౬. జచ్చన్ధవగ్గో

౧. ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనసుత్తవణ్ణనా

౫౧. జచ్చన్ధవగ్గస్స పఠమే వేసాలియన్తిఆది హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ. వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసీతి కదా పావిసి? ఉక్కాచేలతో నిక్ఖమిత్వా వేసాలిం గతకాలే. భగవా హి వేళువగామకే వస్సం వసిత్వా తతో నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా జేతవనే విహాసి. తస్మిం కాలే ధమ్మసేనాపతి అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారం ఓలోకేత్వా ‘‘సత్తాహమేవ పవత్తిస్సతీ’’తి ఞత్వా భగవన్తం అనుజానాపేత్వా నాళకగామం గన్త్వా తత్థ మాతరం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా పరినిబ్బాయి. సత్థా చున్దేన ఆభతా తస్స ధాతుయో గహేత్వా ధాతుచేతియం కారాపేత్వా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో రాజగహం అగమాసి. తత్థ గతకాలే ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో పరినిబ్బాయి. భగవా తస్సపి ధాతుయో గహేత్వా చేతియం కారాపేత్వా రాజగహతో నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన ఉక్కాచేలం అగమాసి. తత్థ గఙ్గాతీరే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో నిసీదిత్వా అగ్గసావకానం పరినిబ్బానప్పటిసంయుత్తం ధమ్మం దేసేత్వా ఉక్కాచేలతో నిక్ఖమిత్వా వేసాలిం అగమాసి. ఏవం గతో భగవా ‘‘పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసీ’’తి వుచ్చతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఉక్కాచేలతో నిక్ఖమిత్వా వేసాలిం గతకాలే’’తి.

నిసీదనన్తి ఇధ చమ్మక్ఖణ్డం అధిప్పేతం. చాపాలం చేతియన్తి పుబ్బే చాపాలస్స నామ యక్ఖస్స వసితట్ఠానం ‘‘చాపాలచేతియ’’న్తి పఞ్ఞాయిత్థ. తత్థ భగవతో కతవిహారోపి తాయ రుళ్హియా ‘‘చాపాలచేతియ’’న్తి వుచ్చతి. ఉదేనం చేతియన్తి ఏవమాదీసుపి ఏసేవ నయో. సత్తమ్బన్తి కికిస్స కిర కాసిరఞ్ఞో ధీతరో సత్త కుమారియో సంవేగజాతా రాజగేహతో నిక్ఖమిత్వా యత్థ పధానం పదహింసు, తం ఠానం ‘‘సత్తమ్బం చేతియ’’న్తి వదన్తి. బహుపుత్తన్తి బహుపారోహో ఏకో నిగ్రోధరుక్ఖో, తస్మిం అధివత్థం దేవతం బహూ మనుస్సా పుత్తే పత్థేన్తి, తదుపాదాయ తం ఠానం ‘‘బహుపుత్తం చేతియ’’న్తి పఞ్ఞాయిత్థ. సారన్దదన్తి సారన్దదస్స నామ యక్ఖస్స వసితట్ఠానం. ఇతి సబ్బానేవ తాని బుద్ధుప్పాదతో పుబ్బే దేవతాపరిగ్గహితత్తా చేతియవోహారేన వోహరితాని, భగవతో విహారే కతేపి చ తథేవ పఞ్ఞాయన్తి. రమణీయాతి ఏత్థ వేసాలియా తావ భూమిభాగసమ్పత్తియా పుగ్గలసమ్పత్తియా సులభపచ్చయతాయ చ రమణీయభావో వేదితబ్బో. విహారానం పన నగరతో నాతిదూరతాయ నాచ్చాసన్నతాయ గమనాగమనసమ్పత్తియా అనాకిణ్ణవిహారట్ఠానతాయ ఛాయూదకసమ్పత్తియా పవివేకపతిరూపతాయ చ రమణీయతా దట్ఠబ్బా. చత్తారో ఇద్ధిపాదాతి ఏత్థ ఇద్ధిపాదపదస్స అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. భావితాతి వడ్ఢితా. బహులీకతాతి పునప్పునం కతా. యానీకతాతి యుత్తయానం వియ కతా. వత్థుకతాతి పతిట్ఠట్ఠేన వత్థు వియ కతా. అనుట్ఠితాతి అధిట్ఠితా. పరిచితాతి సమన్తతో చితా సువడ్ఢితా. సుసమారద్ధాతి సుట్ఠు సమారద్ధా, అతివియ సమ్మా నిప్ఫాదితాతి.

ఏవం అనియమేన కథేత్వా పున నియమేత్వా దస్సేతుం, ‘‘తథాగతస్స ఖో’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ కప్పన్తి ఆయుకప్పం. తిట్ఠేయ్యాతి తస్మిం తస్మిం కాలే యం మనుస్సానం ఆయుప్పమాణం, తం పరిపుణ్ణం కత్వా తిట్ఠేయ్య ధరేయ్య. కప్పావసేసం వాతి ‘‘అప్పం వా భియ్యో వా’’తి (దీ. ని. ౨.౭; అ. ని. ౭.౭౪) వుత్తం వస్ససతతో అతిరేకం వా. మహాసీవత్థేరో పనాహ – ‘‘బుద్ధానం అట్ఠానే గజ్జితం నామ నత్థి. యథేవ హి వేళువగామకే ఉప్పన్నం మారణన్తికం వేదనం దస మాసే విక్ఖమ్భేసి, ఏవం పునప్పునం తం సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా విక్ఖమ్భేన్తో ఇమం భద్దకప్పమేవ తిట్ఠేయ్యా’’తి. కస్మా పన న ఠితోతి? ఉపాదిన్నకసరీరం నామ ఖణ్డిచ్చాదీహి అభిభుయ్యతి, బుద్ధా చ పన ఖణ్డిచ్చాదిభావం అప్పత్వా పఞ్చమే ఆయుకోట్ఠాసే బహుజనస్స పియమనాపకాలేయేవ పరినిబ్బాయన్తి. బుద్ధానుబుద్ధేసు అగ్గసావకమహాసావకేసు పరినిబ్బుతేసు అపరివారేన ఏకకేనేవ ఠాతబ్బం హోతి, దహరసామణేరపరివారేన వా. తతో ‘‘అహో బుద్ధానం పరిసా’’తి హీళేతబ్బతం ఆపజ్జేయ్య, తస్మా న ఠితోతి. ఏవం వుత్తేపి సో పన న రుచ్చతి, ‘‘ఆయుకప్పో’’తి ఇదమేవ అట్ఠకథాయ నియమితం.

ఓళారికే నిమిత్తేతి థూలే సఞ్ఞుప్పాదనే. థూలసఞ్ఞుప్పాదనఞ్హేతం, ‘‘తిట్ఠతు భగవా కప్ప’’న్తి సకలకప్పం అవట్ఠానయాచనాయ యదిదం ‘‘యస్స కస్సచి, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా’’తిఆదినా అఞ్ఞాపదేసేన అత్తనో చతురిద్ధిపాదభావనానుభావేన కప్పం అవట్ఠానసమత్థతావిభావనం. ఓభాసేతి పాకటవచనే. పాకటఞ్చేతం వచనం పరియాయం ముఞ్చిత్వా ఉజుకమేవ అత్తనో అధిప్పాయవిభావనం.

బహుజనహితాయాతి మహాజనస్స హితత్థాయ. బహుజనసుఖాయాతి మహాజనస్స సుఖత్థాయ. లోకానుకమ్పాయాతి సత్తలోకస్స అనుకమ్పం పటిచ్చ. కతరస్స సత్తలోకస్స? యో భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా పటివిజ్ఝతి, అమతపానం పివతి, తస్స. భగవతో హి ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తదేసనాయ అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞప్పముఖా అట్ఠారస బ్రహ్మకోటియో ధమ్మం పటివిజ్ఝింసు. ఏవం యావ సుభద్దపరిబ్బాజకవినయనా ధమ్మపటివిద్ధసత్తానం గణనా నత్థి, మహాసమయసుత్తం మఙ్గలసుత్తం చూళరాహులోవాదసుత్తం సమచిత్తసుత్తన్తి ఇమేసం చతున్నం సుత్తానం దేసనాకాలే అభిసమయప్పత్తసత్తానం పరిచ్ఛేదో నత్థి, ఏతస్స అపరిమాణస్స సత్తలోకస్స అనుకమ్పాయ భగవతో ఠానం జాతం. ఏవం అనాగతేపి భవిస్సతీతి అధిప్పాయేన వదతి. దేవమనుస్సానన్తి న కేవలం దేవమనుస్సానంయేవ, అవసేసానం నాగసుపణ్ణాదీనమ్పి అత్థాయ హితాయ సుఖాయ భగవతో ఠానం హోతి. సహేతుకపటిసన్ధికే పన మగ్గఫలసచ్ఛికిరియాయ భబ్బపుగ్గలే దస్సేతుం ఏవం వుత్తం, తస్మా అఞ్ఞేసమ్పి అత్థత్థాయ హితత్థాయ సుఖత్థాయ భగవా తిట్ఠతూతి అత్థో. తత్థ అత్థాయాతి ఇధలోకసమ్పత్తిఅత్థాయ. హితాయాతి పరలోకసమ్పత్తిహేతుభూతహితత్థాయ. సుఖాయాతి నిబ్బానధాతుసుఖత్థాయ. పురిమం పన హితసుఖగ్గహణం సబ్బసాధారణవసేన వేదితబ్బం.

యథా తం మారేన పరియుట్ఠితచిత్తోతి ఏత్థ న్తి నిపాతమత్తం, యథా మారేన పరియుట్ఠితచిత్తో అజ్ఝోత్థటచిత్తో అఞ్ఞోపి కోచి పుథుజ్జనో పటివిజ్ఝితుం న సక్కుణేయ్య, ఏవమేవ నాసక్ఖి పటివిజ్ఝితున్తి అత్థో. మారో హి యస్స కేచి విపల్లాసా అప్పహీనా, తస్స చిత్తం పరియుట్ఠాతి. యస్స పన సబ్బేన సబ్బం ద్వాదస విపల్లాసా అప్పహీనా, తస్స వత్తబ్బమేవ నత్థి, థేరస్స చ చత్తారో విపల్లాసా అప్పహీనా, తేనస్స చిత్తం పరియుట్ఠాసి. సో పన చిత్తపరియుట్ఠానం కరోన్తో కిం కరోతీతి? భేరవం రూపారమ్మణం వా దస్సేతి, సద్దారమ్మణం వా సావేతి, తతో సత్తా తం దిస్వా వా సుత్వా వా సతిం విస్సజ్జేత్వా వివటముఖా హోన్తి. తేసం ముఖేన హత్థం పవేసేత్వా హదయం మద్దతి, తతో విసఞ్ఞినో హుత్వా తిట్ఠన్తి. థేరస్స పనేస ముఖేన హత్థం పవేసేతుం కిం సక్ఖిస్సతి, భేరవారమ్మణం పన దస్సేతి. తం దిస్వా థేరో నిమిత్తోభాసం న పటివిజ్ఝి. జానన్తోయేవ భగవా కిమత్థం యావతతియం ఆమన్తేసి? పరతో ‘‘తిట్ఠతు, భన్తే భగవా’’తి యాచితే ‘‘తుయ్హేవేతం దుక్కటం, తుయ్హేవేతం అపరద్ధ’’న్తి దోసారోపనేన సోకతనుకరణత్థం. పస్సతి హి భగవా ‘‘అయం మయి అతివియ సినిద్ధహదయో, సో పరతో భూమిచాలకారణఞ్చ ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనఞ్చ సుత్వా మమ చిరట్ఠానం యాచిస్సతి, అథాహం ‘కిస్స త్వం పురేతరం న యాచసీ’తి తస్సేవ సీసే దోసం పాతేస్సామి, సత్తా చ అత్తనో అపరాధేన న తథా విహఞ్ఞన్తి, తేనస్స సోకో తనుకో భవిస్సతీ’’తి.

గచ్ఛ త్వం, ఆనన్దాతి యస్మా దివావిహారత్థాయ ఇధాగతో, తస్మా, ఆనన్ద, గచ్ఛ త్వం యథారుచితం ఠానం దివావిహారాయ. తేనేవాహ – ‘‘యస్స దాని కాలం మఞ్ఞసీ’’తి.

మారో పాపిమాతి ఏత్థ సత్తే అనత్థే నియోజేన్తో మారేతీతి మారో. పాపిమాతి తస్సేవ వేవచనం. సో హి పాపధమ్మేన సమన్నాగతత్తా ‘పాపిమా’తి వుచ్చతి. భాసితా ఖో పనేసాతి అయఞ్హి భగవతి బోధిమణ్డే సత్త సత్తాహే అతిక్కమిత్వా అజపాలనిగ్రోధే విహరన్తే అత్తనో ధీతాసు ఆగన్త్వా ఇచ్ఛావిఘాతం పత్వా గతాసు అయం ‘‘అత్థేసో ఉపాయో’’తి చిన్తేన్తో ఆగన్త్వా ‘‘భగవా యదత్థం తుమ్హేహి పారమియో పూరితా, సో వో అత్థో అనుప్పత్తో, పటివిద్ధం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, కిం తే లోకవిచరణేనా’’తి వత్వా యథా అజ్జ ఏవమేవ ‘‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే భగవా’’తి యాచి. భగవా చస్స ‘‘న తావాహ’’న్తిఆదీని వత్వా పటిక్ఖిపి. తం సన్ధాయ ఇదాని ‘‘భాసితా ఖో పనేసా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ వియత్తాతి అరియమగ్గాధిగమవసేన బ్యత్తా. వినీతాతి తథేవ కిలేసవినయనేన వినీతా. విసారదాతి సారజ్జకరానం దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదీనం పహానేన విసారదభావం పత్తా. బహుస్సుతాతి తేపిటకవసేన బహు సుతమేతేసన్తి బహుస్సుతా. తమేవ ధమ్మం ధారేన్తీతి ధమ్మధరా. అథ వా బహుస్సుతాతి పరియత్తిబహుస్సుతా చేవ పటివేధబహుస్సుతా చ. ధమ్మధరాతి పరియత్తిధమ్మానం చేవ పటివేధధమ్మానఞ్చ ధారణతో ధమ్మధరాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నాతి అరియధమ్మస్స అనుధమ్మభూతం విపస్సనాధమ్మం పటిపన్నా. సామీచిప్పటిపన్నాతి ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా అనుచ్ఛవికం విసుద్ధిపరమ్పరాపటిపదం పటిపన్నా. అనుధమ్మచారినోతి సల్లేఖికం తస్సా పటిపదాయ అనురూపం అప్పిచ్ఛతాదిధమ్మం చరణసీలా. సకం ఆచరియకన్తి అత్తనో ఆచరియవాదం. ఆచిక్ఖిస్సన్తీతి ఆదితో కథేస్సన్తి, అత్తనా ఉగ్గహితనియామేన పరే ఉగ్గణ్హాపేస్సన్తీతి అత్థో. దేసేస్సన్తీతి వాచేస్సన్తి, పాళిం సమ్మా వాచేస్సన్తీతి అత్థో. పఞ్ఞపేస్సన్తీతి పజానాపేస్సన్తి, పకాసేస్సన్తీతి అత్థో. పట్ఠపేస్సన్తీతి పకారేన ఠపేస్సన్తి. వివరిస్సన్తీతి వివటం కరిస్సన్తి. విభజిస్సన్తీతి విభత్తం కరిస్సన్తి. ఉత్తానీకరిస్సన్తీతి అనుత్తానం గమ్భీరం ఉత్తానం పాకటం కరిస్సన్తి. సహధమ్మేనాతి సహేతుకేన సకారణేన వచనేన. సప్పాటిహారియన్తి యావనియ్యానికం కత్వా. ధమ్మం దేసేస్సన్తీతి నవవిధలోకుత్తరధమ్మం పబోధేస్సన్తి, పకాసేస్సన్తీతి అత్థో.

