౮. సుప్పవాసాసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే కుణ్డికాయన్తి ఏవంనామకే కోలియానం నగరే. కుణ్డధానవనేతి తస్స నగరస్స అవిదూరే కుణ్డధానసఙ్ఖాతే వనే.

పుబ్బే కిర కుణ్డో నామ ఏకో యక్ఖో తస్మిం వనసణ్డే వాసం కప్పేసి, కుణ్డధానమిస్సకేన చ బలికమ్మేన తుస్సతీతి తస్స తథా తత్థ బలిం ఉపహరన్తి, తేనేతం వనసణ్డం కుణ్డధానవనన్త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తస్స అవిదూరే ఏకా గామపతికా అహోసి, సాపి తస్స యక్ఖస్స ఆణాపవత్తిట్ఠానే నివిట్ఠత్తా తేనేవ పరిపాలితత్తా కుణ్డికాతి వోహరీయిత్థ. అపరభాగే తత్థ కోలియరాజానో నగరం కారేసుం, తమ్పి పురిమవోహారేన కుణ్డికాత్వేవ వుచ్చతి. తస్మిఞ్చ వనసణ్డే కోలియరాజానో భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ వసనత్థాయ విహారం పతిట్ఠాపేసుం, తమ్పి కుణ్డధానవనన్త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. అథ భగవా జనపదచారికం చరన్తో అనుక్కమేన తం విహారం పత్వా తత్థ విహాసి. తేన వుత్తం – ‘‘ఏకం సమయం భగవా కుణ్డికాయం విహరతి కుణ్డధానవనే’’తి.

సుప్పవాసాతి తస్సా ఉపాసికాయ నామం. కోలియధీతాతి కోలియరాజపుత్తీ. సా హి భగవతో అగ్గుపట్ఠాయికా పణీతదాయికానం సావికానం ఏతదగ్గే ఠపితా సోతాపన్నా అరియసావికా. యఞ్హి కిఞ్చి భగవతో యుత్తరూపం ఖాదనీయం భోజనీయం భేసజ్జం వా న తత్థ అఞ్ఞాహి సంవిధాతబ్బం అత్థి, సబ్బం తం సయమేవ అత్తనో పఞ్ఞాయ విచారేత్వా సక్కచ్చం సమ్పాదేత్వా ఉపనేతి. దేవసికఞ్చ అట్ఠసతం సఙ్ఘభత్తపాటిపుగ్గలికభత్తాని దేతి. యో కోచి భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా తం కులం పిణ్డాయ పవిట్ఠో రిత్తహత్థో న గచ్ఛతి. ఏవం ముత్తచాగా పయతపాణీ వోస్సగ్గరతా యాచయోగా దానసంవిభాగరతా. అస్సా కుచ్ఛియం పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో పచ్ఛిమభవికో సావకబోధిసత్తో పటిసన్ధిం గణ్హి. సా తం గబ్భం కేనచిదేవ పాపకమ్మేన సత్త వస్సాని కుచ్ఛినా పరిహరి, సత్తాహఞ్చ మూళ్హగబ్భా అహోసి. తేన వుత్తం – ‘‘సత్త వస్సాని గబ్భం ధారేతి సత్తాహం మూళ్హగబ్భా’’తి.

తత్థ సత్త వస్సానీతి సత్త సంవచ్ఛరాని, అచ్చన్తసంయోగే చ ఇదం ఉపయోగవచనం. గబ్భం ధారేతీతి గబ్భం వహతి, గబ్భినీ హోతీతి అత్థో. సత్తాహం మూళ్హగబ్భాతి సత్త అహాని బ్యాకులగబ్భా. గబ్భో హి పరిపక్కో సమ్పజ్జమానో విజాయనకాలే కమ్మజవాతేహి సఞ్చాలేత్వా పరివత్తితో ఉద్ధంపాదో అధోసిరో హుత్వా యోనిముఖాభిముఖో హోతి, ఏవం సో కత్థచి అలగ్గో బహి నిక్ఖమతి. విపజ్జమానో పన విపరివత్తనవసేన యోనిమగ్గం పిదహిత్వా తిరియం నిపజ్జతి, సయమేవ వా యోనిమగ్గో పిదహతి, సో తత్థ కమ్మజవాతేహి అపరాపరం పరివత్తమానో బ్యాకులో మూళ్హగబ్భోతి వుచ్చతి. తస్సాపి సత్త దివసే ఏవం అహోసి, తేన వుత్తం ‘‘సత్తాహం మూళ్హగబ్భా’’తి.

