి.
తే సబ్బేవ ఏకజ్ఝాసయా హుత్వా సఙ్ఘసఙ్ఘీ గణీభూతా గామతో నిక్ఖమిత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు. ఉపసఙ్కమిత్వా అప్పేకచ్చే భగవతో పాదే సిరసా వన్దింసు, అప్పేకచ్చే అఞ్జలిం పణామేసుం, అప్పేకచ్చే భగవతా సద్ధిం సమ్మోదింసు, అప్పేకచ్చే తుణ్హీభూతా నిసీదింసు, అప్పేకచ్చే నామగోత్తం సావేసుం. ఏవం పన కత్వా సబ్బేవ ఏకమన్తం నిసీదిత్వా ‘‘ఇధ మయం, భో గోతమ, భోతో చేవ గోతమస్స గోతమసావకానఞ్చ ఉదకప్పటిసేధం కారయిమ్హ, అముకస్మిం ఉదపానే తిణఞ్చ భుసఞ్చ పక్ఖిపిమ్హ. సో పన ఉదపానో అచేతనోపి సమానో సచేతనో వియ భోతో గుణం జానన్తో వియ సయమేవ సబ్బం తిణం భుసం అపనేత్వా సువిసుద్ధో జాతో, సబ్బోపి చేత్థ నిన్నప్పదేసో మహతా ఉదకోఘేన పరిపుణ్ణో రమణీయోవ జాతో, ఉదకూపజీవినో సత్తా పరితుట్ఠా. మయం పన మనుస్సాపి సమానా భోతో గుణే న జానిమ్హ, యే మయం ఏవం అకరిమ్హ, సాధు నో భవం గోతమో తథా కరోతు, యథాయం మహోఘో ఇమం గామం న ఓత్థరేయ్య, అచ్చయో నో అచ్చగమా యథాబాలం, తం నో భవం గోతమో అచ్చయం పటిగ్గణ్హాతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి అచ్చయం దేసేసుం. భగవాపి ‘‘తగ్ఘ తుమ్హే అచ్చయో అచ్చగమా యథాబాలం, తం వో మయం పటిగ్గణ్హామ ఆయతిం సంవరాయా’’తి తేసం అచ్చయం పటిగ్గహేత్వా పసన్నచిత్తతం ఞత్వా ఉత్తరి అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం దేసేసి. తే భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా పసన్నచిత్తా సరణాదీసు పతిట్ఠితా భగవన్తం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కమింసు. తేసం పన ఆగమనతో పురేతరంయేవ ఆయస్మా ఆనన్దో తం పాటిహారియం దిస్వా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో పత్తేన పానీయం ఆదాయ భగవతో ఉపనామేత్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసి. తేన వుత్తం – ‘‘ఏవం, భన్తేతి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో’’తిఆది.
తత్థ ముఖతో ఓవమిత్వాతి సబ్బం తం తిణాదిం ముఖేన ఛడ్డేత్వా. విస్సన్దన్తో మఞ్ఞేతి పుబ్బే దీఘరజ్జుకేన ఉదపానేన ఉస్సిఞ్చిత్వా గహేతబ్బఉదకోఘో భగవతో పత్తం గహేత్వా థేరస్స గతకాలే ముఖేన విస్సన్దన్తో వియ సమతిత్తికో కాకపేయ్యో హుత్వా అట్ఠాసి. ఇదఞ్చ థేరస్స గతకాలే ఉదకప్పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. తతో పరం పన పుబ్బే వుత్తనయేన తస్మిం గామే సకలం నిన్నట్ఠానం ఉదకేన పరిపుణ్ణం అహోసీతి. అయం పనిద్ధి న బుద్ధానం అధిట్ఠానేన, నాపి దేవానుభావేన, అథ ఖో భగవతో పుఞ్ఞానుభావేన పరిత్తదేసనత్థం రాజగహతో వేసాలిగమనే వియ. కేచి పన ‘‘థూణేయ్యకానం భగవతి పసాదజననత్థం తేసం అత్థకామాహి దేవతాహి కత’’న్తి. అపరే ‘‘ఉదపానస్స హేట్ఠా వసనకనాగరాజా ఏవమకాసీ’’తి. సబ్బం తం అకారణం, యథా భగవతో పుఞ్ఞానుభావేనయేవ తథా ఉదకుప్పత్తియా పరిదీపితత్తా.
ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం అధిట్ఠానేన వినా అత్తనా ఇచ్ఛితనిప్ఫత్తిసఙ్ఖాతం అత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.
తత్థ కిం కయిరా ఉదపానేన, ఆపా చే సబ్బదా సియున్తి యస్స సబ్బకాలం సబ్బత్థ చ ఆపా చే యది సియుం యది ఉపలబ్భేయ్యుం యది ఆకఙ్ఖామత్తపటిబద్ధో, తేసం లాభో, తేన ఉదపానేన కిం కయిరా కిం కరేయ్య, కిం పయోజనన్తి అత్థో. తణ్హాయ మూలతో ఛేత్వా, కిస్స పరియేసనం చరేతి యాయ తణ్హాయ వినిబద్ధా సత్తా అకతపుఞ్ఞా హుత్వా ఇచ్ఛితాలాభదుక్ఖేన విహఞ్ఞన్తి, తస్సా తణ్హాయ మూలం, మూలే వా ఛిన్దిత్వా ఠితో మాదిసో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో కిస్స కేన కారణేన పానీయపరియేసనం, అఞ్ఞం వా పచ్చయపరియేసనం చరేయ్య. ‘‘మూలతో ఛేత్తా’’తిపి పఠన్తి, తణ్హాయ మూలం మూలేయేవ వా ఛేదకోతి అత్థో. అథ వా మూలతో ఛేత్తాతి మూలతో పట్ఠాయ తణ్హాయ ఛేదకో. ఇదం వుత్తం హోతి – యో బోధియా మూలభూతమహాపణిధానతో పట్ఠాయ అపరిమితం సకలం పుఞ్ఞసమ్భారం అత్తనో అచిన్తేత్వా లోకహితత్థమేవ పరిణామనవసేన పరిపూరేన్తో మూలతో పభుతి తణ్హాయ ఛేత్తా, సో తణ్హాహేతుకస్స ఇచ్ఛితాలాభస్స అభావతో కిస్స కేన కారణేన ఉదకపరియేసనం చరేయ్య, ఇమే పన థూణేయ్యకా అన్ధబాలా ఇమం కారణం అజానన్తా ఏవమకంసూతి.
నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. ఉతేనసుత్తవణ్ణనా
౭౦. దసమే రఞ్ఞో ఉతేనస్సాతి ఉతేనస్స నామ రఞ్ఞో, యో ‘‘వజ్జిరాజా’’తిపి వుచ్చతి. ఉయ్యానగతస్సాతి ఉయ్యానకీళనత్థం ఉయ్యానం గతస్స. అనాదరే హి ఇదం సామివచనం, ‘‘అన్తేపుర’’న్తి పన పదం అపేక్ఖిత్వా సమ్బన్ధేపేతం సామివచనం హోతి. కాలఙ్కతానీతి అగ్గిదడ్ఢాని హుత్వా మతాని హోన్తి. సామావతీపముఖానీతి ఏత్థ కా పనాయం సామావతీ, కథఞ్చ దడ్ఢాతి? వుచ్చతే, భద్దవతియం సేట్ఠినో ధీతా ఘోసకసేట్ఠినా ధీతుట్ఠానే ఠపితా పఞ్చసతఇత్థిపరివారా రఞ్ఞో ఉతేనస్స అగ్గమహేసీ మేత్తావిహారబహులా అరియసావికా సామావతీ నామ. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పన ఆదితో పట్ఠాయ సామావతియా ఉప్పత్తికథా ధమ్మపదవత్థుమ్హి (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౨౦ సామావతీవత్థు) వుత్తనయేన వేదితబ్బా. మాగణ్డియస్స నామ బ్రాహ్మణస్స ధీతా అత్తనో మాతాపితూనం –
‘‘దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ,
నాహోసి ఛన్దో అపి మేథునస్మిం;