ఏత్థ చ ‘‘పఞ్ఞపేస్సన్తీ’’తిఆదీహి ఛహి పదేహి ఛ అత్థపదాని దస్సితాని, ఆదితో పన ద్వీహి పదేహి ఛ బ్యఞ్జనపదానీతి. ఏత్తావతా తేపిటకం బుద్ధవచనం సంవణ్ణనానయేన సఙ్గహేత్వా దస్సితం హోతి. వుత్తఞ్హేతం నేత్తియం ‘‘ద్వాదసపదాని సుత్తం, తం సబ్బం బ్యఞ్జనఞ్చ అత్థో చా’’తి (నేత్తి. సఙ్గహవార).

బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సకలం సాసనబ్రహ్మచరియం. ఇద్ధన్తి సమిద్ధం ఝానుప్పాదవసేన. ఫీతన్తి వుద్ధిప్పత్తం సబ్బఫాలిఫుల్లం అభిఞ్ఞాసమ్పత్తివసేన. విత్థారికన్తి విత్థతం తస్మిం తస్మిం దిసాభాగే పతిట్ఠహనవసేన. బాహుజఞ్ఞన్తి బహూహి ఞాతం పటివిద్ధం బహుజనాభిసమయవసేన. పుథుభూతన్తి సబ్బాకారవసేన పుథులభావప్పత్తం. కథం? యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసితన్తి యత్తకా విఞ్ఞుజాతికా దేవా మనుస్సా చ అత్థి, తేహి సబ్బేహి సుట్ఠు పకాసితన్తి అత్థో.

అప్పోస్సుక్కోతి నిరుస్సుక్కో లీనవీరియో. ‘‘త్వఞ్హి, పాపిమ, సత్తసత్తాహాతిక్కమనతో పట్ఠాయ ‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే భగవా, పరినిబ్బాతు సుగతో’తి విరవన్తో ఆహిణ్డిత్థ, అజ్జ దాని పట్ఠాయ విగతుస్సాహో హోహి, మా మయ్హం పరినిబ్బానత్థాయ వాయామం కరోహీ’’తి వదతి. సతో సమ్పజానో ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజీతి సతిం సూపట్ఠితం కత్వా ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆయుసఙ్ఖారం విస్సజి పజహి. తత్థ న భగవా హత్థేన లేడ్డుం వియ ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజి, తేమాసమత్తమేవ పన సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో పరం న సమాపజ్జిస్సామీతి చిత్తం ఉప్పాదేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఓస్సజీ’’తి, ‘‘వోస్సజ్జీ’’తిపి పాఠో.

కస్మా పన భగవా కప్పం వా కప్పావసేసం వా ఠాతుం సమత్థో తత్తకం కాలం అట్ఠత్వా పరినిబ్బాయితుం మారస్స యాచనాయ ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజి? న భగవా మారస్స యాచనాయ ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజి, నాపి థేరస్స ఆయాచనాయ న ఓస్సజిస్సతి, తేమాసతో పన పరం బుద్ధవేనేయ్యానం అభావతో ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజి. ఠానఞ్హి నామ బుద్ధానం భగవన్తానం యావదేవ వేనేయ్యవినయనత్థం, తే అసతి వినేయ్యజనే కేన నామ కారణేన ఠస్సన్తి. యది చ మారస్స యాచనాయ పరినిబ్బాయేయ్య, పురేతరంయేవ పరినిబ్బాయేయ్య. బోధిమణ్డేపి హి మారేన యాచితం, నిమిత్తోభాసకరణమ్పి థేరస్స సోకతనుకరణత్థన్తి వుత్తోవాయమత్థో. అపిచ బుద్ధబలదీపనత్థం నిమిత్తోభాసకరణం. ఏవం మహానుభావా బుద్ధా భగవన్తోయేవ తిట్ఠన్తాపి అత్తనో రుచియావ తిట్ఠన్తి, పరినిబ్బాయన్తాపి అత్తనో రుచియావ పరినిబ్బాయన్తీతి.

మహాభూమిచాలోతి మహన్తో పథవీకమ్పో. తదా కిర దససహస్సిలోకధాతు అకమ్పిత్థ. భింసనకోతి భయజనకో. దేవదున్దుభియో చ ఫలింసూతి దేవభేరియో నదింసు, దేవో సుక్ఖగజ్జితం గజ్జి, అకాలవిజ్జులతా నిచ్ఛరింసు, ఖణికవస్సం వస్సీతి వుత్తం హోతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం సఙ్ఖారవిసఙ్ఖారానం విసేససఙ్ఖాతం అత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి అనవసేససఙ్ఖారే విస్సజ్జేత్వా అత్తనో విసఙ్ఖారగమనదీపకం ఉదానం ఉదానేసి. కస్మా ఉదానేసి? కోచి నామ వదేయ్య ‘‘మారేన పచ్ఛతో పచ్ఛతో అనుబన్ధిత్వా ‘పరినిబ్బాతు, భన్తే’తి ఉపద్దుతో భయేన భగవా ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజీ’’తి. ‘‘తస్సోకాసో మా హోతు, భీతస్స ఉదానం నామ నత్థీ’’తి ఏతస్స దీపనత్థం పీతివేగవిస్సట్ఠం ఉదానం ఉదానేసీతి అట్ఠకథాసు వుత్తం. తతో తేమాసమత్తేనేవ చ పన బుద్ధకిచ్చస్స నిప్ఫజ్జనతో ఏవం దీఘరత్తం మయా పరిహటోయం దుక్ఖభారో న చిరస్సేవ నిక్ఖిపియతీతి పస్సతో పరినిబ్బానగుణపచ్చవేక్ఖణే తస్స ఉళారం పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జి, తేన పీతివేగేన ఉదానేసీతి యుత్తం వియ. ఏకన్తేన హి విసఙ్ఖారనిన్నో నిబ్బానజ్ఝాసయో సత్థా మహాకరుణాయ బలక్కారేన వియ సత్తహితత్థం లోకే సుచిరం ఠితో. తథా హి దేవసికం చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా సమాపత్తియో వళఞ్జేతి, సోదాని మహాకరుణాధికారస్స నిప్ఫన్నత్తా నిబ్బానాభిముఖో అనప్పకం పీతిసోమనస్సం పటిసంవేదేసి. తేనేవ హి భగవతో కిలేసపరినిబ్బానదివసే వియ ఖన్ధపరినిబ్బానదివసేపి సరీరాభా విసేసతో విప్పసన్నా పరిసుద్ధా పభస్సరా అహోసీతి.

గాథాయ సోణసిఙ్గాలాదీనమ్పి పచ్చక్ఖభావతో తులితం పరిచ్ఛిన్నన్తి తులం, కామావచరకమ్మం. న తులం అతులం, తులం వా సదిసమస్స అఞ్ఞం లోకియకమ్మం నత్థీతి అతులం, మహగ్గతకమ్మం. కామావచరం రూపావచరం వా తులం, అరూపావచరం అతులం. అప్పవిపాకం వా తులం, బహువిపాకం అతులం. సమ్భవన్తి సమ్భవస్స హేతుభూతం, ఉపపత్తిజనకన్తి అత్థో. భవసఙ్ఖారన్తి పునబ్భవసఙ్ఖారణకం. అవస్సజీతి విస్సజ్జేసి. మునీతి బుద్ధముని. అజ్ఝత్తరతోతి నియకజ్ఝత్తరతో. సమాహితోతి ఉపచారప్పనాసమాధివసేన సమాహితో. అభిన్ది కవచమివాతి కవచం వియ అభిన్ది. అత్తసమ్భవన్తి అత్తని సఞ్జాతం కిలేసం. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘సవిపాకట్ఠేన సమ్భవం, భవాభవాభిసఙ్ఖరణట్ఠేన భవసఙ్ఖారన్తి చ లద్ధనామం తులాతులసఙ్ఖాతం లోకియకమ్మఞ్చ ఓస్సజి, సఙ్గామసీసే మహాయోధో కవచం వియ అత్తసమ్భవం కిలేసఞ్చ అజ్ఝత్తరతో సమాహితో హుత్వా అభిన్దీ’’తి.

అథ వా తులన్తి తులేన్తో తీరేన్తో. అతులఞ్చ సమ్భవన్తి నిబ్బానఞ్చేవ భవఞ్చ. భవసఙ్ఖారన్తి భవగామికం కమ్మం. అవస్సజి మునీతి ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా అనిచ్చా, పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నిరోధో నిబ్బానం నిచ్చ’’న్తిఆదినా నయేన తులేన్తో బుద్ధముని భవే ఆదీనవం, నిబ్బానే చ ఆనిసంసం దిస్వా తం ఖన్ధానం మూలభూతం భవసఙ్ఖారకమ్మం ‘‘కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతీ’’తి (మ. ని. ౨.౮౧; అ. ని. ౪.౨౩౩) ఏవం వుత్తేన కమ్మక్ఖయకరేన అరియమగ్గేన అవస్సజి. కథం అజ్ఝత్తరతో సమాహితో, అభిన్ది కవచమివత్తసమ్భవం. సో హి విపస్సనావసేన అజ్ఝత్తరతో, సమథవసేన సమాహితోతి ఏవం పుబ్బభాగతో పట్ఠాయ సమథవిపస్సనాబలేన కవచం వియ అత్తభావం పరియోనన్ధిత్వా ఠితం, అత్తని సమ్భవత్తా ‘‘అత్తసమ్భవ’’న్తి లద్ధనామం సబ్బం కిలేసజాలం అభిన్ది, కిలేసాభావేనేవ కమ్మం అప్పటిసన్ధికత్తా అవస్సట్ఠం నామ హోతీతి ఏవం కిలేసప్పహానేన కమ్మం పజహి. ఇతి బోధిమూలేయేవ అవస్సట్ఠభవసఙ్ఖారో భగవా వేఖమిస్సకేన వియ జరసకటం సమాపత్తివేఖమిస్సకేన అత్తభావం యాపేన్తోపి ‘‘ఇతో తేమాసతో ఉద్ధం సమాపత్తివేఖమస్స న దస్సామీ’’తి చిత్తుప్పాదనేన ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజీతి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సత్తజటిలసుత్తవణ్ణనా

౫౨. దుతియే బహిద్వారకోట్ఠకేతి పాసాదద్వారకోట్ఠకస్స బహి, న విహారద్వారకోట్ఠకస్స. సో కిర పాసాదో లోహపాసాదో వియ సమన్తా చతుద్వారకోట్ఠకపరివుతో పాకారపరిక్ఖిత్తో. తేసు పాచీనద్వారకోట్ఠకస్స బహి పాసాదచ్ఛాయాయం పాచీనలోకధాతుం ఓలోకేన్తో పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో హోతి. జటిలాతి జటావన్తో తాపసవేసధారినో. నిగణ్ఠాతి సేతపటనిగణ్ఠరూపధారినో. ఏకసాటకాతి ఏకసాటకనిగణ్ఠా వియ ఏకం పిలోతికఖణ్డం హత్థే బన్ధిత్వా తేనాపి సరీరస్స పురిమభాగం పటిచ్ఛాదేత్వా విచరణకా. పరూళ్హకచ్ఛనఖలోమాతి పరూళ్హకచ్ఛలోమా పరూళ్హనఖా పరూళ్హఅవసేసలోమా చ, కచ్ఛాదీసు దీఘలోమా దీఘనఖా చాతి అత్థో. ఖారివివిధమాదాయాతి వివిధం ఖారాదినానప్పకారం పబ్బజితపరిక్ఖారభణ్డికం గహేత్వా. అవిదూరే అతిక్కమన్తీతి విహారస్స అవిదూరమగ్గేన నగరం పవిసన్తి.

రాజాహం, భన్తే, పసేనది కోసలోతి అహం, భన్తే, రాజా పసేనది కోసలో, మయ్హం నామం తుమ్హే జానాథాతి. కస్మా పన రాజా లోకే అగ్గపుగ్గలస్స సన్తికే నిసిన్నో ఏవరూపానం నగ్గనిస్సిరీకానం అఞ్జలిం పగ్గణ్హాతీతి? సఙ్గణ్హనత్థాయ. ఏవఞ్హిస్స అహోసి ‘‘సచాహం ఏత్తకమ్పి ఏతేసం న కరిస్సామి, మయం పుత్తదారం పహాయ ఏతస్సత్థాయ దుబ్భోజనదుక్ఖసేయ్యాదీని అనుభోమ, అయం అమ్హాకం నిపచ్చకారమత్తమ్పి న కరోతి. తస్మిఞ్హి కతే అమ్హే ‘ఓచరకా’తి జనో అగ్గహేత్వా ‘పబ్బజితా’ఇచ్చేవ సఞ్జానిస్సతి, కిం ఇమస్స భూతత్థకథనేనాతి అత్తనా దిట్ఠం సుతం పటిచ్ఛాదేత్వా న కథేయ్యుం, ఏవం కతే పన అనిగూహిత్వా కథేస్సన్తీ’’తి. అపిచ సత్థు అజ్ఝాసయజాననత్థమ్పి ఏవమకాసీతి. రాజా కిర భగవన్తం ఉపసఙ్కమన్తోపి కతిపయకాలం సమ్మాసమ్బోధిం న సద్దహి. తేనస్స ఏవం అహోసి ‘‘యది భగవా సబ్బం జానాతి, మయా ఇమేసం నిపచ్చకారం కత్వా ‘ఇమే అరహన్తో’తి వుత్తే నానుజానేయ్య, అథ మం అనువత్తన్తో అనుజానేయ్య, కుతో తస్స సబ్బఞ్ఞుతా’’తి. ఏవం సో సత్థు అజ్ఝాసయజాననత్థం తథా అకాసి. భగవా పన ‘‘ఉజుకమేవ ‘న ఇమే సమణా ఓచరకా’తి వుత్తే యదిపి రాజా సద్దహతి, మహాజనో పన తమత్థం అజానన్తో న సద్దహేయ్య, సమణో గోతమో ‘రాజా అత్తనో కథం సుణాతీ’తి యం కిఞ్చి ముఖారుళ్హం కథేతీ’తి వదేయ్య, తదస్స దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తేయ్య, అఞ్ఞో చ గుళ్హకమ్మం వివటం కతం భవేయ్య, సయమేవ రాజా తేసం ఓచరకభావం కథేస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘దుజ్జానం ఖో ఏత’’న్తిఆదిమాహ.

