౨. నన్దసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే నన్దోతి తస్స నామం. సో హి చక్కవత్తిలక్ఖణూపేతత్తా మాతాపితరో సపరిజనం సకలఞ్చ ఞాతిపరివట్టం నన్దయన్తో జాతోతి ‘‘నన్దో’’తి నామం లభి. భగవతో భాతాతి భగవతో ఏకపితుపుత్తతాయ భాతా. న హి భగవతో సహోదరా ఉప్పజ్జన్తి, తేన వుత్తం ‘‘మాతుచ్ఛాపుత్తో’’తి, చూళమాతుపుత్తోతి అత్థో. మహాపజాపతిగోతమియా హి సో పుత్తో. అనభిరతోతి న అభిరతో. బ్రహ్మచరియన్తి బ్రహ్మం సేట్ఠం ఉత్తమం చరియం ఏకాసనం ఏకసేయ్యం మేథునవిరతిం. సన్ధారేతున్తి పఠమచిత్తతో యావచరిమకచిత్తం సమ్మా పరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం ధారేతుం పవత్తేతుం. దుతియేన చేత్థ బ్రహ్మచరియపదేన మగ్గబ్రహ్మచరియస్సాపి సఙ్గహో వేదితబ్బో. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయాతి ఉపసమ్పదకాలే భిక్ఖుభావేన సద్ధిం సమాదిన్నం నిబ్బత్తేతబ్బభావేన అనుట్ఠితం తివిధమ్పి సిక్ఖం పటిక్ఖిపిత్వా, విస్సజ్జేత్వాతి అత్థో. హీనాయాతి గిహిభావాయ. ఆవత్తిస్సామీతి నివత్తిస్సామి.

కస్మా పనాయం ఏవమారోచేసీతి? ఏత్థాయం అనుపుబ్బికథా – భగవా పవత్తవరధమ్మచక్కో రాజగహం గన్త్వా వేళువనే విహరన్తో ‘‘పుత్తం మే ఆనేత్వా దస్సేథా’’తి సుద్ధోదనమహారాజేన పేసితేసు సహస్ససహస్సపరివారేసు దససు దూతేసు సహ పరివారేన అరహత్తం పత్తేసు సబ్బపచ్ఛా గన్త్వా అరహత్తప్పత్తేన కాళుదాయిత్థేరేన గమనకాలం ఞత్వా మగ్గవణ్ణనం వణ్ణేత్వా జాతిభూమిగమనాయ యాచితో వీసతిసహస్సఖీణాసవపరివుత్తో కపిలవత్థునగరం గన్త్వా ఞాతిసమాగమే పోక్ఖరవస్సం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా వేస్సన్తరజాతకం (జా. ౨.౨౨.౧౬౫౫ ఆదయో) కథేత్వా పునదివసే పిణ్డాయ పవిట్ఠో ‘‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్యా’’తి (ధ. ప. ౧౬౮) గాథాయ పితరం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా నివేసనం గన్త్వా ‘‘ధమ్మఞ్చరే’’తి (ధ. ప. ౧౬౯) గాథాయ మహాపజాపతిం సోతాపత్తిఫలే, రాజానం సకదాగామిఫలే పతిట్ఠాపేసి.

భత్తకిచ్చావసానే పన రాహులమాతుగుణకథం నిస్సాయ చన్దకిన్నరీజాతకం (జా. ౧.౧౪.౧౮ ఆదయో) కథేత్వా తతియదివసే నన్దకుమారస్స అభిసేకగేహప్పవేసనవివాహమఙ్గలేసు వత్తమానేసు పిణ్డాయ పవిసిత్వా నన్దకుమారస్స హత్థే పత్తం దత్వా మఙ్గలం వత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమన్తో కుమారస్స హత్థతో పత్తం న గణ్హి. సోపి తథాగతే గారవేన ‘‘పత్తం తే, భన్తే, గణ్హథా’’తి వత్తుం నాసక్ఖి. ఏవం పన చిన్తేసి, ‘‘సోపానసీసే పత్తం గణ్హిస్సతీ’’తి, సత్థా తస్మిం ఠానే న గణ్హి. ఇతరో ‘‘సోపానమూలే గణ్హిస్సతీ’’తి చిన్తేసి, సత్థా తత్థపి న గణ్హి. ఇతరో ‘‘రాజఙ్గణే గణ్హిస్సతీ’’తి చిన్తేసి, సత్థా తత్థపి న గణ్హి. కుమారో నివత్తితుకామో అనిచ్ఛాయ గచ్ఛన్తో గారవేన ‘‘పత్తం గణ్హథా’’తి వత్తుం న సక్కోతి, ‘‘ఇధ గణ్హిస్సతి, ఏత్థ గణ్హిస్సతీ’’తి చిన్తేన్తో గచ్ఛతి.

