౩. నన్దవగ్గో

౧. కమ్మవిపాకజసుత్తవణ్ణనా

౨౧. నన్దవగ్గస్స పఠమే అఞ్ఞతరో భిక్ఖూతి నామగోత్తేన అపాకటో ఏకో ఖీణాసవభిక్ఖు. సో కిర రాజగహవాసీ కులపుత్తో మోగ్గల్లానత్థేరేన సంవేజితో సంసారదోసం దిస్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా సీలాని సోధేత్వా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం గహేత్వా న చిరస్సేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తస్స అపరభాగే ఖరో ఆబాధో ఉప్పజ్జి, సో పచ్చవేక్ఖణాయ అధివాసేన్తో విహరతి. ఖీణాసవానఞ్హి చేతసికదుక్ఖం నామ నత్థి, కాయికదుక్ఖం పన హోతియేవ. సో ఏకదివసం భగవతో ధమ్మం దేసేన్తస్స నాతిదూరే ఠానే దుక్ఖం అధివాసేన్తో పల్లఙ్కేన నిసీది. తేన వుత్తం ‘‘భగవతో అవిదూరే నిసిన్నో హోతీ’’తిఆది.

తత్థ పల్లఙ్కన్తి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం. ఆభుజిత్వాతి బన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వా. ఏవఞ్హి నిసిన్నస్స చమ్మమంసన్హారూని న నమన్తి, తస్మా సో తథా నిసిన్నో హోతి. పురాణకమ్మవిపాకజన్తి పుబ్బే కతస్స కమ్మస్స విపాకభావేన జాతం, పురాణకమ్మవిపాకే వా సుఖదుక్ఖప్పకారే విపాకవట్టసముదాయే తదేకదేసభావేన జాతం. కిం తం? దుక్ఖం. పురాణకమ్మవిపాకజన్తి చ ఇమినా తస్స ఆబాధస్స కమ్మసముట్ఠానతం దస్సేన్తో ఓపక్కమికఉతువిపరిణామజాదిభావం పటిక్ఖిపతి. దుక్ఖన్తి పచురజనేహి ఖమితుం అసక్కుణేయ్యం. తిబ్బన్తి తిఖిణం, అభిభవిత్వా పవత్తియా బహలం వా. ఖరన్తి కక్ఖళం. కటుకన్తి అసాతం. అధివాసేన్తోతి ఉపరి వాసేన్తో సహన్తో ఖమన్తో.

సతో సమ్పజానోతి వేదనాపరిగ్గాహకానం సతిసమ్పజఞ్ఞానం వసేన సతిమా సమ్పజానన్తో చ. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అయం వేదనా నామ హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా, అనిట్ఠారమ్మణాదిపచ్చయే పటిచ్చ ఉప్పన్నత్తా పటిచ్చసముప్పన్నా, ఉప్పజ్జిత్వా ఏకన్తేన భిజ్జనసభావత్తా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా’’తి వేదనాయ అనిచ్చతాసల్లక్ఖణవసేన సతోకారితాయ సతో, అవిపరీతసభావపటివిజ్ఝనవసేన సమ్పజానో చ హుత్వా. అథ వా సతివేపుల్లపత్తియా సబ్బత్థేవ కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుట్ఠు ఉపట్ఠితసతితాయ సతో, తథా పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా పరిగ్గహితసఙ్ఖారతాయ సమ్పజానో. అవిహఞ్ఞమానోతి ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన దుక్ఖధమ్మేన ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తనయేన అన్ధపుథుజ్జనో వియ న విహఞ్ఞమానో మగ్గేనేవ సముగ్ఘాతితత్తా చేతోదుక్ఖం అనుప్పాదేన్తో కేవలం కమ్మవిపాకజం సరీరదుక్ఖం అధివాసేన్తో సమాపత్తిం సమాపన్నో వియ నిసిన్నో హోతి. అద్దసాతి తం ఆయస్మన్తం అధివాసనఖన్తియా తథా నిసిన్నం అద్దక్ఖి.

ఏతమత్థన్తి ఏతం తాదిసస్సపి రోగస్స వేజ్జాదీహి తికిచ్ఛనత్థం అనుస్సుక్కాపజ్జనకారణం ఖీణాసవానం లోకధమ్మేహి అనుపలేపితసఙ్ఖాతం అత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం సఙ్ఖతధమ్మానం యేహి కేహిచి దుక్ఖధమ్మేహి అవిఘాతపత్తివిభావనం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ సబ్బకమ్మజహస్సాతి పహీనసబ్బకమ్మస్స. అగ్గమగ్గస్స హి ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ అరహతో సబ్బాని కుసలాకుసలకమ్మాని పహీనాని నామ హోన్తి పటిసన్ధిం దాతుం అసమత్థభావతో, యతో అరియమగ్గఞాణం కమ్మక్ఖయకరన్తి వుచ్చతి. భిక్ఖునోతి భిన్నకిలేసతాయ భిక్ఖునో. ధునమానస్స పురే కతం రజన్తి అరహత్తప్పత్తితో పుబ్బే కతం రాగరజాదిమిస్సతాయ రజన్తి లద్ధనామం దుక్ఖవేదనీయం కమ్మం విపాకపటిసంవేదనేన తం ధునన్తస్స విద్ధంసేన్తస్స, అరహత్తప్పత్తియా పరతో పన సావజ్జకిరియాయ సమ్భవోయేవ నత్థి, అనవజ్జకిరియా చ భవమూలస్స సముచ్ఛిన్నత్తా సముచ్ఛిన్నమూలతాయ పుప్ఫం వియ ఫలదానసమత్థతాయ అభావతో కిరియమత్తావ హోతి.

అమమస్సాతి రూపాదీసు కత్థచి మమన్తి గహణాభావతో అమమస్స మమఙ్కారరహితస్స. యస్స హి మమఙ్కారో అత్థి, సో అత్తసినేహేన వేజ్జాదీహి సరీరం పటిజగ్గాపేతి. అరహా పన అమమో, తస్మా సో సరీరజగ్గనేపి ఉదాసీనధాతుకోవ. ఠితస్సాతి చతుబ్బిధమ్పి ఓఘం తరిత్వా నిబ్బానథలే ఠితస్స, పటిసన్ధిగ్గహణవసేన వా సన్ధావనస్స అభావేన ఠితస్స. సేక్ఖపుథుజ్జనా హి కిలేసాభిసఙ్ఖారానం అప్పహీనత్తా చుతిపటిసన్ధివసేన సంసారే ధావన్తి నామ, అరహా పన తదభావతో ఠితోతి వుచ్చతి. అథ వా దసవిధే ఖీణాసవసఙ్ఖాతే అరియధమ్మే ఠితస్స. తాదినోతి ‘‘పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౧౭) నయేన వుత్తాయ పఞ్చవిధాయ అరియిద్ధియా అట్ఠహి లోకధమ్మేహి అకమ్పనియాయ ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ చ సమన్నాగతేన ఇట్ఠాదీసు ఏకసదిసతాసఙ్ఖాతేన తాదీభావేన తాదినో. అత్థో నత్థి జనం లపేతవేతి ‘‘మమ భేసజ్జాదీని కరోథా’’తి జనం లపితుం కథేతుం పయోజనం నత్థి సరీరే నిరపేక్ఖభావతో. పణ్డుపలాసో వియ హి బన్ధనా పవుత్తో సయమేవాయం కాయో భిజ్జిత్వా పతతూతి ఖీణాసవానం అజ్ఝాసయో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘నాభికఙ్ఖామి మరణం, నాభికఙ్ఖామి జీవితం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, నిబ్బిసం భతకో యథా’’తి. (థేరగా. ౬౦౬);

అథ వా యంకిఞ్చి నిమిత్తం దస్సేత్వా ‘‘కిం అయ్యస్స ఇచ్ఛితబ్బ’’న్తి జనం లపేతవే పచ్చయేహి నిమన్తనవసేన లపాపేతుం ఖీణాసవస్స అత్థో నత్థి తాదిసస్స మిచ్ఛాజీవస్స మగ్గేనేవ సముగ్ఘాతితత్తాతి అత్థో. ఇతి భగవా ‘‘కిస్సాయం థేరో అత్తనో రోగం వేజ్జేహి అతికిచ్ఛాపేత్వా భగవతో అవిదూరే నిసీదతీ’’తి చిన్తేన్తానం తస్స అతికిచ్ఛాపనే కారణం పకాసేసి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. నన్దసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే నన్దోతి తస్స నామం. సో హి చక్కవత్తిలక్ఖణూపేతత్తా మాతాపితరో సపరిజనం సకలఞ్చ ఞాతిపరివట్టం నన్దయన్తో జాతోతి ‘‘నన్దో’’తి నామం లభి. భగవతో భాతాతి భగవతో ఏకపితుపుత్తతాయ భాతా. న హి భగవతో సహోదరా ఉప్పజ్జన్తి, తేన వుత్తం ‘‘మాతుచ్ఛాపుత్తో’’తి, చూళమాతుపుత్తోతి అత్థో. మహాపజాపతిగోతమియా హి సో పుత్తో. అనభిరతోతి న అభిరతో. బ్రహ్మచరియన్తి బ్రహ్మం సేట్ఠం ఉత్తమం చరియం ఏకాసనం ఏకసేయ్యం మేథునవిరతిం. సన్ధారేతున్తి పఠమచిత్తతో యావచరిమకచిత్తం సమ్మా పరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం ధారేతుం పవత్తేతుం. దుతియేన చేత్థ బ్రహ్మచరియపదేన మగ్గబ్రహ్మచరియస్సాపి సఙ్గహో వేదితబ్బో. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయాతి ఉపసమ్పదకాలే భిక్ఖుభావేన సద్ధిం సమాదిన్నం నిబ్బత్తేతబ్బభావేన అనుట్ఠితం తివిధమ్పి సిక్ఖం పటిక్ఖిపిత్వా, విస్సజ్జేత్వాతి అత్థో. హీనాయాతి గిహిభావాయ. ఆవత్తిస్సామీతి నివత్తిస్సామి.

కస్మా పనాయం ఏవమారోచేసీతి? ఏత్థాయం అనుపుబ్బికథా – భగవా పవత్తవరధమ్మచక్కో రాజగహం గన్త్వా వేళువనే విహరన్తో ‘‘పుత్తం మే ఆనేత్వా దస్సేథా’’తి సుద్ధోదనమహారాజేన పేసితేసు సహస్ససహస్సపరివారేసు దససు దూతేసు సహ పరివారేన అరహత్తం పత్తేసు సబ్బపచ్ఛా గన్త్వా అరహత్తప్పత్తేన కాళుదాయిత్థేరేన గమనకాలం ఞత్వా మగ్గవణ్ణనం వణ్ణేత్వా జాతిభూమిగమనాయ యాచితో వీసతిసహస్సఖీణాసవపరివుత్తో కపిలవత్థునగరం గన్త్వా ఞాతిసమాగమే పోక్ఖరవస్సం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా వేస్సన్తరజాతకం (జా. ౨.౨౨.౧౬౫౫ ఆదయో) కథేత్వా పునదివసే పిణ్డాయ పవిట్ఠో ‘‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్యా’’తి (ధ. ప. ౧౬౮) గాథాయ పితరం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా నివేసనం గన్త్వా ‘‘ధమ్మఞ్చరే’’తి (ధ. ప. ౧౬౯) గాథాయ మహాపజాపతిం సోతాపత్తిఫలే, రాజానం సకదాగామిఫలే పతిట్ఠాపేసి.

భత్తకిచ్చావసానే పన రాహులమాతుగుణకథం నిస్సాయ చన్దకిన్నరీజాతకం (జా. ౧.౧౪.౧౮ ఆదయో) కథేత్వా తతియదివసే నన్దకుమారస్స అభిసేకగేహప్పవేసనవివాహమఙ్గలేసు వత్తమానేసు పిణ్డాయ పవిసిత్వా నన్దకుమారస్స హత్థే పత్తం దత్వా మఙ్గలం వత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమన్తో కుమారస్స హత్థతో పత్తం న గణ్హి. సోపి తథాగతే గారవేన ‘‘పత్తం తే, భన్తే, గణ్హథా’’తి వత్తుం నాసక్ఖి. ఏవం పన చిన్తేసి, ‘‘సోపానసీసే పత్తం గణ్హిస్సతీ’’తి, సత్థా తస్మిం ఠానే న గణ్హి. ఇతరో ‘‘సోపానమూలే గణ్హిస్సతీ’’తి చిన్తేసి, సత్థా తత్థపి న గణ్హి. ఇతరో ‘‘రాజఙ్గణే గణ్హిస్సతీ’’తి చిన్తేసి, సత్థా తత్థపి న గణ్హి. కుమారో నివత్తితుకామో అనిచ్ఛాయ గచ్ఛన్తో గారవేన ‘‘పత్తం గణ్హథా’’తి వత్తుం న సక్కోతి, ‘‘ఇధ గణ్హిస్సతి, ఏత్థ గణ్హిస్సతీ’’తి చిన్తేన్తో గచ్ఛతి.

తస్మిం ఖణే జనపదకల్యాణియా ఆచిక్ఖింసు, ‘‘అయ్యే భగవా, నన్దరాజానం గహేత్వా గచ్ఛతి, తుమ్హేహి వినా కరిస్సతీ’’తి. సా ఉదకబిన్దూహి పగ్ఘరన్తేహి అడ్ఢుల్లిఖితేహి కేసేహి వేగేన పాసాదం ఆరుయ్హ సీహపఞ్జరద్వారే ఠత్వా ‘‘తువటం ఖో, అయ్యపుత్త, ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఆహ. తం తస్సా వచనం తస్స హదయే తిరియం పతిత్వా వియ ఠితం. సత్థాపిస్స హత్థతో పత్తం అగ్గహేత్వావ తం విహారం నేత్వా ‘‘పబ్బజిస్ససి నన్దా’’తి ఆహ. సో బుద్ధగారవేన ‘‘న పబ్బజిస్సామీ’’తి అవత్వా, ‘‘ఆమ, పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆహ. సత్థా తేన హి నన్దం పబ్బాజేథాతి కపిలవత్థుపురం గన్త్వా తతియదివసే తం పబ్బాజేసి. సత్తమే దివసే మాతరా అలఙ్కరిత్వా పేసితం ‘‘దాయజ్జం మే, సమణ, దేహీ’’తి వత్వా అత్తనా సద్ధిం ఆరామాగతం రాహులకుమారం పబ్బాజేసి. పునేకదివసం మహాధమ్మపాలజాతకం (జా. ౧.౧౦.౯౨ ఆదయో) కథేత్వా రాజానం అనాగామిఫలే పతిట్ఠాపేసి.

ఇతి భగవా మహాపజాపతిం సోతాపత్తిఫలే, పితరం తీసు ఫలేసు పతిట్ఠాపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో పునదేవ రాజగహం గన్త్వా తతో అనాథపిణ్డికేన సావత్థిం ఆగమనత్థాయ గహితపటిఞ్ఞో నిట్ఠితే జేతవనమహావిహారే తత్థ గన్త్వా వాసం కప్పేసి. ఏవం సత్థరి జేతవనే విహరన్తే ఆయస్మా నన్దో అత్తనో అనిచ్ఛాయ పబ్బజితో కామేసు అనాదీనవదస్సావీ జనపదకల్యాణియా వుత్తవచనమనుస్సరన్తో ఉక్కణ్ఠితో హుత్వా భిక్ఖూనం అత్తనో అనభిరతిం ఆరోచేసి. తేన వుత్తం ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా నన్దో…పే… హీనాయావత్తిస్సామీ’’తి.

కస్మా పన నం భగవా ఏవం పబ్బాజేసీతి? ‘‘పురేతరమేవ ఆదీనవం దస్సేత్వా కామేహి నం వివేచేతుం న సక్కా, పబ్బాజేత్వా పన ఉపాయేన తతో వివేచేత్వా ఉపరివిసేసం నిబ్బత్తేస్సామీ’’తి వేనేయ్యదమనకుసలో సత్థా ఏవం నం పఠమం పబ్బాజేసి.

సాకియానీతి సక్యరాజధీతా. జనపదకల్యాణీతి జనపదమ్హి కల్యాణీ రూపేన ఉత్తమా ఛసరీరదోసరహితా, పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతా. సా హి యస్మా నాతిదీఘా నాతిరస్సా నాతికిసా నాతిథూలా నాతికాళికా నచ్చోదాతా అతిక్కన్తా మానుసకవణ్ణం అప్పత్తా దిబ్బవణ్ణం, తస్మా ఛసరీరదోసరహితా. ఛవికల్యాణం మంసకల్యాణం నఖకల్యాణం అట్ఠికల్యాణం వయకల్యాణన్తి ఇమేహి పఞ్చహి కల్యాణేహి సమన్నాగతా.

