౪. పఠమనానాతిత్థియసుత్తవణ్ణనా

౫౪. చతుత్థే నానాతిత్థియసమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకాతి ఏత్థ తరన్తి ఏతేన సంసారోఘన్తి తిత్థం, నిబ్బానమగ్గో. ఇధ పన విపరీతవిపల్లాసవసేన దిట్ఠిగతికేహి తథా గహితదిట్ఠిదస్సనం ‘‘తిత్థ’’న్తి అధిప్పేతం. తస్మిం సస్సతాదినానాకారే తిత్థే నియుత్తాతి నానాతిత్థియా, నగ్గనిగణ్ఠాదిసమణా చేవ కఠకలాపాదిబ్రాహ్మణా చ పోక్ఖరసాతాదిపరిబ్బాజకా చ సమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకా. నానాతిత్థియా చ తే సమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకా చాతి నానాతిత్థియసమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకా.

‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదినా పస్సన్తి ఏతాయ, సయం వా పస్సతి, తథా దస్సనమత్తమేవ వాతి దిట్ఠి, మిచ్ఛాభినివేసస్సేతం అధివచనం. సస్సతాదివసేన నానా అనేకవిధా దిట్ఠియో ఏతేసన్తి నానాదిట్ఠికా. సస్సతాదివసేనేవ ఖమనం ఖన్తి, రోచనం రుచి, అత్థతో ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదినా (ఉదా. ౫౫) పవత్తో చిత్తవిపల్లాసో సఞ్ఞావిపల్లాసో చ. తథా నానా ఖన్తియో ఏతేసన్తి నానాఖన్తికా, నానా రుచియో ఏతేసన్తి నానారుచికా. దిట్ఠిగతికా హి పుబ్బభాగే తథా తథా చిత్తం రోచేత్వా ఖమాపేత్వా చ పచ్ఛా ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివిసన్తి. అథ వా ‘‘అనిచ్చం నిచ్చ’’న్తిఆదినా తథా తథా దస్సనవసేన దిట్ఠి, ఖమనవసేన ఖన్తి, రుచ్చనవసేన రుచీతి ఏవం తీహిపి పదేహి దిట్ఠి ఏవ వుత్తాతి వేదితబ్బా. నానాదిట్ఠినిస్సయనిస్సితాతి సస్సతాదిపరికప్పవసేన నానావిధం దిట్ఠియా నిస్సయం వత్థుం కారణం, దిట్ఠిసఙ్ఖాతమేవ వా నిస్సయం నిస్సితా అల్లీనా ఉపగతా, తం అనిస్సజ్జిత్వా ఠితాతి అత్థో. దిట్ఠియోపి హి దిట్ఠిగతికానం అభినివేసాకారానం నిస్సయా హోన్తి.

సన్తీతి అత్థి సంవిజ్జన్తి ఉపలబ్భన్తి. ఏకేతి ఏకచ్చే. సమణబ్రాహ్మణాతి పబ్బజ్జూపగమేన సమణా, జాతియా బ్రాహ్మణా, లోకేన వా సమణాతి చ బ్రాహ్మణాతి చ ఏవం గహితా. ఏవంవాదినోతి ఏవం ఇదాని వత్తబ్బాకారేన వదన్తీతి ఏవంవాదినో. ఏవం ఇదాని వత్తబ్బాకారేన పవత్తా దిట్ఠి ఏతేసన్తి ఏవందిట్ఠినో. తత్థ దుతియేన దిట్ఠిగతికానం మిచ్ఛాభినివేసో దస్సితో, పఠమేన తేసం యథాభినివేసం పరేసం తత్థ పతిట్ఠాపనవసేన వోహారో.

సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఏత్థ లోకోతి అత్తా. సో హి దిట్ఠిగతికేహి లోకియన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞం పాపం తబ్బిపాకా, సయం వా కారకాదిభావేన అభియుత్తేహి లోకియతీతి లోకోతి అధిప్పేతో. స్వాయం సస్సతో అమరో నిచ్చో ధువోతి యదిదం అమ్హాకం దస్సనం ఇదమేవ సచ్చం అవిపరీతం, అఞ్ఞం పన అసస్సతోతిఆది పరేసం దస్సనం మోఘం మిచ్ఛాతి అత్థో. ఏతేన చత్తారోపి సస్సతవాదా దస్సితా హోన్తి. అసస్సతోతి న సస్సతో, అనిచ్చో అధువో చవనధమ్మోతి అత్థో. ‘‘అసస్సతో’’తి సస్సతభావప్పటిక్ఖేపేనేవ ఉచ్ఛేదో దీపితోతి సత్తపి ఉచ్ఛేదవాదా దీపితా హోన్తి.

అన్తవాతి సపరియన్తో పరివటుమో పరిచ్ఛిన్నప్పమాణో, న సబ్బగతోతి అత్థో. ఏతేన సరీరపరిమాణో అఙ్గుట్ఠపరిమాణో అవయవపరిమాణో పరమాణుపరిమాణో అత్తాతి ఏవమాదివాదా దస్సితా హోన్తి. అనన్తవాతి అపరియన్తో, సబ్బగతోతి అత్థో. ఏతేన కపిలకణాదాదివాదా దీపితా హోన్తి.

తం జీవం తం సరీరన్తి యం సరీరం, తదేవ జీవసఙ్ఖాతం వత్థు, యఞ్చ జీవసఙ్ఖాతం వత్థు, తదేవ సరీరన్తి జీవఞ్చ సరీరఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏతేన ఆజీవకానం వియ ‘‘రూపీ అత్తా’’తి అయం వాదో దస్సితో హోతి. అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి ఇమినా పన ‘‘అరూపీ అత్తా’’తి అయం వాదో దస్సితో.

హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఏత్థ తథాగతోతి సత్తో. తఞ్హి దిట్ఠిగతికో కారకవేదకాదిసఙ్ఖాతం, నిచ్చధువాదిసఙ్ఖాతం వా తథాభావం గతోతి తథాగతోతి వోహరతి, సో మరణతో ఇధకాయస్స భేదతో పరం ఉద్ధం హోతి, అత్థి సంవిజ్జతీతి అత్థో. ఏతేన సస్సతగ్గాహముఖేన సోళస సఞ్ఞీవాదా అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా అట్ఠ చ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా దస్సితా హోన్తి. న హోతీతి నత్థి న ఉపలబ్భతి. ఏతేన ఉచ్ఛేదవాదో దస్సితో. హోతి చ న చ హోతీతి అత్థి చ నత్థి చాతి. ఏతేన ఏకచ్చసస్సతవాదా సత్త సఞ్ఞీవాదా చ దస్సితా. నేవ హోతి న న హోతీతి ఇమినా పన అమరావిక్ఖేపవాదో దస్సితోతి వేదితబ్బం.

ఇమే కిర దిట్ఠిగతికా నానాదేసతో ఆగన్త్వా సావత్థియం పటివసన్తా ఏకదా సమయప్పవాదకే సన్నిపతిత్వా అత్తనో అత్తనో వాదం పగ్గయ్హ అఞ్ఞవాదే ఖుంసేన్తా వివాదాపన్నా అహేసుం. తేన వుత్తం ‘‘తే భణ్డనజాతా’’తిఆది.