అయఞ్చ గబ్భో సీవలిత్థేరో. తస్స కథం సత్త వస్సాని గబ్భవాసదుక్ఖం, సత్తాహం మూళ్హగబ్భభావప్పత్తి, మాతు చస్సాపి సోతాపన్నాయ అరియసావికాయ తథా దుక్ఖానుభవనం జాతన్తి? వుచ్చతే – అతీతే కాసికరాజే బారాణసియం రజ్జం కారేన్తే ఏకో కోసలరాజా మహన్తేన బలేనాగన్త్వా బారాణసిం గహేత్వా తం రాజానం మారేత్వా తస్స అగ్గమహేసిం అత్తనో అగ్గమహేసిం అకాసి. బారాణసిరఞ్ఞో పన పుత్తో పితు మరణకాలే నిద్ధమనద్వారేన పలాయిత్వా అత్తనో ఞాతిమిత్తబన్ధవే ఏకజ్ఝం కత్వా అనుక్కమేన బలం సంహరిత్వా బారాణసిం ఆగన్త్వా అవిదూరే మహన్తం ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా తస్స రఞ్ఞో పణ్ణం పేసేసి ‘‘రజ్జం వా దేతు, యుద్ధం వా’’తి. రాజకుమారస్స మాతా సాసనం సుత్వా ‘‘యుద్ధేన కమ్మం నత్థి, సబ్బదిసాసు సఞ్చారం పచ్ఛిన్దిత్వా బారాణసినగరం పరివారేతు, తతో దారూదకభత్తపరిక్ఖయేన కిలన్తా నగరే మనుస్సా వినావ యుద్ధేన రాజానం గహేత్వా దస్సన్తీ’’తి పణ్ణం పేసేసి. సో మాతు సాసనం సుత్వా చత్తారి మహాద్వారాని రక్ఖన్తో సత్త వస్సాని నగరం ఉపరున్ధి, నగరే మనుస్సా చూళద్వారేన నిక్ఖమిత్వా దారూదకాని ఆహరన్తి, సబ్బకిచ్చాని కరోన్తి.

అథ రాజకుమారస్స మాతా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘బాలో మమ పుత్తో ఉపాయం న జానాతి, గచ్ఛథ, అస్స చూళద్వారాని పిధాయ నగరం ఉపరున్ధతూతి వదేథా’’తి పుత్తస్స గూళ్హసాసనం పహిణి. సో మాతు సాసనం సుత్వా సత్త దివసే తథా అకాసి. నాగరా బహి నిక్ఖమితుం అలభన్తా సత్తమే దివసే తస్స రఞ్ఞో సీసం గహేత్వా కుమారస్స అదంసు. కుమారో నగరం పవిసిత్వా రజ్జం అగ్గహేసి. సో తదా సత్త వస్సాని నగరరున్ధనకమ్మనిస్సన్దేన ఏతరహి సత్త వస్సాని మాతుకుచ్ఛిసఙ్ఖాతాయ లోహితకుమ్భియా వసి, అవసేసతో పన సత్తాహం నగరూపరున్ధనేన సత్తాహం మూళ్హగబ్భభావం ఆపజ్జి. జాతకట్ఠకథాయం పన ‘‘సత్త దివసాని నగరం రున్ధిత్వా గహితకమ్మనిస్సన్దేన సత్తవస్సాని లోహితకుమ్భియం వసిత్వా సత్తాహం మూళ్హగబ్భభావం ఆపజ్జీ’’తి వుత్తం. యం పన సో పదుముత్తరసమ్మాసమ్బుద్ధపాదమూలే ‘‘లాభీనం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి మహాదానం దత్వా పత్థనం అకాసి, యఞ్చ విపస్సిస్స భగవతో కాలే నాగరేహి సద్ధిం సహస్సగ్ఘనికం గుళదధిం దత్వా పత్థనం అకాసి, తస్సానుభావేన లాభీనం అగ్గో జాతో. సుప్పవాసాపి ‘‘నగరం రున్ధిత్వా గణ్హ, తాతా’’తి పేసితభావేన సత్త వస్సాని కుచ్ఛినా గబ్భం పరిహరిత్వా సత్తాహం మూళ్హగబ్భాజాతా. ఏవం తే మాతాపుత్తా అత్తనో కమ్మస్స అనురూపం ఈదిసం దుక్ఖం పటిసంవేదింసు.