తత్థ కామభోగినాతి ఇమినా పన రాగాభిభవం, ఉభయేనాపి విక్ఖిత్తచిత్తతం దస్సేతి. పుత్తసమ్బాధసయనన్తి పుత్తేహి సమ్బాధసయనం. ఏత్థ చ పుత్తసీసేన దారపరిగ్గహం, పుత్తదారేసు ఉప్పిలావితేన తేసం ఘరావాసాదిహేతు సోకాభిభవేన చిత్తస్స సంకిలిట్ఠతం దస్సేతి. కాసికచన్దనన్తి సణ్హచన్దనం, కాసికవత్థఞ్చ చన్దనఞ్చాతి వా అత్థో. మాలాగన్ధవిలేపనన్తి వణ్ణగన్ధత్థాయ మాలా, సుగన్ధభావత్థాయ గన్ధం, ఛవిరాగకరణత్థాయ విలేపనం ధారేన్తేన. జాతరూపరజతన్తి సువణ్ణఞ్చేవ అవసిట్ఠధనఞ్చ. సాదియన్తేనాతి పటిగ్గణ్హన్తేన. సబ్బేనపి కామేసు అభిగిద్ధభావమేవ పకాసేతి.

సంవాసేనాతి సహవాసేన. సీలం వేదితబ్బన్తి ‘‘అయం పేసలో వా దుస్సీలో వా’’తి సంవసన్తేన ఏకస్మిం ఠానే సహ వసన్తేన జానితబ్బో. తఞ్చ ఖో దీఘేన అద్ధునా న ఇత్తరన్తి తఞ్చ సీలం దీఘేన కాలేన వేదితబ్బం, న ఇత్తరేన. కతిపయదివసే హి సఞ్ఞతాకారో సంవుతిన్ద్రియాకారో చ హుత్వా సక్కా దస్సేతుం. మనసి కరోతా నో అమనసి కరోతాతి తమ్పి ‘‘సీలమస్స పరిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి మనసి కరోన్తేన పచ్చవేక్ఖన్తేన సక్కా జానితుం, న ఇతరేన. పఞ్ఞవతాతి తమ్పి సప్పఞ్ఞేనేవ పణ్డితేన. బాలో హి మనసి కరోన్తోపి జానితుం న సక్కోతి. సంవోహారేనాతి కథనేన.

‘‘యో హి కోచి మనుస్సేసు, వోహారం ఉపజీవతి;

ఏవం వాసేట్ఠ జానాహి, వాణిజో సో న బ్రాహ్మణో’’తి. (సు. ని. ౬౧౯) –

ఏత్థ హి వాణిజ్జం వోహారో నామ. ‘‘చత్తారో అరియవోహారా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౩) ఏత్థ చేతనా. ‘‘సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో’’తి (ధ. స. ౧౩౧౩-౧౩౧౫) ఏత్థ పఞ్ఞత్తి. ‘‘వోహారమత్తేన సో వోహరేయ్యా’’తి (సం. ని. ౧.౨౫) ఏత్థ కథా వోహారో. ఇధాపి సో ఏవ అధిప్పేతో. ఏకచ్చస్స హి సమ్ముఖాకథా పరమ్ముఖాకథాయ న సమేతి, పరమ్ముఖాకథా సమ్ముఖాకథాయ, తథా పురిమకథా పచ్ఛిమకథాయ, పచ్ఛిమకథా చ పురిమకథాయ. సో కథేన్తోయేవ సక్కా జానితుం ‘‘అసుచి ఏసో పుగ్గలో’’తి. సుచిసీలస్స పన పురిమం పచ్ఛిమేన, పచ్ఛిమఞ్చ పురిమేన, సమ్ముఖా కథితఞ్చ పరమ్ముఖా కథితేన, పరమ్ముఖా కథితఞ్చ సమ్ముఖా కథితేన సమేతి, తస్మా కథేన్తేన సక్కా సుచిభావో జానితున్తి పకాసేన్తో ఆహ – ‘‘సంవోహారేన సోచేయ్యం వేదితబ్బ’’న్తి.

థామోతి ఞాణథామో. యస్స హి ఞాణథామో నత్థి, సో ఉప్పన్నేసు ఉపద్దవేసు గహేతబ్బగహణం కత్తబ్బకరణం అపస్సన్తో అద్వారికం ఘరం పవిట్ఠో వియ చరతి. తేనాహ – ‘‘ఆపదాసు ఖో, మహారాజ,థామో వేదితబ్బో’’తి. సాకచ్ఛాయాతి సహకథాయ. దుప్పఞ్ఞస్స హి కథా ఉదకే గేణ్డు వియ ఉప్లవతి, పఞ్ఞవతో కథేన్తస్స పటిభానం అనన్తం హోతి. ఉదకవిప్ఫన్దనేనేవ హి మచ్ఛో ఖుద్దకో మహన్తో వాతి పఞ్ఞాయతి.

ఇతి భగవా రఞ్ఞో ఉజుకమేవ తే ‘‘ఇమే నామా’’తి అవత్వా అరహన్తానం అనరహన్తానఞ్చ జాననూపాయం పకాసేసి. రాజా తం సుత్వా భగవతో సబ్బఞ్ఞుతాయ దేసనావిలాసేన చ అభిప్పసన్నో ‘‘అచ్ఛరియం, భన్తే’’తిఆదినా అత్తనో పసాదం పకాసేత్వా ఇదాని తే యాథావతో భగవతో ఆరోచేన్తో ‘‘ఏతే, భన్తే, మమ పురిసా చరా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చరాతి అపబ్బజితా ఏవ పబ్బజితరూపేన రట్ఠపిణ్డం భుఞ్జన్తా పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తత్తా. ఓచరకాతి హేట్ఠా చరకా. చరా హి పబ్బతమత్థకేన చరన్తాపి హేట్ఠా చరకావ నిహీనకమ్మత్తా. అథ వా ఓచరకాతి చరపురిసా. ఓచరిత్వాతి అవచరిత్వా వీమంసిత్వా, తస్మిం తస్మిం దేసే తం తం పవత్తిం ఞత్వాతి అత్థో. ఓసారిస్సామీతి పటిపజ్జిస్సామి, కరిస్సామీతి అత్థో. రజోజల్లన్తి రజఞ్చ మలఞ్చ. పవాహేత్వాతి సుట్ఠు విక్ఖాలనవసేన అపనేత్వా. కప్పితకేసమస్సూతి అలఙ్కారసత్థే వుత్తవిధినా కప్పకేహి ఛిన్నకేసమస్సూ. కామగుణేహీతి కామకోట్ఠాసేహి, కామబన్ధనేహి వా సమప్పితాతి సుట్ఠు అప్పితా అల్లీనా. సమఙ్గిభూతాతి సహభూతా. పరిచారేస్సన్తీతి ఇన్ద్రియాని సమన్తతో చారేస్సన్తి కీళాపేస్సన్తి వా.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం తేసం రాజపురిసానం అత్తనో ఉదరస్స కారణా పబ్బజితవేసేన లోకవఞ్చనసఙ్ఖాతం అత్థం విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం పరాధీనతాపరవఞ్చనతాపటిక్ఖేపవిభావనం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ న వాయమేయ్య సబ్బత్థాతి దూతేయ్యఓచరకకమ్మాదికే సబ్బస్మిం పాపధమ్మే ఇమే రాజపురిసా వియ పబ్బజితో న వాయమేయ్య, వాయామం ఉస్సాహం న కరేయ్య, సబ్బత్థ యత్థ కత్థచి వాయామం అకత్వా అప్పమత్తకేపి పుఞ్ఞస్మింయేవ వాయమేయ్యాతి అధిప్పాయో. నాఞ్ఞస్స పురిసో సియాతి పబ్బజితరూపేన అఞ్ఞస్స పుగ్గలస్స సేవకపురిసో న సియా. కస్మా? ఏవరూపస్సపి ఓచరకాదిపాపకమ్మస్స కత్తబ్బత్తా. నాఞ్ఞం నిస్సాయ జీవేయ్యాతి అఞ్ఞం పరం ఇస్సరాదిం నిస్సాయ ‘‘తప్పటిబద్ధం మే సుఖదుక్ఖ’’న్తి ఏవంచిత్తో హుత్వా న జీవికం పవత్తేయ్య, అత్తదీపో అత్తసరణో అనఞ్ఞసరణో ఏవ భవేయ్య. అథ వా అనత్థావహతో ‘‘ఓచరణ’’న్తి లద్ధనామకత్తా అఞ్ఞం అకుసలకమ్మం నిస్సాయ న జీవేయ్య. ధమ్మేన న వణిం చరేతి ధనాదిఅత్థాయ ధమ్మం న కథేయ్య. యో హి ధనాదిహేతు పరేసం ధమ్మం దేసేతి, సో ధమ్మేన వాణిజ్జం కరోతి నామ, ఏవం ధమ్మేన తం న చరేయ్య. అథ వా ధనాదీనం అత్థాయ కోసలరఞ్ఞో పురిసో వియ ఓచరకాదికమ్మం కరోన్తో పరేహి అనాసఙ్కనీయతాయ పబ్బజ్జాలిఙ్గసమాదానాదీని అనుతిట్ఠన్తో ధమ్మేన వాణిజ్జం కరోతి నామ. యోపి ఇధ పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరన్తోపి అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియం చరతి, సోపి ధమ్మేన వాణిజ్జం కరోతి నామ, ఏవం ధమ్మేన వాణిజ్జం న చరే, న కరేయ్యాతి అత్థో.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పచ్చవేక్ఖణసుత్తవణ్ణనా

౫౩. తతియే అత్తనో అనేకే పాపకే అకుసలే ధమ్మే పహీనేతి లోభదోసమోహవిపరీతమనసికారఅహిరికానోత్తప్పకోధూపనాహమక్ఖపలాసఇస్సామచ్ఛరియమాయా- సాఠేయ్యథమ్భసారమ్భమానాతిమానమదపమాదతణ్హాఅవిజ్జాతివిధాకుసలమూలదుచ్చరితసంకిలేసవిసమ- సఞ్ఞావితక్కపపఞ్చచతుబ్బిధవిపల్లాసఆసవఓఘయోగగన్థాగతిగమనతణ్హుపాదానపఞ్చవిధ- చేతోఖిలపఞ్చచేతోవినిబన్ధనీవరణాభినన్దనఛవివాద- మూలతణ్హాకాయసత్తానుసయఅట్ఠమిచ్ఛత్తనవ- తణ్హామూలకదసాకుసలకమ్మపథద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతఅట్ఠసతతణ్హావిచరితాదిప్పభేదే అత్తనో సన్తానే అనాదికాలపవత్తే దియడ్ఢసహస్సకిలేసే తంసహగతే చాపి అనేకే పాపకే లామకే అకోసల్లసమ్భూతట్ఠేన అకుసలే ధమ్మే అనవసేసం సహ వాసనాయ బోధిమూలేయేవ పహీనే అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్నే పచ్చవేక్ఖమానో ‘‘అయమ్పి మే కిలేసో పహీనో, అయమ్పి మే కిలేసో పహీనో’’తి అనుపదపచ్చవేక్ఖణాయ పచ్చవేక్ఖమానో భగవా నిసిన్నో హోతి.

అనేకే చ కుసలే ధమ్మేతి సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనం చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, చత్తారో అరియమగ్గా, చత్తారి ఫలాని, చతస్సో పటిసమ్భిదా, చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం, చత్తారో అరియవంసా, చత్తారి వేసారజ్జఞాణాని, పఞ్చ పధానియఙ్గాని, పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధి, పఞ్చఞాణికో సమ్మాసమాధి, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, పఞ్చ నిస్సారణీయా ధాతుయో, పఞ్చ విముత్తాయతనఞాణాని, పఞ్చ విముత్తిపరిపాచనీయా సఞ్ఞా, ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని, ఛ గారవా, ఛ నిస్సారణీయా ధాతుయో, ఛ సతతవిహారా, ఛ అనుత్తరియాని, ఛ నిబ్బేధభాగియా పఞ్ఞా, ఛ అభిఞ్ఞా, ఛ అసాధారణఞాణాని, సత్త అపరిహానియా ధమ్మా, సత్త అరియధనాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, సత్త సప్పురిసధమ్మా, సత్త నిజ్జరవత్థూని, సత్త సఞ్ఞా, సత్త దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలదేసనా, సత్త ఖీణాసవబలదేసనా, అట్ఠ పఞ్ఞాపటిలాభహేతుదేసనా, అట్ఠ సమ్మత్తాని, అట్ఠ లోకధమ్మాతిక్కమా, అట్ఠ ఆరమ్భవత్థూని, అట్ఠ అక్ఖణదేసనా, అట్ఠ మహాపురిసవితక్కా, అట్ఠ అభిభాయతనదేసనా, అట్ఠ విమోక్ఖా, నవ యోనిసోమనసికారమూలకా ధమ్మా, నవ పారిసుద్ధిపధానియఙ్గాని, నవ సత్తావాసదేసనా, నవ ఆఘాతప్పటివినయా, నవ సఞ్ఞా, నవ నానత్తాని, నవ అనుపుబ్బవిహారా, దస నాథకరణా ధమ్మా, దస కసిణాయతనాని, దస కుసలకమ్మపథా, దస సమ్మత్తాని, దస అరియవాసా, దస అసేక్ఖా ధమ్మా, దస తథాగతబలాని, ఏకాదస మేత్తానిసంసా, ద్వాదస ధమ్మచక్కాకారా, తేరస ధుతఙ్గగుణా, చుద్దస బుద్ధఞాణాని, పన్నరస విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా, సోళసవిధా ఆనాపానస్సతి, సోళస అపరన్తపనీయా ధమ్మా, అట్ఠారస మహావిపస్సనా, అట్ఠారస బుద్ధధమ్మా, ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని, చతుచత్తాలీస ఞాణవత్థూని, పఞ్ఞాస ఉదయబ్బయఞాణాని, పరోపఞ్ఞాస కుసలా ధమ్మా, సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూని, చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తిసఞ్చారిమహావజిరఞాణం, అనన్తనయసమన్తపట్ఠానపవిచయపచ్చవేక్ఖణదేసనాఞాణాని, తథా అనన్తాసు లోకధాతూసు అనన్తానం సత్తానం ఆసయాదివిభావనఞాణాని చాతి ఏవమాదికే అనేకే అత్తనో కుసలే అనవజ్జధమ్మే అనన్తకాలం పారమిపరిభావనాయ మగ్గభావనాయ చ పారిపూరిం వుద్ధిం గతే ‘‘ఇమేపి అనవజ్జధమ్మా మయి సంవిజ్జన్తి, ఇమేపి అనవజ్జధమ్మా మయి సంవిజ్జన్తీ’’తి రుచివసేన మనసికారాభిముఖే బుద్ధగుణే వగ్గవగ్గే పుఞ్జపుఞ్జే కత్వా పచ్చవేక్ఖమానో నిసిన్నో హోతి. తే చ ఖో సపదేసతో ఏవ, న నిప్పదేసతో. సబ్బే బుద్ధగుణే భగవతాపి అనుపదం అనవసేసతో మనసి కాతుం న సక్కా అనన్తాపరిమేయ్యభావతో.