తత్థ భణ్డనం నామ కలహస్స పుబ్బభాగో. భణ్డనజాతాతి జాతభణ్డనా. కలహోతి కలహో ఏవ, కలస్స వా హననతో కలహో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞమఞ్ఞస్స విరుద్ధవాదం ఆపన్నాతి వివాదాపన్నా. మమ్మఘట్టనతో ముఖమేవ సత్తీతి ముఖసత్తి, ఫరుసవాచా. ఫలూపచారేన వియ హి కారణం కారణూపచారేన ఫలమ్పి వోహరియతి యథా తం ‘‘సుఖో బుద్ధుప్పాదో, పాపకమ్మం పచ్చనుభోతీ’’తి చ. తాహి ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విజ్ఝన్తా విహరన్తి. ఏదిసో ధమ్మోతి ధమ్మో అవిపరీతసభావో ఏదిసో ఏవరూపో, యథా మయా వుత్తం ‘‘సస్సతో లోకో’’తి. నేదిసో ధమ్మోతి న ఏదిసో ధమ్మో, యథా తయా వుత్తం ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి, ఏవం సేసపదేహిపి యోజేతబ్బం. సో చ తిత్థియానం వివాదో సకలనగరే పాకటో జాతో. అథ భిక్ఖూ సావత్థిం పిణ్డాయ పవిట్ఠా తం సుత్వా ‘‘అత్థి నో ఇదం కథాపాభతం, యం నూన మయం ఇమం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేయ్యామ, అప్పేవ నామ తం నిస్సాయ సత్థు సణ్హసుఖుమం ధమ్మదేసనం లభేయ్యామా’’తి తే పచ్ఛాభత్తం ధమ్మదేసనాకాలే భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ’’తిఆది.

తం సుత్వా భగవా అఞ్ఞతిత్థియానం ధమ్మస్స అయథాభూతపజాననం పకాసేన్తో ‘‘అఞ్ఞతిత్థియా, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అన్ధాతి పఞ్ఞాచక్ఖువిరహేన అన్ధా. తేనాహ ‘‘అచక్ఖుకా’’తి. పఞ్ఞా హి ఇధ ‘‘చక్ఖూ’’తి అధిప్పేతా. తథా హి వుత్తం ‘‘అత్థం న జానన్తీ’’తిఆది. తత్థ అత్థం న జానన్తీతి ఇధలోకత్థం పరలోకత్థం న జానన్తి, ఇధలోకపరలోకేసు వుద్ధిం అబ్భుదయం నావబుజ్ఝన్తి, పరమత్థే పన నిబ్బానే కథావకా. యే హి నామ పవత్తిమత్తేపి సమ్మూళ్హా, తే కథం నివత్తిం జానిస్సన్తీతి. అనత్థం న జానన్తీతి యదగ్గేన తే అత్థం న జానన్తి, తదగ్గేన అనత్థమ్పి న జానన్తి. యస్మా ధమ్మం న జానన్తి, తస్మా అధమ్మమ్పి న జానన్తి. తే హి విపరియేసగ్గాహితాయ ధమ్మం కుసలమ్పి అకుసలం కరోన్తి, అధమ్మమ్పి అకుసలం కుసలం కరోన్తి. న కేవలఞ్చ ధమ్మాధమ్మేసు ఏవ, అథ ఖో తస్స విపాకేసుపి సమ్మూళ్హా. తథా హి తే కమ్మమ్పి విపాకం కత్వా వోహరన్తి, విపాకమ్పి కమ్మం కత్వా. తథా ధమ్మం సభావధమ్మమ్పి న జానన్తి, అధమ్మం అసభావధమ్మమ్పి న జానన్తి. ఏవంభూతా చ సభావధమ్మం అసభావధమ్మఞ్చ, అసభావధమ్మం సభావధమ్మఞ్చ కత్వా పవేదేన్తి.