తీహి వితక్కేహీతి రతనత్తయగుణానుస్సతిపటిసంయుత్తేహి తీహి సమ్మావితక్కేహి. అధివాసేతీతి మూళ్హగబ్భతాయ ఉప్పన్నదుక్ఖం సహతి. సా హి భగవతో సమ్బుద్ధభావం, అరియసఙ్ఘస్స సుప్పటిపత్తిం, నిబ్బానస్స చ దుక్ఖనిస్సరణభావం అనుస్సరన్తీ అత్తనో ఉప్పజ్జమానదుక్ఖం అమనసికరణేనేవ అభిభవిత్వా ఖమతి. తేన వుత్తం ‘‘తీహి వితక్కేహి అధివాసేతీ’’తి.

సమ్మాసమ్బుద్ధో వతాతిఆది తేసం వితక్కానం పవత్తిఆకారదస్సనం. తస్సత్థో – యో భగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి భగవా లోకనాథో సమ్మా అవిపరీతం సామం సయమేవ సబ్బధమ్మే అహో వత బుద్ధో, సో భగవా ఏవరూపస్స ఏతరహి మయా అనుభవియమానస్స అఞ్ఞస్స చ ఏవంజాతికస్స సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స పహానాయ అచ్చన్తం అనుప్పాదనిరోధాయ ధమ్మం కథేతి, అవిపరీతధమ్మం కథేతి. అవిపరీతధమ్మదేసనతాయ హి సత్థు సమ్మాసమ్బోధిసిద్ధి. తస్స యథావుత్తగుణస్స భగవతో ధమ్మస్సవనన్తే జాతత్తా సీలదిట్ఠిసామఞ్ఞేన సంహతత్తా చ సావకసఙ్ఘోతి లద్ధనామో అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహో సుప్పటిపన్నో వత అహో వత సమ్మా పటిపన్నో, యో అరియసఙ్ఘో ఏవరూపస్స ఈదిసస్స వట్టదుక్ఖస్స పహానాయ అనుప్పాదనిరోధాయ అనివత్తిపటిపదం పటిపన్నో. సుసుఖం వత అహో వత సుట్ఠు సుఖం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటం నిబ్బానం, యస్మిం నిబ్బానే ఈదిసం వట్టదుక్ఖం న ఉపలబ్భతీతి. ఏత్థ చ పటిపజ్జమానాపి పటిపన్నా ఇచ్చేవ వుత్తా పటిపత్తియా అనివత్తిభావతో. అథ వా ఉప్పన్నసద్దో వియ పటిపన్నసద్దో వత్తమానత్థోపి వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో’’తి.