తత్థ అత్తనో సరీరోభాసేన దసద్వాదసహత్థే ఠానే ఆలోకం కరోతి, పియఙ్గుసమా వా సువణ్ణసమా వా హోతి, అయమస్సా ఛవికల్యాణతా. చత్తారో పనస్సా హత్థపాదా ముఖపరియోసానఞ్చ లాఖారసపరికమ్మకతం వియ రత్తపవాళరత్తకమ్బలేన సదిసం హోతి, అయమస్సా మంసకల్యాణతా. వీసతి నఖపత్తాని మంసతో అముత్తట్ఠానే లాఖారసపరికితాని వియ ముత్తట్ఠానే ఖీరధారాసదిసాని హోన్తి, అయమస్సా నఖకల్యాణతా. ద్వత్తింసదన్తా సుఫుసితా పరిసుద్ధపవాళపన్తిసదిసా వజిరపన్తీ వియ ఖాయన్తి, అయమస్సా అట్ఠికల్యాణతా. వీసతివస్ససతికాపి సమానా సోళసవస్సుద్దేసికా వియ హోతి నిప్పలితా, అయమస్సా వయకల్యాణతా. సున్దరీ చ హోతి ఏవరూపగుణసమన్నాగతా, తేన వుత్తం ‘‘జనపదకల్యాణీ’’తి.

ఘరా నిక్ఖమన్తస్సాతి అనాదరే సామివచనం, ఘరతో నిక్ఖమతోతి అత్థో. ‘‘ఘరా నిక్ఖమన్త’’న్తిపి పఠన్తి. ఉపడ్ఢుల్లిఖితేహి కేసేహీతి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం, విప్పకతుల్లిఖితేహి కేసేహి ఉపలక్ఖితాతి అత్థో. ‘‘అడ్ఢుల్లిఖితేహీ’’తిపి పఠన్తి. ఉల్లిఖనన్తి చ ఫణకాదీహి కేససణ్ఠాపనం, ‘‘అడ్ఢకారవిధాన’’న్తిపి వదన్తి. అపలోకేత్వాతి సినేహరసవిప్ఫారసంసూచకేన అడ్ఢక్ఖినా ఆబన్ధన్తీ వియ ఓలోకేత్వా. మం, భన్తేతి పుబ్బేపి ‘‘మ’’న్తి వత్వా ఉక్కణ్ఠాకులచిత్తతాయ పున ‘‘మం ఏతదవోచా’’తి ఆహ. తువటన్తి సీఘం. తమనుస్సరమానోతి తం తస్సా వచనం, తం వా తస్సా ఆకారసహితం వచనం అనుస్సరన్తో.

భగవా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఉపాయేనస్స రాగం వూపసమేస్సామీ’’తి ఇద్ధిబలేన నం తావతింసభవనం నేన్తో అన్తరామగ్గే ఏకస్మిం ఝామఖేత్తే ఝామఖాణుమత్థకే నిసిన్నం ఛిన్నకణ్ణనాసానఙ్గుట్ఠం ఏకం పలుట్ఠమక్కటిం దస్సేత్వా తావతింసభవనం నేసి. పాళియం పన ఏకక్ఖణేనేవ సత్థారా తావతింసభవనం గతం వియ వుత్తం, తం గమనం అవత్వా తావతింసభవనం సన్ధాయ వుత్తం. గచ్ఛన్తోయేవ హి భగవా ఆయస్మతో నన్దస్స అన్తరామగ్గే తం పలుట్ఠమక్కటిం దస్సేతి. యది ఏవం కథం సమిఞ్జనాదినిదస్సనం? తం అన్తరధాననిదస్సనన్తి గహేతబ్బం. ఏవం సత్థా తం తావతింసభవనం నేత్వా సక్కస్స దేవరఞ్ఞో ఉపట్ఠానం ఆగతాని కకుటపాదాని పఞ్చ అచ్ఛరాసతాని అత్తానం వన్దిత్వా ఠితాని దస్సేత్వా జనపదకల్యాణియా తాసం పఞ్చన్నం అచ్ఛరాసతానం రూపసమ్పత్తిం పటిచ్చ విసేసం పుచ్ఛి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం నన్దం బాహాయం గహేత్వా…పే… కకుటపాదానీ’’తి.

తత్థ బాహాయం గహేత్వాతి బాహుమ్హి గహేత్వా వియ. భగవా హి తదా తాదిసం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖారేసి, యథా ఆయస్మా నన్దో భుజే గహేత్వా భగవతా నీయమానో వియ అహోసి. తత్థ చ భగవతా సచే తస్స ఆయస్మతో తావతింసదేవలోకస్స దస్సనం పవేసనమేవ వా ఇచ్ఛితం సియా, యథానిసిన్నస్సేవ తస్స తం దేవలోకం దస్సేయ్య లోకవివరణిద్ధికాలే వియ, తమేవ వా ఇద్ధియా తత్థ పేసేయ్య. యస్మా పనస్స దిబ్బత్తభావతో మనుస్సత్తభావస్స యో నిహీనజిగుచ్ఛనీయభావో, తస్స సుఖగ్గహణత్థం అన్తరామగ్గే తం మక్కటిం దస్సేతుకామో, దేవలోకసిరివిభవసమ్పత్తియో చ ఓగాహేత్వా దస్సేతుకామో అహోసి, తస్మా తం గహేత్వా తత్థ నేసి. ఏవఞ్హిస్స తదత్థం బ్రహ్మచరియవాసే విసేసతో అభిరతి భవిస్సతీతి.

కకుటపాదానీతి రత్తవణ్ణతాయ పారావతసదిసపాదాని. తా కిర సబ్బాపి కస్సపస్స భగవతో సావకానం పాదమక్ఖనతేలదానేన తాదిసా సుకుమారపాదా అహేసుం. పస్ససి నోతి పస్ససి ను. అభిరూపతరాతి విసిట్ఠరూపతరా. దస్సనీయతరాతి దివసమ్పి పస్సన్తానం అతిత్తికరణట్ఠేన పస్సితబ్బతరా. పాసాదికతరాతి సబ్బావయవసోభాయ సమన్తతో పసాదావహతరా.

కస్మా పన భగవా అవస్సుతచిత్తం ఆయస్మన్తం నన్దం అచ్ఛరాయో ఓలోకాపేసి? సుఖేనేవస్స కిలేసే నీహరితుం. యథా హి కుసలో వేజ్జో ఉస్సన్నదోసం పుగ్గలం తికిచ్ఛన్తో సినేహపానాదినా పఠమం దోసే ఉక్కిలేదేత్వా పచ్ఛా వమనవిరేచనేహి సమ్మదేవ నీహరాపేతి, ఏవం వినేయ్యదమనకుసలో భగవా ఉస్సన్నరాగం ఆయస్మన్తం నన్దం దేవచ్ఛరాయో దస్సేత్వా ఉక్కిలేదేసి అరియమగ్గభేసజ్జేన అనవసేసతో నీహరితుకామోతి వేదితబ్బం.

పలుట్ఠమక్కటీతి ఝామఙ్గపచ్చఙ్గమక్కటీ. ఏవమేవ ఖోతి యథా సా, భన్తే, తుమ్హేహి మయ్హం దస్సితా ఛిన్నకణ్ణనాసా పలుట్ఠమక్కటీ జనపదకల్యాణిం ఉపాదాయ, ఏవమేవ జనపదకల్యాణీ ఇమాని పఞ్చ అచ్ఛరాసతాని ఉపాదాయాతి అత్థో. పఞ్చన్నం అచ్ఛరాసతానన్తి ఉపయోగే సామివచనం, పఞ్చ అచ్ఛరాసతానీతి అత్థో. అవయవసమ్బన్ధే వా ఏతం సామివచనం, తేన పఞ్చన్నం అచ్ఛరాసతానం రూపసమ్పత్తిం ఉపనిధాయాతి అధిప్పాయో. ఉపనిధాయాతి చ సమీపే ఠపేత్వా, ఉపాదాయాతి అత్థో. సఙ్ఖ్యన్తి ఇత్థీతి గణనం. కలభాగన్తి కలాయపి భాగం, ఏకం సోళసకోట్ఠాసే కత్వా తతో ఏకకోట్ఠాసం గహేత్వా సోళసధా గణితే తత్థ యో ఏకేకో కోట్ఠాసో, సో కలభాగోతి అధిప్పేతో, తమ్పి కలభాగం న ఉపేతీతి వదతి. ఉపనిధిన్తి ‘‘ఇమాయ అయం సదిసీ’’తి ఉపమాభావేన గహేత్వా సమీపే ఠపనమ్పి.

యత్థాయం అనభిరతో, తం బ్రహ్మచరియం పుబ్బే వుత్తం పాకటఞ్చాతి తం అనామసిత్వా తత్థ అభిరతియం ఆదరజననత్థం అభిరమ, నన్ద, అభిరమ, నన్దా’’తి ఆమేడితవసేన వుత్తం. అహం తే పాటిభోగోతి కస్మా భగవా తస్స బ్రహ్మచరియవాసం ఇచ్ఛన్తో అబ్రహ్మచరియవాసస్స పాటిభోగం ఉపగఞ్ఛి? యత్థస్స ఆరమ్మణే రాగో దళ్హం నిపతి, తం ఆగన్తుకారమ్మణే సఙ్కామేత్వా సుఖేన సక్కా జహాపేతున్తి పాటిభోగం ఉపగఞ్ఛి. అనుపుబ్బికథాయం సగ్గకథా ఇమస్స అత్థస్స నిదస్సనం.

అస్సోసున్తి కథమస్సోసుం? భగవా హి తదా ఆయస్మన్తే నన్దే వత్తం దస్సేత్వా అత్తనో దివాట్ఠానం గతే ఉపట్ఠానం ఆగతానం భిక్ఖూనం తం పవత్తిం కథేత్వా యథా నామ కుసలో పురిసో అనిక్ఖన్తం ఆణిం అఞ్ఞాయ ఆణియా నీహరిత్వా పున తం హత్థాదీహి సఞ్చాలేత్వా అపనేతి, ఏవమేవ ఆచిణ్ణవిసయే తస్స రాగం ఆగన్తుకవిసయేన నీహరిత్వా పున తదపి బ్రహ్మచరియమగ్గహేతుం కత్వా అపనేతుకామో ‘‘ఏథ తుమ్హే, భిక్ఖవే, నన్దం భిక్ఖుం భతకవాదేన చ ఉపక్కితకవాదేన చ సముదాచరథా’’తి ఆణాపేసి, ఏవం భిక్ఖూ అస్సోసుం. కేచి పన ‘‘భగవా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖారేసి, యథా తే భిక్ఖూ తమత్థం జానింసూ’’తి వదన్తి.

భతకవాదేనాతి భతకోతి వాదేన. యో హి భతియా కమ్మం కరోతి, సో భతకోతి వుచ్చతి, అయమ్పి ఆయస్మా అచ్ఛరాసమ్భోగనిమిత్తం బ్రహ్మచరియం చరన్తో భతకో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘భతకవాదేనా’’తి. ఉపక్కితకవాదేనాతి యో కహాపణాదీహి కిఞ్చి కిణాతి, సో ఉపక్కితకోతి వుచ్చతి, అయమ్పి ఆయస్మా అచ్ఛరానం హేతు అత్తనో బ్రహ్మచరియం కిణాతి, తస్మా ‘‘ఉపక్కితకో’’తి ఏవం వచనేన. అథ వా భగవతో ఆణాయ అచ్ఛరాసమ్భోగసఙ్ఖాతాయ భతియా బ్రహ్మచరియవాససఙ్ఖాతం జీవితం పవత్తేన్తో తాయ భతియా యాపనే భగవతా భరియమానో వియ హోతీతి ‘‘భతకో’’తి వుత్తో, తథా అచ్ఛరాసమ్భోగసఙ్ఖాతం విక్కయం ఆదాతబ్బం కత్వా భగవతో ఆణత్తియం తిట్ఠన్తో తేన విక్కయేన భగవతా ఉపక్కితో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉపక్కితకో’’తి.

అట్టీయమానోతి పీళియమానో దుక్ఖాపియమానో. హరాయమానోతి లజ్జమానో. జిగుచ్ఛమానోతి పాటికుల్యతో దహన్తో. ఏకోతి అసహాయో. వూపకట్ఠోతి వత్థుకామేహి కిలేసకామేహి చ కాయేన చేవ చిత్తేన చ వూపకట్ఠో. అప్పమత్తోతి కమ్మట్ఠానే సతిం అవిజహన్తో. ఆతాపీతి కాయికచేతసికవీరియాతాపేన ఆతాపవా, ఆతాపేతి కిలేసేతి ఆతాపో, వీరియం. పహితత్తోతి కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ పేసితత్తో విస్సట్ఠఅత్తభావో, నిబ్బానే వా పేసితచిత్తో. న చిరస్సేవాతి కమ్మట్ఠానారమ్భతో న చిరేనేవ. యస్సత్థాయాతి యస్స అత్థాయ. కులపుత్తాతి దువిధా కులపుత్తా జాతికులపుత్తా చ ఆచారకులపుత్తా చ, అయం పన ఉభయథాపి కులపుత్తో. సమ్మదేవాతి హేతునా చ కారణేన చ. అగారస్మాతి ఘరతో. అనగారియన్తి పబ్బజ్జం. కసివణిజ్జాదికమ్మఞ్హి అగారస్స హితన్తి అగారియం నామ, తం ఏత్థ నత్థీతి పబ్బజ్జా అనగారియాతి వుచ్చతి. పబ్బజన్తీతి ఉపగచ్ఛన్తి. తదనుత్తరన్తి తం అనుత్తరం. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరియోసానభూతం అరహత్తఫలం. తస్స హి అత్థాయ కులపుత్తా ఇధ పబ్బజన్తి. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి తస్మింయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనాయేవ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా, అపరప్పచ్చయేన ఞత్వాతి అత్థో. ఉపసమ్పజ్జ విహాసీతి పాపుణిత్వా సమ్పాదేత్వా వా విహాసి. ఏవం విహరన్తోవ ఖీణా జాతి…పే… అబ్భఞ్ఞాసీతి. ఇమినా అస్స పచ్చవేక్ఖణభూమి దస్సితా.

తత్థ ఖీణా జాతీతి న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా పుబ్బేవ ఖీణత్తా, న అనాగతా అనాగతత్తా ఏవ, న పచ్చుప్పన్నా విజ్జమానత్తా. మగ్గస్స పన అభావితత్తా యా ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధప్పభేదా జాతి ఉప్పజ్జేయ్య, సా మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా. తం సో మగ్గభావనాయ పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖిత్వా కిలేసాభావేన విజ్జమానమ్పి కమ్మం ఆయతిం అప్పటిసన్ధికం హోతీతి జాననేన అబ్భఞ్ఞాసి. వుసితన్తి వుత్థం పరివుత్థం కతం చరితం, నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. పుథుజ్జనకల్యాణకేన హి సద్ధిం సత్త సేక్ఖా బ్రహ్మచరియవాసం వసన్తి నామ, ఖీణాసవో వుత్థవాసో, తస్మా సో అత్తనో బ్రహ్మచరియవాసం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘వుసితం బ్రహ్మచరియ’’న్తి అబ్భఞ్ఞాసి. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనావసేన సోళసవిధమ్పి కిచ్చం నిట్ఠాపితం. పుథుజ్జనకల్యాణకాదయో హి తం కిచ్చం కరోన్తి నామ, ఖీణాసవో కతకరణీయో, తస్మా సో అత్తనో కరణీయం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘కతం కరణీయ’’న్తి అబ్భఞ్ఞాసి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ‘‘ఇదాని పున ఇత్థభావాయ ఏవం సోళసకిచ్చభావాయ కిలేసక్ఖయాయ వా మగ్గభావనాయ కిచ్చం మే నత్థీ’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి వా ‘‘ఇత్థభావతో ఇమస్మా ఏవంపకారా వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానా అపరం ఖన్ధసన్తానం మయ్హం నత్థి, ఇమే పన పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకా వియ రుక్ఖా, తే చరిమకచిత్తనిరోధేన అనుపాదానో వియ జాతవేదో నిబ్బాయిస్సన్తి, అపణ్ణత్తికభావం గమిస్సన్తీ’’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరోతి ఏకో. అరహతన్తి భగవతో సావకానం అరహన్తానం అబ్భన్తరో ఏకో మహాసావకో అహోసీతి అత్థో.