వుత్తఞ్హేతం –

‘‘బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం,

కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో;

ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే,

వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తి.

అపరమ్పి వుత్తం –

‘‘అసఙ్ఖ్యేయ్యాని నామాని, సగుణేన మహేసినో;

గుణేన నామముద్ధేయ్యం, అపి నామ సహస్సతో’’తి.

తదా హి భగవా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో విహారం పవిసిత్వా గన్ధకుటిప్పముఖే ఠత్వా భిక్ఖూసు వత్తం దస్సేత్వా గతేసు మహాగన్ధకుటిం పవిసిత్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో అత్తనో అతీతజాతివిసయం ఞాణం పేసేసి. అథస్స తాని నిరన్తరం పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం అనన్తాపరిమాణప్పభేదా ఉపట్ఠహింసు. సో ‘‘ఏవం మహన్తస్స నామ దుక్ఖక్ఖన్ధస్స మూలభూతా ఇమే కిలేసా’’తి కిలేసవిసయం ఞాణాచారం పేసేత్వా తే పహానముఖేన అనుపదం పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘ఇమే వత కిలేసా అనవసేసతో మయ్హం సుట్ఠు పహీనా’’తి పున తేసం పహానకరం సాకారం సపరివారం సఉద్దేసం అరియమగ్గం పచ్చవేక్ఖన్తో అనన్తాపరిమాణభేదే అత్తనో సీలాదిఅనవజ్జధమ్మే మనసాకాసి. తేన వుత్తం –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా అత్తనో అనేకే పాపకే అకుసలే ధమ్మే పహీనే పచ్చవేక్ఖమానో నిసిన్నో హోతి, అనేకే చ కుసలే ధమ్మే భావనాపారిపూరిం గతే’’తి.

ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉప్పన్నపీతిసోమనస్సుద్దేసభూతం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ అహు పుబ్బేతి అరహత్తమగ్గఞాణుప్పత్తితో పుబ్బే సబ్బోపి చాయం రాగాదికో కిలేసగణో మయ్హం సన్తానే అహు ఆసి, న ఇమస్మిం కిలేసగణే కోచిపి కిలేసో నాహోసి. తదా నాహూతి తదా తస్మిం కాలే అరియమగ్గక్ఖణే సో కిలేసగణో న అహు న ఆసి, తత్థ అణుమత్తోపి కిలేసో అగ్గమగ్గక్ఖణే అప్పహీనో నామ నత్థి. ‘‘తతో నాహూ’’తిపి పఠన్తి, తతో అరహత్తమగ్గక్ఖణతో పరం నాసీతి అత్థో. నాహు పుబ్బేతి యో చాయం మమ అపరిమాణో అనవజ్జధమ్మో ఏతరహి భావనాపారిపూరిం గతో ఉపలబ్భతి, సోపి అరియమగ్గక్ఖణతో పుబ్బే న అహు న ఆసి. తదా అహూతి యదా పన మే అగ్గమగ్గఞాణం ఉప్పన్నం, తదా సబ్బోపి మే అనవజ్జధమ్మో ఆసి. అగ్గమగ్గాధిగమేన హి సద్ధిం సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుగుణా బుద్ధానం హత్థగతా ఏవ హోన్తి.

న చాహు న చ భవిస్సతి, న చేతరహి విజ్జతీతి యో పన సో అనవజ్జధమ్మో అరియమగ్గో మయ్హం బోధిమణ్డే ఉప్పన్నో, యేన సబ్బో కిలేసగణో అనవసేసం పహీనో, సో యథా మయ్హం మగ్గక్ఖణతో పుబ్బే న చాహు న చ అహోసి, ఏవం అత్తనా పహాతబ్బకిలేసాభావతో తే కిలేసా వియ అయమ్పి న చ భవిస్సతి అనాగతే న ఉప్పజ్జిస్సతి, ఏతరహి పచ్చుప్పన్నకాలేపి న విజ్జతి న ఉపలబ్భతి అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చాభావతో. న హి అరియమగ్గో అనేకవారం పవత్తతి. తేనేవాహ – ‘‘న పారం దిగుణం యన్తీ’’తి.

ఇతి భగవా అరియమగ్గేన అత్తనో సన్తానే అనవసేసం పహీనే అకుసలే ధమ్మే భావనాపారిపూరిం గతే అపరిమాణే అనవజ్జధమ్మే చ పచ్చవేక్ఖమానో అత్తుపనాయికపీతివేగవిస్సట్ఠం ఉదానం ఉదానేసి. పురిమాయ కథాయ పురిమవేసారజ్జద్వయమేవ కథితం, పచ్ఛిమద్వయం సమ్మాసమ్బోధియా పకాసితత్తా పకాసితమేవ హోతీతి.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఠమనానాతిత్థియసుత్తవణ్ణనా

౫౪. చతుత్థే నానాతిత్థియసమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకాతి ఏత్థ తరన్తి ఏతేన సంసారోఘన్తి తిత్థం, నిబ్బానమగ్గో. ఇధ పన విపరీతవిపల్లాసవసేన దిట్ఠిగతికేహి తథా గహితదిట్ఠిదస్సనం ‘‘తిత్థ’’న్తి అధిప్పేతం. తస్మిం సస్సతాదినానాకారే తిత్థే నియుత్తాతి నానాతిత్థియా, నగ్గనిగణ్ఠాదిసమణా చేవ కఠకలాపాదిబ్రాహ్మణా చ పోక్ఖరసాతాదిపరిబ్బాజకా చ సమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకా. నానాతిత్థియా చ తే సమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకా చాతి నానాతిత్థియసమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకా.

‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదినా పస్సన్తి ఏతాయ, సయం వా పస్సతి, తథా దస్సనమత్తమేవ వాతి దిట్ఠి, మిచ్ఛాభినివేసస్సేతం అధివచనం. సస్సతాదివసేన నానా అనేకవిధా దిట్ఠియో ఏతేసన్తి నానాదిట్ఠికా. సస్సతాదివసేనేవ ఖమనం ఖన్తి, రోచనం రుచి, అత్థతో ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదినా (ఉదా. ౫౫) పవత్తో చిత్తవిపల్లాసో సఞ్ఞావిపల్లాసో చ. తథా నానా ఖన్తియో ఏతేసన్తి నానాఖన్తికా, నానా రుచియో ఏతేసన్తి నానారుచికా. దిట్ఠిగతికా హి పుబ్బభాగే తథా తథా చిత్తం రోచేత్వా ఖమాపేత్వా చ పచ్ఛా ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివిసన్తి. అథ వా ‘‘అనిచ్చం నిచ్చ’’న్తిఆదినా తథా తథా దస్సనవసేన దిట్ఠి, ఖమనవసేన ఖన్తి, రుచ్చనవసేన రుచీతి ఏవం తీహిపి పదేహి దిట్ఠి ఏవ వుత్తాతి వేదితబ్బా. నానాదిట్ఠినిస్సయనిస్సితాతి సస్సతాదిపరికప్పవసేన నానావిధం దిట్ఠియా నిస్సయం వత్థుం కారణం, దిట్ఠిసఙ్ఖాతమేవ వా నిస్సయం నిస్సితా అల్లీనా ఉపగతా, తం అనిస్సజ్జిత్వా ఠితాతి అత్థో. దిట్ఠియోపి హి దిట్ఠిగతికానం అభినివేసాకారానం నిస్సయా హోన్తి.

సన్తీతి అత్థి సంవిజ్జన్తి ఉపలబ్భన్తి. ఏకేతి ఏకచ్చే. సమణబ్రాహ్మణాతి పబ్బజ్జూపగమేన సమణా, జాతియా బ్రాహ్మణా, లోకేన వా సమణాతి చ బ్రాహ్మణాతి చ ఏవం గహితా. ఏవంవాదినోతి ఏవం ఇదాని వత్తబ్బాకారేన వదన్తీతి ఏవంవాదినో. ఏవం ఇదాని వత్తబ్బాకారేన పవత్తా దిట్ఠి ఏతేసన్తి ఏవందిట్ఠినో. తత్థ దుతియేన దిట్ఠిగతికానం మిచ్ఛాభినివేసో దస్సితో, పఠమేన తేసం యథాభినివేసం పరేసం తత్థ పతిట్ఠాపనవసేన వోహారో.

సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఏత్థ లోకోతి అత్తా. సో హి దిట్ఠిగతికేహి లోకియన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞం పాపం తబ్బిపాకా, సయం వా కారకాదిభావేన అభియుత్తేహి లోకియతీతి లోకోతి అధిప్పేతో. స్వాయం సస్సతో అమరో నిచ్చో ధువోతి యదిదం అమ్హాకం దస్సనం ఇదమేవ సచ్చం అవిపరీతం, అఞ్ఞం పన అసస్సతోతిఆది పరేసం దస్సనం మోఘం మిచ్ఛాతి అత్థో. ఏతేన చత్తారోపి సస్సతవాదా దస్సితా హోన్తి. అసస్సతోతి న సస్సతో, అనిచ్చో అధువో చవనధమ్మోతి అత్థో. ‘‘అసస్సతో’’తి సస్సతభావప్పటిక్ఖేపేనేవ ఉచ్ఛేదో దీపితోతి సత్తపి ఉచ్ఛేదవాదా దీపితా హోన్తి.

అన్తవాతి సపరియన్తో పరివటుమో పరిచ్ఛిన్నప్పమాణో, న సబ్బగతోతి అత్థో. ఏతేన సరీరపరిమాణో అఙ్గుట్ఠపరిమాణో అవయవపరిమాణో పరమాణుపరిమాణో అత్తాతి ఏవమాదివాదా దస్సితా హోన్తి. అనన్తవాతి అపరియన్తో, సబ్బగతోతి అత్థో. ఏతేన కపిలకణాదాదివాదా దీపితా హోన్తి.

తం జీవం తం సరీరన్తి యం సరీరం, తదేవ జీవసఙ్ఖాతం వత్థు, యఞ్చ జీవసఙ్ఖాతం వత్థు, తదేవ సరీరన్తి జీవఞ్చ సరీరఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ఏతేన ఆజీవకానం వియ ‘‘రూపీ అత్తా’’తి అయం వాదో దస్సితో హోతి. అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి ఇమినా పన ‘‘అరూపీ అత్తా’’తి అయం వాదో దస్సితో.

హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఏత్థ తథాగతోతి సత్తో. తఞ్హి దిట్ఠిగతికో కారకవేదకాదిసఙ్ఖాతం, నిచ్చధువాదిసఙ్ఖాతం వా తథాభావం గతోతి తథాగతోతి వోహరతి, సో మరణతో ఇధకాయస్స భేదతో పరం ఉద్ధం హోతి, అత్థి సంవిజ్జతీతి అత్థో. ఏతేన సస్సతగ్గాహముఖేన సోళస సఞ్ఞీవాదా అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా అట్ఠ చ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా దస్సితా హోన్తి. న హోతీతి నత్థి న ఉపలబ్భతి. ఏతేన ఉచ్ఛేదవాదో దస్సితో. హోతి చ న చ హోతీతి అత్థి చ నత్థి చాతి. ఏతేన ఏకచ్చసస్సతవాదా సత్త సఞ్ఞీవాదా చ దస్సితా. నేవ హోతి న న హోతీతి ఇమినా పన అమరావిక్ఖేపవాదో దస్సితోతి వేదితబ్బం.

ఇమే కిర దిట్ఠిగతికా నానాదేసతో ఆగన్త్వా సావత్థియం పటివసన్తా ఏకదా సమయప్పవాదకే సన్నిపతిత్వా అత్తనో అత్తనో వాదం పగ్గయ్హ అఞ్ఞవాదే ఖుంసేన్తా వివాదాపన్నా అహేసుం. తేన వుత్తం ‘‘తే భణ్డనజాతా’’తిఆది.

తత్థ భణ్డనం నామ కలహస్స పుబ్బభాగో. భణ్డనజాతాతి జాతభణ్డనా. కలహోతి కలహో ఏవ, కలస్స వా హననతో కలహో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞమఞ్ఞస్స విరుద్ధవాదం ఆపన్నాతి వివాదాపన్నా. మమ్మఘట్టనతో ముఖమేవ సత్తీతి ముఖసత్తి, ఫరుసవాచా. ఫలూపచారేన వియ హి కారణం కారణూపచారేన ఫలమ్పి వోహరియతి యథా తం ‘‘సుఖో బుద్ధుప్పాదో, పాపకమ్మం పచ్చనుభోతీ’’తి చ. తాహి ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విజ్ఝన్తా విహరన్తి. ఏదిసో ధమ్మోతి ధమ్మో అవిపరీతసభావో ఏదిసో ఏవరూపో, యథా మయా వుత్తం ‘‘సస్సతో లోకో’’తి. నేదిసో ధమ్మోతి న ఏదిసో ధమ్మో, యథా తయా వుత్తం ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి, ఏవం సేసపదేహిపి యోజేతబ్బం. సో చ తిత్థియానం వివాదో సకలనగరే పాకటో జాతో. అథ భిక్ఖూ సావత్థిం పిణ్డాయ పవిట్ఠా తం సుత్వా ‘‘అత్థి నో ఇదం కథాపాభతం, యం నూన మయం ఇమం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేయ్యామ, అప్పేవ నామ తం నిస్సాయ సత్థు సణ్హసుఖుమం ధమ్మదేసనం లభేయ్యామా’’తి తే పచ్ఛాభత్తం ధమ్మదేసనాకాలే భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ’’తిఆది.

