౧. కమ్మవిపాకజసుత్తవణ్ణనా

౨౧. నన్దవగ్గస్స పఠమే అఞ్ఞతరో భిక్ఖూతి నామగోత్తేన అపాకటో ఏకో ఖీణాసవభిక్ఖు. సో కిర రాజగహవాసీ కులపుత్తో మోగ్గల్లానత్థేరేన సంవేజితో సంసారదోసం దిస్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా సీలాని సోధేత్వా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం గహేత్వా న చిరస్సేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తస్స అపరభాగే ఖరో ఆబాధో ఉప్పజ్జి, సో పచ్చవేక్ఖణాయ అధివాసేన్తో విహరతి. ఖీణాసవానఞ్హి చేతసికదుక్ఖం నామ నత్థి, కాయికదుక్ఖం పన హోతియేవ. సో ఏకదివసం భగవతో ధమ్మం దేసేన్తస్స నాతిదూరే ఠానే దుక్ఖం అధివాసేన్తో పల్లఙ్కేన నిసీది. తేన వుత్తం ‘‘భగవతో అవిదూరే నిసిన్నో హోతీ’’తిఆది.

తత్థ పల్లఙ్కన్తి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం. ఆభుజిత్వాతి బన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉపరిమం సరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వా. ఏవఞ్హి నిసిన్నస్స చమ్మమంసన్హారూని న నమన్తి, తస్మా సో తథా నిసిన్నో హోతి. పురాణకమ్మవిపాకజన్తి పుబ్బే కతస్స కమ్మస్స విపాకభావేన జాతం, పురాణకమ్మవిపాకే వా సుఖదుక్ఖప్పకారే విపాకవట్టసముదాయే తదేకదేసభావేన జాతం. కిం తం? దుక్ఖం. పురాణకమ్మవిపాకజన్తి చ ఇమినా తస్స ఆబాధస్స కమ్మసముట్ఠానతం దస్సేన్తో ఓపక్కమికఉతువిపరిణామజాదిభావం పటిక్ఖిపతి. దుక్ఖన్తి పచురజనేహి ఖమితుం అసక్కుణేయ్యం. తిబ్బన్తి తిఖిణం, అభిభవిత్వా పవత్తియా బహలం వా. ఖరన్తి కక్ఖళం. కటుకన్తి అసాతం. అధివాసేన్తోతి ఉపరి వాసేన్తో సహన్తో ఖమన్తో.

సతో సమ్పజానోతి వేదనాపరిగ్గాహకానం సతిసమ్పజఞ్ఞానం వసేన సతిమా సమ్పజానన్తో చ. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అయం వేదనా నామ హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా, అనిట్ఠారమ్మణాదిపచ్చయే పటిచ్చ ఉప్పన్నత్తా పటిచ్చసముప్పన్నా, ఉప్పజ్జిత్వా ఏకన్తేన భిజ్జనసభావత్తా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా’’తి వేదనాయ అనిచ్చతాసల్లక్ఖణవసేన సతోకారితాయ సతో, అవిపరీతసభావపటివిజ్ఝనవసేన సమ్పజానో చ హుత్వా. అథ వా సతివేపుల్లపత్తియా సబ్బత్థేవ కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుట్ఠు ఉపట్ఠితసతితాయ సతో, తథా పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా పరిగ్గహితసఙ్ఖారతాయ సమ్పజానో. అవిహఞ్ఞమానోతి ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన దుక్ఖధమ్మేన ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహం ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తనయేన అన్ధపుథుజ్జనో వియ న విహఞ్ఞమానో మగ్గేనేవ సముగ్ఘాతితత్తా చేతోదుక్ఖం అనుప్పాదేన్తో కేవలం కమ్మవిపాకజం సరీరదుక్ఖం అధివాసేన్తో సమాపత్తిం సమాపన్నో వియ నిసిన్నో హోతి. అద్దసాతి తం ఆయస్మన్తం అధివాసనఖన్తియా తథా నిసిన్నం అద్దక్ఖి.