అఞ్ఞతరా దేవతాతి అధిగతమగ్గా ఏకా బ్రహ్మదేవతా. సా హి సయం అసేక్ఖత్తా అసేక్ఖవిసయం అబ్భఞ్ఞాసి. సేక్ఖా హి తం తం సేక్ఖవిసయం, పుథుజ్జనా చ అత్తనో పుథుజ్జనవిసయమేవ జానన్తి. అభిక్కన్తాయ రత్తియాతి పరిక్ఖీణాయ రత్తియా, మజ్ఝిమయామేతి అత్థో. అభిక్కన్తవణ్ణాతి అతిఉత్తమవణ్ణా. కేవలకప్పన్తి అనవసేసేన సమన్తతో. ఓభాసేత్వాతి అత్తనో పభాయ చన్దో వియ సూరియో వియ చ జేతవనం ఏకోభాసం కత్వా. తేనుపసఙ్కమీతి ఆయస్మతో నన్దస్స అరహత్తప్పత్తిం విదిత్వా పీతిసోమనస్సజాతా ‘‘తం భగవతో పటివేదేస్సామీ’’తి ఉపసఙ్కమి.

ఆసవానం ఖయాతి ఏత్థ ఆసవన్తీతి ఆసవా, చక్ఖుద్వారాదీహి పవత్తన్తీతి అత్థో. అథ వా ఆగోత్రభుం ఆభవగ్గం వా సవన్తీతి ఆసవా, ఏతే ధమ్మే ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తో కరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదిఆసవా వియాతి ఆసవా. ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయా’’తిఆదివచనేహి (అ. ని. ౧౦.౬౧) నేసం చిరపారివాసియతా వేదితబ్బా. అథ వా ఆయతం సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి, ఆసవా. పురిమో చేత్థ అత్థో కిలేసేసు యుజ్జతి, పచ్ఛిమో కమ్మేపి. న కేవలఞ్చ కమ్మకిలేసా ఏవ ఆసవా, అథ ఖో నానప్పకారా ఉపద్దవాపి. తథా హి ‘‘నాహం, చున్ద, దిట్ఠధమ్మికానంయేవ ఆసవానం సంవరాయ ధమ్మం దేసేమీ’’తి ఏత్థ (దీ. ని. ౩.౧౮౨) వివాదమూలభూతా కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా.

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్య, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినలీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬) –

ఏత్థ తేభూమికం కమ్మం అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా ఆసవాతి ఆగతా. ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯) పరూపఘాతవిప్పటిసారవధబన్ధాదయో చేవ అపాయదుక్ఖభూతా చ నానప్పకారా ఉపద్దవా.

తే పనేతే ఆసవా వినయే – ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯) ద్విధా ఆగతా. సళాయతనే ‘‘తయోమే, ఆవుసో, ఆసవా – కామాసవో, భవాసవో, అవిజ్జాసవో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౫) తిధా ఆగతా, తథా అఞ్ఞేసు చ సుత్తన్తేసు. అభిధమ్మే తేయేవ దిట్ఠాసవేన సద్ధిం చతుధా ఆగతా. నిబ్బేధికపరియాయే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా నిరయగామినియా’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౬౩) పఞ్చధా ఆగతా. ఛక్కనిపాతే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరాయ పహాతబ్బా’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఛధా ఆగతా. సబ్బాసవపరియాయే (మ. ని. ౧.౨౨) తేయేవ దస్సనపహాతబ్బేహి సద్ధిం సత్తధా ఆగతా. ఇధ పన అభిధమ్మనయేన చత్తారో ఆసవా వేదితబ్బా.

ఖయాతి ఏత్థ పన ‘‘యో ఆసవానం ఖయో భేదో పరిభేదో’’తిఆదీసు ఆసవానం సరసభేదో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో. ‘‘జానతో అహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౫) ఆసవానం ఆయతిం అనుప్పాదో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో.

‘‘సేక్ఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి. (ఇతివు. ౬౨) –

ఆదీసు మగ్గో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో. ‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఫలం.

‘‘పరవజ్జానుపస్సిస్స, నిచ్చం ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో;

ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి. –

ఆదీసు (ధ. ప. ౨౫౩) నిబ్బానం. ఇధ పన ఆసవానం అచ్చన్తఖయో అనుప్పాదో వా మగ్గో వా ‘‘ఆసవానం ఖయో’’తి వుత్తో.

అనాసవన్తి పటిపస్సద్ధివసేన సబ్బసో పహీనాసవం. చేతోవిముత్తిన్తి అరహత్తఫలసమాధిం. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి అరహత్తఫలపఞ్ఞం. ఉభయవచనం మగ్గే వియ ఫలేపి సమథవిపస్సనానం యుగనన్ధభావదస్సనత్థం. ఞాణన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. దేవతాయ వచనసమనన్తరమేవ ‘‘కథం ను ఖో’’తి ఆవజ్జేన్తస్స భగవతో ఞాణం ఉప్పజ్జి ‘‘నన్దేన అరహత్తం సచ్ఛికత’’న్తి. సో హి ఆయస్మా సహాయభిక్ఖూహి తథా ఉప్పణ్డియమానో ‘‘భారియం వత మయా కతం, యోహం ఏవం స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే పబ్బజిత్వా అచ్ఛరానం పటిలాభాయ సత్థారం పాటిభోగం అకాసి’’న్తి ఉప్పన్నసంవేగో హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠపేత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో అరహత్తం పత్వా చిన్తేసి – ‘‘యంనూనాహం భగవన్తం ఏతస్మా పటిస్సవా మోచేయ్య’’న్తి. సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో అధిప్పాయం సత్థు ఆరోచేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా నన్దో…పే… ఏతస్మా పటిస్సవా’’తి. తత్థ పటిస్సవాతి పాటిభోగప్పటిస్సవా, ‘‘అచ్ఛరానం పటిలాభాయ అహం పటిభూతో’’తి పటిఞ్ఞాయ.

అథస్స భగవా ‘‘యస్మా తయా అఞ్ఞా ఆరాధితాతి ఞాతమేతం మయా, దేవతాపి మే ఆరోచేసి, తస్మా నాహం పటిస్సవా ఇదాని మోచేతబ్బో అరహత్తప్పత్తియావ మోచితత్తా’’తి ఆహ. తేన వుత్తం ‘‘యదేవ ఖో తే నన్దా’’తిఆది. తత్థ యదేవాతి యదా ఏవ. తేతి తవ. ముత్తోతి పముత్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మింయేవ కాలే ఆసవేహి తవ చిత్తం విముత్తం, అథ అనన్తరమేవాహం తతో పాటిభోగతో ముత్తోతి.

సోపి ఆయస్మా విపస్సనాకాలేయేవ ‘‘యదేవాహం ఇన్ద్రియాసంవరం నిస్సాయ ఇమం విప్పకారం పత్తో, తమేవ సుట్ఠు నిగ్గహేస్సామీ’’తి ఉస్సాహజాతో బలవహిరోత్తప్పో తత్థ చ కతాధికారత్తా ఇన్ద్రియసంవరే ఉక్కట్ఠపటిపదమ్పి అగమాసి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సచే, భిక్ఖవే, నన్దస్స పురత్థిమా దిసా ఆలోకేతబ్బా హోతి, సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా నన్దో పురత్థిమం దిసం ఆలోకేతి ‘ఏవం మే పురత్థిమం దిసం ఆలోకయతో న అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యు’న్తి, ఇతిహ తత్థ సమ్పజానో హోతి.

‘‘సచే, భిక్ఖవే, నన్దస్స పచ్ఛిమా…పే… ఉత్తరా… దక్ఖిణా… ఉద్ధం… అధో… అనుదిసా ఆలోకేతబ్బా హోతి, సబ్బం చేతసో సమన్నాహరిత్వా నన్దో అనుదిసం ఆలోకేతి ‘ఏవం మే…పే… సమ్పజానో హోతీ’’’తి (అ. ని. ౮.౯).

తేనేవ తం ఆయస్మన్తం సత్థా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం యదిదం నన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౩౦) ఏతదగ్గే ఠపేసి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం ఆయస్మతో నన్దస్స సబ్బాసవే ఖేపేత్వా సుఖాదీసు తాదిభావప్పత్తిసఙ్ఖాతం అత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి తదత్థవిభావనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యస్స నిత్తిణ్ణో పఙ్కోతి యేన అరియపుగ్గలేన అరియమగ్గసేతునా సబ్బో దిట్ఠిపఙ్కో సంసారపఙ్కో ఏవ వా నిబ్బానపారగమనేన తిణ్ణో. మద్దితో కామకణ్డకోతి యేన సత్తానం విజ్ఝనతో. ‘‘కామకణ్డకో’’తి లద్ధనామో సబ్బో కిలేసకామో సబ్బో కామవిసూకో అగ్గఞాణదణ్డేన మద్దితో భగ్గో అనవసేసతో మథితో. మోహక్ఖయం అనుప్పత్తోతి ఏవంభూతో చ దుక్ఖాదివిసయస్స సబ్బస్స సమ్మోహస్స ఖేపనేన మోహక్ఖయం పత్తో, అరహత్తఫలం నిబ్బానఞ్చ అనుప్పత్తో. సుఖదుక్ఖేసు న వేధతీ స భిక్ఖూతి సో భిన్నకిలేసో భిక్ఖు ఇట్ఠారమ్మణసమాయోగతో ఉప్పన్నేసు సుఖేసు అనిట్ఠారమ్మణసమాయోగతో ఉప్పన్నేసు దుక్ఖేసు చ న వేధతి న కమ్పతి, తం నిమిత్తం చిత్తవికారం నాపజ్జతి. ‘‘సుఖదుక్ఖేసూ’’తి చ దేసనామత్తం, సబ్బేసుపి లోకధమ్మేసు న వేధతీతి వేదితబ్బం.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. యసోజసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే యసోజప్పముఖానీతి ఏత్థ యసోజోతి తస్స థేరస్స నామం, తం పుబ్బఙ్గమం కత్వా పబ్బజితత్తా విచరణతో చ తాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని ‘‘యసోజప్పముఖానీ’’తి వుత్తాని.

తేసం అయం పుబ్బయోగో – అతీతే కిర కస్సపదసబలస్స సాసనే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ఆరఞ్ఞకో అరఞ్ఞే పిట్ఠిపాసాణే కతపణ్ణకుటియం విహరతి. తస్మిఞ్చ సమయే పఞ్చసతా చోరా గామఘాతకాదీని కత్వా చోరికాయ జీవన్తా చోరకమ్మం కత్వా జనపదమనుస్సేహి అనుబద్ధా పలాయమానా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తత్థ కిఞ్చి గహణం వా పటిసరణం వా అపస్సన్తా అవిదూరే తం భిక్ఖుం పాసాణే నిసిన్నం దిస్వా వన్దిత్వా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, పటిసరణం హోథా’’తి యాచింసు. థేరో ‘‘తుమ్హాకం సీలసదిసం పటిసరణం నత్థి, సబ్బే పఞ్చ సీలాని సమాదియథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సీలాని సమాదియింసు. థేరో ‘‘తుమ్హే ఇదాని సీలేసు పతిట్ఠితా, అత్తనో జీవితం వినాసయన్తేసుపి మా మనం పదోసయిత్థా’’తి కకచూపమవిధిం (మ. ని. ౧.౨౨౨ ఆదయో) ఆచిక్ఖి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛింసు. అథ తే జానపదా తం సమ్పత్తా ఇతో చితో చ గవేసన్తా తే చోరే దిస్వా సబ్బేవ జీవితా వోరోపేసుం. తే తేసు మనోపదోసమత్తమ్పి అకత్వా అక్ఖణ్డసీలా కాలం కత్వా కామావచరదేవేసు నిబ్బత్తింసు. తేసు జేట్ఠచోరో జేట్ఠదేవపుత్తో అహోసి, ఇతరే తస్సేవ పరివారా.

తే అపరాపరం సంసరన్తా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవలోకే ఖేపేత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే దేవలోకతో చవిత్వా జేట్ఠదేవపుత్తో సావత్థినగరద్వారే కేవట్టగామే పఞ్చసతకులగామజేట్ఠకస్స కేవట్టస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, యసోజోతిస్స నామం అకంసు. ఇతరేపి అవసేసకేవట్టానం పుత్తా హుత్వా నిబ్బత్తింసు. తే పుబ్బసన్నివాసేన సబ్బేపి సహాయకా హుత్వా సహపంసుకీళితం కీళన్తా అనుపుబ్బేన వయప్పత్తా అహేసుం, యసోజో తేసం అగ్గో అహోసి. తే సబ్బేవ ఏకతో హుత్వా జాలాని గహేత్వా నదితళాకాదీసు మచ్ఛే బన్ధన్తా విచరన్తి.

అథేకదివసం అచిరవతియా నదియా జాలే ఖిత్తే సువణ్ణవణ్ణో మచ్ఛో అన్తోజాలే పావిసి. తం దిస్వా సబ్బేపి కేవట్టా ‘‘అమ్హాకం పుత్తా మచ్ఛే బన్ధన్తా సువణ్ణవణ్ణం మచ్ఛం బన్ధింసూ’’తి హట్ఠతుట్ఠా అహేసుం. అథ తే పఞ్చసతాపి సహాయకా మచ్ఛం నావాయ పక్ఖిపిత్వా నావం ఉక్ఖిపిత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం. రాజా తం దిస్వా ‘‘భగవా ఏతస్స సువణ్ణవణ్ణకారణం జానిస్సతీ’’తి మచ్ఛం గాహాపేత్వా భగవతో దస్సేసి. సత్థా ‘‘అయం కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే ఓసక్కమానే పబ్బజిత్వా మిచ్ఛా పటిపజ్జన్తో సాసనం ఓసక్కాపేత్వా నిరయే నిబ్బత్తో ఏకం బుద్ధన్తరం నిరయే పచ్చిత్వా తతో చుతో అచిరవతియం మచ్ఛో హుత్వా నిబ్బత్తో’’తి వత్వా తస్స మాతుభగినీనఞ్చ నిరయే నిబ్బత్తభావం, తస్స భాతికత్థేరస్స పరినిబ్బుతభావఞ్చ తేనేవ కథాపేత్వా ఇమిస్సా అట్ఠుప్పత్తియా కపిలసుత్తం దేసేసి.

సత్థు దేసనం సుత్వా తే పఞ్చసతా కేవట్టపుత్తా సంవేగజాతా హుత్వా భగవతో సన్తికే పబ్బజిత్వా, ఉపసమ్పన్నా హుత్వా వివేకవాసం వసన్తా భగవన్తం దస్సనాయ ఆగమంసు. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన యసోజప్పముఖాని పఞ్చమత్తాని భిక్ఖుసతానీ’’తిఆది.

తత్థ తేధాతి తే ఇధ. నేవాసికేహీతి నిబద్ధవాసం వసమానేహి. పటిసమ్మోదమానాతి నేవాసికభిక్ఖూహి ‘‘కచ్చావుసో, ఖమనీయ’’న్తిఆదినా పటిసన్థారవసేన సమ్మోదనాయ కతాయ ‘‘ఆమావుసో, ఖమనీయ’’న్తిఆదినా, పున సమ్మోదమానా తేహి సద్ధిం సమప్పవత్తమోదా. సేనాసనాని పఞ్ఞాపయమానాతి ఆచరియుపజ్ఝాయానం అత్తనో చ పాపుణకాని సేనాసనాని పుచ్ఛిత్వా తేహి నేవాసికేహి తేసం ‘‘ఇదం తుమ్హాకం ఆచరియానం, ఇదం తుమ్హాకం ఉపజ్ఝాయానం, ఇదం తుమ్హాకం పాపుణాతీ’’తి సేనాసనాని సంవిధాపేత్వా అత్తనా చ తత్థ గన్త్వా, ద్వారకవాటాని వివరిత్వా, మఞ్చపీఠకటసారకాదీని నీహరిత్వా పప్ఫోటేత్వా యథాఠానం ఠపనాదివసేన పఞ్ఞాపేన్తా చ.