కిమేవిదం ముత్తకరీసపుణ్ణం,
పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే’’తి. (సు. ని. ౮౪౧) –
భగవతా దేసితం ఇమం గాథం సుత్వా సత్థరి బద్ధాఘాతా మాగణ్డియా అపరభాగే రఞ్ఞా ఉతేనేన మహేసిట్ఠానే ఠపితా భగవతో కోసమ్బిం ఉపగతభావం, సామావతీపముఖానఞ్చ పఞ్చన్నం ఇత్థిసతానం ఉపాసికాభావం ఞత్వా ‘‘ఆగతో నామ సమణో గోతమో ఇమం నగరం, దానిస్స కత్తబ్బం జానిస్సామి, ఇమాపి తస్స ఉపట్ఠాయికా, ఇమాసమ్పి సామావతీపముఖానఞ్చ కత్తబ్బం జానిస్సామీ’’తి అనేకపరియాయేహి తథాగతస్స తాసఞ్చ అనత్థం కాతుం వాయమిత్వాపి అసక్కోన్తీ పునేకదివసం రఞ్ఞా సద్ధిం ఉయ్యానకీళం గచ్ఛన్తీ చూళపితు సాసనం పహిణి ‘‘సామావతియా పాసాదం గన్త్వా దుస్సకోట్ఠాగారతేలకోట్ఠాగారాని వివరాపేత్వా దుస్సాని తేలచాటీసు తేమేత్వా థమ్భే వేఠేత్వా తా సబ్బా ఏకతో కత్వా ద్వారం పిదహిత్వా బహి యన్తం దత్వా దణ్డదీపికాహి గేహే అగ్గిం దదమానో ఓతరిత్వా గచ్ఛతూ’’తి.
తం సుత్వా సో పాసాదం అభిరుయ్హ కోట్ఠాగారాని వివరిత్వా వత్థాని తేలచాటీసు తేమేత్వా థమ్భే వేఠేతుం ఆరభి. అథ నం సామావతీపముఖా ఇత్థియో ‘‘కిం ఏతం చూళపితా’’తి వదన్తియో ఉపసఙ్కమింసు. ‘‘అమ్మా, రాజా దళ్హికమ్మత్థాయ ఇమే థమ్భే తేలపిలోతికాహి బన్ధాపేతి, రాజగేహే నామ సుయుత్తదుయుత్తం దుజ్జానం, మా మే సన్తికే హోథా’’తి వత్వా తా ఆగతా గబ్భేసు పవేసేత్వా ద్వారాని పిదహిత్వా బహి యన్తకం దత్వా ఆదితో పట్ఠాయ అగ్గిం దేన్తో ఓతరి. సామావతీ తాసం ఓవాదం అదాసి, ‘‘అమ్మా, అనమతగ్గే సంసారే విచరన్తీనం ఏవమేవ అగ్గినా ఝామత్తభావానం బుద్ధఞాణేనపి పరిచ్ఛేదో న సుకరో, అప్పమత్తా హోథా’’తి. తా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా అధిగతఫలాయ విఞ్ఞాతసాసనాయ ఖుజ్జుత్తరాయ అరియసావికాయ సేక్ఖపటిసమ్భిదాపత్తాయ సత్థారా దేసితనియామేనేవ ధమ్మం దేసేన్తియా సన్తికే సోతాపత్తిఫలస్స అధిగతా అన్తరన్తరా కమ్మట్ఠానమనసికారేన యుత్తప్పయుత్తా గేహే ఝాయన్తే వేదనాపరిగ్గహకమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తియో కాచి దుతియఫలం, కాచి తతియఫలం పాపుణిత్వా కాలమకంసు. అథ భిక్ఖూ కోసమ్బియం పిణ్డాయ చరన్తా తం పవత్తిం ఞత్వా పచ్ఛాభత్తం భగవతో ఆరోచేత్వా తాసం అభిసమ్పరాయం పుచ్ఛింసు. భగవా చ తాసం అరియఫలాధిగమం భిక్ఖూనం అభాసి. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన రఞ్ఞో ఉతేనస్స…పే… అనిప్ఫలా కాలఙ్కతా’’తి.