సామికన్తి అత్తనో పతిం కోలియరాజపుత్తం. ఆమన్తేసీతి అభాసి. మమ వచనేన భగవతో పాదే సిరసా వన్దాహీతి మయ్హం వచనేన చక్కలక్ఖణప్పటిమణ్డితాని వికసితపదుమసస్సిరీకాని భగవతో చరణాని తవ సిరసా వన్దాహి, ఉత్తమఙ్గేన అభివాదనం కరోహీతి అత్థో. అప్పాబాధన్తిఆదీసు ఆబాధోతి విసభాగవేదనా వుచ్చతి, యా ఏకదేసే ఉప్పజ్జిత్వాపి సకలసరీరం అయపట్టేన ఆబన్ధిత్వా వియ గణ్హతి. ఆతఙ్కోతి కిచ్ఛజీవితకరో రోగో. అథ వా యాపేతబ్బరోగో ఆతఙ్కో, ఇతరో ఆబాధో. ఖుద్దకో వా రోగో ఆతఙ్కో, బలవా ఆబాధో. కేచి పన ‘‘అజ్ఝత్తసముట్ఠానో ఆబాధో, బహిద్ధాసముట్ఠానో ఆతఙ్కో’’తి వదన్తి. తదుభయస్సాపి అభావం పుచ్ఛాతి వదతి. గిలానస్సేవ చ ఉట్ఠానం నామ గరుకం హోతి, కాయే బలం న హోతి, తస్మా నిగ్గేలఞ్ఞతాయ లహుపరివత్తిసఙ్ఖాతం కాయస్స లహుట్ఠానం సరీరబలఞ్చ పుచ్ఛాతి వదతి. ఫాసువిహారన్తి ఠాననిసిన్నగమనసయనసఙ్ఖాతేసు చతూసు ఇరియాపథేసు సుఖవిహారఞ్చ పుచ్ఛాతి వదతి. అథస్స పుచ్ఛితబ్బాకారం దస్సేన్తీ ‘‘సుప్పవాసా, భన్తే’’తిఆదిమాహ. ఏవఞ్చ వదేహీతి ఇదాని వత్తబ్బాకారం నిదస్సేతి.

పరమన్తి వచనసమ్పటిచ్ఛనం. తేన సాధు, భద్దే, యథా వుత్తం, తథా పటిపజ్జామీతి దస్సేతి. కోలియపుత్తోతి సుప్పవాసాయ సామికో కోలియరాజపుత్తో. సుఖినీ హోతూతి సదేవకే లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యో సత్థా సుప్పవాసాయ పేసితవన్దనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తదనన్తరం అత్తనో మేత్తావిహారసంసూచకం బుద్ధాచిణ్ణం సుఖూపసంహారం తస్సా సామఞ్ఞతో పకాసేత్వా పున తస్సా పుత్తస్స చ గబ్భవిపత్తిమూలకదుక్ఖుప్పత్తిపటిక్ఖేపముఖేన సుఖూపసంహారం నిదస్సేన్తో ‘‘సుఖినీ…పే… అరోగా, అరోగం పుత్తం విజాయతూ’’తి ఆహ.

సహ వచనాతి భగవతో వచనేన సహేవ. యస్మిం కాలే భగవా తథా అవోచ, తస్మింయేవ కాలే తమ్పి కమ్మం పరిక్ఖయం అగమాసి. తస్స పరిక్ఖీణభావం ఓలోకేత్వా సత్థా తథా అభాసి. అపరే పన వదన్తి – సచే తథా సత్థా నాచిక్ఖిస్సా, తతో పరమ్పి కిఞ్చి కాలం తస్సా తం దుక్ఖం అనుబన్ధిస్సా. యస్మా పన భగవతా ‘‘సుఖినీ అరోగా అరోగఞ్చ పుత్తం విజాయతూ’’తి వుత్తం, తస్మా తస్స వచనసమకాలమేవ సో గబ్భో బ్యాకులభావం విజహిత్వా సుఖేనేవ బహి నిక్ఖమి, ఏవం తేసం మాతాపుత్తానం సోత్థి అహోసి. అచిన్తేయ్యో హి బుద్ధానం బుద్ధానుభావో. యథా హి పటాచారాయ పియవిప్పయోగసమ్భూతేన సోకేన ఉమ్మాదం పత్వా –

‘‘ఉభో పుత్తా కాలకతా, పన్థే మయ్హం పతీ మతో;

మాతా పితా చ భాతా చ, ఏకచితకమ్హి ఝాయరే’’తి. (అప. థేరీ ౨.౨.౪౯౮) –

వత్వా జాతరూపేనేవ చరన్తియా ‘‘సతిం పటిలభాహి భగినీ’’తి భగవతో వచనసమనన్తరమేవ ఉమ్మాదో వూపసమి, తథా సుప్పియాపి ఉపాసికా అత్తనావ అత్తనో ఊరుయం కతేన మహావణేన వుట్ఠాతుం అసక్కోన్తీ సయనపిట్ఠే నిపన్నా ‘‘ఆగన్త్వా మం వన్దతూ’’తి వచనసమనన్తరమేవ వణే పాకతికే జాతే సయమేవ గన్త్వా భగవన్తం వన్దీతి ఏవమాదీని వత్థూని ఇధ ఉదాహరితబ్బానీతి.