పత్తచీవరాని పటిసామయమానాతి, ‘‘భన్తే, ఇమం మే పత్తం ఠపేథ, ఇదం చీవరం, ఇదం థాలకం, ఇదం ఉదకతుమ్బం, ఇదం మే కత్తరయట్ఠి’’న్తి ఏవం సమణపరిక్ఖారం సంగోపయమానా. ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దాతి ఉద్ధం గతట్ఠేన ఉచ్చో సద్దో యేసన్తే ఉచ్చాసద్దా అకారస్స ఆకారం కత్వా. సమన్తతో పత్థటట్ఠేన మహన్తో సద్దో యేసన్తే మహాసద్దా. కేవట్టా మఞ్ఞే మచ్ఛవిలోపేతి కేవట్టా వియ మచ్ఛవిలుమ్పనే. యథా నామ కేవట్టా ఉదకే వట్టనతో మచ్ఛగ్గహణత్థం పవత్తనతో ‘‘కేవట్టా’’తి లద్ధనామా మచ్ఛబన్ధా మచ్ఛగ్గహణత్థం జలే జాలం పక్ఖిపిత్వా ‘‘పవిట్ఠో న పవిట్ఠో, గహితో న గహితో’’తిఆదినా ఉచ్చాసద్దమహాసద్దా హోన్తి. యథా చ తే మచ్ఛపచ్ఛిఆదీని ఠపితట్ఠానే మహాజనే గన్త్వా ‘‘మయ్హం ఏకం మచ్ఛం దేథ, మయ్హం ఏకం మచ్ఛఫాలం దేథ, అముకస్స దిన్నో మహన్తో, మయ్హం ఖుద్దకో’’తిఆదీని వత్వా విలుమ్పమానే తేసం పటిసేధనాదివసేన ఉచ్చాసద్దమహాసద్దా చ హోన్తి, ఏవమేతే భిక్ఖూతి దస్సేతి. తేతేతి తే ఏతే. కింనూతి కిస్స ను, కిమత్థం నూతి అత్థో. తేమేతి తే ఇమే. పణామేమీతి నీహరామి. వోతి తుమ్హే. న వో మమ సన్తికే వత్థబ్బన్తి తుమ్హేహి మయ్హం సన్తికే న వసితబ్బం. యే తుమ్హే మాదిసస్స బుద్ధస్స వసనట్ఠానం ఆగన్త్వా ఏవం మహాసద్దం కరోథ, అత్తనో ధమ్మతాయ వసన్తా కిం నామ సారుప్పం కరిస్సథ, తుమ్హాదిసానం మమ సన్తికే వసనకిచ్చం నత్థీతి దీపేతి. ఏవం పణామితేసు చ భగవతా తేసు ఏకభిక్ఖుపి ‘‘భగవా తుమ్హే మహాసద్దమత్తకేన అమ్హే పణామేథా’’తి వా అఞ్ఞం వా కిఞ్చి పటివచనం అవత్వా బుద్ధగారవేన సబ్బే భగవతో వచనం సమ్పటిచ్ఛన్తా ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి వత్వా నిక్ఖమింసు. ఏవం పన తేసం అహోసి ‘‘మయం సత్థారం పస్సిస్సామ, ధమ్మం సోస్సామ, సత్థు సన్తికే వసిస్సామాతి ఆగతా, ఏవరూపస్స పన గరునో సత్థు సన్తికం ఆగన్త్వా మహాసద్దం కరిమ్హా, అమ్హాకమేవ దోసోయం, పణామితమ్హా తతో, న లద్ధం సత్థు సన్తికే వత్థుం, సమన్తపాసాదికం సువణ్ణవణ్ణం సరీరం ఓలోకేతుం, మధురస్సరేన దేసితం ధమ్మం సోతు’’న్తి. తే బలవదోమనస్సజాతా హుత్వా పక్కమింసు.

సంసామేత్వాతి సుగుత్తం కత్వా. వజ్జీతి ఏవంనామకో జనపదో, వజ్జీ నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీవసేన ‘‘వజ్జీ’’త్వేవ వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘వజ్జీసూ’’తి. వగ్గుముదాతి ఏవంనామ లోకస్స పుఞ్ఞసమ్మతా ఏకా నదీ. ‘‘వగ్గముదా’’తిపి పాఠో. అత్థకామేనాతి కిఞ్చి పయోజనం అనపేక్ఖిత్వా అత్థమేవ ఇచ్ఛన్తేన. హితేసినాతి అత్థం ఇచ్ఛన్తేన, ‘‘కిన్తి మే సావకా వట్టదుక్ఖా పరిముచ్చేయ్యు’’న్తి తస్స అత్థసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స వా హేతుభూతస్స హితస్స ఏసనసీలేన. తతో ఏవ అత్తనో సరీరఖేదం అగణేత్వా దూరేపి వేనేయ్యసన్తికం గన్త్వా అనుకమ్పనతో అనుకమ్పకేన. తమేవ అనుకమ్పం ఉపాదాయ మయం పణామితా, న అత్తనో వేయ్యావచ్చాదిపచ్చాసీసాయ. యస్మా ధమ్మగరునో బుద్ధా భగవన్తో సమ్మాపటిపత్తియావ పూజేతబ్బా, యే ఉచ్చాసద్దకరణమత్తేపి పణామేన్తి, తస్మా హన్ద మయం, ఆవుసో, తథా విహారం కప్పేమ సబ్బత్థ సతిసమ్పజఞ్ఞయోగేన అపణ్ణకప్పటిపదం పూరేన్తా యథాగహితకమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేన్తా చతుఇరియాపథవిహారం కప్పేమ విహరామ. యథా నో విహరతన్తి యథా అమ్హేసు విహరన్తేసు, భగవా అత్తమనో అస్స, సమ్మాపటిపత్తియా పూజాయ ఆరాధితో భవేయ్యాతి అత్థో.

తేనేవన్తరవస్సేనాతి తస్మింయేవ అన్తరవస్సే మహాపవారణం అనతిక్కమిత్వావ. సబ్బేవ తిస్సో విజ్జా సచ్ఛాకంసూతి సబ్బేయేవ తే పఞ్చసతా భిక్ఖూ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం దిబ్బచక్ఖుఞాణం ఆసవక్ఖయఞాణన్తి ఇమా తిస్సో పుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధప్పటిచ్ఛాదకమోహక్ఖన్ధాదీనం వినివిజ్ఝనట్ఠేన విజ్జా అత్తపచ్చక్ఖా అకంసు. లోకియాభిఞ్ఞాసు ఇమాయేవ ద్వే అభిఞ్ఞా ఆసవక్ఖయఞాణస్స బహూపకారా, న తథా దిబ్బసోతచేతోపరియఇద్ధివిధఞాణానీతి దస్సనత్థం విజ్జత్తయమేవేత్థ తేసం భిక్ఖూనం అధిగమదస్సనవసేన ఉద్ధటం. తథా హి వేరఞ్జసుత్తే (అ. ని. ౮.౧౧) భగవా వేరఞ్జబ్రాహ్మణస్స అత్తనో అధిగమం దస్సేన్తో విజ్జత్తయమేవ దేసేసి, న దిబ్బసోతఞాణాదీనం అభావతో. ఏవం తేసమ్పి భిక్ఖూనం విజ్జమానానిపి దిబ్బసోతఞాణాదీని న ఉద్ధటాని. ఛళభిఞ్ఞా హి తే భిక్ఖూ. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘వగ్గుముదాయ నదియా తీరే అన్తరహితా మహావనే కూటాగారసాలాయం భగవతో సమ్ముఖే పాతురహేసు’’న్తి తేసం భిక్ఖూనం ఇద్ధివళఞ్జనం వక్ఖతి.

యథాభిరన్తన్తి యథాభిరతిం యథాజ్ఝాసయం. బుద్ధానఞ్హి ఏకస్మిం ఠానే వసన్తానం ఛాయూదకవిపత్తిం వా అఫాసుకసేనాసనం వా మనుస్సానం అస్సద్ధాదిభావం వా ఆగమ్మ అనభిరతి నామ నత్థి, తేసం సమ్పత్తియా ‘‘ఫాసుం విహరామా’’తి చిరవిహారోపి నత్థి. యత్థ పన భగవతి విహరన్తే మనుస్సా సరణేసు వా పతిట్ఠహన్తి, సీలాని వా సమాదియన్తి పబ్బజన్తి, సోతాపత్తిమగ్గాదీని వా పాపుణన్తి, సత్థా తాసు సమ్పత్తీసు తేసం పతిట్ఠాపనత్థం వసతి, తదభావే పక్కమతి. తదా హి సావత్థియం కత్తబ్బబుద్ధకిచ్చం నాహోసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా సావత్థియం యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన వేసాలీ తేన చారికం పక్కామీ’’తి.

చారికం చరమానోతి అద్ధానగమనం గచ్ఛన్తో. చారికా చ నామేసా భగవతో దువిధా తురితచారికా అతురితచారికాతి. తత్థ దూరేపి బోధనేయ్యపుగ్గలం దిస్వా తస్స బోధనత్థం సహసా గమనం తురితచారికా నామ, సా మహాకస్సపపచ్చుగ్గమనాదీసు దట్ఠబ్బా. యా పన గామనిగమరాజధానీపటిపాటియా దేవసికం యోజనద్ధయోజనవసేన పిణ్డపాతచరియాదీహి లోకం అనుగ్గణ్హన్తో గచ్ఛతి, అయం అతురితచారికా నామ, అయమేవ ఇధాధిప్పేతా. తదవసరీతి తేన అవసరి, తం వా అవసరి, తత్థ అవసరి, పావిసీతి అత్థో.

తత్రాతి తస్సం. సుదన్తి నిపాతమత్తం. వేసాలియన్తి తిక్ఖత్తుం విసాలీభూతత్తా ‘‘వేసాలీ’’తి లద్ధనామే లిచ్ఛవిరాజూనం నగరే. మహావనేతి మహావనం నామ సయంజాతం అరోపిమం సపరిచ్ఛేదం మహన్తం వనం. కపిలవత్థుసామన్తా పన మహావనం హిమవన్తేన సహ ఏకాబద్ధం అపరిచ్ఛేదం హుత్వా మహాసముద్దం ఆహచ్చ ఠితం. ఇదం తాదిసం న హోతి, సపరిచ్ఛేదం మహన్తం వనన్తి మహావనం. కూటాగారసాలాయన్తి తస్మిం మహావనే భగవన్తం ఉద్దిస్స కతే ఆరామే కూటాగారం అన్తో కత్వా హంసవట్టకచ్ఛన్నేన కతా సబ్బాకారసమ్పన్నా బుద్ధస్స భగవతో గన్ధకుటి కూటాగారసాలా నామ, తస్సం కూటాగారసాలాయం. వగ్గుముదాతీరియానన్తి వగ్గుముదాతీరవాసీనం. చేతసా చేతో పరిచ్చ మనసి కరిత్వాతి అత్తనో చిత్తేన తేసం చిత్తం పరిచ్ఛిజ్జ మనసి కరిత్వా, చేతోపరియఞాణేన వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన వా తేహి అధిగతవిసేసం జానిత్వాతి అత్థో.

ఆలోకజాతా వియాతి సఞ్జాతాలోకా వియ. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం, చన్దసహస్ససూరియసహస్సేహి ఓభాసితా వియాతి అత్థో. యస్మా తే యసోజప్పముఖా పఞ్చసతా భిక్ఖూ సబ్బసో అవిజ్జన్ధకారవిధమనేన ఆలోకభూతా ఓభాసభూతా హుత్వా విహరన్తి, తస్మా భగవా తేహి ఠితదిసాయ ‘‘ఆలోకజాతా వియ మే, ఆనన్ద, ఏసా దిసా’’తిఆదినా వణ్ణభణనాపదేసేన తే భిక్ఖూ పసంసతి. తేన వుత్తం – ‘‘యస్సం దిసాయం వగ్గుముదాతీరియా భిక్ఖూ విహరన్తీ’’తి. అప్పటికూలాతి న పటికూలా, మనాపా మనోహరాతి అత్థో. యస్మిఞ్హి పదేసే సీలాదిగుణసమ్పన్నా మహేసినో విహరన్తి, తం కిఞ్చాపి ఉక్కూలవికూలవిసమదుగ్గాకారం, అథ ఖో మనుఞ్ఞం రమణీయమేవ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘గామే వా యది వారఞ్ఞే, నిన్నే వా యది వా థలే;

యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యక’’న్తి. (ధ. ప. ౯౮);

పహిణేయ్యాసీతి పేసేయ్యాసి. సత్థా ఆయస్మన్తానం దస్సనకామోతి తేసం భిక్ఖూనం సన్తికే పహేణాకారదస్సనం. ఇతి భగవా యదత్థం తే భిక్ఖూ పణామేసి, తమత్థం మత్థకప్పత్తం దిస్వా ఆరద్ధచిత్తో తేసం దస్సనకామతం థేరస్స ఆరోచేసి. ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘అహం ఇమే ఉచ్చాసద్దమహాసద్దకరణే పణామేస్సామి, అథ తే భద్రో అస్సాజానీయో వియ కసాభిఘాతేన, తేన చోదితా సంవేగప్పత్తా మమారాధనత్థం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఘటేన్తా వాయమన్తా ఖిప్పమేవ అరహత్తం సచ్ఛికరిస్సన్తీ’’తి. ఇదాని తే అగ్గఫలప్పత్తే దిస్వా తాయ అరహత్తప్పత్తియా ఆరాధితచిత్తో తేసం దస్సనకామో హుత్వా ఏవం ధమ్మభణ్డాగారికం ఆణాపేసి.

సో భిక్ఖూతి ఆనన్దత్థేరేన తథా ఆణత్తో ఛళభిఞ్ఞో ఏకో భిక్ఖు. పముఖేతి సమ్ముఖే. ఆనేఞ్జసమాధినాతి చతుత్థజ్ఝానపాదకేన అగ్గఫలసమాధినా, ‘‘అరూపజ్ఝానపాదకేనా’’తిపి వదన్తి. ‘‘ఆనేఞ్జేన సమాధినా’’తిపి పాఠో. కస్మా పన భగవా తేసం భిక్ఖూనం ఆగమనం జానన్తో పటిసన్థారం అకత్వా సమాపత్తింయేవ సమాపజ్జి? తేసం అత్తనా సమాపన్నసమాపత్తిం జానిత్వా సమాపజ్జనత్థం, తేసం పుబ్బే పణామితానం ఇదాని అత్తనా సమానసమ్భోగదస్సనత్థం, ఆనుభావదీపనత్థం, వినా వచీభేదేన అఞ్ఞబ్యాకరణదీపనత్థఞ్చ. అపరే పనాహు ‘‘పుబ్బే పణామితానం ఇదాని అత్తనో సన్తికం ఆగతానం అనుత్తరసుఖుప్పాదనేన అనఞ్ఞసాధారణపటిసన్థారకరణత్థ’’న్తి. తేపి ఆయస్మన్తో భగవతో అజ్ఝాసయం ఞత్వా తంయేవ సమాపత్తిం సమాపజ్జింసు. తేన వుత్తం – ‘‘కతమేన ను ఖో భగవా విహారేన ఏతరహి విహరతీ’’తిఆది.

ఏత్థ చ రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం కోసజ్జాదీనం పారిపన్తికధమ్మానం సువిదూరభావతో ఇద్ధియా మూలభూతేహి అనోణమనాదీహి సోళసహి వోదానధమ్మేహి సమన్నాగమనతో ఆనేఞ్జప్పత్తం సయం అనిఞ్జనట్ఠేన ఆనేఞ్జన్తి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అనోణతం చిత్తం కోసజ్జే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. అనుణ్ణతం చిత్తం ఉద్ధచ్చే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. అనభిరతం చిత్తం రాగే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. అనపనతం చిత్తం బ్యాపాదే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. అనిస్సితం చిత్తం దిట్ఠియా న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. అప్పటిబద్ధం చిత్తం ఛన్దరాగే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. విప్పముత్తం చిత్తం కామరాగే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. విసంయుత్తం చిత్తం కిలేసే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. విమరియాదికతం చిత్తం కిలేసమరియాదాయ న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. ఏకత్తగతం చిత్తం నానత్తకిలేసే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. సద్ధాయ పరిగ్గహితం చిత్తం అస్సద్ధియే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. వీరియేన పరిగ్గహితం చిత్తం కోసజ్జే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. సతియా పరిగ్గహితం చిత్తం పమాదే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. సమాధినా పరిగ్గహితం చిత్తం ఉద్ధచ్చే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. పఞ్ఞాయ పరిగ్గహితం చిత్తం అవిజ్జాయ న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. ఓభాసగతం చిత్తం అవిజ్జన్ధకారే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జ’’న్తి.

రూపావచరచతుత్థజ్ఝానమేవ చ రూపవిరాగభావనావసేన పవత్తితం, ఆరమ్మణవిభాగేన చతుబ్బిధం అరూపావచరజ్ఝానన్తి ఏతేసం పఞ్చన్నం ఝానానం ఆనేఞ్జవోహారో. తేసం యం కిఞ్చి పాదకం కత్వా సమాపన్నా అరహత్తఫలసమాపత్తి ఆనేఞ్జసమాధీతి పోరాణా.

అభిక్కన్తాయాతి అతీతాయ. నిక్ఖన్తేతి నిగ్గతే, అపగతేతి అత్థో. తుణ్హీ అహోసీతి భగవా అరియేన తుణ్హీభావేన తుణ్హీ అహోసి. ఉద్ధస్తే అరుణేతి ఉగ్గతే అరుణే, అరుణో నామ పురత్థిమదిసాయ సూరియోదయతో పురేతరమేవ ఉట్ఠితోభాసో. నన్దిముఖియాతి రత్తియా అరుణస్స ఉగ్గతత్తా ఏవ అరుణప్పభాయ సూరియాలోకూపజీవినో సత్తే నన్దాపనముఖియా వియ రత్తియా జాతాయ, విభాయమానాయాతి అత్థో.

తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వాతి యథాపరిచ్ఛేదం తతో ఆనేఞ్జసమాధితో అరహత్తఫలసమాపత్తితో ఉట్ఠాయ. సచే ఖో త్వం, ఆనన్ద, జానేయ్యాసీతి భగవా ‘‘ఇమే చ భిక్ఖూ ఏత్తకం కాలం ఇమినా నామ సమాపత్తిసుఖేన వీతినామేన్తీ’’తి, ఆనన్ద, యది త్వం జానేయ్యాసి. ఏత్తకమ్పి తే నప్పటిభాసేయ్యాతి లోకియపటిసమ్మోదనం సన్ధాయ యదిదం తే ‘‘అభిక్కన్తా, భన్తే, రత్తీ’’తిఆదినా తిక్ఖత్తుం పటిభానం ఉపట్ఠితం, తయిదం ఏత్తకమ్పి తే న ఉపట్ఠహేయ్య. యస్మా చ ఖో త్వం, ఆనన్ద, సేక్ఖో అసేక్ఖం సమాపత్తివిహారం న జానాసి, తస్మా మం ఇమేసం భిక్ఖూనం లోకియపటిసమ్మోదనం కారేతుం ఉస్సుక్కం ఆపజ్జి. అహం పన ఇమేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం లోకుత్తరపటిసమ్మోదనేనేవ తియామరత్తిం వీతినామేసిన్తి దస్సేన్తో భగవా ఆహ – ‘‘అహఞ్చ, ఆనన్ద, ఇమాని చ పఞ్చ భిక్ఖుసతాని సబ్బేవ ఆనేఞ్జసమాధినా నిసీదిమ్హా’’తి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం తేసం భిక్ఖూనం అత్తనా సమం ఆనేఞ్జసమాధిసమాపజ్జనసమత్థతాసఙ్ఖాతం వసీభావత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం తేసం భిక్ఖూనం అనవసేసరాగాదిప్పహానసంసిద్ధితాదిసభావదీపనం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యస్స జితో కామకణ్డకోతి కుసలపక్ఖవిజ్ఝనట్ఠేన కణ్డకభూతో కిలేసకామో యేన అరియపుగ్గలేన అనవసేసం జితో పహీనో, ఏతేనస్స అనునయాభావం దస్సేతి. ‘‘గామకణ్టకో’’తిపి పాఠో. తస్సత్థో – గామే కణ్టకో కణ్టకట్ఠానియో సకలో వత్థుకామో యస్స జితోతి. జయో చస్స తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేనేవ వేదితబ్బో, తేన తేసం అనాగామిమగ్గో వుత్తో హోతి. అక్కోసో చ జితోతి సమ్బన్ధో. వధో చ బన్ధనఞ్చాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తేసు అక్కోసజయేన వచీదుచ్చరితాభావో, ఇతరేన కాయదుచ్చరితాభావో దస్సితో. తేన తంనిమిత్తకస్స బ్యాపాదస్స అనవసేసప్పహానేన తతియమగ్గో వుత్తో హోతి. అథ వా అక్కోసాదిజయవచనేన తతియమగ్గో వుత్తో హోతి, అక్కోసాదీనం అచ్చన్తఖమనం తత్థ పకాసితం హోతి, ఉభయథాపి నేసం విరోధాభావం దస్సేతి. పబ్బతో వియ సో ఠితో అనేజోతి ఏజా వుచ్చతి చలనకిలేసపరిపన్థో, ఏజాహేతూనం అవసేసకిలేసానం అభావేన అనేజో, అనేజత్తాయేవ సబ్బకిలేసేహి పరవాదవాతేహి చ అకమ్పనీయత్తా ఠితో ఏకగ్ఘనపబ్బతసదిసో. సుఖదుక్ఖేసు న వేధతి స భిక్ఖూతి సో భిన్నకిలేసో భిక్ఖు సుఖదుక్ఖనిమిత్తం న కమ్పతీతి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఇతి భగవా తేసం పఞ్చసతానం భిక్ఖూనం అరహత్తాధిగమేన తాదిభావప్పత్తిం ఏకజ్ఝం కత్వా ఏకపుగ్గలాధిట్ఠానం ఉదానం ఉదానేసీతి.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి ఆరమ్మణాభిముఖం సతిం ఠపయిత్వా ముఖసమీపే కత్వా. తథా హి విభఙ్గే వుత్తం –

‘‘అయం సతి ఉపట్ఠితా హోతి సుపట్ఠితా నాసికగ్గే వా ముఖనిమిత్తే వా, తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి (విభ. ౫౩౭).

అథ వా ‘‘పరీతి పరిగ్గహట్ఠో, ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో, సతీతి ఉపట్ఠానట్ఠో, తేన వుచ్చతి ‘పరిముఖం సతి’’’న్తి. ఏవం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౧౬౪) వుత్తనయేనపేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – పరిగ్గహితనియ్యానసతిం కత్వాతి. నియ్యానన్తి చ సతియా ఓగాహితబ్బం ఆరమ్మణం దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ పురిమో పచ్ఛిమో చ అత్థో సబ్బసఙ్గాహకవసేన, ఇతరో సమాపత్తియా పుబ్బభాగసమన్నాహారవసేన దట్ఠబ్బో. సతీతి వా సతిసీసేన ఝానం వుత్తం ‘‘యే కాయగతాసతిం పరిభుఞ్జన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧.౬౦౦) వియ. కతమం పన తం ఝానన్తి? రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం పాదకం కత్వా సమాపన్నం అరహత్తఫలజ్ఝానం. కథం పనేతం జానితబ్బన్తి? ఆనేఞ్జసమాధియోగేన థేరస్స సవిసేసం నిచ్చలభావం కేనచి అకమ్పనీయతఞ్చ పబ్బతోపమాయ పకాసేన్తో భగవా ఇమం ఉదానం అభాసీతి గాథాయ ఏవ అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. న చాయం నిసజ్జా థేరస్స సచ్చప్పటివేధాయ, అథ ఖో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయ. పుబ్బేయేవ హి సూకరఖతలేణే (మ. ని. ౨.౨౦౧) అత్తనో భాగినేయ్యస్స దీఘనఖపరిబ్బాజకస్స భగవతి ధమ్మం దేసేన్తే అయం మహాథేరో సచ్చప్పటివేధకిచ్చం మత్థకం పాపేసీతి.

ఏతమత్థన్తి ఏతం థేరస్స ఆనేఞ్జసమాధియోగేన తాదిభావప్పత్తియా చ కేనచి అకమ్పనీయతాసఙ్ఖాతం అత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థవిభావనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యథాపి పబ్బతో సేలోతి యథా సిలామయో ఏకగ్ఘనసిలాపబ్బతో, న పంసుపబ్బతో న మిస్సకపబ్బతోతి అత్థో. అచలో సుప్పతిట్ఠితోతి సుప్పతిట్ఠితమూలో పకతివాతేహి అచలో అకమ్పనీయో హోతి. ఏవం మోహక్ఖయా భిక్ఖు, పబ్బతోవ న వేధతీతి మోహస్స అనవసేసప్పహానా మోహమూలకత్తా చ సబ్బాకుసలానం పహీనసబ్బాకుసలో భిక్ఖు, యథా సో పబ్బతో పకతివాతేహి, ఏవం లోకధమ్మేహి న వేధతి న కమ్పతి. మోహక్ఖయోతి వా యస్మా నిబ్బానం అరహత్తఞ్చ వుచ్చతి, తస్మా మోహక్ఖయస్స హేతు నిబ్బానస్స అరహత్తస్స వా అధిగతత్తా చతూసు అరియసచ్చేసు సుప్పతిట్ఠితో అసమాపన్నకాలేపి యథావుత్తపబ్బతో వియ న కేనచి వేధతి, పగేవ సమాపన్నకాలేతి అధిప్పాయో.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మహామోగ్గల్లానసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే కాయగతాయ సతియాతి కాయానుపస్సనావసేన కాయే గతాయ కాయారమ్మణాయ సతియా, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే ఇదం కరణవచనం. అజ్ఝత్తన్తి ఇధ అజ్ఝత్తం నామ నియకజ్ఝత్తం, తస్మా అత్తని అత్తసన్తానేతి అత్థో. అథ వా యస్మా కమ్మట్ఠానభూతో కేసాదికో ద్వత్తింసకోట్ఠాససముదాయో ఇధ కాయోతి అధిప్పేతో, తస్మా అజ్ఝత్తన్తి పదస్స గోచరజ్ఝత్తన్తి అత్థో వేదితబ్బో. సూపట్ఠితాయాతి నియకజ్ఝత్తభూతే గోచరజ్ఝత్తభూతే వా కాయే సుట్ఠు ఉపట్ఠితాయ. కా పనాయం సతి, యా ‘‘అజ్ఝత్తం సూపట్ఠితా’’తి వుత్తా? య్వాయం భగవతా ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా లోమా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦; ఖు. పా. ౩.ద్వత్తింసాకార) అజ్ఝత్తకేసాదికో ద్వత్తింసాకారో కాయో వుత్తో, తత్థ యా పటికూలమనసికారం పవత్తేన్తస్స ఉపచారప్పనావసేన కాయే ఉపట్ఠితా సతి, సా ‘‘కాయగతా సతీ’’తి వుచ్చతి. యథా చాయం, ఏవం ఆనాపానచతుఇరియాపథసతిసమ్పజఞ్ఞానం వసేన ఉద్ధుమాతకవినీలకాదివసేన చ మనసికారం పవత్తేన్తస్స యథారహం ఉపచారప్పనావసేన కాయే ఉపట్ఠితా సతి ‘‘కాయగతా సతీ’’తి వుచ్చతి. ఇధ పన అజ్ఝత్తం కాయగతా సతి పథవీఆదికా చతస్సో ధాతుయో ససమ్భారసఙ్ఖేపాదీసు చతూసు యేన కేనచి ఏకేనాకారేన వవత్థపేత్వా తేసం అనిచ్చాదిలక్ఖణసల్లక్ఖణవసేన ఉపట్ఠితా విపస్సనాసమ్పయుత్తా సతి ‘‘కాయగతా సతీ’’తి అధిప్పేతా. థేరో పన తథా విపస్సిత్వా అత్తనో ఫలసమాపత్తిమేవ సమాపజ్జిత్వా నిసీది. ఇధాపి గాథాయ ఏవం ఇమస్స అత్థస్స విఞ్ఞాతబ్బతా ‘‘న చాయం నిసజ్జా’’తిఆదినా వుత్తనయానుసారేన యోజేతబ్బా.

ఏతమత్థన్తి ఏతం థేరస్స చతుధాతువవత్థానముఖేన కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానేన విపస్సనం ఓగాహేత్వా ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనసఙ్ఖాతం అత్థం విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం సతిపట్ఠానభావనాయ నిబ్బానాధిగమదీపకం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ సతి కాయగతా ఉపట్ఠితాతి పుబ్బే వుత్తలక్ఖణా సతి సద్ధాపుబ్బఙ్గమానం సమాధివీరియపఞ్ఞానం యథాసకం కిచ్చనిప్ఫాదనేన సహాయభావం ఆపన్నత్తా పహీనప్పటిపక్ఖా తతో ఏవ తిక్ఖవిసదభూతా చ యథావుత్తకాయసంవరణవసేన ఏకత్థసమోసరణవసేన చ అవిపరీతసభావం సల్లక్ఖేన్తీ ఉపగన్త్వా ఠితా హోతి, ఏతేన కాయసఙ్ఖాతానం చతున్నం ధాతూనం తన్నిస్సితానఞ్చ ఉపాదారూపానం సల్లక్ఖణవసేన, పచ్చయే వవత్థపేత్వా తతో పరం తేసం అనిచ్చాదిలక్ఖణసల్లక్ఖణవసేన చ పవత్తం ఞాణపరమ్పరాగతం సతిం దస్సేతి, సతిసీసేన వా తంసమ్పయుత్తం పరిఞ్ఞాత్తయపరియాపన్నఞాణపరమ్పరమేవ దస్సేతి. ఛసు ఫస్సాయతనేసు సంవుతోతి యథావుత్తాయ కాయే ఉపట్ఠితాయ సతియా సమన్నాగతో చక్ఖాదీసు ఫస్సస్స కారణభూతేసు ఛసు ద్వారేసు కాయానుపస్సనాయ అభావితాయ ఉప్పజ్జనారహానం అభిజ్ఝాదీనం తస్సా భావితత్తా ఞాణప్పవత్తిం పటివేధేన్తో తే పిదహన్తో ‘‘తత్థ సంవుతో’’తి వుచ్చతి, ఏతేన ఞాణసంవరం దస్సేతి.

సతతం భిక్ఖు సమాహితోతి సో భిక్ఖు ఏవం ఉపట్ఠితస్సతి సబ్బత్థ చ సంవుతో పుథుత్తారమ్మణే చిత్తం అవిస్సజ్జేత్వా అనిచ్చాదివసేన సమ్మసన్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఞాణే తిక్ఖే సూరే వహన్తే విపస్సనాసమాధినా తావ సతతం నిరన్తరం సమాహితో అనులోమఞాణానన్తరం గోత్రభుఞాణోదయతో పట్ఠాయ. జఞ్ఞా నిబ్బానమత్తనోతి అఞ్ఞేసం పుథుజ్జనానం సుపినన్తేపి అగోచరభావతో, అరియానం పన తస్స తస్సేవ ఆవేణికత్తా అత్తసదిసత్తా చ ‘‘అత్తా’’తి లద్ధవోహారస్స మగ్గఫలఞాణస్స సాతిసయవిసయభావతో ఏకన్తసుఖావహం నిబ్బానం అసఙ్ఖతధాతు ‘‘అత్తనో’’తి వుత్తం, తం నిబ్బానం జఞ్ఞా జానేయ్య, మగ్గఫలఞాణేహి పటివిజ్ఝేయ్య, సచ్ఛికరేయ్యాతి అత్థో. ఏతేన అరియానం నిబ్బానే అధిముత్తతం దస్సేతి. అరియా హి అధిచిత్తప్పవత్తికాలేపి ఏకన్తేనేవ నిబ్బానే నిన్నపోణపబ్భారభావేన విహరన్తి. ఏత్థ చ యస్స సతి కాయగతా ఉపట్ఠితా, సో భిక్ఖు ఛసు ఫస్సాయతనేసు సంవుతో, తతో ఏవ సతతం సమాహితో అత్తపచ్చక్ఖకరణేన నిబ్బానం అత్తనో జానేయ్యాతి ఏవం గాథాపదానం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఏవం కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానముఖేన యావ అరహత్తా ఏకస్స భిక్ఖునో నియ్యానమగ్గం దస్సేతి ధమ్మరాజా.

అపరో నయో – సతి కాయగతా ఉపట్ఠితాతి ఏతేన కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం దస్సేతి. ఛసు ఫస్సాయతనేసు సంవుతోతి ఫస్సో ఆయతనం కారణం ఏతేసన్తి ఫస్సాయతనాని, తేసు ఫస్సాయతనేసు. ఫస్సహేతుకేసు ఫస్సపచ్చయా నిబ్బత్తేసు ఛసు చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదివేదయితేసు తణ్హాదీనం అప్పవత్తియా సంవుతో, ఏతేన వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానం దస్సేతి. సతతం భిక్ఖు సమాహితోతి సతతం నిచ్చకాలం నిరన్తరం విక్ఖేపాభావతో సమాహితో భిక్ఖు. సో చాయం అవిక్ఖేపో సబ్బసో సతిపట్ఠానభావనాయ మత్థకప్పత్తాయ హోతి. సమ్మసన్తో హి అతీతాదిభేదభిన్నేసు పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసు అనవసేసతోవ పరిగ్గహేత్వా సమ్మసతీతి. ఏతేన సేససతిపట్ఠానే దస్సేతి. జఞ్ఞా నిబ్బానమత్తనోతి ఏవం చతుసతిపట్ఠానభావనం మత్థకం పాపేత్వా ఠితో భిన్నకిలేసో భిక్ఖు అత్తనో కిలేసనిబ్బానం పచ్చవేక్ఖణఞాణేన సయమేవ జానేయ్యాతి అత్థో.