తం సుత్వా భగవా అఞ్ఞతిత్థియానం ధమ్మస్స అయథాభూతపజాననం పకాసేన్తో ‘‘అఞ్ఞతిత్థియా, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అన్ధాతి పఞ్ఞాచక్ఖువిరహేన అన్ధా. తేనాహ ‘‘అచక్ఖుకా’’తి. పఞ్ఞా హి ఇధ ‘‘చక్ఖూ’’తి అధిప్పేతా. తథా హి వుత్తం ‘‘అత్థం న జానన్తీ’’తిఆది. తత్థ అత్థం న జానన్తీతి ఇధలోకత్థం పరలోకత్థం న జానన్తి, ఇధలోకపరలోకేసు వుద్ధిం అబ్భుదయం నావబుజ్ఝన్తి, పరమత్థే పన నిబ్బానే కథావకా. యే హి నామ పవత్తిమత్తేపి సమ్మూళ్హా, తే కథం నివత్తిం జానిస్సన్తీతి. అనత్థం న జానన్తీతి యదగ్గేన తే అత్థం న జానన్తి, తదగ్గేన అనత్థమ్పి న జానన్తి. యస్మా ధమ్మం న జానన్తి, తస్మా అధమ్మమ్పి న జానన్తి. తే హి విపరియేసగ్గాహితాయ ధమ్మం కుసలమ్పి అకుసలం కరోన్తి, అధమ్మమ్పి అకుసలం కుసలం కరోన్తి. న కేవలఞ్చ ధమ్మాధమ్మేసు ఏవ, అథ ఖో తస్స విపాకేసుపి సమ్మూళ్హా. తథా హి తే కమ్మమ్పి విపాకం కత్వా వోహరన్తి, విపాకమ్పి కమ్మం కత్వా. తథా ధమ్మం సభావధమ్మమ్పి న జానన్తి, అధమ్మం అసభావధమ్మమ్పి న జానన్తి. ఏవంభూతా చ సభావధమ్మం అసభావధమ్మఞ్చ, అసభావధమ్మం సభావధమ్మఞ్చ కత్వా పవేదేన్తి.

ఇతి భగవా తిత్థియానం మోహదిట్ఠిపటిలాభభావేన పఞ్ఞాచక్ఖువేకల్లతో అన్ధభావం దస్సేత్వా ఇదాని తమత్థం జచ్చన్ధూపమాయ పకాసేతుం ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ భూతపుబ్బన్తి పుబ్బే భూతం, అతీతకాలే నిబ్బత్తం. అఞ్ఞతరో రాజా అహోసీతి పురాతనో నామగోత్తేహి లోకే అపాకటో ఏకో రాజా అహోసి. సో రాజా అఞ్ఞతరం పురిసం ఆమన్తేసీతి తస్స కిర రఞ్ఞో సోభగ్గప్పత్తం సబ్బఙ్గసమ్పన్నం అత్తనో ఓపవయ్హం హత్థిం ఉపట్ఠానం ఆగతం దిస్వా ఏతదహోసి – ‘‘భద్దకం వత, భో, హత్థియానం దస్సనీయ’’న్తి. తేన చ సమయేన ఏకో జచ్చన్ధో రాజఙ్గణేన గచ్ఛతి. తం దిస్వా రాజా చిన్తేసి – ‘‘మహాజానియా ఖో ఇమే అన్ధా యే ఏవరూపం దస్సనీయం న లభన్తి దట్ఠుం. యంనూనాహం ఇమిస్సా సావత్థియా యత్తకా జచ్చన్ధా సబ్బే తే సన్నిపాతాపేత్వా ఏకదేసం ఏకదేసం హత్థేన ఫుసాపేత్వా తేసం వచనం సుణేయ్య’’న్తి. కేళిసీలో రాజా ఏకేన పురిసేన సావత్థియా సబ్బే జచ్చన్ధే సన్నిపాతాపేత్వా తస్స పురిసస్స సఞ్ఞం అదాసి ‘‘యథా ఏకేకో జచ్చన్ధో సీసాదికం ఏకేకంయేవ హత్థిస్స అఙ్గం ఫుసిత్వా ‘హత్థీ మయా దిట్ఠో’తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేసి, తథా కరోహీ’’తి. సో పురిసో తథా అకాసి. అథ రాజా తే జచ్చన్ధే పచ్చేకం పుచ్ఛి ‘‘కీదిసో, భణే, హత్థీ’’తి. తే అత్తనా దిట్ఠదిట్ఠావయవమేవ హత్థిం కత్వా వదన్తా ‘‘ఏదిసో హత్థీ, నేదిసో హత్థీ’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కరోన్తా హత్థాదీహి ఉపక్కమిత్వా రాజఙ్గణే మహన్తం కోలాహలం అకంసు. రాజా సపరిజనో తేసం తం విప్పకారం దిస్వా ఫాసుకేహి భిజ్జమానేహి హదయేన ఉగ్గతేన మహాహసితం హసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సో రాజా…పే… అత్తమనో అహోసీ’’తి.

తత్థ అమ్భోతి ఆలపనం. యావతకాతి యత్తకా. జచ్చన్ధాతి జాతియా అన్ధా, జాతితో పట్ఠాయ అచక్ఖుకా. ఏకజ్ఝన్తి ఏకతో. భణేతి అబహుమానాలాపో. హత్థిం దస్సేహీతి యథావుత్తం హత్థిం సయాపేత్వా దస్సేహి. సో చ సుసిక్ఖితత్తా అపరిప్ఫన్దన్తో నిపజ్జి. దిట్ఠో నో హత్థీతి హత్థేన పరామసనం దస్సనం కత్వా ఆహంసు. తేన పురిసేన సీసం పరామసాపేత్వా ‘‘ఏదిసో హత్థీ’’తి సఞ్ఞాపితత్తా తాదిసంయేవ నం హత్థిం సఞ్జానన్తా జచ్చన్ధా ‘‘ఏదిసో దేవ హత్థీ సేయ్యథాపి కుమ్భో’’తి వదింసు. కుమ్భోతి చ ఘటోతి అత్థో. ఖీలోతి నాగదన్తఖీలో. సోణ్డోతి హత్థో. నఙ్గలీసాతి నఙ్గలస్స సిరస్స ఈసా. కాయోతి సరీరం. కోట్ఠోతి కుసూలో. పాదోతి జఙ్ఘో. థూణోతి థమ్భో. నఙ్గుట్ఠన్తి వాళస్స ఉరిమప్పదేసో. వాలధీతి వాలస్స అగ్గప్పదేసో. ముట్ఠీహి సంసుమ్భింసూతి ముట్ఠియో బన్ధిత్వా పహరింసు, ముట్ఠిఘాతం అకంసు. అత్తమనో అహోసీతి కేళిసీలత్తా సో రాజా తేన జచ్చన్ధానం కలహేన అత్తమనో పహాసేన గహితమనో అహోసి.

ఏవమేవ ఖోతి ఉపమాసంసన్దనం. తస్సత్థో – భిక్ఖవే, యథా తే జచ్చన్ధా అచక్ఖుకా ఏకఙ్గదస్సినో అనవసేసతో హత్థిం అపస్సిత్వా అత్తనా దిట్ఠావయవమత్తం హత్థిసఞ్ఞాయ ఇతరేహి దిట్ఠం అననుజానన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదం ఆపన్నా కలహం అకంసు, ఏవమేవ ఇమే అఞ్ఞతిత్థియా సక్కాయస్స ఏకదేసం రూపవేదనాదిం అత్తనో దిట్ఠిదస్సనేన యథాదిట్ఠం ‘‘అత్తా’’తి మఞ్ఞమానా తస్స సస్సతాదిభావం ఆరోపేత్వా ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివిసిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం వివదన్తి, యథాభూతం పన అత్థానత్థం ధమ్మాధమ్మఞ్చ న జానన్తి. తస్మా అన్ధా అచక్ఖుకా జచ్చన్ధపటిభాగాతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం తిత్థియానం ధమ్మసభావం యథాభూతం అజానన్తానం అపస్సన్తానం జచ్చన్ధానం వియ హత్థిమ్హి యథాదస్సనం మిచ్ఛాభినివేసం, తత్థ చ వివాదాపత్తిం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థదీపకం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ ఇమేసు కిర సజ్జన్తి, ఏకే సమణబ్రాహ్మణాతి ఇధేకచ్చే పబ్బజ్జూపగమనేన సమణా, జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణా ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదినయప్పవత్తేసు ఇమేసు ఏవ అసారేసు దిట్ఠిగతేసు దిట్ఠాభినన్దనవసేన, ఇమేసు వా రూపాదీసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఏవం అనిచ్చేసు దుక్ఖేసు విపరిణామధమ్మేసు తణ్హాభినన్దనదిట్ఠాభినన్దనానం వసేన ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా సజ్జన్తి కిర. అహో నేసం సమ్మోహోతి దస్సేతి. కిరసద్దో చేత్థ అరుచిసూచనత్థో. తేన తత్థ సఙ్గకారణాభావమేవ దీపేతి. న కేవలం సజ్జన్తి ఏవ, అథ ఖో విగ్గయ్హ నం వివదన్తి ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి, అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామీ’’తిఆదినా విగ్గాహికకథానుయోగవసేన విగ్గయ్హ వివదన్తి వివాదం ఆపజ్జన్తి. నన్తి చేత్థ నిపాతమత్తం. అథ వా విగ్గయ్హ నన్తి నం దిట్ఠినిస్సయం సక్కాయదిట్ఠిమేవ వా విపరీతదస్సనత్తా సస్సతాదివసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధం గహేత్వా వివదన్తి విసేసతో వదన్తి, అత్తనో ఏవ వాదం విసిట్ఠం అవిపరీతం కత్వా అభినివిస్స వోహరన్తి. యథా కిం? జనా ఏకఙ్గదస్సినో యథేవ జచ్చన్ధజనా హత్థిస్స ఏకేకఙ్గదస్సినో ‘‘యం యం అత్తనా ఫుసిత్వా ఞాతం, తం తదేవ హత్థీ’’తి గహేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం విగ్గయ్హ వివదింసు, ఏవంసమ్పదమిదన్తి అత్థో. ఇవసద్దో చేత్థ లుత్తనిద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియనానాతిత్థియసుత్తవణ్ణనా

౫౫. పఞ్చమే సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతి రూపాదీసు అఞ్ఞతరం అత్తాతి చ లోకోతి చ గహేత్వా తం సస్సతం నిచ్చన్తి అఞ్ఞేపి చ తథా గాహేన్తా వోహరన్తి. యథాహ –

‘‘రూపం అత్తా చేవ లోకో చ సస్సతో చాతి అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి. వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తా చ లోకో చ సస్సతో చాతి అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తీ’’తి.

అథ వా అత్తాతి అహఙ్కారవత్థు, లోకోతి మమఙ్కారవత్థు, యం ‘‘అత్తనియ’’న్తి వుచ్చతి. అత్తాతి వా సయం, లోకోతి పరో. అత్తాతి వా పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఏకో ఖన్ధో, ఇతరో లోకో. అత్తాతి వా సవిఞ్ఞాణకో ఖన్ధసన్తానో, అవిఞ్ఞాణకో లోకో. ఏవం తం తం అత్తాతి చ లోకోతి చ యథాదస్సనం ద్విధా గహేత్వా తదుభయం ‘‘నిచ్చో ధువో సస్సతో’’తి అభినివిస్స వోహరన్తి. ఏతేన చత్తారో సస్సతవాదా దస్సితా. అసస్సతోతి సత్తపి ఉచ్ఛేదవాదా దస్సితా. సస్సతో చ అసస్సతో చాతి ఏకచ్చో అత్తా చ లోకో చ సస్సతో, ఏకచ్చో అసస్సతోతి ఏవం సస్సతో చ అసస్సతో చాతి అత్థో. అథ వా స్వేవ అత్తా చ లోకో చ అత్తగతిదిట్ఠికానం వియ సస్సతో చ అసస్సతో చ, సియా సస్సతోతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సబ్బథాపి ఇమినా ఏకచ్చసస్సతవాదో దస్సితో. నేవ సస్సతో నాసస్సతోతి ఇమినా అమరావిక్ఖేపవాదో దస్సితో. తే హి సస్సతవాదే అసస్సతవాదే చ దోసం దిస్వా ‘‘నేవ సస్సతో నాసస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి విక్ఖేపం కరోన్తా వివదన్తి.

సయంకతోతి అత్తనా కతో. యథా హి తేసం తేసం సత్తానం అత్తా చ అత్తనో ధమ్మానుధమ్మం కత్వా సుఖదుక్ఖాని పటిసంవేదేతి, ఏవం అత్తావ అత్తానం తస్స చ ఉపభోగభూతం కిఞ్చనం పలిబోధసఙ్ఖాతం లోకఞ్చ కరోతి, అభినిమ్మినాతీతి అత్తలద్ధి వియ అయమ్పి తేసం లద్ధి. పరంకతోతి పరేన కతో, అత్తతో పరేన ఇస్సరేన వా పురిసేన వా పజాపతినా వా కాలేన వా పకతియా వా అత్తా చ లోకో చ కతో, నిమ్మితోతి అత్థో. సయంకతో చ పరంకతో చాతి యస్మా అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ నిమ్మినన్తా ఇస్సరాదయో న కేవలం సయమేవ నిమ్మినన్తి, అథ ఖో తేసం తేసం సత్తానం ధమ్మాధమ్మానం సహకారీకారణం లభిత్వావ, తస్మా సయంకతో చ పరంకతో చ అత్తా చ లోకో చాతి ఏకచ్చానం లద్ధి. అసయంకారో అపరంకారోతి నత్థి ఏతస్స సయంకారోతి అసయంకారో, నత్థి ఏతస్స పరకారోతి అపరకారో. అనునాసికాగమం కత్వా వుత్తం ‘‘అపరంకారో’’తి. అయం ఉభయత్థ దోసం దిస్వా ఉభయం పటిక్ఖిపతి. అథ కథం ఉప్పన్నోతి ఆహ – అధిచ్చసముప్పన్నోతి యదిచ్ఛాయ సముప్పన్నో కేనచి కారణేన వినా ఉప్పన్నోతి అధిచ్చసముప్పన్నవాదో దస్సితో. తేన చ అహేతుకవాదోపి సఙ్గహితో హోతి.