ఏవం, భన్తేతి, భన్తే, యథా భగవా సపుత్తాయ మాతుయా అరోగభావం ఆసీసన్తో ఆహ – ‘‘సుఖినీ అరోగా అరోగం పుత్తం విజాయతూ’’తి, తం ఏవమేవ. న హి కదాచి బుద్ధానం భగవన్తానం వచనస్స అఞ్ఞథాభావోతి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘ఏవమత్థూ’’తి వదన్తి, అపరే ‘‘హోతూ’’తి పదస్స అత్థం ఆనేత్వా వణ్ణయన్తి. అభినన్దిత్వాతి కరవీకరుతమఞ్జునా బ్రహ్మస్సరేన భగవతా వుచ్చమానే తస్మిం వచనే పీతిసోమనస్సపటిలాభతో అభిముఖభావేన నన్దిత్వా. అనుమోదిత్వాతి తతో పచ్ఛాపి సమ్మోదనం ఉప్పాదేత్వా, చిత్తేన వా అభినన్దిత్వా వాచాయ అనుమోదిత్వా, వచనసమ్పత్తియా వా అభినన్దిత్వా అత్థసమ్పత్తియా అనుమోదిత్వా. సకం ఘరం పచ్చాయాసీతి అత్తనో ఘరం పటిగచ్ఛి. యే పన ‘‘యేన సకం ఘర’’న్తి పఠన్తి, తేసం యదిపి య-త-సద్దానం సమ్బన్ధభావతో ‘‘తేనా’’తి పదం వుత్తమేవ హోతి, తథాపి ‘‘పటియాయిత్వా’’తి పాఠసేసో యోజేతబ్బో హోతి.

విజాతన్తి పజాతం, పసుతన్తి అత్థో. అచ్ఛరియన్తి అన్ధస్స పబ్బతారోహనం వియ నిచ్చం న హోతీతి అచ్ఛరియం, అయం తావ సద్దనయో. అట్ఠకథాసు పన ‘‘అచ్ఛరాయోగ్గం అచ్ఛరియ’’న్తి వుత్తం, అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తన్తి అత్థో. వతాతి సమ్భావనే, అహో అచ్ఛరియన్తి అత్థో. భోతి ధమ్మాలపనం. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అబ్భుతం.

తథాగతస్సాతి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో – తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథవాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతో.

కథం భగవా తథా ఆగతోతి తథాగతో? యథా సబ్బలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపన్నా పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా ఆగతాతి. కిం వుత్తం హోతి? యేన అభినీహారేన తే భగవన్తో ఆగతా, తేన అట్ఠగుణసమన్నాగతేన అయమ్పి భగవా ఆగతో. యథా చ తే భగవన్తో దానపారమిం పూరేత్వా సీలనేక్ఖమ్మపఞ్ఞావీరియఖన్తిసచ్చఅధిట్ఠానమేత్తాఉపేక్ఖాపారమీతి ఇమా దస పారమియో, దస ఉపపారమియో, దస పరమత్థపారమియోతి సమతింస పారమియో పూరేత్వా పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజిత్వా పుబ్బయోగపుబ్బచరియధమ్మక్ఖానఞాతత్థచరియాదయో పూరేత్వా బుద్ధిచరియాయ కోటిం పత్వా ఆగతా, తథా అయమ్పి భగవా ఆగతో. యథా చ తే భగవన్తో చత్తారో సతిపట్ఠానే…పే… అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేత్వా బ్రూహేత్వా ఆగతా, తథా అయమ్పి భగవా ఆగతో. ఏవం తథా ఆగతోతి తథాగతో.