అథ వా సతి కాయగతా ఉపట్ఠితాతి అత్తనో పరేసఞ్చ కాయస్స యథాసభావపరిఞ్ఞాదీపనేన థేరస్స సతివేపుల్లప్పత్తి దీపితా. ఛసు ఫస్సాయతనేసు సంవుతోతి చక్ఖాదీసు ఛసు ద్వారేసు అచ్చన్తసంవరదీపనేన సతతవిహారివసేన థేరస్స సమ్పజఞ్ఞప్పకాసినీ పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తి దీపితా. సతతం భిక్ఖు సమాహితోతి సమాపత్తిబహులతాదస్సనేన నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తియో దస్సితా. ఏవంభూతో పన భిక్ఖు జఞ్ఞా నిబ్బానమత్తనోతి కతకిచ్చత్తా ఉత్తరి కరణీయాభావతో కేవలం అత్తనో అనుపాదిసేసనిబ్బానమేవ జానేయ్య చిన్తేయ్య, అఞ్ఞమ్పి తస్స చిన్తేతబ్బం నత్థీతి అధిప్పాయో.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. పిలిన్దవచ్ఛసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే పిలిన్దవచ్ఛోతి పిలిన్దాతిస్స నామం, వచ్ఛోతి గోత్తవసేన థేరం సఞ్జానన్తి. వసలవాదేన సముదాచరతీతి ‘‘ఏహి, వసల, అపేహి, వసలా’’తిఆదినా భిక్ఖూ వసలవాదేన వోహరతి ఆలపతి. సమ్బహులా భిక్ఖూతి బహూ భిక్ఖూ. తే థేరం తథా సముదాచరన్తం దిస్వా ‘‘అరహావ సమానో అప్పహీనవాసనత్తా ఏవం భణతీ’’తి అజానన్తా ‘‘దోసన్తరో మఞ్ఞే అయం థేరో ఏవం సముదాచరతీ’’తి చిన్తేత్వా ఉల్లపనాధిప్పాయా తం తతో వుట్ఠాపేతుం భగవతో ఆరోచేసుం. తేన వుత్తం – ‘‘ఆయస్మా, భన్తే, పిలిన్దవచ్ఛో భిక్ఖూ వసలవాదేన సముదాచరతీ’’తి. కేచి పనాహు – ‘‘ఇమం థేరం భిక్ఖూ ‘అరహా’తి సఞ్జానన్తి, అయఞ్చ భిక్ఖూ ఫరుసవచనేన ఏవం సముదాచరతి, ‘అభూతో ఏవ ను ఖో ఇమస్మిం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో’తి వాసనావసేన తస్స తథా సముదాచారం అజానన్తా అరియభావఞ్చస్స అసద్దహన్తా ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో భగవతో తమత్థం ఆరోచేసు’’న్తి. భగవా థేరస్స దోసన్తరాభావం పకాసేతుకామో ఏకేన భిక్ఖునా తం పక్కోసాపేత్వా సమ్ముఖా తస్స ‘‘పుబ్బాచిణ్ణవసేనాయం తథా సముదాచరతి, న ఫరుసవచనాధిప్పాయో’’తి ఆహ. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసీ’’తిఆది.

తత్థ పుబ్బేనివాసం మనసి కరిత్వాతి సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, వచ్ఛ, భిక్ఖూ వసలవాదేన సముదాచరసీ’’తి థేరం పుచ్ఛిత్వా తేన ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘అయం వచ్ఛో కిలేసవాసనాయ వసలవాదం న పరిచ్చజతి, కిం ను ఖో అతీతేసుపి అత్తభావేసు బ్రాహ్మణజాతికో అహోసీ’’తి ఆవజ్జేన్తో పుబ్బేనివాసఞాణేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన వా తస్స పుబ్బేనివాసం అతీతాసు జాతీసు నివుత్థక్ఖన్ధసన్తానం మనసి కరిత్వా హత్థతలే ఠపితం ఆమలకం వియ పచ్చక్ఖకరణవసేన అత్తనో మనసి కత్వా. భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి తే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేతుం ఆలపి, అభాసి. తేన వుత్తం ‘‘మా ఖో తుమ్హే, భిక్ఖవే’’తిఆది.

తత్థ మాతి పటిసేధే నిపాతో, తస్స ‘‘ఉజ్ఝాయిత్థా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. మా ఉజ్ఝాయిత్థాతి మా హేట్ఠా కత్వా చిన్తయిత్థ, ఓలోకయిత్థాతి అత్థో. వచ్ఛస్స భిక్ఖునోతి చ ఉజ్ఝాయనస్స ఉసూయనత్థత్తా సమ్పదానవచనం. ఇదానిస్స అనుజ్ఝాయితబ్బే కారణం దస్సేన్తో ‘‘న, భిక్ఖవే, వచ్ఛో దోసన్తరో భిక్ఖూ వసలవాదేన సముదాచరతీ’’తి ఆహ. తస్సత్థో – భిక్ఖవే, అయం వచ్ఛో దోసన్తరో దోసచిత్తో దోసేన బ్యాపాదేన దూసితచిత్తో హుత్వా భిక్ఖూ వసలవాదేన న సముదాచరతి, మగ్గేనేవ చస్స బ్యాపాదో సముగ్ఘాతితో. ఏవం అదోసన్తరత్తేపి తస్స తథా సముదాచారస్స పురిమజాతిసిద్ధం కారణం దస్సేన్తో ‘‘వచ్ఛస్స, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అబ్బోకిణ్ణానీతి ఖత్తియాదిజాతిఅన్తరేహి అవోమిస్సాని అనన్తరితాని. పఞ్చ జాతిసతాని బ్రాహ్మణకులే పచ్చాజాతానీతి సబ్బాని తాని వచ్ఛస్స పఞ్చ జాతిసతాని పటిపాటియా బ్రాహ్మణకులే ఏవ జాతాని, అహేసున్తి అత్థో. సో తస్స వసలవాదో దీఘరత్తం సముదాచిణ్ణోతి యో ఏతరహి ఖీణాసవేనపి సతా పవత్తియతి, సో తస్స వచ్ఛస్స భిక్ఖునో వసలవాదో దీఘరత్తం ఇతో జాతితో పట్ఠాయ ఉద్ధం ఆరోహనవసేన పఞ్చజాతిసతమత్తం కాలం బ్రాహ్మణజాతికత్తా సముదాచిణ్ణో సముదాచరితో అహోసి. బ్రాహ్మణా హి జాతిసిద్ధేన మానేన థద్ధా అఞ్ఞం వసలవాదేన సముదాచరన్తి. ‘‘అజ్ఝాచిణ్ణో’’తిపి పఠన్తి, సో ఏవ అత్థో. తేనాతి తేన దీఘరత్తం తథా సముదాచిణ్ణభావేన, ఏతేనస్స తథా సముదాచారస్స కారణం వాసనాతి దస్సేతి. కా పనాయం వాసనా నామ? యం కిలేసరహితస్సాపి సన్తానే అప్పహీనకిలేసానం సమాచారసదిససమాచారహేతుభూతం, అనాదికాలభావితేహి కిలేసేహి ఆహితం సామత్థియమత్తం, తథారూపా అధిముత్తీతి వదన్తి. తం పనేతం అభినీహారసమ్పత్తియా ఞేయ్యావరణప్పహానవసేన యత్థ కిలేసా పహీనా, తత్థ భగవతో సన్తానే నత్థి. యత్థ పన తథా కిలేసా న పహీనా, తత్థ సావకానం పచ్చేకబుద్ధానఞ్చ సన్తానే అత్థి, తతో తథాగతోవ అనావరణఞాణదస్సనో.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం ఆయస్మతో పిలిన్దవచ్ఛస్స సతిపి వసలసముదాచారే దోసన్తరాభావసఙ్ఖాతం అత్థం విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి తస్స అగ్గఫలాధిగమవిభావనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యమ్హి న మాయా వసతి న మానోతి యస్మిం అరియపుగ్గలే సన్తదోసప్పటిచ్ఛాదనలక్ఖణా మాయా, ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా సమ్పగ్గహవసేన పవత్తో ఉణ్ణతిలక్ఖణో మానో చ న వసతి, మగ్గేన సముగ్ఘాతితత్తా న పవత్తతి న ఉప్పజ్జతి. యో వీతలోభో అమమో నిరాసోతి యో చ రాగాదిపరియాయవసేన పవత్తస్స ఆరమ్మణగ్గహణలక్ఖణస్స లోభస్స సబ్బథా విగతత్తా వీతలోభో, తతో ఏవ రూపాదీసు కత్థచి మమాయనాభావతో అమమో అపరిగ్గహో, అనాగతానమ్పి భవాదీనం అనాసీసనతో నిరాసో. పనుణ్ణకోధోతి కుజ్ఝనలక్ఖణస్స కోధస్స అనాగామిమగ్గేన సబ్బసో పహీనత్తా పనుణ్ణకోధో సముచ్ఛిన్నాఘాతో. అభినిబ్బుతత్తోతి యో ఏవం మాయామానలోభకోధానం సముగ్ఘాతేన తదేకట్ఠతాయ సబ్బస్స సంకిలేసపక్ఖస్స సుప్పహీనత్తా సబ్బసో కిలేసపరినిబ్బానేన అభినిబ్బుతచిత్తో సీతిభూతో. సో బ్రాహ్మణో సో సమణో స భిక్ఖూతి సో ఏవరూపో ఖీణాసవో సబ్బసో బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణో, సో ఏవ సమితపాపత్తా సమచరియాయ చ సమణో, సో ఏవ చ సబ్బసో భిన్నకిలేసత్తా భిక్ఖు నామ. ఏవంభూతో చ, భిక్ఖవే, వచ్ఛో సో కథం దోసన్తరో కిఞ్చి కాయకమ్మాదిం పవత్తేయ్య, కేవలం పన వాసనాయ అప్పహీనత్తా వసలవాదేన సముదాచరతీతి.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సక్కుదానసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో హోతి అఞ్ఞతరం సమాధిం సమాపజ్జిత్వాతి ఏత్థ కేచి తావ ఆహు ‘‘అరహత్తఫలసమాధి ఇధ ‘అఞ్ఞతరో సమాధీ’తి అధిప్పేతో’’తి. తఞ్హి సో ఆయస్మా బహులం సమాపజ్జతి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం, పహోతి చ సత్తాహమ్పి ఫలసమాపత్తియా వీతినామేతుం. తథా హి భగవతా –

‘‘అహం, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖామి వివిచ్చేవ కామేహి, వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి…పే… విహరామి. కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదే ఆకఙ్ఖతి వివిచ్చేవ కామేహి…పే… విహరతీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౫౨) –

ఆదినా నవానుపుబ్బవిహారఛళభిఞ్ఞాదిభేదే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అత్తనా సమసమట్ఠానే ఠపితో, న చేత్థ ‘‘యది ఏవం థేరో యమకపాటిహారియమ్పి కరేయ్యా’’తి వత్తబ్బం సావకసాధారణానంయేవ ఝానాదీనం అధిప్పేతత్తాతి.

పోరాణా పనాహు – అఞ్ఞతరం సమాధిం సమాపజ్జిత్వాతి నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా. కథం పన నిరోధసమాపత్తి సమాధీతి వుత్తా? సమాధానట్ఠేన. కో పనాయం సమాధానట్ఠో? సమ్మదేవ ఆధాతబ్బతా. యా హి ఏసా పచ్చనీకధమ్మేహి అకమ్పనీయా బలప్పత్తియా సమథబలం విపస్సనాబలన్తి ఇమేహి ద్వీహి బలేహి, అనిచ్చదుక్ఖానత్తనిబ్బిదావిరాగనిరోధపటినిస్సగ్గవివట్టానుపస్సనా చత్తారి మగ్గఞాణాని చత్తారి చ ఫలఞాణానీతి ఇమేసం సోళసన్నం ఞాణానం వసేన సోళసహి ఞాణచరియాహి, పఠమజ్ఝానసమాధిఆదయో అట్ఠ సమాధీ ఏకజ్ఝం కత్వా గహితో తేసం ఉపచారసమాధి చాతి ఇమేసం నవన్నం సమాధీనం వసేన నవహి సమాధిచరియాహి కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో చిత్తసఙ్ఖారోతి ఇమేసం తిణ్ణం సఙ్ఖారానం తత్థ తత్థ పటిప్పస్సద్ధియా తథా విహరితుకామేన యథావుత్తేసు ఠానేసు వసీభావప్పత్తేన అరహతా అనాగామినా వా యథాధిప్పేతం కాలం చిత్తచేతసికసన్తానస్స సమ్మదేవ అప్పవత్తి ఆధాతబ్బా, తస్సా తథా సమాధాతబ్బతా ఇధ సమాధానట్ఠో, తేనాయం విహారో సమాధీతి వుత్తో, న అవిక్ఖేపట్ఠేన. ఏతేనస్స సమాపత్తిఅత్థోపి వుత్తోతి వేదితబ్బో. ఇమఞ్హి నిరోధసమాపత్తిం సన్ధాయ పటిసమ్భిదామగ్గే –

‘‘కథం ద్వీహి బలేహి సమన్నాగతత్తా తిణ్ణం సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా సోళసహి ఞాణచరియాహి నవహి సమాధిచరియాహి వసీభావతాయ సఞ్ఞానిరోధసమాపత్తియా ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౮౩) –

పుచ్ఛిత్వా ‘‘ద్వీహి బలేహీ’’తి ద్వే బలాని సమథబలం విపస్సనాబలన్తి విత్థారో. సాయం నిరోధసమాపత్తికథా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౮౬౭ ఆదయో) సంవణ్ణితావ. కస్మా పనాయం థేరో ఫలసమాపత్తిం అసమాపజ్జిత్వా నిరోధం సమాపజ్జి? సత్తేసు అనుకమ్పాయ. అయఞ్హి మహాథేరో సబ్బాపి సమాపత్తియో వళఞ్జేతి, సత్తానుగ్గహేన పన యేభుయ్యేన నిరోధం సమాపజ్జతి. తఞ్హి సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠితస్స కతో అప్పకోపి సక్కారో విసేసతో మహప్ఫలో మహానిసంసో హోతీతి.

వుట్ఠాసీతి అరహత్తఫలచిత్తుప్పత్తియా వుట్ఠాసి. నిరోధం సమాపన్నో హి అరహా చే అరహత్తఫలస్స, అనాగామీ చే అనాగామిఫలస్స ఉప్పాదేన వుట్ఠితో నామ హోతి.

తేన ఖో పన సమయేన సక్కో దేవానమిన్దో ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స పిణ్డపాతం దాతుకామో హోతీతి కథం తస్స దాతుకామతా జాతా? యాని ‘‘తాని పఞ్చమత్తాని దేవతాసతానీ’’తి వుత్తాని, తా సక్కస్స దేవరఞ్ఞో పరిచారికా కకుటపాదినియో పుబ్బే ‘‘అయ్యో మహాకస్సపో రాజగహం పిణ్డాయ పవిసతి, గచ్ఛథ థేరస్స దానం దేథా’’తి సక్కేన పేసితా ఉపగన్త్వా దిబ్బాహారం దాతుకామా ఠితా థేరేన పటిక్ఖిత్తా దేవలోకమేవ గతా. ఇదాని పురిమప్పటిక్ఖేపం చిన్తేత్వా ‘‘కదాచి గణ్హేయ్యా’’తి సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స థేరస్స దానం దాతుకామా సక్కస్స అనారోచేత్వా సయమేవ ఆగన్త్వా దిబ్బభోజనాని ఉపనేన్తియో పురిమనయేనేవ థేరేన పటిక్ఖిత్తా దేవలోకం గన్త్వా సక్కేన ‘‘కహం గతత్థా’’తి పుట్ఠా తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘దిన్నో వో థేరస్స పిణ్డపాతో’’తి సక్కేన వుత్తే ‘‘గణ్హితుం న ఇచ్ఛతీ’’తి. ‘‘కిం కథేసీ’’తి? ‘‘‘దుగ్గతానం సఙ్గహం కరిస్సామీ’తి ఆహ, దేవా’’తి. ‘‘తుమ్హే కేనాకారేన గతా’’తి? ‘‘ఇమినావ, దేవా’’తి. సక్కో ‘‘తుమ్హాదిసియో థేరస్స పిణ్డపాతం కిం దస్సన్తీ’’తి? సయం దాతుకామో, జరాజిణ్ణో ఖణ్డదన్తో పలితకేసో ఓభగ్గసరీరో మహల్లకో తన్తవాయో హుత్వా, సుజమ్పి అసురధీతరం తథారూపిమేవ మహల్లికం కత్వా, ఏకం పేసకారవీథిం మాపేత్వా తన్తం పసారేన్తో అచ్ఛి, సుజా తసరం పూరేతి. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన సక్కో దేవానమిన్దో…పే… తసరం పూరేతీ’’తి.