ఇదాని యే దిట్ఠిగతికా అత్తానం వియ సుఖదుక్ఖమ్పి తస్స గుణభూతం కిఞ్చనభూతం వా సస్సతాదివసేన అభినివిస్స వోహరన్తి, తేసం తం వాదం దస్సేతుం ‘‘సన్తేకే సమణబ్రాహ్మణా’’తిఆది వుత్తం. తం వుత్తనయమేవ.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏత్థ పన ఇధ జచ్చన్ధూపమాయ అనాగతత్తా తం హిత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థో యోజేతబ్బో, తథా గాథాయ.

తత్థ అన్తరావ విసీదన్తి, అపత్వావ తమోగధన్తి అయం విసేసో. తస్సత్థో – ఏవం దిట్ఠిగతేసు దిట్ఠినిస్సయేసు ఆసజ్జమానా దిట్ఠిగతికా కామోఘాదీనం చతున్నం ఓఘానం, సంసారమహోఘస్సేవ వా అన్తరావ వేమజ్ఝే ఏవ యం తేసం పారభావేన పతిట్ఠట్ఠేన వా ఓగధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం తదధిగమూపాయో వా అరియమగ్గో తం అప్పత్వావ అనధిగన్త్వావ విసీదన్తి సంసీదన్తి. ఓగాధన్తి పతిట్ఠహన్తి ఏతేన, ఏత్థ వాతి ఓగాధో, అరియమగ్గో నిబ్బానఞ్చ. ఓగాధమేవేత్థ రస్సత్తం కత్వా ఓగధన్తి వుత్తం. తం ఓగధం తమోగధన్తి పదవిభాగో.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. తతియనానాతిత్థియసుత్తవణ్ణనా

౫౬. ఛట్ఠే సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఇమం ఉదానన్తి ఏత్థ పన దిట్ఠితణ్హామానేసు దోసం దిస్వా తే దూరతో వజ్జేత్వా సఙ్ఖారే యథాభూతం పస్సతో చ తత్థ అనాదీనవదస్సితాయ మిచ్ఛాభినివిట్ఠస్స యథాభూతం అపస్సతో చ యథాక్కమం సంసారతో అతివత్తనానతివత్తనదీపకం ఇమం ఉదానం ఉదానేసీతి అత్థో యోజేతబ్బో.

తత్థ అహఙ్కారపసుతాయం పజాతి ‘‘సయంకతో అత్తా చ లోకో చా’’తి ఏవం వుత్తసయంకారసఙ్ఖాతం అహఙ్కారం తథాపవత్తం దిట్ఠిం పసుతా అనుయుత్తా అయం పజా మిచ్ఛాభినివిట్ఠో సత్తకాయో. పరంకారూపసంహితాతి పరో అఞ్ఞో ఇస్సరాదికో సబ్బం కరోతీతి ఏవం పవత్తపరంకారదిట్ఠిసన్నిస్సితా తాయ ఉపసంహితాతి పరంకారూపసంహితా. ఏతదేకే నాబ్భఞ్ఞంసూతి ఏతం దిట్ఠిద్వయం ఏకే సమణబ్రాహ్మణా తత్థ దోసదస్సినో హుత్వా నానుజానింసు. కథం? సతి హి సయంకారే కామకారతో సత్తానం ఇట్ఠేనేవ భవితబ్బం, న అనిట్ఠేన. న హి కోచి అత్తనో దుక్ఖం ఇచ్ఛతి, భవతి చ అనిట్ఠం, తస్మా న సయంకారో. పరంకారోపి యది ఇస్సరహేతుకో, స్వాయం ఇస్సరో అత్తత్థం వా కరేయ్య పరత్థం వా. తత్థ యది అత్తత్థం, అత్తనా అకతకిచ్చో సియా అసిద్ధస్స సాధనతో. అథ వా పరత్థం సబ్బేసం హితసుఖమేవ నిప్ఫజ్జేయ్య, న అహితం దుక్ఖం నిప్ఫజ్జతి, తస్మా ఇస్సరవసేన న పరంకారో సిజ్ఝతి. యది చ ఇస్సరసఙ్ఖాతం అఞ్ఞనిరపేక్ఖం నిచ్చమేకకారణం పవత్తియా సియా, కమ్మేన ఉప్పత్తి న సియా, సబ్బేహేవ ఏకజ్ఝం ఉప్పజ్జితబ్బం కారణస్స సన్నిహితత్తా. అథస్స అఞ్ఞమ్పి సహకారీకారణం ఇచ్ఛితం, తఞ్ఞేవ హేతు, కిం ఇస్సరేన అపరినిట్ఠితసామత్థియేన పరికప్పితేన. యథా చ ఇస్సరహేతుకో పరంకారో న సిజ్ఝతి, ఏవం పజాపతిపురిసపకతిబ్రహ్మకాలాదిహేతుతోపి న సిజ్ఝతేవ తేసమ్పి అసిద్ధత్తా వుత్తదోసానతివత్తనతో చ. తేన వుత్తం ‘‘ఏతదేకే నాబ్భఞ్ఞంసూ’’తి. యే పన యథావుత్తే సయంకారపరంకారే నానుజానన్తాపి అధిచ్చసముప్పన్నం అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి, తేపి న నం సల్లన్తి అద్దసుం అధిచ్చసముప్పన్నన్తివాదినోపి మిచ్ఛాభినివేసం అనతిక్కమనతో యథాభూతం అజానన్తానం దిట్ఠిగతం తత్థ తత్థ దుక్ఖుప్పాదనతో విజ్ఝనట్ఠేన ‘‘సల్ల’’న్తి న పస్సింసు.

ఏతఞ్చ సల్లం పటికచ్చ పస్సతోతి యో పన ఆరద్ధవిపస్సకో పఞ్చపి ఉపాదానక్ఖన్ధే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో సమనుపస్సతి, సో ఏతఞ్చ తివిధం విపరీతదస్సనం అఞ్ఞఞ్చ సకలం మిచ్ఛాభినివేసం తేసఞ్చ నిస్సయభూతే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేపి తుజ్జనతో దురుద్ధారతో చ ‘‘సల్ల’’న్తి పటికచ్చ పుబ్బేయేవ విపస్సనాపఞ్ఞాయ పస్సతి. ఏవం పస్సతో అరియమగ్గక్ఖణే ఏకన్తేనేవ అహం కరోమీతి న తస్స హోతి. యథా చ అత్తనో కారకభావో తస్స న ఉపట్ఠాతి, ఏవం పరో కరోతీతి న తస్స హోతి, కేవలం పన అనిచ్చసఙ్ఖాతం పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మమత్తమేవ హోతి. ఏత్తావతా సమ్మాపటిపన్నస్స సబ్బథాపి దిట్ఠిమానాభావోవ దస్సితో. తేన చ అరహత్తప్పత్తియా సంసారసమతిక్కమో పకాసితో హోతి.

ఇదాని యో దిట్ఠిగతే అల్లీనో, న సో సంసారతో సీసం ఉక్ఖిపితుం సక్కోతి, తం దస్సేతుం ‘‘మానుపేతా’’తి గాథమాహ. తత్థ మానుపేతా అయం పజాతి అయం సబ్బాపి దిట్ఠిగతికసఙ్ఖాతా పజా సత్తకాయో ‘‘మయ్హం దిట్ఠి సున్దరా, మయ్హం ఆదానో సున్దరో’’తి అత్తనో గాహస్స సంపగ్గహలక్ఖణేన మానేన ఉపేతా సమన్నాగతా. మానగన్థా మానవినిబద్ధాతి తతో ఏవ తేన అపరాపరం ఉప్పజ్జమానేన యథా తం దిట్ఠిం న పటినిస్సజ్జతి, ఏవం అత్తనో సన్తానస్స గన్థితత్తా వినిబద్ధత్తా చ మానగన్థా మానవినిబద్ధా. దిట్ఠీసు సారమ్భకథా, సంసారం నాతివత్తతీతి ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అత్తుక్కంసనపరవమ్భనవసేన అత్తనో దిట్ఠాభినివేసేన పరేసం దిట్ఠీసు సారమ్భకథా విరోధకథా సంసారనాయికానం అవిజ్జాతణ్హానం అప్పహానతో సంసారం నాతివత్తతి, న అతిక్కమతీతి అత్థో.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సుభూతిసుత్తవణ్ణనా

౫౭. సత్తమే సుభూతీతి తస్స థేరస్స నామం. సో హి ఆయస్మా పదుముత్తరస్స భగవతో పాదమూలే కతాభినీహారో కప్పసతసహస్సం ఉపచితపుఞ్ఞసమ్భారో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఉళారవిభవే గహపతికులే ఉప్పన్నో భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా సంవేగజాతో ఘరా నిక్ఖమ్మ పబ్బజిత్వా కతాధికారత్తా ఘటేన్తో వాయమన్తో న చిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో జాతో, బ్రహ్మవిహారభావనాయ పన ఉక్కంసపారమిప్పత్తియా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం అరణవిహారీనం యదిదం సుభూతీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౧) అరణవిహారే భగవతా ఏతదగ్గే ఠపితో. సో ఏకదివసం సాయన్హసమయం దివాట్ఠానతో విహారఙ్గణం ఓతిణ్ణో చతుపరిసమజ్ఝే భగవన్తం ధమ్మం దేసేన్తం దిస్వా ‘‘దేసనాపరియోసానే వుట్ఠహిత్వా వన్దిస్సామీ’’తి కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా భగవతో అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నో ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జి. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సుభూతి…పే… సమాపజ్జిత్వా’’తి.

తత్థ దుతియజ్ఝానతో పట్ఠాయ రూపావచరసమాధి సబ్బోపి అరూపావచరసమాధి అవితక్కసమాధి ఏవ. ఇధ పన చతుత్థజ్ఝానపాదకో అరహత్తఫలసమాధి ‘‘అవితక్కసమాధీ’’తి అధిప్పేతో. దుతియజ్ఝానాదీహి పహీనా మిచ్ఛావితక్కా న తావ సుప్పహీనా అచ్చన్తపహానాభావతో, అరియమగ్గేన పన పహీనా ఏవ పున పహానకిచ్చాభావతో. తస్మా అగ్గమగ్గపరియోసానభూతో అరహత్తఫలసమాధి సబ్బేసం మిచ్ఛావితక్కానం పహానన్తే ఉప్పన్నత్తా విసేసతో ‘‘అవితక్కసమాధీ’’తి వత్తబ్బతం అరహతి, పగేవ చతుత్థజ్ఝానపాదకో. తేన వుత్తం – ‘‘ఇధ పన చతుత్థజ్ఝానపాదకో అరహత్తఫలసమాధి ‘అవితక్కసమాధీ’తి అధిప్పేతో’’తి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం ఆయస్మతో సుభూతిస్స సబ్బమిచ్ఛావితక్కసబ్బసంకిలేసపహానసఙ్ఖాతం అత్థం సబ్బాకారతో జానిత్వా తదత్థదీపకం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యస్స వితక్కా విధూపితాతి యేన అరియపుగ్గలేన, యస్స వా అరియపుగ్గలస్స కామవితక్కాదయో సబ్బేపి మిచ్ఛావితక్కా విధూపితా అరియమగ్గఞాణేన సన్తాపితా సముచ్ఛిన్నా. అజ్ఝత్తం సువికప్పితా అసేసాతి నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతే అత్తనో సన్తానే ఉప్పజ్జనారహా సువికప్పితా సుట్ఠు వికప్పితా అసేసతో, కిఞ్చిపి అసేసేత్వా సుసముచ్ఛిన్నాతి అత్థో. తం సఙ్గమతిచ్చ అరూపసఞ్ఞీతి ఏత్థ న్తి నిపాతమత్తం. అథ వా హేతుఅత్థో తంసద్దో. యస్మా అనవసేసేన మిచ్ఛావితక్కా సముచ్ఛిన్నా, తస్మా రాగసఙ్గాదికం పఞ్చవిధం సఙ్గం, సబ్బమ్పి వా కిలేససఙ్గం అతిచ్చ అతిక్కమిత్వా అతిక్కమనహేతు రూపసభావాభావతో రుప్పనసఙ్ఖాతస్స చ వికారస్స తత్థ అభావతో నిబ్బికారహేతుభావతో వా ‘‘అరూప’’న్తి లద్ధనామం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తాహి మగ్గఫలసఞ్ఞాహి అరూపసఞ్ఞీ. చతుయోగాతిగతోతి కామయోగో భవయోగో దిట్ఠియోగో అవిజ్జాయోగోతి చత్తారో యోగే యథారహం చతూహిపి మగ్గేహి అతిక్కమిత్వా గతో. న జాతు మేతీతి మకారో పదసన్ధికరో, జాతు ఏకంసేనేవ పునబ్భవాయ న ఏతి, ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి తస్స నత్థీతి అత్థో. ‘‘న జాతి మేతీ’’తిపి పఠన్తి, సో ఏవత్థో. ఇతి భగవా ఆయస్మతో సుభూతిస్స అరహత్తఫలసమాపత్తివిహారం అనుపాదిసేసనిబ్బానఞ్చ ఆరబ్భ పీతివేగవిస్సట్ఠం ఉదానం ఉదానేసి.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. గణికాసుత్తవణ్ణనా