కథం తథా గతోతి తథాగతో? యథా సమ్పతిజాతా తే భగవన్తో సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠాయ ఉత్తరాభిముఖా సత్తపదవీతిహారేన గతా, సేతచ్ఛత్తే ధారియమానే సబ్బావ దిసా అనువిలోకేసుం, ఆసభిఞ్చ వాచం భాసింసు లోకే అత్తనో జేట్ఠసేట్ఠభావం పకాసేన్తా, తఞ్చ నేసం గమనం తథం అహోసి అవితథం అనేకేసం విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభావేన, తథా అయమ్పి భగవా గతో, తఞ్చస్స గమనం కథం అహోసి అవితథం తేసఞ్ఞేవ విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభావేన. ఏవం తథా గతోతి తథాగతో.

యథా వా తే భగవన్తో నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దం పహాయ గతా, అబ్యాపాదేన బ్యాపాదం, ఆలోకసఞ్ఞాయ థినమిద్ధం, అవిక్ఖేపేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం, ధమ్మవవత్థానేన విచికిచ్ఛం పహాయ గతా, ఞాణేన అవిజ్జం పదాలేత్వా, పామోజ్జేన అరతిం వినోదేత్వా, అట్ఠసమాపత్తీహి అట్ఠారసహి మహావిపస్సనాహి చతూహి చ అరియమగ్గేహి తం తం పటిపక్ఖం పహాయ గతా, ఏవం అయమ్పి భగవా గతో. ఏవమ్పి తథా గతోతి తథాగతో.

కథం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో? పథవీధాతుయా కక్ఖళలక్ఖణం, ఆపోధాతుయా పగ్ఘరణలక్ఖణం, తేజోధాతుయా ఉణ్హత్తలక్ఖణం, వాయోధాతుయా విత్థమ్భనలక్ఖణం, ఆకాసధాతుయా అసమ్ఫుట్ఠలక్ఖణం, రూపస్స రుప్పనలక్ఖణం, వేదనాయ వేదయితలక్ఖణం, సఞ్ఞాయ సఞ్జాననలక్ఖణం, సఙ్ఖారానం అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణం, విఞ్ఞాణస్స విజాననలక్ఖణన్తి ఏవం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం, ద్వాదసన్నం ఆయతనానం, అట్ఠారసన్నం ధాతూనం, బావీసతియా ఇన్ద్రియానం, చతున్నం సచ్చానం, ద్వాదసపదికస్స పచ్చయాకారస్స, చతున్నం సతిపట్ఠానానం, చతున్నం సమ్మప్పధానానం, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం, పఞ్చన్నం బలానం, సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం, అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స, సత్తన్నం విసుద్ధీనం, అమతోగధస్స నిబ్బానస్సాతి ఏవం తస్స తస్స ధమ్మస్స యం సభావసరసలక్ఖణం, తం తథం అవితథం అనఞ్ఞథం లక్ఖణం ఞాణగతియా ఆగతో అవిరజ్ఝిత్వా పత్తో అధిగతోతి తథాగతో. ఏవం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో.

కథం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో? తథధమ్మా నామ చత్తారి అరియసచ్చాని. యథాహ – ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. కతమాని చత్తారి? ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦) విత్థారో. తాని చ భగవా అభిసమ్బుద్ధో, తస్మా తథానం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతో.

అపిచ జరామరణస్స జాతిపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో…పే… సఙ్ఖారానం అవిజ్జాపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో, తథా అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయట్ఠో…పే... జాతియా జరామరణస్స పచ్చయట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో, తం సబ్బం భగవా అభిసమ్బుద్ధో, తస్మాపి తథానం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతో. అభిసమ్బుద్ధత్థో హి ఏత్థ గతసద్దోతి. ఏవం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో.