ఏతమత్థన్తి ఏతం తాదిసస్సపి రోగస్స వేజ్జాదీహి తికిచ్ఛనత్థం అనుస్సుక్కాపజ్జనకారణం ఖీణాసవానం లోకధమ్మేహి అనుపలేపితసఙ్ఖాతం అత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం సఙ్ఖతధమ్మానం యేహి కేహిచి దుక్ఖధమ్మేహి అవిఘాతపత్తివిభావనం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ సబ్బకమ్మజహస్సాతి పహీనసబ్బకమ్మస్స. అగ్గమగ్గస్స హి ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ అరహతో సబ్బాని కుసలాకుసలకమ్మాని పహీనాని నామ హోన్తి పటిసన్ధిం దాతుం అసమత్థభావతో, యతో అరియమగ్గఞాణం కమ్మక్ఖయకరన్తి వుచ్చతి. భిక్ఖునోతి భిన్నకిలేసతాయ భిక్ఖునో. ధునమానస్స పురే కతం రజన్తి అరహత్తప్పత్తితో పుబ్బే కతం రాగరజాదిమిస్సతాయ రజన్తి లద్ధనామం దుక్ఖవేదనీయం కమ్మం విపాకపటిసంవేదనేన తం ధునన్తస్స విద్ధంసేన్తస్స, అరహత్తప్పత్తియా పరతో పన సావజ్జకిరియాయ సమ్భవోయేవ నత్థి, అనవజ్జకిరియా చ భవమూలస్స సముచ్ఛిన్నత్తా సముచ్ఛిన్నమూలతాయ పుప్ఫం వియ ఫలదానసమత్థతాయ అభావతో కిరియమత్తావ హోతి.

అమమస్సాతి రూపాదీసు కత్థచి మమన్తి గహణాభావతో అమమస్స మమఙ్కారరహితస్స. యస్స హి మమఙ్కారో అత్థి, సో అత్తసినేహేన వేజ్జాదీహి సరీరం పటిజగ్గాపేతి. అరహా పన అమమో, తస్మా సో సరీరజగ్గనేపి ఉదాసీనధాతుకోవ. ఠితస్సాతి చతుబ్బిధమ్పి ఓఘం తరిత్వా నిబ్బానథలే ఠితస్స, పటిసన్ధిగ్గహణవసేన వా సన్ధావనస్స అభావేన ఠితస్స. సేక్ఖపుథుజ్జనా హి కిలేసాభిసఙ్ఖారానం అప్పహీనత్తా చుతిపటిసన్ధివసేన సంసారే ధావన్తి నామ, అరహా పన తదభావతో ఠితోతి వుచ్చతి. అథ వా దసవిధే ఖీణాసవసఙ్ఖాతే అరియధమ్మే ఠితస్స. తాదినోతి ‘‘పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౧౭) నయేన వుత్తాయ పఞ్చవిధాయ అరియిద్ధియా అట్ఠహి లోకధమ్మేహి అకమ్పనియాయ ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ చ సమన్నాగతేన ఇట్ఠాదీసు ఏకసదిసతాసఙ్ఖాతేన తాదీభావేన తాదినో. అత్థో నత్థి జనం లపేతవేతి ‘‘మమ భేసజ్జాదీని కరోథా’’తి జనం లపితుం కథేతుం పయోజనం నత్థి సరీరే నిరపేక్ఖభావతో. పణ్డుపలాసో వియ హి బన్ధనా పవుత్తో సయమేవాయం కాయో భిజ్జిత్వా పతతూతి ఖీణాసవానం అజ్ఝాసయో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘నాభికఙ్ఖామి మరణం, నాభికఙ్ఖామి జీవితం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, నిబ్బిసం భతకో యథా’’తి. (థేరగా. ౬౦౬);

అథ వా యంకిఞ్చి నిమిత్తం దస్సేత్వా ‘‘కిం అయ్యస్స ఇచ్ఛితబ్బ’’న్తి జనం లపేతవే పచ్చయేహి నిమన్తనవసేన లపాపేతుం ఖీణాసవస్స అత్థో నత్థి తాదిసస్స మిచ్ఛాజీవస్స మగ్గేనేవ సముగ్ఘాతితత్తాతి అత్థో. ఇతి భగవా ‘‘కిస్సాయం థేరో అత్తనో రోగం వేజ్జేహి అతికిచ్ఛాపేత్వా భగవతో అవిదూరే నిసీదతీ’’తి చిన్తేన్తానం తస్స అతికిచ్ఛాపనే కారణం పకాసేసి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.