౫౮. అట్ఠమే ద్వే పూగాతి ద్వే గణా. అఞ్ఞతరిస్సా గణికాయాతి అఞ్ఞతరాయ నగరసోభినియా. సారత్తాతి సుట్ఠు రత్తా. పటిబద్ధచిత్తాతి కిలేసవసేన బద్ధచిత్తా. రాజగహే కిర ఏకస్మిం ఛణదివసే బహూ ధుత్తపురిసా గణబన్ధనేన విచరన్తా ఏకమేకస్స ఏకమేకం వేసిం ఆనేత్వా ఉయ్యానం పవిసిత్వా ఛణకీళం కీళింసు. తతో పరమ్పి ద్వే తయో ఛణదివసే తం తంయేవ వేసిం ఆనేత్వా ఛణకీళం కీళింసు. అథాపరస్మిం ఛణదివసే అఞ్ఞేపి ధుత్తా తథేవ ఛణకీళం కీళితుకామా వేసియో ఆనేన్తా పురిమధుత్తేహి పుబ్బే ఆనీతం ఏకం వేసిం ఆనేన్తి. ఇతరే తం దిస్వా ‘‘అయం అమ్హాకం పరిగ్గహో’’తి ఆహంసు. తేపి తథేవ ఆహంసు. ‘‘ఏవం అమ్హాకం పరిగ్గహో, అమ్హాకం పరిగ్గహో’’తి కలహం వడ్ఢేత్వా పాణిప్పహారాదీని అకంసు. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన రాజగహే ద్వే పూగా’’తిఆది. తత్థ ఉపక్కమన్తీతి పహరన్తి. మరణమ్పి నిగచ్ఛన్తీతి బలవూపక్కమేహి మరణం ఉపగచ్ఛన్తి, ఇతరేపి మరణమత్తం మరణప్పమాణదుక్ఖం పాపుణన్తి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం కామేసు గేధం వివాదమూలం సబ్బానత్థమూలన్తి సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి అన్తద్వయే చ మజ్ఝిమాయ పటిపత్తియా ఆదీనవానిసంసవిభావనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యఞ్చ పత్తన్తి యం రూపాదిపఞ్చకామగుణజాతం పత్తం ‘‘నత్థి కామేసు దోసో’’తి దిట్ఠిం పురక్ఖత్వా వా అపురక్ఖత్వా వా ఏతరహి లద్ధం అనుభుయ్యమానం. యఞ్చ పత్తబ్బన్తి యఞ్చ కామగుణజాతమేవ ‘‘భుఞ్జితబ్బా కామా, పరిభుఞ్జితబ్బా కామా, ఆసేవితబ్బా కామా, పటిసేవితబ్బా కామా, యో కామే పరిభుఞ్జతి, సో లోకం వడ్ఢేతి, యో లోకం వడ్ఢేతి, సో బహుం పుఞ్ఞం పసవతీ’’తి దిట్ఠిం ఉపనిస్సాయ తం అనిస్సజ్జిత్వా కతేన కమ్మునా అనాగతే పత్తబ్బం అనుభవితబ్బఞ్చ. ఉభయమేతం రజానుకిణ్ణన్తి ఏతం ఉభయం పత్తం పత్తబ్బఞ్చ రాగరజాదీహి అనుకిణ్ణం. సమ్పత్తే హి వత్థుకామే అనుభవన్తో రాగరజేన వోకిణ్ణో హోతి, తత్థ పన సంకిలిట్ఠచిత్తస్స ఫలే ఆయతిం ఆపన్నే దోమనస్సుప్పత్తియా దోసరజేన వోకిణ్ణో హోతి, ఉభయత్థాపి మోహరజేన వోకిణ్ణో హోతి. కస్స పనేతం రజానుకిణ్ణన్తి ఆహ – ‘‘ఆతురస్సానుసిక్ఖతో’’తి కామపత్థనావసేన కిలేసాతురస్స, తస్స చ ఫలేన దుక్ఖాతురస్స చ ఉభయత్థాపి పటికారాభిలాసాయ కిలేసఫలే అనుసిక్ఖతో.

తథా యఞ్చ పత్తన్తి యం అచేలకవతాదివసేన పత్తం అత్తపరితాపనం. యఞ్చ పత్తబ్బన్తి యం మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానహేతు అపాయేసు పత్తబ్బం ఫలం. ఉభయమేతం రజానుకిణ్ణన్తి తదుభయం దుక్ఖరజానుకిణ్ణం. ఆతురస్సాతి కాయకిలమథేన దుక్ఖాతురస్స. అనుసిక్ఖతోతి మిచ్ఛాదిట్ఠిం, తస్సా సమాదాయకే పుగ్గలే చ అనుసిక్ఖతో.

యే చ సిక్ఖాసారాతి యేహి యథాసమాదిన్నం సీలబ్బతాదిసఙ్ఖాతం సిక్ఖం సారతో గహేత్వా ‘‘ఇమినా సంసారసుద్ధీ’’తి కథితా. తేనాహ – సీలబ్బతం జీవితం బ్రహ్మచరియం ఉపట్ఠానసారాతి. తత్థ యం ‘‘న కరోమీ’’తి ఓరమతి, తం సీలం, విసభోజనకిచ్ఛాచరణాదికం వతం, సాకభక్ఖతాదిజీవికా జీవితం, మేథునవిరతి బ్రహ్మచరియం, ఏతేసం అనుతిట్ఠనం ఉపట్ఠానం, భూతపిణ్డకపరిభణ్డాదివసేన ఖన్ధదేవసివాదిపరిచరణం వా ఉపట్ఠానం, ఏవమేతేహి యథావుత్తేహి సీలాదీహి సంసారసుద్ధి హోతీతి తాని సారతో గహేత్వా ఠితా సమణబ్రాహ్మణా సిక్ఖాసారా సీలబ్బతం జీవితం బ్రహ్మచరియం ‘‘ఉపట్ఠానసారా’’తి వేదితబ్బా. అయమేకో అన్తోతి అయం సీలబ్బతపరామాసవసేన అత్తకిలమథానుయోగసఙ్ఖాతో మజ్ఝిమాయ పటిపత్తియా ఉప్పథభూతో లామకట్ఠేన చ ఏకో అన్తో. అయం దుతియో అన్తోతి అయం కామసుఖల్లికానుయోగో కామేసు పాతబ్యతాపత్తిసఙ్ఖాతో దుతియో వుత్తనయేన అన్తో.

ఇచ్చేతే ఉభో అన్తాతి కామసుఖల్లికానుయోగో అత్తకిలమథానుయోగో చ ఇతి ఏతే ఉభో అన్తా. తే చ ఖో ఏతరహి పత్తే, ఆయతిం పత్తబ్బే చ కిలేసదుక్ఖరజానుకిణ్ణే కామగుణే అత్తపరితాపనే చ అల్లీనేహి కిలేసదుక్ఖాతురానం అనుసిక్ఖన్తేహి, సయఞ్చ కిలేసదుక్ఖాతురేహి పటిపజ్జితబ్బత్తా లామకా ఉప్పథభూతా చాతి అన్తా. కటసివడ్ఢనాతి అన్ధపుథుజ్జనేహి అభికఙ్ఖితబ్బట్ఠేన కటసిసఙ్ఖాతానం తణ్హాఅవిజ్జానం అభివడ్ఢనా. కటసియో దిట్ఠిం వడ్ఢేన్తీతి తా పన కటసియో నానప్పకారదిట్ఠిం వడ్ఢేన్తి. వత్థుకామేసు అస్సాదానుపస్సినో హి తే పజహితుం అసక్కోన్తస్స తణ్హాఅవిజ్జాసహకారీకారణం లభిత్వా ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౨౧; విభ. ౯౩౮) నత్థికదిట్ఠిం అకిరియదిట్ఠిం అహేతుకదిట్ఠిఞ్చ గణ్హాపేన్తి, అత్తపరితాపనం అనుయుత్తస్స పన అవిజ్జాతణ్హాసహకారీకారణం లభిత్వా ‘‘సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధీ’’తిఆదినా అత్తసుద్ధిఅభిలాసేన సీలబ్బతపరామాసదిట్ఠిం గణ్హాపేన్తి. సక్కాయదిట్ఠియా పన తేసం పచ్చయభావో పాకటోయేవ. ఏవం అన్తద్వయూపనిస్సయేన తణ్హాఅవిజ్జానం దిట్ఠివడ్ఢకతా వేదితబ్బా. కేచి పన ‘‘కటసీతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి వదన్తి. తేసం యదగ్గేన తతో అన్తద్వయతో సంసారసుద్ధి న హోతి, తదగ్గేన తే ఉపాదానక్ఖన్ధే అభివడ్ఢేతీతి అధిప్పాయో. అపరే పన ‘‘కటసివడ్ఢనా’’తి పదస్స ‘‘అపరాపరం జరామరణేహి సివథికవడ్ఢనా’’తి అత్థం వదన్తి. తేహిపి అన్తద్వయస్స సంసారసుద్ధిహేతుభావాభావోయేవ వుత్తో, కటసియా పన దిట్ఠివడ్ఢనకారణభావో వత్తబ్బో.

ఏతే తే ఉభో అన్తే అనభిఞ్ఞాయాతి తే ఏతే యథావుత్తే ఉభోపి అన్తే అజానిత్వా ‘‘ఇమే అన్తా తే చ ఏవంగహితా ఏవంఅనుట్ఠితా ఏవంగతికా ఏవంఅభిసమ్పరాయా’’తి ఏవం అజాననహేతు అజాననకారణా. ‘‘పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా’’తిఆదీసు (పు. ప. ౨౦౮; అ. ని. ౯.౪౩) వియస్స హేతుఅత్థతా దట్ఠబ్బా. ఓలీయన్తి ఏకేతి ఏకే కామసుఖానుయోగవసేన సఙ్కోచం ఆపజ్జన్తి. అతిధావన్తి ఏకేతి ఏకే అత్తకిలమథానుయోగవసేన అతిక్కమన్తి. కామసుఖమనుయుత్తా హి వీరియస్స అకరణతో కోసజ్జవసేన సమ్మాపటిపత్తితో సఙ్కోచమాపన్నతా ఓలీయన్తి నామ, అత్తపరితాపనమనుయుత్తా పన కోసజ్జం పహాయ అనుపాయేన వీరియారమ్భం కరోన్తా సమ్మాపటిపత్తియా అతిక్కమనతో అతిధావన్తి నామ, తదుభయం పన తత్థ ఆదీనవాదస్సనతో. తేన వుత్తం – ‘‘ఉభో అన్తే అనభిఞ్ఞాయ ఓలీయన్తి ఏకే అతిధావన్తి ఏకే’’తి. తత్థ తణ్హాభినన్దనవసేన ఓలీయన్తి, దిట్ఠాభినన్దనవసేన అతిధావన్తీతి వేదితబ్బం.

అథ వా సస్సతాభినివేసవసేన ఓలీయన్తి ఏకే, ఉచ్ఛేదాభినివేసవసేన అతిధావన్తి ఏకే. గోసీలాదివసేన హి అత్తపరితాపనమనుయుత్తా ఏకచ్చే ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా, తత్థ నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సామీ’’తి సస్సతదస్సనం అభినివిసన్తా సంసారే ఓలీయన్తి నామ, కామసుఖమనుయుత్తా పన ఏకచ్చే యంకిఞ్చి కత్వా ఇన్ద్రియాని సన్తప్పేతుకామా లోకాయతికా వియ తదనుగుణం ఉచ్ఛేదదస్సనం అభినివిసన్తా అనుపాయేన వట్టుపచ్ఛేదస్స పరియేసనతో అతిధావన్తి నామ. ఏవం సస్సతుచ్ఛేదవసేనపి ఓలీయనాతిధావనాని వేదితబ్బాని.

యే చ ఖో తే అభిఞ్ఞాయాతి యే చ ఖో పన అరియపుగ్గలా తే యథావుత్తే ఉభో అన్తే ‘‘ఇమే అన్తా ఏవంగహితా ఏవంఅనుట్ఠితా ఏవంగతికా ఏవంఅభిసమ్పరాయా’’తి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన విపస్సనాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ జానిత్వా మజ్ఝిమపటిపదం సమ్మాపటిపన్నా, తాయ సమ్మాపటిపత్తియా. తత్ర చ నాహేసున్తి తత్ర తస్మిం అన్తద్వయే పతితా న అహేసుం, తం అన్తద్వయం పజహింసూతి అత్థో. తేన చ నామఞ్ఞింసూతి తేన అన్తద్వయపహానేన ‘‘మమ ఇదం అన్తద్వయపహానం, అహం అన్తద్వయం పహాసిం, ఇమినా అన్తద్వయపహానేన సేయ్యో’’తిఆదినా తణ్హాదిట్ఠిమానమఞ్ఞనావసేన న అమఞ్ఞింసు సబ్బమఞ్ఞనానం సమ్మదేవ పహీనత్తా. ఏత్థ చ అగ్గఫలే ఠితే అరియపుగ్గలే సన్ధాయ ‘‘తత్ర చ నాహేసుం, తేన చ నామఞ్ఞింసూ’’తి అతీతకాలవసేన అయం దేసనా పవత్తా, మగ్గక్ఖణే పన అధిప్పేతే వత్తమానకాలవసేనేవ వత్తబ్బం సియా. వట్టం తేసం నత్థి పఞ్ఞాపనాయాతి యే ఏవం పహీనసబ్బమఞ్ఞనా ఉత్తమపురిసా, తేసం అనుపాదాపరినిబ్బుతానం కమ్మవిపాకకిలేసవసేన తివిధమ్పి వట్టం నత్థి పఞ్ఞాపనాయ, వత్తమానక్ఖన్ధభేదతో ఉద్ధం అనుపాదానో వియ జాతవేదో అపఞ్ఞత్తికభావమేవ గచ్ఛతీతి అత్థో.

అట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఉపాతిధావన్తిసుత్తవణ్ణనా

౫౯. నవమే రత్తన్ధకారతిమిసాయన్తి రత్తియం అన్ధకారే మహాతిమిసాయం. రత్తీపి హి అన్ధకారవిరహితా హోతి, యా పుణ్ణమాయ రత్తి జుణ్హోభాసితా. అన్ధకారోపి ‘‘తిమిసా’’తి న వత్తబ్బో హోతి అబ్భమహికాదిఉపక్కిలేసవిరహితే దేవే. మహన్ధకారో హి ‘‘తిమిసా’’తి వుచ్చతి. అయం పన అమావసీ రత్తి దేవో చ మేఘపటలసఞ్ఛన్నో. తేన వుత్తం – ‘‘రత్తన్ధకారతిమిసాయన్తి రత్తియా అన్ధకారే మహాతిమిసాయ’’న్తి. అబ్భోకాసేతి అప్పటిచ్ఛన్నే ఓకాసే విహారఙ్గణే. తేలప్పదీపేసు ఝాయమానేసూతి తేలపజ్జోతేసు జలమానేసు.

నను చ భగవతో బ్యామప్పభా పకతియా బ్యామమత్తప్పదేసం అభిబ్యాపేత్వా చన్దిమసూరియాలోకం అభిభవిత్వా ఘనబహలం బుద్ధాలోకం విస్సజ్జేన్తీ అన్ధకారం విధమిత్వా తిట్ఠతి, కాయప్పభాపి నీలపీతాదివసేన ఛబ్బణ్ణఘనబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేత్వా పకతియావ సమన్తతో అసీతిహత్థప్పదేసం ఓభాసేన్తీ తిట్ఠతి, ఏవం బుద్ధాలోకేనేవ ఏకోభాసభూతే భగవతో నిసిన్నోకాసే పదీపకరణే కిచ్చం నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, తథాపి పుఞ్ఞత్థికా ఉపాసకా భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ పూజాకరణత్థం దేవసికం తేలప్పదీపం ఉపట్ఠపేన్తి. తథా హి వుత్తం – సామఞ్ఞఫలేపి ‘‘ఏతే మణ్డలమాలే దీపా ఝాయన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౫౯). ‘‘రత్తన్ధకారతిమిసాయ’’న్తి ఇదమ్పి తస్సా రత్తియా సభావకిత్తనత్థం వుత్తం, న పన భగవతో నిసిన్నోకాసస్స అన్ధకారభావతో. పూజాకరణత్థమేవ హి తదాపి ఉపాసకేహి పదీపా కారితా.