తస్మిం ఖణే జనపదకల్యాణియా ఆచిక్ఖింసు, ‘‘అయ్యే భగవా, నన్దరాజానం గహేత్వా గచ్ఛతి, తుమ్హేహి వినా కరిస్సతీ’’తి. సా ఉదకబిన్దూహి పగ్ఘరన్తేహి అడ్ఢుల్లిఖితేహి కేసేహి వేగేన పాసాదం ఆరుయ్హ సీహపఞ్జరద్వారే ఠత్వా ‘‘తువటం ఖో, అయ్యపుత్త, ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఆహ. తం తస్సా వచనం తస్స హదయే తిరియం పతిత్వా వియ ఠితం. సత్థాపిస్స హత్థతో పత్తం అగ్గహేత్వావ తం విహారం నేత్వా ‘‘పబ్బజిస్ససి నన్దా’’తి ఆహ. సో బుద్ధగారవేన ‘‘న పబ్బజిస్సామీ’’తి అవత్వా, ‘‘ఆమ, పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆహ. సత్థా తేన హి నన్దం పబ్బాజేథాతి కపిలవత్థుపురం గన్త్వా తతియదివసే తం పబ్బాజేసి. సత్తమే దివసే మాతరా అలఙ్కరిత్వా పేసితం ‘‘దాయజ్జం మే, సమణ, దేహీ’’తి వత్వా అత్తనా సద్ధిం ఆరామాగతం రాహులకుమారం పబ్బాజేసి. పునేకదివసం మహాధమ్మపాలజాతకం (జా. ౧.౧౦.౯౨ ఆదయో) కథేత్వా రాజానం అనాగామిఫలే పతిట్ఠాపేసి.

ఇతి భగవా మహాపజాపతిం సోతాపత్తిఫలే, పితరం తీసు ఫలేసు పతిట్ఠాపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో పునదేవ రాజగహం గన్త్వా తతో అనాథపిణ్డికేన సావత్థిం ఆగమనత్థాయ గహితపటిఞ్ఞో నిట్ఠితే జేతవనమహావిహారే తత్థ గన్త్వా వాసం కప్పేసి. ఏవం సత్థరి జేతవనే విహరన్తే ఆయస్మా నన్దో అత్తనో అనిచ్ఛాయ పబ్బజితో కామేసు అనాదీనవదస్సావీ జనపదకల్యాణియా వుత్తవచనమనుస్సరన్తో ఉక్కణ్ఠితో హుత్వా భిక్ఖూనం అత్తనో అనభిరతిం ఆరోచేసి. తేన వుత్తం ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా నన్దో…పే… హీనాయావత్తిస్సామీ’’తి.

కస్మా పన నం భగవా ఏవం పబ్బాజేసీతి? ‘‘పురేతరమేవ ఆదీనవం దస్సేత్వా కామేహి నం వివేచేతుం న సక్కా, పబ్బాజేత్వా పన ఉపాయేన తతో వివేచేత్వా ఉపరివిసేసం నిబ్బత్తేస్సామీ’’తి వేనేయ్యదమనకుసలో సత్థా ఏవం నం పఠమం పబ్బాజేసి.

సాకియానీతి సక్యరాజధీతా. జనపదకల్యాణీతి జనపదమ్హి కల్యాణీ రూపేన ఉత్తమా ఛసరీరదోసరహితా, పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతా. సా హి యస్మా నాతిదీఘా నాతిరస్సా నాతికిసా నాతిథూలా నాతికాళికా నచ్చోదాతా అతిక్కన్తా మానుసకవణ్ణం అప్పత్తా దిబ్బవణ్ణం, తస్మా ఛసరీరదోసరహితా. ఛవికల్యాణం మంసకల్యాణం నఖకల్యాణం అట్ఠికల్యాణం వయకల్యాణన్తి ఇమేహి పఞ్చహి కల్యాణేహి సమన్నాగతా.