తత్థ తన్తం వినాతీతి పసారితతన్తం వినన్తో వియ హోతి. తసరం పూరేతీతి తసరవట్టిం వడ్ఢేన్తీ వియ. యేన సక్కస్స దేవానమిన్దస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమీతి థేరో నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ‘‘దుగ్గతజనసఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి నగరాభిముఖో గచ్ఛన్తో బహినగరే సక్కేన మాపితం పేసకారవీథిం పటిపజ్జిత్వా ఓలోకేన్తో అద్దస ఓలుగ్గవిలుగ్గజిణ్ణసాలం తత్థ చ తే జాయమ్పతికే యథావుత్తరూపే తన్తవాయకమ్మం కరోన్తే దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇమే మహల్లకకాలేపి కమ్మం కరోన్తి. ఇమస్మిం నగరే ఇమేహి దుగ్గతతరా నత్థి మఞ్ఞే. ఇమేహి దిన్నం సాకమత్తమ్పి గహేత్వా ఇమేసం సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి. సో తేసం గేహాభిముఖో అగమాసి. సక్కో తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా సుజం ఆహ – ‘‘భద్దే, మయ్హం అయ్యో ఇతో ఆగచ్ఛతి, తం త్వం అపస్సన్తీ వియ తుణ్హీ హుత్వా నిసీద. ఖణేనేవ వఞ్చేత్వా పిణ్డపాతం దస్సామా’’తి థేరో గన్త్వా గేహద్వారే అట్ఠాసి. తేపి అపస్సన్తా వియ అత్తనో కమ్మమేవ కరోన్తా థోకం ఆగమయింసు. అథ సక్కో ‘‘గేహద్వారే ఠితో ఏకో థేరో వియ ఖాయతి, ఉపధారేహి తావా’’తి ఆహ. ‘‘తుమ్హే గన్త్వా ఉపధారేథ, సామీ’’తి. సో గేహా నిక్ఖమిత్వా థేరం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా ఉభోహి హత్థేహి జణ్ణుకాని ఓలుమ్బిత్వా నిత్థునన్తో ఉట్ఠాయ ‘‘కతరత్థేరో ను ఖో అయ్యో’’తి థోకం ఓసక్కిత్వా ‘‘అక్ఖీని మే ధూమాయన్తీ’’తి వత్వా నలాటే హత్థం ఠపేత్వా ఉద్ధం ఉల్లోకేత్వా ‘‘అహో దుక్ఖం అయ్యో నో మహాకస్సపత్థేరోవ చిరస్సం మే కుటిద్వారం ఆగతో. అత్థి ను ఖో కిఞ్చి గేహే’’తి ఆహ. సుజా థోకం ఆకులా వియ హుత్వా ‘‘అత్థి, సామీ’’తి పటివచనం అదాసి. సక్కో, ‘‘భన్తే, లూఖం వా పణీతం వాతి అచిన్తేత్వా సఙ్గహం నో కరోథా’’తి పత్తం గణ్హి. థేరో పత్తం దేన్తో ‘‘ఇమేసం ఏవ దుగ్గతానం జరాజిణ్ణానం మయా సఙ్గహో కాతబ్బో’’తి చిన్తేసి. సో అన్తో పవిసిత్వా ఘటిఓదనం నామ ఘటితో ఉద్ధరిత్వా, పత్తం పూరేత్వా, థేరస్స హత్థే ఠపేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అద్దసా ఖో సక్కో దేవానమిన్దో…పే… అదాసీ’’తి.

తత్థ ఘటియాతి భత్తఘటితో. ‘‘ఘటిఓదన’’న్తిపి పాఠో, తస్స ఘటిఓదనం నామ దేవానం కోచి ఆహారవిసేసోతి అత్థం వదన్తి. ఉద్ధరిత్వాతి కుతోచి భాజనతో ఉద్ధరిత్వా. అనేకసూపో సో ఏవ ఆహారో పత్తే పక్ఖిపిత్వా థేరస్స హత్థే ఠపనకాలే కపణానం ఉపకప్పనకలూఖాహారో వియ పఞ్ఞాయిత్థ, హత్థే ఠపితమత్తే పన అత్తనో దిబ్బసభావేనేవ అట్ఠాసి. అనేకసూపోతి ముగ్గమాసాదిసూపేహి చేవ ఖజ్జవికతీహి చ అనేకవిధసూపో. అనేకబ్యఞ్జనోతి నానావిధఉత్తరిభఙ్గో. అనేకరసబ్యఞ్జనోతి అనేకేహి సూపేహి చేవ బ్యఞ్జనేహి చ మధురాదిమూలరసానఞ్చేవ సమ్భిన్నరసానఞ్చ అభిబ్యఞ్జకో, నానగ్గరససూపబ్యఞ్జనోతి అత్థో.

సో కిర పిణ్డపాతో థేరస్స హత్థే ఠపితకాలే రాజగహనగరం అత్తనో దిబ్బగన్ధేన అజ్ఝోత్థరి, తతో థేరో చిన్తేసి – ‘‘అయం పురిసో అప్పేసక్ఖో, పిణ్డపాతో అతివియ పణీతో సక్కస్స భోజనసదిసో. కో ను ఖో ఏసో’’తి? అథ నం ‘‘సక్కో’’తి ఞత్వా ఆహ – ‘‘భారియం తే, కోసియ, కమ్మం కతం దుగ్గతానం సమ్పత్తిం విలుమ్పన్తేన, అజ్జ మయ్హం దానం దత్వా కోచిదేవ దుగ్గతో సేనాపతిట్ఠానం వా సేట్ఠిట్ఠానం వా లభేయ్యా’’తి. ‘‘కో మయా దుగ్గతతరో అత్థి, భన్తే’’తి? ‘‘కథం త్వం దుగ్గతో దేవరజ్జసిరిం అనుభవన్తో’’తి? ‘‘భన్తే, ఏవం నామేతం, మయా పన అనుప్పన్నే బుద్ధే కల్యాణకమ్మం కతం, బుద్ధుప్పాదే పన వత్తమానే పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా చూళరథదేవపుత్తో మహారథదేవపుత్తో అనేకవణ్ణదేవపుత్తోతి ఇమే తయో దేవపుత్తా మమాసన్నట్ఠానే నిబ్బత్తా మహాతేజవన్తతరా. అహం తేసు దేవపుత్తేసు ‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’తి పరిచారికాయో గహేత్వా అన్తరవీథిం ఓతిణ్ణేసు పలాయిత్వా గేహం పవిసామి. తేసఞ్హి సరీరతో తేజో మమ సరీరం ఓత్థరతి, మమ సరీరతో తేజో తేసం సరీరం న ఓత్థరతి. కో మయా దుగ్గతతరో, భన్తే’’తి? ‘‘ఏవం సన్తేపి ఇతో పట్ఠాయ మయ్హం మా ఏవం వఞ్చేత్వా దానమదాసీ’’తి. ‘‘వఞ్చేత్వా తుమ్హాకం దానే దిన్నే మయ్హం కుసలం అత్థి నత్థీ’’తి? ‘‘అత్థి, ఆవుసో’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే కుసలకరణం నామ మయ్హం భారో, భన్తే’’తి వత్వా థేరం వన్దిత్వా సుజం ఆదాయ థేరం పదక్ఖిణం కత్వా, వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా ‘‘అహో దానం పరమదానం, కస్సపే సుప్పతిట్ఠిత’’న్తి తిక్ఖత్తుం ఉదానం ఉదానేసి. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స ఏతదహోసీ’’తిఆది.

తత్థ కోసియాతి సక్కం దేవానమిన్దం గోత్తేన ఆలపతి. పుఞ్ఞేన అత్థోతి పుఞ్ఞేన పయోజనం. అత్థీతి వచనసేసో. వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వాతి పథవితో వేహాసం అభిఉగ్గన్త్వా. ఆకాసే అన్తలిక్ఖేతి ఆకాసమేవ పరియాయసద్దేన అన్తలిక్ఖేతి వదన్తి. అథ వా అన్తలిక్ఖసఙ్ఖాతే ఆకాసే న కసిణుగ్ఘాటిమాదిఆకాసేతి విసేసేన్తో వదతి. అహో దానన్తి ఏత్థ అహోతి అచ్ఛరియత్థే నిపాతో. సక్కో హి దేవానమిన్దో, ‘‘యస్మా నిరోధా వుట్ఠితస్స అయ్యస్స మహాకస్సపత్థేరస్స సక్కచ్చం సహత్థేన చిత్తీకత్వా అనపవిద్ధం కాలేన పరేసం అనుపహచ్చ, సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా ఇదమీదిసం మయా దిబ్బభోజనదానం దిన్నం, తస్మా ఖేత్తసమ్పత్తి దేయ్యధమ్మసమ్పత్తి చిత్తసమ్పత్తీతి, తివిధాయపి సమ్పత్తియా సమన్నాగతత్తా సబ్బఙ్గసమ్పన్నం వత మయా దానం పవత్తిత’’న్తి అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో తదా అత్తనో హదయబ్భన్తరగతం పీతిసోమనస్సం సముగ్గిరన్తో ‘‘అహో దాన’’న్తి వత్వా తస్స దానస్స వుత్తనయేన ఉత్తమదానభావం ఖేత్తఙ్గతభావఞ్చ పకాసేన్తో ‘‘పరమదానం కస్సపే సుప్పతిట్ఠిత’’న్తి ఉదానం ఉదానేసి.

ఏవం పన సక్కస్స ఉదానేన్తస్స భగవా విహారే ఠితోయేవ దిబ్బసోతేన సద్దం సుత్వా ‘‘పస్సథ, భిక్ఖవే, సక్కం దేవానమిన్దం ఉదానం ఉదానేత్వా ఆకాసేన గచ్ఛన్త’’న్తి భిక్ఖూనం వత్వా తేహి ‘‘కిం పన, భన్తే, తేన కత’’న్తి పుట్ఠో ‘‘మమ పుత్తస్స కస్సపస్స వఞ్చేత్వా దానం అదాసి, తేన చ అత్తమనో ఉదానేసీ’’తి ఆహ. తేన వుత్తం ‘‘అస్సోసి ఖో భగవా దిబ్బాయ సోతధాతుయా’’తిఆది.

తత్థ దిబ్బాయ సోతధాతుయాతి దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బా. దేవతానఞ్హి సుచరితకమ్మనిబ్బత్తా పిత్తసేమ్హరుహిరాదీహి అపలిబుద్ధా ఉపక్కిలేసవినిముత్తతాయ దూరేపి ఆరమ్మణం గహేతుం సమత్థా దిబ్బపసాదసోతధాతు హోతి. అయఞ్చాపి భగవతో వీరియభావనాబలనిబ్బత్తా ఞాణమయా సోతధాతు తాదిసా ఏవాతి దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బా. అపి చ దిబ్బవిహారవసేన పటిలద్ధత్తా అత్తనా చ దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తాపి దిబ్బా. సవనట్ఠేన చ సభావధారణట్ఠేన చ సోతధాతు, సోతధాతుయాపి కిచ్చకరణేన సోతధాతు వియాతి సోతధాతు, తాయ దిబ్బాయ సోతధాతుయా. విసుద్ధాయాతి పరిసుద్ధాయ నిరుపక్కిలేసాయ. అతిక్కన్తమానుసికాయాతి మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా సద్దస్సవనేన మానుసికమంససోతధాతుం అతిక్కమిత్వా ఠితాయ.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ‘‘సమ్మాపటిపత్తియా గుణవిసేసే పతిట్ఠితం పురిసాతిసయం దేవాపి మనుస్సాపి ఆదరజాతా అతివియ పిహయన్తీ’’తి ఇమమత్థం విదిత్వా తదత్థదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్ర పిణ్డపాతికఙ్గసఙ్ఖాతం ధుతఙ్గం సమాదాయ తస్స పరిపూరణేన పిణ్డపాతికస్స. నను చాయం గాథా ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం నిమిత్తం కత్వా భాసితా, థేరో చ సబ్బేసం ధుతవాదానం అగ్గో తేరసధుతఙ్గధరో, సో కస్మా ఏకేనేవ ధుతఙ్గేన కిత్తితోతి? అట్ఠుప్పత్తివసేనాయం నిద్దేసో. అథ వా దేసనామత్తమేతం, ఇమినా దేసనాసీసేన సబ్బేపిస్స ధుతఙ్గా వుత్తాతి వేదితబ్బా. అథ వా ‘‘యథాపి భమరో పుప్ఫ’’న్తి (ధ. ప. ౪౯) గాథాయ వుత్తనయేన పరమప్పిచ్ఛతాయ కులానుద్దయతాయ చస్స సబ్బం పిణ్డపాతికవత్తం అక్ఖణ్డేత్వా తత్థ సాతిసయం పటిపత్తియా పకాసనత్థం ‘‘పిణ్డపాతికస్సా’’తి వుత్తం. పిణ్డపాతికస్సాతి చ పిహయన్తీతి పదం అపేక్ఖిత్వా సమ్పదానవచనం, తం ఉపయోగత్థే దట్ఠబ్బం. అత్తభరస్సాతి ‘‘అప్పాని చ తాని సులభాని అనవజ్జానీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౭; ఇతివు. ౧౦౧) ఏవం వుత్తేహి అప్పానవజ్జసులభరూపేహి చతూహి పచ్చయేహి అత్తానమేవ భరన్తస్స. అనఞ్ఞపోసినోతి ఆమిససఙ్గణ్హనేన అఞ్ఞే సిస్సాదికే పోసేతుం అనుస్సుక్కతాయ అనఞ్ఞపోసినో. పదద్వయేనస్స కాయపరిహారికేన చీవరేన కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన విచరణతో సల్లహుకవుత్తితం సుభరతం పరమఞ్చ సన్తుట్ఠిం దస్సేతి. అథ వా అత్తభరస్సాతి ఏకవచనిచ్ఛాయ అత్తభావసఙ్ఖాతం ఏకంయేవ ఇమం అత్తానం భరతి, న ఇతో పరం అఞ్ఞన్తి అత్తభరో, తతో ఏవ అత్తనా అఞ్ఞస్స పోసేతబ్బస్స అభావతో అనఞ్ఞపోసీ, తస్స అత్తభరస్స అనఞ్ఞపోసినో. పదద్వయేనపి ఖీణాసవభావేన ఆయతిం అనాదానతం దస్సేతి.

దేవా పిహయన్తి…పే… సతీమతోతి తం అగ్గఫలాధిగమేన సబ్బకిలేసదరథపరిళాహానం వూపసమేన పటిప్పస్సద్ధియా ఉపసన్తం, సతివేపుల్లప్పత్తియా నిచ్చకాలం సతోకారితాయ సతిమన్తం, తతో ఏవ ఇట్ఠానిట్ఠాదీసు తాదిలక్ఖణప్పత్తం ఖీణాసవం సక్కాదయో దేవా పిహయన్తి పత్థేన్తి, తస్స సీలాదిగుణవిసేసేసు బహుమానం ఉప్పాదేన్తా ఆదరం జనేన్తి, పగేవ మనుస్సాతి.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పిణ్డపాతికసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే పచ్ఛాభత్తన్తి ఏకాసనికఖలుపచ్ఛాభత్తికానం పాతోవ భుత్తానం అన్తోమజ్ఝన్హికోపి పచ్ఛాభత్తమేవ, ఇధ పన పకతిభత్తస్సేవ పచ్ఛతో పచ్ఛాభత్తన్తి వేదితబ్బం. పిణ్డపాతపటిక్కన్తానన్తి పిణ్డపాతతో పటిక్కన్తానం, పిణ్డపాతం పరియేసిత్వా భత్తకిచ్చస్స నిట్ఠాపనవసేన తతో నివత్తానం. కరేరిమణ్డలమాళేతి ఏత్థ కరేరీతి వరుణరుక్ఖస్స నామం. సో కిర గన్ధకుటియా మణ్డపస్స సాలాయ చ అన్తరే హోతి, తేన గన్ధకుటీపి ‘‘కరేరికుటికా’’తి వుచ్చతి, మణ్డపోపి సాలాపి ‘‘కరేరిమణ్డలమాళో’’తి. తస్మా కరేరిరుక్ఖస్స అవిదూరే కతే నిసీదనసాలసఙ్ఖాతే మణ్డలమాళే. తిణపణ్ణచ్ఛదనం అనోవస్సకం ‘‘మణ్డలమాళో’’తి వదన్తి, అతిముత్తకాదిలతామణ్డపో ‘‘మణ్డలమాళో’’తి అపరే.