ఇతి భగవా తిత్థియానం మోహదిట్ఠిపటిలాభభావేన పఞ్ఞాచక్ఖువేకల్లతో అన్ధభావం దస్సేత్వా ఇదాని తమత్థం జచ్చన్ధూపమాయ పకాసేతుం ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ భూతపుబ్బన్తి పుబ్బే భూతం, అతీతకాలే నిబ్బత్తం. అఞ్ఞతరో రాజా అహోసీతి పురాతనో నామగోత్తేహి లోకే అపాకటో ఏకో రాజా అహోసి. సో రాజా అఞ్ఞతరం పురిసం ఆమన్తేసీతి తస్స కిర రఞ్ఞో సోభగ్గప్పత్తం సబ్బఙ్గసమ్పన్నం అత్తనో ఓపవయ్హం హత్థిం ఉపట్ఠానం ఆగతం దిస్వా ఏతదహోసి – ‘‘భద్దకం వత, భో, హత్థియానం దస్సనీయ’’న్తి. తేన చ సమయేన ఏకో జచ్చన్ధో రాజఙ్గణేన గచ్ఛతి. తం దిస్వా రాజా చిన్తేసి – ‘‘మహాజానియా ఖో ఇమే అన్ధా యే ఏవరూపం దస్సనీయం న లభన్తి దట్ఠుం. యంనూనాహం ఇమిస్సా సావత్థియా యత్తకా జచ్చన్ధా సబ్బే తే సన్నిపాతాపేత్వా ఏకదేసం ఏకదేసం హత్థేన ఫుసాపేత్వా తేసం వచనం సుణేయ్య’’న్తి. కేళిసీలో రాజా ఏకేన పురిసేన సావత్థియా సబ్బే జచ్చన్ధే సన్నిపాతాపేత్వా తస్స పురిసస్స సఞ్ఞం అదాసి ‘‘యథా ఏకేకో జచ్చన్ధో సీసాదికం ఏకేకంయేవ హత్థిస్స అఙ్గం ఫుసిత్వా ‘హత్థీ మయా దిట్ఠో’తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేసి, తథా కరోహీ’’తి. సో పురిసో తథా అకాసి. అథ రాజా తే జచ్చన్ధే పచ్చేకం పుచ్ఛి ‘‘కీదిసో, భణే, హత్థీ’’తి. తే అత్తనా దిట్ఠదిట్ఠావయవమేవ హత్థిం కత్వా వదన్తా ‘‘ఏదిసో హత్థీ, నేదిసో హత్థీ’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కరోన్తా హత్థాదీహి ఉపక్కమిత్వా రాజఙ్గణే మహన్తం కోలాహలం అకంసు. రాజా సపరిజనో తేసం తం విప్పకారం దిస్వా ఫాసుకేహి భిజ్జమానేహి హదయేన ఉగ్గతేన మహాహసితం హసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సో రాజా…పే… అత్తమనో అహోసీ’’తి.

తత్థ అమ్భోతి ఆలపనం. యావతకాతి యత్తకా. జచ్చన్ధాతి జాతియా అన్ధా, జాతితో పట్ఠాయ అచక్ఖుకా. ఏకజ్ఝన్తి ఏకతో. భణేతి అబహుమానాలాపో. హత్థిం దస్సేహీతి యథావుత్తం హత్థిం సయాపేత్వా దస్సేహి. సో చ సుసిక్ఖితత్తా అపరిప్ఫన్దన్తో నిపజ్జి. దిట్ఠో నో హత్థీతి హత్థేన పరామసనం దస్సనం కత్వా ఆహంసు. తేన పురిసేన సీసం పరామసాపేత్వా ‘‘ఏదిసో హత్థీ’’తి సఞ్ఞాపితత్తా తాదిసంయేవ నం హత్థిం సఞ్జానన్తా జచ్చన్ధా ‘‘ఏదిసో దేవ హత్థీ సేయ్యథాపి కుమ్భో’’తి వదింసు. కుమ్భోతి చ ఘటోతి అత్థో. ఖీలోతి నాగదన్తఖీలో. సోణ్డోతి హత్థో. నఙ్గలీసాతి నఙ్గలస్స సిరస్స ఈసా. కాయోతి సరీరం. కోట్ఠోతి కుసూలో. పాదోతి జఙ్ఘో. థూణోతి థమ్భో. నఙ్గుట్ఠన్తి వాళస్స ఉరిమప్పదేసో. వాలధీతి వాలస్స అగ్గప్పదేసో. ముట్ఠీహి సంసుమ్భింసూతి ముట్ఠియో బన్ధిత్వా పహరింసు, ముట్ఠిఘాతం అకంసు. అత్తమనో అహోసీతి కేళిసీలత్తా సో రాజా తేన జచ్చన్ధానం కలహేన అత్తమనో పహాసేన గహితమనో అహోసి.