తత్థ అత్తనో సరీరోభాసేన దసద్వాదసహత్థే ఠానే ఆలోకం కరోతి, పియఙ్గుసమా వా సువణ్ణసమా వా హోతి, అయమస్సా ఛవికల్యాణతా. చత్తారో పనస్సా హత్థపాదా ముఖపరియోసానఞ్చ లాఖారసపరికమ్మకతం వియ రత్తపవాళరత్తకమ్బలేన సదిసం హోతి, అయమస్సా మంసకల్యాణతా. వీసతి నఖపత్తాని మంసతో అముత్తట్ఠానే లాఖారసపరికితాని వియ ముత్తట్ఠానే ఖీరధారాసదిసాని హోన్తి, అయమస్సా నఖకల్యాణతా. ద్వత్తింసదన్తా సుఫుసితా పరిసుద్ధపవాళపన్తిసదిసా వజిరపన్తీ వియ ఖాయన్తి, అయమస్సా అట్ఠికల్యాణతా. వీసతివస్ససతికాపి సమానా సోళసవస్సుద్దేసికా వియ హోతి నిప్పలితా, అయమస్సా వయకల్యాణతా. సున్దరీ చ హోతి ఏవరూపగుణసమన్నాగతా, తేన వుత్తం ‘‘జనపదకల్యాణీ’’తి.

ఘరా నిక్ఖమన్తస్సాతి అనాదరే సామివచనం, ఘరతో నిక్ఖమతోతి అత్థో. ‘‘ఘరా నిక్ఖమన్త’’న్తిపి పఠన్తి. ఉపడ్ఢుల్లిఖితేహి కేసేహీతి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం, విప్పకతుల్లిఖితేహి కేసేహి ఉపలక్ఖితాతి అత్థో. ‘‘అడ్ఢుల్లిఖితేహీ’’తిపి పఠన్తి. ఉల్లిఖనన్తి చ ఫణకాదీహి కేససణ్ఠాపనం, ‘‘అడ్ఢకారవిధాన’’న్తిపి వదన్తి. అపలోకేత్వాతి సినేహరసవిప్ఫారసంసూచకేన అడ్ఢక్ఖినా ఆబన్ధన్తీ వియ ఓలోకేత్వా. మం, భన్తేతి పుబ్బేపి ‘‘మ’’న్తి వత్వా ఉక్కణ్ఠాకులచిత్తతాయ పున ‘‘మం ఏతదవోచా’’తి ఆహ. తువటన్తి సీఘం. తమనుస్సరమానోతి తం తస్సా వచనం, తం వా తస్సా ఆకారసహితం వచనం అనుస్సరన్తో.

భగవా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఉపాయేనస్స రాగం వూపసమేస్సామీ’’తి ఇద్ధిబలేన నం తావతింసభవనం నేన్తో అన్తరామగ్గే ఏకస్మిం ఝామఖేత్తే ఝామఖాణుమత్థకే నిసిన్నం ఛిన్నకణ్ణనాసానఙ్గుట్ఠం ఏకం పలుట్ఠమక్కటిం దస్సేత్వా తావతింసభవనం నేసి. పాళియం పన ఏకక్ఖణేనేవ సత్థారా తావతింసభవనం గతం వియ వుత్తం, తం గమనం అవత్వా తావతింసభవనం సన్ధాయ వుత్తం. గచ్ఛన్తోయేవ హి భగవా ఆయస్మతో నన్దస్స అన్తరామగ్గే తం పలుట్ఠమక్కటిం దస్సేతి. యది ఏవం కథం సమిఞ్జనాదినిదస్సనం? తం అన్తరధాననిదస్సనన్తి గహేతబ్బం. ఏవం సత్థా తం తావతింసభవనం నేత్వా సక్కస్స దేవరఞ్ఞో ఉపట్ఠానం ఆగతాని కకుటపాదాని పఞ్చ అచ్ఛరాసతాని అత్తానం వన్దిత్వా ఠితాని దస్సేత్వా జనపదకల్యాణియా తాసం పఞ్చన్నం అచ్ఛరాసతానం రూపసమ్పత్తిం పటిచ్చ విసేసం పుచ్ఛి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం నన్దం బాహాయం గహేత్వా…పే… కకుటపాదానీ’’తి.