తత్థ అనిప్ఫలాతి న నిప్ఫలా, సమ్పత్తసామఞ్ఞఫలా ఏవ కాలఙ్కతా. తా పన ఫలాని పటిలభన్తియో సామావతియా –
‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే;
ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో.
‘‘యో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, అప్పమత్తో విహస్సతి;
పహాయ జాతిసంసారం, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౮౫; నేత్తి. ౨౯) –
గాథాహి ఓవదియమానా వేదనాపరిగ్గహకమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తియో విపస్సిత్వా దుతియతతియఫలాని పటిలభింసు. ఖుజ్జుత్తరా పన ఆయుసేసస్స అత్థితాయ, పుబ్బే తాదిసస్స కమ్మస్స అకతత్తా చ తతో పాసాదతో బహి అహోసి. ‘‘దసయోజనన్తరే పక్కామీ’’తి చ వదన్తి. అథ భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం, ‘‘ఆవుసో, అననుచ్ఛవికం వత అరియసావికానం ఏవరూపం మరణ’’న్తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, యదిపి తాసం ఇమస్మిం అత్తభావే అయుత్తం, పుబ్బే కతకమ్మస్స పన యుత్తమేవ తాహి లద్ధ’’న్తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే అట్ఠ పచ్చేకబుద్ధా రఞ్ఞో నివేసనే నిబద్ధం భుఞ్జన్తి. పఞ్చసతా ఇత్థియో తే ఉపట్ఠహన్తి. తేసు సత్త జనా హిమవన్తం గచ్ఛన్తి, ఏకో నదీతీరసమీపే ఏకస్మిం తిణగహనే సమాపత్తియా నిసీదతి. అథేకదివసం రాజా పచ్చేకబుద్ధేసు గతేసు తాహి ఇత్థీహి సద్ధిం ఉదకకీళం కీళితుకామో తత్థ గతో. తా ఇత్థియో దివసభాగం ఉదకే కీళిత్వా సీతపీళితా విసిబ్బితుకామా తం తిణగహనం ఉపరి విసుక్ఖతిణసఞ్ఛన్నం ‘‘తిణరాసీ’’తి సఞ్ఞాయ పరివారేత్వా అగ్గిం దత్వా తిణేసు ఝాయిత్వా పతన్తేసు పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా ‘‘రఞ్ఞో పచ్చేకబుద్ధో ఝాయతి, తం రాజా ఞత్వా అమ్హే నాసేస్సతి, సుదడ్ఢం నం కరిస్సామా’’తి సబ్బా ఇతో చితో చ దారుఆదీని ఆహరిత్వా తస్స ఉపరి రాసిం కత్వా ఆలిమ్పేత్వా ‘‘ఇదాని ఝాయిస్సతీ’’తి పక్కమింసు. తా పఠమం అసఞ్చేతనికా హుత్వా ఇదాని కమ్మునా బజ్ఝింసు. పచ్చేకబుద్ధం పన అన్తోసమాపత్తియం సచే దారూనం సకటసహస్సమ్పి ఆహరిత్వా ఆలిమ్పేన్తా ఉసుమాకారమత్తమ్పి గాహేతుం న సక్కోన్తి, తస్మా సో సత్తమే దివసే ఉట్ఠాయ యథాసుఖం అగమాసి. తా తస్స కమ్మస్స కతత్తా బహూని వస్ససహస్సాని బహూని వస్ససతసహస్సాని నిరయే పచ్చిత్వా తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేన అత్తభావసతే ఇమినావ నియామేన గేహే ఝాయమానే ఝాయింసు. ఇదం తాసం పుబ్బకమ్మం.
యస్మా పన తే ఇమస్మిం అత్తభావే అరియఫలాని సచ్ఛాకంసు, రతనత్తయం పయిరుపాసింసు, తస్మా తత్థ అనాగామినియో సుద్ధావాసేసు ఉపపన్నా, ఇతరా కాచి తావతింసేసు, కాచి యామేసు, కాచి తుసితేసు, కాచి నిమ్మానరతీసు, కాచి పరనిమ్మితవసవత్తీసు ఉపపన్నా.