కాలేన కాలన్తి కాలే కాలే అన్తరన్తరా, తస్మిం తస్మిం సమయేతి అత్థో. మనాపికేతి మనవడ్ఢకే, పియరూపే ఇట్ఠేతి అత్థో. ఇట్ఠానిట్ఠభావో చ పుగ్గలవసేన చ ద్వారవసేన చ గహేతబ్బో. ఏకచ్చస్స హి ఇట్ఠాభిమతో ఏకచ్చస్స అనిట్ఠో హోతి, ఏకచ్చస్స అనిట్ఠాభిమతో ఏకచ్చస్స ఇట్ఠో. తథా ఏకస్స ద్వారస్స ఇట్ఠో అఞ్ఞస్స అనిట్ఠో. విపాకవసేన పనేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. కుసలవిపాకో హి ఏకన్తేన ఇట్ఠో, అకుసలవిపాకో అనిట్ఠో ఏవాతి. చక్ఖునా రూపే పస్సితున్తి గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠో ఉపాసకేహి గేహం పవేసేత్వా పూజాసక్కారకరణత్థం ఉపనీతేసు ఆసనవితానాదీసు నానావిరాగసముజ్జలవణ్ణసఙ్ఖాతే రజనీయే అఞ్ఞే చ సవిఞ్ఞాణకరూపే చక్ఖుద్వారికవిఞ్ఞాణేహి పస్సితుం. సద్దేతి తథేవ ఇస్సరజనానం గేహం పవిట్ఠో తేసం పయుత్తే గీతవాదితసద్దే సోతుం. గన్ధేతి తథా తేహి పూజాసక్కారవసేన ఉపనీతే పుప్ఫధూమాదిగన్ధే ఘాయితుం. రసేతి తేహి దిన్నాహారపరిభోగే నానగ్గరసే సాయితుం. ఫోట్ఠబ్బేతి మహగ్ఘపచ్చత్థరణేసు ఆసనేసు నిసిన్నకాలే సుఖసమ్ఫస్సే ఫోట్ఠబ్బే ఫుసితుం. ఏవఞ్చ పఞ్చద్వారికఇట్ఠారమ్మణప్పటిలాభం కిత్తేత్వా ఇదాని మనోద్వారికఇట్ఠారమ్మణప్పటిలాభం దస్సేతుం ‘‘సక్కతో’’తిఆది వుత్తం. తం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.

కిం పన అపిణ్డపాతికానం అయం నయో న లబ్భతీతి? లబ్భతి. తేసమ్పి హి నిమన్తనసలాకభత్తాదిఅత్థం గామం గతకాలే ఉళారవిభవా ఉపాసకా తథా సక్కారసమ్మానం కరోన్తియేవ, తం పన అనియతం. పిణ్డపాతికానం పన తదా నిచ్చమేవ తత్థ పూజాసక్కారం కరియమానం దిస్వా, సక్కారగరుతాయ అనిస్సరణమగ్గే ఠత్వా, అయోనిసోమనసికారవసేన తే భిక్ఖూ ఏవమాహంసు. తేనేవాహ – ‘‘హన్దావుసో, మయమ్పి పిణ్డపాతికా హోమా’’తిఆది.

తత్థ హన్దాతి వోస్సగ్గత్థే నిపాతో. లచ్ఛామాతి లభిస్సామ. తేనుపసఙ్కమీతి తత్థ సురభిగన్ధకుటియం నిసిన్నో తేసం తం కథాసల్లాపం సుత్వా ‘‘ఇమే భిక్ఖూ మాదిసస్స నామ బుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా మయా సద్ధిం ఏకవిహారే వసన్తాపి ఏవం అయోనిసోమనసికారవసేన కథం పవత్తేన్తి, సల్లేఖే న వత్తన్తి, హన్ద తే తతో నివారేత్వా సల్లేఖవిహారే నియోజేస్సామీ’’తి మణ్డలమాళం ఉపసఙ్కమి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ‘‘అప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠితాసల్లేఖానం వసేన కిలేసే ధునితుం తణ్హం విసోసేతుం పటిపన్నోతి పిణ్డపాతికస్స సతో దేవా పిహయన్తి, తస్స పటిపత్తియా ఆదరజాతా పియాయన్తి, న ఇతో అఞ్ఞథా’’తి ఇమమత్థం విదిత్వా తదత్థదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ నో చే సద్దసిలోకనిస్సితోతి ‘‘అహో అయ్యో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో పరమసల్లేఖవుత్తీ’’తిఆదినా పరేహి కిత్తితబ్బసద్దసఙ్ఖాతం సిలోకం. తణ్హాయ నిస్సితో న హోతి చేతి అత్థో. సద్దో వా సమ్ముఖా వణ్ణభణనథుతిఘోసో, సిలోకో పరమ్ముఖభూతా పసంసా పత్థటయసతా వా. సేసం అనన్తరసుత్తే వుత్తనయమేవ.

అట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సిప్పసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే కో ను ఖో, ఆవుసో, సిప్పం జానాతీతి, ఆవుసో, అమ్హేసు ఇధ సన్నిపతితేసు కో ను జీవితనిమిత్తం సిక్ఖితబ్బట్ఠేన ‘‘సిప్ప’’న్తి లద్ధనామం యంకిఞ్చి ఆజీవం విజానాతి? కో కిం సిప్పం సిక్ఖీతి కో దీఘరత్తం సిప్పాచరియకులం పయిరుపాసిత్వా ఆగమతో పయోగతో చ హత్థిసిప్పాదీసు కిం సిప్పం సిక్ఖి? కతరం సిప్పం సిప్పానం అగ్గన్తి సబ్బసిప్పానం అగారయ్హతాయ మహప్ఫలతాయ అకిచ్ఛసిద్ధియా చ కతరం సిప్పం అగ్గం ఉత్తమం? యం నిస్సాయ సుఖేన సక్కా జీవితున్తి అధిప్పాయో. తత్థేకచ్చేతి తేసు భిక్ఖూసు ఏకచ్చే భిక్ఖూ. యే హత్థాచరియకులా పబ్బజితా తే. ఏవమాహంసూతి తే ఏవం భణింసు. ఇతో పరమ్పి ‘‘ఏకచ్చే’’తి వుత్తట్ఠానే ఏసేవ నయో. హత్థిసిప్పన్తి యం హత్థీనం పరిగ్గణ్హనదమనసారణరోగతికిచ్ఛాదిభేదం కత్తబ్బం, తం ఉద్దిస్స పవత్తం సబ్బమ్పి సిప్పం ఇధ ‘‘హత్థిసిప్ప’’న్తి అధిప్పేతం. అస్ససిప్పన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. రథసిప్పం పన రథయోగ్గానం దమనసారణాదివిధానవసేన చేవ రథస్స కరణవసేన చ వేదితబ్బం. ధనుసిప్పన్తి ఇస్సాససిప్పం, యో ధనుబ్బేధోతి వుచ్చతి. థరుసిప్పన్తి సేసఆవుధసిప్పం. ముద్దాసిప్పన్తి హత్థముద్దాయ గణనసిప్పం. గణనసిప్పన్తి అచ్ఛిద్దకగణనసిప్పం. సఙ్ఖానసిప్పన్తి సఙ్కలనపటుప్పాదనాదివసేన పిణ్డగణనసిప్పం. తం యస్స పగుణం హోతి, సో రుక్ఖమ్పి దిస్వా ‘‘ఏత్తకాని ఏత్థ పణ్ణానీ’’తి గణితుం జానాతి. లేఖాసిప్పన్తి నానాకారేహి అక్ఖరలిఖనసిప్పం, లిపిఞాణం వా. కావేయ్యసిప్పన్తి అత్తనో చిన్తావసేన వా పరతో పటిలద్ధసుతవసేన వా, ‘‘ఇమస్స అయమత్థో, ఏవం నం యోజేస్సామీ’’తి ఏవం అత్థవసేన వా, కిఞ్చిదేవ కబ్బం దిస్వా, ‘‘తప్పటిభాగం కబ్బం కరిస్సామీ’’తి ఠానుప్పత్తికపటిభానవసేన వా చిన్తాకవిఆదీనం చతున్నం కవీనం కబ్బకరణసిప్పం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, కవీ – చిన్తాకవి, సుతకవి, అత్థకవి, పటిభానకవీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩౧).

లోకాయతసిప్పన్తి ‘‘కాకో సేతో అట్ఠీనం సేతత్తా, బలాకా రత్తా లోహితస్స రత్తత్తా’’తి ఏవమాదినయప్పవత్తం పరలోకనిబ్బానానం పటిసేధకం వితణ్డసత్థసిప్పం. ఖత్తవిజ్జాసిప్పన్తి అబ్భేయ్యమాసురక్ఖాదినీతిసత్థసిప్పం. ఇమాని కిర ద్వాదస మహాసిప్పాని నామ. తేనేవాహ తత్థ తత్థ ‘‘సిప్పానం అగ్గ’’న్తి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం సబ్బసిప్పాయతనానం జీవికత్థతాయ వట్టదుక్ఖతో అనిస్సరణభావం, సీలాదీనంయేవ పన సుపరిసుద్ధానం నిస్సరణభావం, తం సమఙ్గినోయేవ చ భిక్ఖుభావం సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థవిభావనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ అసిప్పజీవీతి చతున్నం తణ్హుప్పాదానం సముచ్ఛేదవిక్ఖమ్భనేన పచ్చయాసాయ విసోసితత్తా యంకిఞ్చి సిప్పం ఉపనిస్సాయ జీవికం న కప్పేతీతి అసిప్పజీవీ, ఏతేన ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం దస్సేతి. లహూతి అప్పకిచ్చతాయ సల్లహుకవుత్తితాయ చ లహు అబహులసమ్భారో, ఏతేన చతుపచ్చయసన్తోససిద్ధం సుభరతం దస్సేతి. అత్థకామోతి సదేవకస్స లోకస్స అత్థమేవ కామేతీతి అత్థకామో, ఏతేన సత్తానం అనత్థపరివజ్జనస్స పకాసితత్తా పాతిమోక్ఖసంవరసీలం దస్సేతి పాణాతిపాతాదిఅనత్థవిరమణపరిదీపనతో. యతిన్ద్రియోతి చక్ఖాదీనం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం అభిజ్ఝాద్యప్పవత్తితో సంయమేన యతిన్ద్రియో, ఏతేన ఇన్ద్రియసంవరసీలం వుత్తం. సబ్బధి విప్పముత్తోతి ఏవం సుపరిసుద్ధసీలో చతుపచ్చయసన్తోసే అవట్ఠితో సప్పచ్చయం నామరూపం పరిగ్గహేత్వా అనిచ్చాదివసేన సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా తతో పరం పటిపాటియా పవత్తితేహి చతూహి అరియమగ్గేహి సంయోజనానం పహీనత్తా సబ్బధి సబ్బత్థ భవాదీసు విప్పముత్తో.

అనోకసారీ అమమో నిరాసోతి తథా సబ్బధి విప్పముత్తత్తా ఏవ ఓకసఙ్ఖాతేసు ఛసుపి ఆయతనేసు తణ్హాభిసరణస్స అభావేన అనోకసారీ, రూపాదీసు కత్థచి మమఙ్కారాభావతో అమమో, సబ్బేన సబ్బం అనాసీసనతో నిరాసో. హిత్వా మానం ఏకచరో స భిక్ఖూతి ఏవంభూతో చ సో అరహత్తమగ్గప్పత్తిసమకాలమేవ అనవసేసం మానం హిత్వా పజహిత్వా ఇమే భిక్ఖూ వియ గణసఙ్గణికం అకత్వా పవివేకకామతాయ తణ్హాసహాయవిరహేన చ సబ్బిరియాపథేసు ఏకచరో, సో సబ్బసో భిన్నకిలేసత్తా పరమత్థతో భిక్ఖు నామ. ఏత్థ చ ‘‘అసిప్పజీవీ’’తిఆదినా లోకియగుణా కథితా, ‘‘సబ్బధి విప్పముత్తో’’తిఆదినా లోకుత్తరగుణా కథితా. తత్థ అసిప్పజీవీతిఆది ‘‘విభవే ఠితస్సేవ అయం ధమ్మో, న సిప్పం నిస్సాయ మిచ్ఛాజీవేన జీవికం కప్పేన్తస్స, తస్మా సిప్పేసు సారగ్గహణం విస్సజ్జేత్వా అధిసీలాదీసుయేవ తుమ్హేహి సిక్ఖితబ్బ’’న్తి దస్సేతి.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. లోకసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే బుద్ధచక్ఖునాతి ఏత్థ ఆసయానుసయఞాణం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణఞ్చ బుద్ధచక్ఖు నామ. యథాహ –

‘‘అద్దసా ఖో భగవా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో సత్తే అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨౮౩; ౨.౩౩౯).

లోకన్తి తయో లోకా – ఓకాసలోకో, సఙ్ఖారలోకో, సత్తలోకోతి. తత్థ –

‘‘యావతా చన్దిమసూరియా పరిహరన్తి,

దిసా భన్తి విరోచనా;

తావ సహస్సధా లోకో,

ఏత్థ తే వత్తతీ వసో’’తి. –

ఆదీసు (మ. ని. ౧.౫౦౩) ఓకాసలోకో. ‘‘ఏకో లోకో – సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా, ద్వే లోకా – నామఞ్చ రూపఞ్చ, తయో లోకా – తిస్సో వేదనా, చత్తారో లోకా – చత్తారో ఆహారా, పఞ్చ లోకా – పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, ఛ లోకా – ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, సత్త లోకా – సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో, అట్ఠ లోకా – అట్ఠ లోకధమ్మా, నవ లోకా – నవ సత్తావాసా, దస లోకా – దసాయతనాని, ద్వాదస లోకా – ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస లోకా – అట్ఠారస ధాతుయో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౧౧౨) సఙ్ఖారలోకో. ‘‘సస్సతో లోకో, అసస్సతో లోకో’’తిఆదీసు సత్తలోకో వుత్తో. ఇధాపి సత్తలోకో వేదితబ్బో.

తత్థ లోకీయతి విచిత్తాకారతో దిస్సతీతి చక్కవాళసఙ్ఖాతో లోకో ఓకాసలోకో, సఙ్ఖారో లుజ్జతి పలుజ్జతీతి లోకో, లోకీయతి ఏత్థ పుఞ్ఞపాపం తబ్బిపాకో చాతి సత్తలోకో. తేసు భగవా మహాకరుణాయ అనుకమ్పమానో సంసారదుక్ఖతో మోచేతుకామో సత్తలోకం ఓలోకేసి. కతమస్స పన సత్తాహస్స అచ్చయేన ఓలోకేసి? పఠమస్స సత్తాహస్స. భగవా హి పల్లఙ్కసత్తాహస్స పరియోసానే పచ్ఛిమయామావసానే ‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా…పే… సూరియోవ ఓభాసయమన్తలిక్ఖ’’న్తి (ఉదా. ౧-౩; కథా. ౩౨౧; మహావ. ౧-౩) ఇమం అరియమగ్గానుభావదీపకం ఉదానం ఉదానేత్వా, ‘‘అహం తావ ఏవం సుదుత్తరం సంసారమహోఘం ఇమాయ ధమ్మనావాయ సముత్తరిత్వా నిబ్బానపారే ఠితో, హన్ద దాని లోకమ్పి తారేస్సామి, కీదిసో ను ఖో లోకో’’తి లోకం వోలోకేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేసీ’’తి.

తత్థ వోలోకేసీతి వివిధేహి ఆకారేహి పస్సి, హత్థతలే ఠపితఆమలకం వియ అత్తనో ఞాణేన పచ్చక్ఖం అకాసి. అనేకేహి సన్తాపేహీతిఆది వోలోకితాకారదస్సనం. అనేకేహి సన్తాపేహీతి అనేకేహి దుక్ఖేహి. దుక్ఖఞ్హి సన్తాపనపీళనట్ఠేన సన్తాపోతి వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭). తఞ్చ దుక్ఖదుక్ఖాదివసేన చేవ జాతిఆదివసేన చ అనేకప్పకారం. తేన వుత్తం ‘‘అనేకేహి సన్తాపేహీ’’తి. అనేకేహి దుక్ఖేహి సన్తప్పమానే పీళియమానే బాధియమానే. పరిళాహేహీతి పరిదాహేహి. పరిడయ్హమానేతి ఇన్ధనం వియ అగ్గినా సమన్తతో డయ్హమానే. రాగజేహీతి రాగసమ్భూతేహి. ఏస నయో సేసేసుపి. రాగాదయో హి యస్మిం సన్తానే ఉప్పజ్జన్తి, తం నిద్దహన్తా వియ విబాధేన్తి, తేన వుత్తం – ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అగ్గీ – రాగగ్గి, దోసగ్గి, మోహగ్గీ’’తి (ఇతివు. ౯౩). యతో తే చిత్తం కాయఞ్చ కిలేసేన్తీతి కిలేసాతి వుచ్చన్తి. ఏత్థ చ పరిడయ్హమానేతి ఏతేన భగవా రాగాదికిలేసానం పవత్తిదుక్ఖతం, తేన చ సత్తానం అభిభూతతం దస్సేతి. సన్తప్పమానేతి ఇమినా పన తేసం కాలన్తరదుక్ఖతం, తేన నిరన్తరోపద్దవతఞ్చ దస్సేతి.