తత్థ బాహాయం గహేత్వాతి బాహుమ్హి గహేత్వా వియ. భగవా హి తదా తాదిసం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖారేసి, యథా ఆయస్మా నన్దో భుజే గహేత్వా భగవతా నీయమానో వియ అహోసి. తత్థ చ భగవతా సచే తస్స ఆయస్మతో తావతింసదేవలోకస్స దస్సనం పవేసనమేవ వా ఇచ్ఛితం సియా, యథానిసిన్నస్సేవ తస్స తం దేవలోకం దస్సేయ్య లోకవివరణిద్ధికాలే వియ, తమేవ వా ఇద్ధియా తత్థ పేసేయ్య. యస్మా పనస్స దిబ్బత్తభావతో మనుస్సత్తభావస్స యో నిహీనజిగుచ్ఛనీయభావో, తస్స సుఖగ్గహణత్థం అన్తరామగ్గే తం మక్కటిం దస్సేతుకామో, దేవలోకసిరివిభవసమ్పత్తియో చ ఓగాహేత్వా దస్సేతుకామో అహోసి, తస్మా తం గహేత్వా తత్థ నేసి. ఏవఞ్హిస్స తదత్థం బ్రహ్మచరియవాసే విసేసతో అభిరతి భవిస్సతీతి.

కకుటపాదానీతి రత్తవణ్ణతాయ పారావతసదిసపాదాని. తా కిర సబ్బాపి కస్సపస్స భగవతో సావకానం పాదమక్ఖనతేలదానేన తాదిసా సుకుమారపాదా అహేసుం. పస్ససి నోతి పస్ససి ను. అభిరూపతరాతి విసిట్ఠరూపతరా. దస్సనీయతరాతి దివసమ్పి పస్సన్తానం అతిత్తికరణట్ఠేన పస్సితబ్బతరా. పాసాదికతరాతి సబ్బావయవసోభాయ సమన్తతో పసాదావహతరా.

కస్మా పన భగవా అవస్సుతచిత్తం ఆయస్మన్తం నన్దం అచ్ఛరాయో ఓలోకాపేసి? సుఖేనేవస్స కిలేసే నీహరితుం. యథా హి కుసలో వేజ్జో ఉస్సన్నదోసం పుగ్గలం తికిచ్ఛన్తో సినేహపానాదినా పఠమం దోసే ఉక్కిలేదేత్వా పచ్ఛా వమనవిరేచనేహి సమ్మదేవ నీహరాపేతి, ఏవం వినేయ్యదమనకుసలో భగవా ఉస్సన్నరాగం ఆయస్మన్తం నన్దం దేవచ్ఛరాయో దస్సేత్వా ఉక్కిలేదేసి అరియమగ్గభేసజ్జేన అనవసేసతో నీహరితుకామోతి వేదితబ్బం.

పలుట్ఠమక్కటీతి ఝామఙ్గపచ్చఙ్గమక్కటీ. ఏవమేవ ఖోతి యథా సా, భన్తే, తుమ్హేహి మయ్హం దస్సితా ఛిన్నకణ్ణనాసా పలుట్ఠమక్కటీ జనపదకల్యాణిం ఉపాదాయ, ఏవమేవ జనపదకల్యాణీ ఇమాని పఞ్చ అచ్ఛరాసతాని ఉపాదాయాతి అత్థో. పఞ్చన్నం అచ్ఛరాసతానన్తి ఉపయోగే సామివచనం, పఞ్చ అచ్ఛరాసతానీతి అత్థో. అవయవసమ్బన్ధే వా ఏతం సామివచనం, తేన పఞ్చన్నం అచ్ఛరాసతానం రూపసమ్పత్తిం ఉపనిధాయాతి అధిప్పాయో. ఉపనిధాయాతి చ సమీపే ఠపేత్వా, ఉపాదాయాతి అత్థో. సఙ్ఖ్యన్తి ఇత్థీతి గణనం. కలభాగన్తి కలాయపి భాగం, ఏకం సోళసకోట్ఠాసే కత్వా తతో ఏకకోట్ఠాసం గహేత్వా సోళసధా గణితే తత్థ యో ఏకేకో కోట్ఠాసో, సో కలభాగోతి అధిప్పేతో, తమ్పి కలభాగం న ఉపేతీతి వదతి. ఉపనిధిన్తి ‘‘ఇమాయ అయం సదిసీ’’తి ఉపమాభావేన గహేత్వా సమీపే ఠపనమ్పి.