తస్మిఞ్హి దివసే సావత్థివాసినో బహూ ఉపాసకా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా విహారం గన్త్వా ఉపోసథఙ్గాని సమాదియిత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా నగరం పవిసిత్వా మహాదానాని పవత్తేత్వా భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ అనుగన్త్వా నివత్తిత్వా అత్తనో అత్తనో గేహాని గన్త్వా సయమ్పి పరిభుఞ్జిత్వా సుద్ధవత్థనివత్థా సుద్ధుత్తరాసఙ్గా గన్ధమాలాదిహత్థా విహారం గన్త్వా భగవన్తం పూజేత్వా కేచి మనోభావనీయే భిక్ఖూ పయిరుపాసన్తా కేచి యోనిసోమనసికరోన్తా దివసభాగం వీతినామేసుం. తే సాయన్హసమయే భగవతో సన్తికే ధమ్మం సుత్వా సత్థరి ధమ్మసభామణ్డపతో పట్ఠాయ గన్ధకుటిసమీపే అజ్ఝోకాసే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నే, భిక్ఖుసఙ్ఘే చ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పయిరుపాసన్తే ఉపోసథవిసోధనత్థఞ్చేవ యోనిసోమనసికారపరిబ్రూహనత్థఞ్చ నగరం అగన్త్వా విహారేయేవ వసితుకామా ఓహీయింసు. అథ తే భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ పూజాకరణత్థం బహూ తేలప్పదీపే ఆరోపేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ అఞ్జలిం కత్వా భిక్ఖూనం పరియన్తే నిసిన్నా కథం సముట్ఠాపేసుం, ‘‘భన్తే, ఇమే తిత్థియా నానావిధాని దిట్ఠిగతాని అభినివిస్స వోహరన్తి, తథా వోహరన్తా చ కదాచి సస్సతం, కదాచి అసస్సతం, ఉచ్ఛేదాదీసు అఞ్ఞతరన్తి ఏకస్మింయేవ అట్ఠత్వా నవనవాని దిట్ఠిగతాని ‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’న్తి పగ్గయ్హ తిట్ఠన్తి ఉమ్మత్తకసదిసా, తేసం తథా అభినివిట్ఠానం కా గతి, కో అభిసమ్పరాయో’’తి. తేన చ సమయేన బహూ పటఙ్గపాణకా పతన్తా పతన్తా తేసు తేలప్పదీపేసు నిపతన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా అధిపాతకా’’తిఆది.

తత్థ అధిపాతకాతి పటఙ్గపాణకా, యే ‘‘సలభా’’తిపి వుచ్చన్తి. తే హి దీపసిఖం అధిపతనతో ‘‘అధిపాతకా’’తి అధిప్పేతా. ఆపాతపరిపాతన్తి ఆపాతం పరిపాతం, ఆపతిత్వా ఆపతిత్వా పరిపతిత్వా పరిపతిత్వా, అభిముఖపాతఞ్చేవ పరిబ్భమిత్వా పాతఞ్చ కత్వాతి అత్థో. ‘‘ఆపాథే పరిపాత’’న్తి కేచి పఠన్తి, ఆపాథే పదీపస్స అత్తనో ఆపాథగమనే సతి పరిపతిత్వా పరిపతిత్వాతి అత్థో. అనయన్తి అవడ్ఢిం దుక్ఖం. బ్యసనన్తి వినాసం. పురిమపదేన హి మరణమత్తం దుక్ఖం, పచ్ఛిమపదేన మరణం తేసం దీపేతి. తత్థ కేచి పాణకా సహ పతనేన మరింసు, కేచి మరణమత్తం దుక్ఖం ఆపజ్జింసు.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం అధిపాతకపాణకానం అత్తహితం అజానన్తానం అత్తుపక్కమవసేన నిరత్థకబ్యసనాపత్తిం విదిత్వా తేసం వియ దిట్ఠిగతికానం దిట్ఠాభినివేసేన అనయబ్యసనాపత్తిదీపకం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ ఉపాతిధావన్తి న సారమేన్తీతి సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తిఆదిభేదం సారం న ఏన్తి, చతుసచ్చాభిసమయవసేన న అధిగచ్ఛన్తి. తస్మిం పన సఉపాయే సారే తిట్ఠన్తేయేవ విముత్తాభిలాసాయ తం ఉపేన్తా వియ హుత్వాపి దిట్ఠివిపల్లాసేన అతిధావన్తి అతిక్కమిత్వా గచ్ఛన్తి, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే ‘‘నిచ్చం సుభం సుఖం అత్తా’’తి అభినివిసిత్వా గణ్హన్తాతి అత్థో. నవం నవం బన్ధనం బ్రూహయన్తీతి తథా గణ్హన్తా చ తణ్హాదిట్ఠిసఙ్ఖాతం నవం నవం బన్ధనం బ్రూహయన్తి వడ్ఢయన్తి. పతన్తి పజ్జోతమివాధిపాతకా, దిట్ఠే సుతే ఇతిహేకే నివిట్ఠాతి ఏవం తణ్హాదిట్ఠిబన్ధనేహి బద్ధత్తా ఏకే సమణబ్రాహ్మణా దిట్ఠే అత్తనా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠిదస్సనేనేవ వా దిట్ఠే అనుస్సవూపలబ్భమత్తేనేవ చ సుతే ‘‘ఇతిహ ఏకన్తతో ఏవమేత’’న్తి నివిట్ఠా దిట్ఠాభినివేసేన ‘‘సస్సత’’న్తిఆదినా అభినివిట్ఠా, ఏకన్తహితం వా నిస్సరణం అజానన్తా రాగాదీహి ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తం భవత్తయసఙ్ఖాతం అఙ్గారకాసుంయేవ ఇమే వియ అధిపాతకా ఇమం పజ్జోతం పతన్తి, న తతో సీసం ఉక్ఖిపితుం సక్కోన్తీతి అత్థో.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఉప్పజ్జన్తిసుత్తవణ్ణనా

౬౦. దసమే యావకీవన్తి యత్తకం కాలం. యతోతి యదా, యతో పట్ఠాయ, యస్మిం కాలేతి వా అత్థో. ఏవమేతం, ఆనన్దాతి, ఆనన్ద, తథాగతే ఉప్పన్నే తథాగతస్స తథాగతసావకానంయేవ చ లాభసక్కారో అభివడ్ఢతి, తిత్థియా పన నిత్తేజా విహతప్పభా పహీనలాభసక్కారా హోన్తీతి యం తయా వుత్తం, ఏతం ఏవం, న ఏతస్స అఞ్ఞథాభావో. చక్కవత్తినో హి చక్కరతనస్స పాతుభావేన లోకో చక్కరతనం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞత్థ పూజాసక్కారసమ్మానం న పవత్తేతి, చక్కరతనమేవ పన సబ్బో లోకో సబ్బభావేహి సక్కరోతి గరుం కరోతి మానేతి పూజేతి. ఇతి వట్టానుసారిపుఞ్ఞమత్తనిస్సన్దస్సపి తావ మహన్తో ఆనుభావో, కిమఙ్గం పన వివట్టానుసారిపుఞ్ఞఫలూపత్థమ్భస్స అనన్తాపరిమేయ్యగుణగణాధారస్స బుద్ధరతనస్స ధమ్మరతనస్స సఙ్ఘరతనస్స చాతి దస్సేతి.

భగవా హి సమ్మాసమ్బోధిం పత్వా పవత్తవరధమ్మచక్కో అనుక్కమేన లోకే ఏకసట్ఠియా అరహన్తేసు జాతేసు సట్ఠి అరహన్తే జనపదచారికాయ విస్సజ్జేత్వా ఉరువేలం పత్వా ఉరువేలకస్సపప్పముఖే సహస్సజటిలే అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా తేహి పరివుతో లట్ఠివనుయ్యానే నిసీదిత్వా బిమ్బిసారప్పముఖానం అఙ్గమగధవాసీనం ద్వాదస నహుతాని సాసనే ఓతారేత్వా యదా రాజగహే విహాసి, తతో పట్ఠాయ భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ యథా యథా ఉపరూపరి ఉళారలాభసక్కారో అభివడ్ఢతి, తథా తథా సబ్బతిత్థియానం లాభసక్కారో పరిహాయి ఏవ.

అథేకదివసం ఆయస్మా ఆనన్దో దివాట్ఠానే నిసిన్నో భగవతో చ అరియసఙ్ఘస్స చ సమ్మాపటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా పీతిసోమనస్సజాతో ‘‘కథం ను ఖో తిత్థియాన’’న్తి తేసం పటిపత్తిం ఆవజ్జేసి. అథస్స నేసం సబ్బథాపి దుప్పటిపత్తియేవ ఉపట్ఠాసి. సో ‘‘ఏవంమహానుభావే నామ పుఞ్ఞూపనిస్సయస్స ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తియా చ ఉక్కంసపారమిప్పత్తే భగవతి, అరియసఙ్ఘే చ ధరన్తే కథం ఇమే అఞ్ఞతిత్థియా ఏవం దుప్పటిపన్నా అకతపుఞ్ఞా వరాకా లాభినో సక్కతా భవిస్సన్తీ’’తి తిత్థియానం లాభసక్కారహానిం నిస్సాయ కారుఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా అథ అత్తనో పరివితక్కం ‘‘యావకీవఞ్చ, భన్తే’’తిఆదినా భగవతో ఆరోచేసి. భగవా చ తం, ‘‘ఆనన్ద, తయా మిచ్ఛా పరివితక్కిత’’న్తి అవత్వా సువణ్ణాలిఙ్గసదిసం గీవం ఉన్నామేత్వా సుపుప్ఫితసతపత్తసస్సిరికం మహాముఖం అభిప్పసన్నతరం కత్వా ‘‘ఏవమేతం, ఆనన్దా’’తి సమ్పహంసిత్వా ‘‘యావకీవఞ్చా’’తిఆదినా తస్స వచనం పచ్చనుమోది. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో…పే… భిక్ఖుసఙ్ఘో చా’’తి. అథ భగవా తస్సం అట్ఠుప్పత్తియం అతీతేపి మయి అనుప్పన్నే ఏకచ్చే నీచజనా సమ్మానం లభిత్వా మమ ఉప్పాదతో పట్ఠాయ హతలాభసక్కారా అహేసున్తి బావేరుజాతకం (జా. ౧.౪.౧౫౩ ఆదయో) కథేసి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి దిట్ఠిగతికానం తావ సక్కారసమ్మానో యావ న సమ్మాసమ్బుద్ధా లోకే ఉప్పజ్జన్తి, తేసం పన ఉప్పాదతో పట్ఠాయ తే హతలాభసక్కారా నిప్పభా నిత్తేజావ హోన్తి, దుప్పటిపత్తియా దుక్ఖతో చ న ముచ్చన్తీతి ఏతమత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ ఓభాసతి తావ సో కిమీతి సో ఖజ్జూపనకకిమి తావదేవ ఓభాసతి జోతతి దిబ్బతి. యావ న ఉన్నమతే పభఙ్కరోతి తీసుపి మహాదీపేసు ఏకక్ఖణే ఆలోకకరణేన ‘‘పభఙ్కరో’’తి లద్ధనామో సూరియో యావ న ఉగ్గమతి న ఉదేతి. అనుగ్గతే హి సూరియే లద్ధోకాసా ఖజ్జూపనకా విపరివత్తమానాపి కణ్టకఫలసదిసా తమసి విజ్జోతన్తి. స వేరోచనమ్హి ఉగ్గతే, హతప్పభో హోతి న చాపి భాసతీతి సమన్తతో అన్ధకారం విధమిత్వా కిరణసహస్సేన విరోచనసభావతాయ వేరోచననామకే ఆదిచ్చే ఉట్ఠితే సో ఖజ్జూపనకో హతప్పభో నిత్తేజో కాళకో హోతి, రత్తన్ధకారే వియ న భాసతి న దిబ్బతి.

ఏవం ఓభాసితమేవ తక్కికానన్తి యథా తేన ఖజ్జూపనకేన సూరియుగ్గమనతో పురేయేవ ఓభాసితం హోతి, ఏవం తక్కేత్వా వితక్కేత్వా పరికప్పనమత్తేన దిట్ఠీనం గహణతో ‘‘తక్కికా’’తి లద్ధనామేహి తిత్థియేహి ఓభాసితం అత్తనో సమయతేజేన దీపేత్వా అధిట్ఠితం తావ, యావ సమ్మాసమ్బుద్ధా లోకే నుప్పజ్జన్తి. న తక్కికా సుజ్ఝన్తి న చాపి సావకాతి యదా పన సమ్మాసమ్బుద్ధా లోకే ఉప్పజ్జన్తి, తదా దిట్ఠిగతికా న సుజ్ఝన్తి న సోభన్తి, న చాపి తేసం సావకా సోభన్తి, అఞ్ఞదత్థు విహతసోభా రత్తిఖిత్తా వియ సరా న పఞ్ఞాయన్తేవ. అథ వా యావ సమ్మాసమ్బుద్ధా లోకే నుప్పజ్జన్తి, తావదేవ తక్కికానం ఓభాసితం అత్తనో సమయేన జోతనం బాలలాపనం, న తతో పరం. కస్మా? యస్మా న తక్కికా సుజ్ఝన్తి, న చాపి సావకా. తే హి దురక్ఖాతధమ్మవినయా సమ్మాపటిపత్తిరహితా న సంసారతో సుజ్ఝన్తి అనియ్యానికసాసనత్తా. తేనాహ ‘‘దుద్దిట్ఠీ న దుక్ఖా పముచ్చరే’’తి. తక్కికా హి అయాథావలద్ధికతాయ దుద్దిట్ఠినో మిచ్ఛాభినివిట్ఠదిట్ఠికా విపరీతదస్సనా తం దిట్ఠిం అనిస్సజ్జిత్వా సంసారదుక్ఖతో న కదాచిపి ముచ్చన్తీతి.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ జచ్చన్ధవగ్గవణ్ణనా.