ఏవమేవ ఖోతి ఉపమాసంసన్దనం. తస్సత్థో – భిక్ఖవే, యథా తే జచ్చన్ధా అచక్ఖుకా ఏకఙ్గదస్సినో అనవసేసతో హత్థిం అపస్సిత్వా అత్తనా దిట్ఠావయవమత్తం హత్థిసఞ్ఞాయ ఇతరేహి దిట్ఠం అననుజానన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదం ఆపన్నా కలహం అకంసు, ఏవమేవ ఇమే అఞ్ఞతిత్థియా సక్కాయస్స ఏకదేసం రూపవేదనాదిం అత్తనో దిట్ఠిదస్సనేన యథాదిట్ఠం ‘‘అత్తా’’తి మఞ్ఞమానా తస్స సస్సతాదిభావం ఆరోపేత్వా ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివిసిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం వివదన్తి, యథాభూతం పన అత్థానత్థం ధమ్మాధమ్మఞ్చ న జానన్తి. తస్మా అన్ధా అచక్ఖుకా జచ్చన్ధపటిభాగాతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం తిత్థియానం ధమ్మసభావం యథాభూతం అజానన్తానం అపస్సన్తానం జచ్చన్ధానం వియ హత్థిమ్హి యథాదస్సనం మిచ్ఛాభినివేసం, తత్థ చ వివాదాపత్తిం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థదీపకం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ ఇమేసు కిర సజ్జన్తి, ఏకే సమణబ్రాహ్మణాతి ఇధేకచ్చే పబ్బజ్జూపగమనేన సమణా, జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణా ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదినయప్పవత్తేసు ఇమేసు ఏవ అసారేసు దిట్ఠిగతేసు దిట్ఠాభినన్దనవసేన, ఇమేసు వా రూపాదీసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఏవం అనిచ్చేసు దుక్ఖేసు విపరిణామధమ్మేసు తణ్హాభినన్దనదిట్ఠాభినన్దనానం వసేన ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా సజ్జన్తి కిర. అహో నేసం సమ్మోహోతి దస్సేతి. కిరసద్దో చేత్థ అరుచిసూచనత్థో. తేన తత్థ సఙ్గకారణాభావమేవ దీపేతి. న కేవలం సజ్జన్తి ఏవ, అథ ఖో విగ్గయ్హ నం వివదన్తి ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి, అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామీ’’తిఆదినా విగ్గాహికకథానుయోగవసేన విగ్గయ్హ వివదన్తి వివాదం ఆపజ్జన్తి. నన్తి చేత్థ నిపాతమత్తం. అథ వా విగ్గయ్హ నన్తి నం దిట్ఠినిస్సయం సక్కాయదిట్ఠిమేవ వా విపరీతదస్సనత్తా సస్సతాదివసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధం గహేత్వా వివదన్తి విసేసతో వదన్తి, అత్తనో ఏవ వాదం విసిట్ఠం అవిపరీతం కత్వా అభినివిస్స వోహరన్తి. యథా కిం? జనా ఏకఙ్గదస్సినో యథేవ జచ్చన్ధజనా హత్థిస్స ఏకేకఙ్గదస్సినో ‘‘యం యం అత్తనా ఫుసిత్వా ఞాతం, తం తదేవ హత్థీ’’తి గహేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం విగ్గయ్హ వివదింసు, ఏవంసమ్పదమిదన్తి అత్థో. ఇవసద్దో చేత్థ లుత్తనిద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.