యత్థాయం అనభిరతో, తం బ్రహ్మచరియం పుబ్బే వుత్తం పాకటఞ్చాతి తం అనామసిత్వా తత్థ అభిరతియం ఆదరజననత్థం అభిరమ, నన్ద, అభిరమ, నన్దా’’తి ఆమేడితవసేన వుత్తం. అహం తే పాటిభోగోతి కస్మా భగవా తస్స బ్రహ్మచరియవాసం ఇచ్ఛన్తో అబ్రహ్మచరియవాసస్స పాటిభోగం ఉపగఞ్ఛి? యత్థస్స ఆరమ్మణే రాగో దళ్హం నిపతి, తం ఆగన్తుకారమ్మణే సఙ్కామేత్వా సుఖేన సక్కా జహాపేతున్తి పాటిభోగం ఉపగఞ్ఛి. అనుపుబ్బికథాయం సగ్గకథా ఇమస్స అత్థస్స నిదస్సనం.

అస్సోసున్తి కథమస్సోసుం? భగవా హి తదా ఆయస్మన్తే నన్దే వత్తం దస్సేత్వా అత్తనో దివాట్ఠానం గతే ఉపట్ఠానం ఆగతానం భిక్ఖూనం తం పవత్తిం కథేత్వా యథా నామ కుసలో పురిసో అనిక్ఖన్తం ఆణిం అఞ్ఞాయ ఆణియా నీహరిత్వా పున తం హత్థాదీహి సఞ్చాలేత్వా అపనేతి, ఏవమేవ ఆచిణ్ణవిసయే తస్స రాగం ఆగన్తుకవిసయేన నీహరిత్వా పున తదపి బ్రహ్మచరియమగ్గహేతుం కత్వా అపనేతుకామో ‘‘ఏథ తుమ్హే, భిక్ఖవే, నన్దం భిక్ఖుం భతకవాదేన చ ఉపక్కితకవాదేన చ సముదాచరథా’’తి ఆణాపేసి, ఏవం భిక్ఖూ అస్సోసుం. కేచి పన ‘‘భగవా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖారేసి, యథా తే భిక్ఖూ తమత్థం జానింసూ’’తి వదన్తి.

భతకవాదేనాతి భతకోతి వాదేన. యో హి భతియా కమ్మం కరోతి, సో భతకోతి వుచ్చతి, అయమ్పి ఆయస్మా అచ్ఛరాసమ్భోగనిమిత్తం బ్రహ్మచరియం చరన్తో భతకో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘భతకవాదేనా’’తి. ఉపక్కితకవాదేనాతి యో కహాపణాదీహి కిఞ్చి కిణాతి, సో ఉపక్కితకోతి వుచ్చతి, అయమ్పి ఆయస్మా అచ్ఛరానం హేతు అత్తనో బ్రహ్మచరియం కిణాతి, తస్మా ‘‘ఉపక్కితకో’’తి ఏవం వచనేన. అథ వా భగవతో ఆణాయ అచ్ఛరాసమ్భోగసఙ్ఖాతాయ భతియా బ్రహ్మచరియవాససఙ్ఖాతం జీవితం పవత్తేన్తో తాయ భతియా యాపనే భగవతా భరియమానో వియ హోతీతి ‘‘భతకో’’తి వుత్తో, తథా అచ్ఛరాసమ్భోగసఙ్ఖాతం విక్కయం ఆదాతబ్బం కత్వా భగవతో ఆణత్తియం తిట్ఠన్తో తేన విక్కయేన భగవతా ఉపక్కితో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉపక్కితకో’’తి.

అట్టీయమానోతి పీళియమానో దుక్ఖాపియమానో. హరాయమానోతి లజ్జమానో. జిగుచ్ఛమానోతి పాటికుల్యతో దహన్తో. ఏకోతి అసహాయో. వూపకట్ఠోతి వత్థుకామేహి కిలేసకామేహి చ కాయేన చేవ చిత్తేన చ వూపకట్ఠో. అప్పమత్తోతి కమ్మట్ఠానే సతిం అవిజహన్తో. ఆతాపీతి కాయికచేతసికవీరియాతాపేన ఆతాపవా, ఆతాపేతి కిలేసేతి ఆతాపో, వీరియం. పహితత్తోతి కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ పేసితత్తో విస్సట్ఠఅత్తభావో, నిబ్బానే వా పేసితచిత్తో. న చిరస్సేవాతి కమ్మట్ఠానారమ్భతో న చిరేనేవ. యస్సత్థాయాతి యస్స అత్థాయ. కులపుత్తాతి దువిధా కులపుత్తా జాతికులపుత్తా చ ఆచారకులపుత్తా చ, అయం పన ఉభయథాపి కులపుత్తో. సమ్మదేవాతి హేతునా చ కారణేన చ. అగారస్మాతి ఘరతో. అనగారియన్తి పబ్బజ్జం. కసివణిజ్జాదికమ్మఞ్హి అగారస్స హితన్తి అగారియం నామ, తం ఏత్థ నత్థీతి పబ్బజ్జా అనగారియాతి వుచ్చతి. పబ్బజన్తీతి ఉపగచ్ఛన్తి. తదనుత్తరన్తి తం అనుత్తరం. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరియోసానభూతం అరహత్తఫలం. తస్స హి అత్థాయ కులపుత్తా ఇధ పబ్బజన్తి. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి తస్మింయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనాయేవ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా, అపరప్పచ్చయేన ఞత్వాతి అత్థో. ఉపసమ్పజ్జ విహాసీతి పాపుణిత్వా సమ్పాదేత్వా వా విహాసి. ఏవం విహరన్తోవ ఖీణా జాతి…పే… అబ్భఞ్ఞాసీతి. ఇమినా అస్స పచ్చవేక్ఖణభూమి దస్సితా.