రాజాపి ఖో ఉతేనో ‘‘సామావతియా గేహం కిర ఝాయతీ’’తి సుత్వా వేగేన ఆగచ్ఛన్తోపి తం పదేసం తాసు దడ్ఢాసుయేవ సమ్పాపుణి. ఆగన్త్వా పన గేహం నిబ్బాపేత్వా ఉప్పన్నబలవదోమనస్సో మాగణ్డియాయ తథా కారితభావం ఉపాయేన ఞత్వా అరియసావికాసు కతాపరాధకమ్మునా చోదియమానో తస్సా రాజాణం కారేసి సద్ధిం ఞాతకేహి. ఏవం సా సపరిజనా సమిత్తబన్ధవా అనయబ్యసనం పాపుణి.
ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం సామావతీపముఖానం తాసం ఇత్థీనం అగ్గిమ్హి అనయబ్యసనాపత్తిహేతుం, మాగణ్డియాయ చ సమిత్తబన్ధవాయ రాజాణాయ అనయబ్యసనాపత్తినిమిత్తం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.
తత్థ మోహసమ్బన్ధనో లోకో, భబ్బరూపోవ దిస్సతీతి యో ఇధ సత్తలోకో భబ్బరూపోవ హేతుసమ్పన్నో వియ హుత్వా దిస్సతి, సోపి మోహసమ్బన్ధనో మోహేన పలిగుణ్ఠితో అత్తహితాహితం అజానన్తో హితే న పటిపజ్జతి, అహితం దుక్ఖావహం బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం ఆచినాతి. ‘‘భవరూపోవ దిస్సతీ’’తిపి పాఠో. తస్సత్థో – అయం లోకో మోహసమ్బన్ధనో మోహేన పలిగుణ్ఠితో, తతో ఏవ భవరూపోవ సస్సతసభావో వియస్స అత్తా దిస్సతి, అజరామరో వియ ఉపట్ఠాతి, యేన పాణాతిపాతాదీని అకత్తబ్బాని కరోతి.
ఉపధిబన్ధనో బాలో, తమసా పరివారితో. సస్సతోరివ ఖాయతీతి న కేవలఞ్చ మోహసమ్బన్ధనో ఏవ, అపిచ ఖో ఉపధిబన్ధనోపి అయం అన్ధబాలలోకో అవిజ్జాతమసా పరివారితో. ఇదం వుత్తం హోతి – యేన ఞాణేన అవిపరీతం కామే చ ఖన్ధే చ ‘‘అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’’తి పస్సేయ్య, తస్స అభావతో యస్మా బాలో అన్ధపుథుజ్జనో అఞ్ఞాణతమసా సమన్తతో పరివారితో నివుతో, తస్మా సో కామూపధి కిలేసూపధి ఖన్ధూపధీతి ఇమేసం ఉపధీనం వసేన చ ఉపధిబన్ధనో, తతో ఏవ చస్స సోపధిస్స పస్సతో సస్సతో వియ నిచ్చో సబ్బకాలభావీ వియ ఖాయతి. ‘‘అసస్సతిరివ ఖాయతీ’’తిపి పాఠో. తస్సత్థో – అత్తా సబ్బకాలం విజ్జతి ఉపలబ్భతీతి అఞ్ఞో అసస్సతి అనిచ్చోతి లోకస్స సో ఉపధి మిచ్ఛాభినివేసవసేన ఏకదేసో వియ ఖాయతి, ఉపట్ఠహతీతి అత్థో. రకారో హి పదసన్ధికరో. పస్సతో నత్థి కిఞ్చనన్తి యో పన సఙ్ఖారే పరిగ్గహేత్వా అనిచ్చాదివసేన విపస్సతి, తస్సేవ విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ యథాభూతం పస్సతో జానతో పటివిజ్ఝతో రాగాదికిఞ్చనం నత్థి, యేన సంసారే బజ్ఝేయ్య. తథా అపస్సన్తో ఏవ హి అవిజ్జాతణ్హాదిట్ఠిఆదిబన్ధనేహి సంసారే బద్ధో సియాతి అధిప్పాయో.
దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితా చ చూళవగ్గవణ్ణనా.