తత్థ ఖీణా జాతీతి న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా పుబ్బేవ ఖీణత్తా, న అనాగతా అనాగతత్తా ఏవ, న పచ్చుప్పన్నా విజ్జమానత్తా. మగ్గస్స పన అభావితత్తా యా ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధప్పభేదా జాతి ఉప్పజ్జేయ్య, సా మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా. తం సో మగ్గభావనాయ పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖిత్వా కిలేసాభావేన విజ్జమానమ్పి కమ్మం ఆయతిం అప్పటిసన్ధికం హోతీతి జాననేన అబ్భఞ్ఞాసి. వుసితన్తి వుత్థం పరివుత్థం కతం చరితం, నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. పుథుజ్జనకల్యాణకేన హి సద్ధిం సత్త సేక్ఖా బ్రహ్మచరియవాసం వసన్తి నామ, ఖీణాసవో వుత్థవాసో, తస్మా సో అత్తనో బ్రహ్మచరియవాసం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘వుసితం బ్రహ్మచరియ’’న్తి అబ్భఞ్ఞాసి. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనావసేన సోళసవిధమ్పి కిచ్చం నిట్ఠాపితం. పుథుజ్జనకల్యాణకాదయో హి తం కిచ్చం కరోన్తి నామ, ఖీణాసవో కతకరణీయో, తస్మా సో అత్తనో కరణీయం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘కతం కరణీయ’’న్తి అబ్భఞ్ఞాసి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ‘‘ఇదాని పున ఇత్థభావాయ ఏవం సోళసకిచ్చభావాయ కిలేసక్ఖయాయ వా మగ్గభావనాయ కిచ్చం మే నత్థీ’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి వా ‘‘ఇత్థభావతో ఇమస్మా ఏవంపకారా వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానా అపరం ఖన్ధసన్తానం మయ్హం నత్థి, ఇమే పన పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకా వియ రుక్ఖా, తే చరిమకచిత్తనిరోధేన అనుపాదానో వియ జాతవేదో నిబ్బాయిస్సన్తి, అపణ్ణత్తికభావం గమిస్సన్తీ’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరోతి ఏకో. అరహతన్తి భగవతో సావకానం అరహన్తానం అబ్భన్తరో ఏకో మహాసావకో అహోసీతి అత్థో.

అఞ్ఞతరా దేవతాతి అధిగతమగ్గా ఏకా బ్రహ్మదేవతా. సా హి సయం అసేక్ఖత్తా అసేక్ఖవిసయం అబ్భఞ్ఞాసి. సేక్ఖా హి తం తం సేక్ఖవిసయం, పుథుజ్జనా చ అత్తనో పుథుజ్జనవిసయమేవ జానన్తి. అభిక్కన్తాయ రత్తియాతి పరిక్ఖీణాయ రత్తియా, మజ్ఝిమయామేతి అత్థో. అభిక్కన్తవణ్ణాతి అతిఉత్తమవణ్ణా. కేవలకప్పన్తి అనవసేసేన సమన్తతో. ఓభాసేత్వాతి అత్తనో పభాయ చన్దో వియ సూరియో వియ చ జేతవనం ఏకోభాసం కత్వా. తేనుపసఙ్కమీతి ఆయస్మతో నన్దస్స అరహత్తప్పత్తిం విదిత్వా పీతిసోమనస్సజాతా ‘‘తం భగవతో పటివేదేస్సామీ’’తి ఉపసఙ్కమి.

ఆసవానం ఖయాతి ఏత్థ ఆసవన్తీతి ఆసవా, చక్ఖుద్వారాదీహి పవత్తన్తీతి అత్థో. అథ వా ఆగోత్రభుం ఆభవగ్గం వా సవన్తీతి ఆసవా, ఏతే ధమ్మే ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తో కరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదిఆసవా వియాతి ఆసవా. ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయా’’తిఆదివచనేహి (అ. ని. ౧౦.౬౧) నేసం చిరపారివాసియతా వేదితబ్బా. అథ వా ఆయతం సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి, ఆసవా. పురిమో చేత్థ అత్థో కిలేసేసు యుజ్జతి, పచ్ఛిమో కమ్మేపి. న కేవలఞ్చ కమ్మకిలేసా ఏవ ఆసవా, అథ ఖో నానప్పకారా ఉపద్దవాపి. తథా హి ‘‘నాహం, చున్ద, దిట్ఠధమ్మికానంయేవ ఆసవానం సంవరాయ ధమ్మం దేసేమీ’’తి ఏత్థ (దీ. ని. ౩.౧౮౨) వివాదమూలభూతా కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా.

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్య, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినలీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬) –

ఏత్థ తేభూమికం కమ్మం అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా ఆసవాతి ఆగతా. ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯) పరూపఘాతవిప్పటిసారవధబన్ధాదయో చేవ అపాయదుక్ఖభూతా చ నానప్పకారా ఉపద్దవా.

తే పనేతే ఆసవా వినయే – ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯) ద్విధా ఆగతా. సళాయతనే ‘‘తయోమే, ఆవుసో, ఆసవా – కామాసవో, భవాసవో, అవిజ్జాసవో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౫) తిధా ఆగతా, తథా అఞ్ఞేసు చ సుత్తన్తేసు. అభిధమ్మే తేయేవ దిట్ఠాసవేన సద్ధిం చతుధా ఆగతా. నిబ్బేధికపరియాయే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా నిరయగామినియా’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౬౩) పఞ్చధా ఆగతా. ఛక్కనిపాతే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరాయ పహాతబ్బా’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఛధా ఆగతా. సబ్బాసవపరియాయే (మ. ని. ౧.౨౨) తేయేవ దస్సనపహాతబ్బేహి సద్ధిం సత్తధా ఆగతా. ఇధ పన అభిధమ్మనయేన చత్తారో ఆసవా వేదితబ్బా.

ఖయాతి ఏత్థ పన ‘‘యో ఆసవానం ఖయో భేదో పరిభేదో’’తిఆదీసు ఆసవానం సరసభేదో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో. ‘‘జానతో అహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౫) ఆసవానం ఆయతిం అనుప్పాదో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో.

‘‘సేక్ఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి. (ఇతివు. ౬౨) –

ఆదీసు మగ్గో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో. ‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఫలం.

‘‘పరవజ్జానుపస్సిస్స, నిచ్చం ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో;

ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి. –

ఆదీసు (ధ. ప. ౨౫౩) నిబ్బానం. ఇధ పన ఆసవానం అచ్చన్తఖయో అనుప్పాదో వా మగ్గో వా ‘‘ఆసవానం ఖయో’’తి వుత్తో.

అనాసవన్తి పటిపస్సద్ధివసేన సబ్బసో పహీనాసవం. చేతోవిముత్తిన్తి అరహత్తఫలసమాధిం. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి అరహత్తఫలపఞ్ఞం. ఉభయవచనం మగ్గే వియ ఫలేపి సమథవిపస్సనానం యుగనన్ధభావదస్సనత్థం. ఞాణన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. దేవతాయ వచనసమనన్తరమేవ ‘‘కథం ను ఖో’’తి ఆవజ్జేన్తస్స భగవతో ఞాణం ఉప్పజ్జి ‘‘నన్దేన అరహత్తం సచ్ఛికత’’న్తి. సో హి ఆయస్మా సహాయభిక్ఖూహి తథా ఉప్పణ్డియమానో ‘‘భారియం వత మయా కతం, యోహం ఏవం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే పబ్బజిత్వా అచ్ఛరానం పటిలాభాయ సత్థారం పాటిభోగం అకాసి’’న్తి ఉప్పన్నసంవేగో హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠపేత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో అరహత్తం పత్వా చిన్తేసి – ‘‘యంనూనాహం భగవన్తం ఏతస్మా పటిస్సవా మోచేయ్య’’న్తి. సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో అధిప్పాయం సత్థు ఆరోచేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా నన్దో…పే… ఏతస్మా పటిస్సవా’’తి. తత్థ పటిస్సవాతి పాటిభోగప్పటిస్సవా, ‘‘అచ్ఛరానం పటిలాభాయ అహం పటిభూతో’’తి పటిఞ్ఞాయ.

అథస్స భగవా ‘‘యస్మా తయా అఞ్ఞా ఆరాధితాతి ఞాతమేతం మయా, దేవతాపి మే ఆరోచేసి, తస్మా నాహం పటిస్సవా ఇదాని మోచేతబ్బో అరహత్తప్పత్తియావ మోచితత్తా’’తి ఆహ. తేన వుత్తం ‘‘యదేవ ఖో తే నన్దా’’తిఆది. తత్థ యదేవాతి యదా ఏవ. తేతి తవ. ముత్తోతి పముత్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మింయేవ కాలే ఆసవేహి తవ చిత్తం విముత్తం, అథ అనన్తరమేవాహం తతో పాటిభోగతో ముత్తోతి.

సోపి ఆయస్మా విపస్సనాకాలేయేవ ‘‘యదేవాహం ఇన్ద్రియాసంవరం నిస్సాయ ఇమం విప్పకారం పత్తో, తమేవ సుట్ఠు నిగ్గహేస్సామీ’’తి ఉస్సాహజాతో బలవహిరోత్తప్పో తత్థ చ కతాధికారత్తా ఇన్ద్రియసంవరే ఉక్కట్ఠపటిపదమ్పి అగమాసి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సచే, భిక్ఖవే, నన్దస్స పురత్థిమా దిసా ఆలోకేతబ్బా హోతి, సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా నన్దో పురత్థిమం దిసం ఆలోకేతి ‘ఏవం మే పురత్థిమం దిసం ఆలోకయతో న అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యు’న్తి, ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి.

‘‘సచే, భిక్ఖవే, నన్దస్స పచ్ఛిమా…పే… ఉత్తరా… దక్ఖిణా… ఉద్ధం… అధో… అనుదిసా ఆలోకేతబ్బా హోతి, సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా నన్దో అనుదిసం ఆలోకేతి ‘ఏవం మే…పే… సమ్పజానో హోతీ’’’తి (అ. ని. ౮.౯).

తేనేవ తం ఆయస్మన్తం సత్థా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం యదిదం నన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౩౦) ఏతదగ్గే ఠపేసి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం ఆయస్మతో నన్దస్స సబ్బాసవే ఖేపేత్వా సుఖాదీసు తాదిభావప్పత్తిసఙ్ఖాతం అత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి తదత్థవిభావనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యస్స నిత్తిణ్ణో పఙ్కోతి యేన అరియపుగ్గలేన అరియమగ్గసేతునా సబ్బో దిట్ఠిపఙ్కో సంసారపఙ్కో ఏవ వా నిబ్బానపారగమనేన తిణ్ణో. మద్దితో కామకణ్డకోతి యేన సత్తానం విజ్ఝనతో. ‘‘కామకణ్డకో’’తి లద్ధనామో సబ్బో కిలేసకామో సబ్బో కామవిసూకో అగ్గఞాణదణ్డేన మద్దితో భగ్గో అనవసేసతో మథితో. మోహక్ఖయం అనుప్పత్తోతి ఏవంభూతో చ దుక్ఖాదివిసయస్స సబ్బస్స సమ్మోహస్స ఖేపనేన మోహక్ఖయం పత్తో, అరహత్తఫలం నిబ్బానఞ్చ అనుప్పత్తో. సుఖదుక్ఖేసు న వేధతీ స భిక్ఖూతి సో భిన్నకిలేసో భిక్ఖు ఇట్ఠారమ్మణసమాయోగతో ఉప్పన్నేసు సుఖేసు అనిట్ఠారమ్మణసమాయోగతో ఉప్పన్నేసు దుక్ఖేసు చ న వేధతి న కమ్పతి, తం నిమిత్తం చిత్తవికారం నాపజ్జతి. ‘‘సుఖదుక్ఖేసూ’’తి చ దేసనామత్తం, సబ్బేసుపి లోకధమ్మేసు న వేధతీతి వేదితబ్బం.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.