కథం తథదస్సితాయ తథాగతో? యం సదేవకే…పే… సదేవమనుస్సాయ పజాయ అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం చక్ఖుద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛన్తం రూపారమ్మణం నామ అత్థి, తం భగవా సబ్బాకారతో జానాతి పస్సతి. ఏవం జానతా పస్సతా చ తేన తం ఇట్ఠానిట్ఠాదివసేన వా దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతేసు లబ్భమానకపదవసేన వా ‘‘కతమం తం రూపం రూపాయతనం, యం రూపం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వణ్ణనిభా సనిదస్సనం సప్పటిఘం నీలం పీతక’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౬౧౬) నయేన అనేకేహి నామేహి తేరసహి వారేహి ద్విపఞ్ఞాసాయ నయేహి విభజ్జమానం తథమేవ హోతి, వితథం నత్థి. ఏస నయో సోతద్వారాదీసు ఆపాథమాగచ్ఛన్తేసు సద్దాదీసు. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స…పే… సదేవమనుస్సాయ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, తమహం జానామి, తమహం అబ్భఞ్ఞాసిం, తం తథాగతస్స విదితం, తం తథాగతో న ఉపట్ఠాసీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪).

ఏవం తథదస్సితాయ తథాగతో. తత్థ తథదస్సీఅత్థే తథాగతోతి పదసమ్భవో వేదితబ్బో.

కథం తథవాదితాయ తథాగతో? యం రత్తిం భగవా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి, ఏత్థన్తరే పఞ్చచత్తాలీసవస్సపరిమాణకాలం యం భగవతా భాసితం లపితం సుత్తగేయ్యాది, సబ్బం తం పరిసుద్ధం పరిపుణ్ణం రాగమదాదినిమ్మథనం ఏకసదిసం తథం అవితథం. తేనాహ –

‘‘యఞ్చ, చున్ద, రత్తిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతి, యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి, యం ఏతస్మిం అన్తరే భాసతి లపతి నిద్దిసతి, సబ్బం తం తథేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా, తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౮).

గదఅత్థో ఏత్థ గతసద్దో. ఏవం తథవాదితాయ తథాగతో.

అపిచ ఆగదనం ఆగదో, వచనన్తి అత్థో. తథో అవితథో అవిపరీతో ఆగదో అస్సాతి దకారస్స తకారం కత్వా తథాగతోతి ఏవమేత్థ పదసిద్ధి వేదితబ్బా.

కథం తథాకారితాయ తథాగతో? భగవతో హి వాచాయ కాయో అనులోమేతి, కాయస్సపి వాచా, తస్మా యథావాదీ తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ చ హోతి. ఏవంభూతస్స చస్స యథావాచా, కాయోపి తథా గతో పవత్తోతి అత్థో. యథా చ కాయో, వాచాపి తథా గతా పవత్తాతి తథాగతో. తేనాహ –

‘‘యథావాదీ, భిక్ఖవే, తథాగతో తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ. ఇతి యథావాదీ తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩).

ఏవం తథాకారితాయ తథాగతో.

కథం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో? యస్మా ఉపరి భవగ్గం హేట్ఠా అవీచిం పరియన్తం కరిత్వా తిరియం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు సబ్బసత్తే అభిభవతి సీలేనపి సమాధినాపి పఞ్ఞాయపి విముత్తియాపి విముత్తిఞాణదస్సనేనపి, న తస్స తులా వా పమాణం వా అత్థి, అథ ఖో అతులో అప్పమేయ్యో అనుత్తరో దేవదేవో సక్కానం అతిసక్కో, బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా సబ్బసత్తుత్తమో, తస్మా తథాగతో. తేనాహ –

‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… సదేవమనుస్సాయ తథాగతో అభిభూ అనభిభూతో అఞ్ఞదత్థుదసో వసవత్తి, తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩).

తత్రాయం పదసిద్ధి – అగదో వియ అగదో, దేసనావిలాసో చేవ పుఞ్ఞుస్సయో చ. తేన సో మహానుభావో భిసక్కో వియ దిబ్బాగదేన సప్పే సబ్బపరప్పవాదినో సదేవకఞ్చ లోకం అభిభవతి. ఇతి సబ్బలోకాభిభవనే తథో అవితథో అవిపరీతో యథావుత్తోవ అగదో ఏతస్సాతి దకారస్స తకారం కత్వా తథాగతోతి వేదితబ్బో. ఏవం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో.

అపిచ తథాయ గతోతి తథాగతో, తథం గతోతి తథాగతో. తత్థ సకలలోకం తీరణపరిఞ్ఞాయ తథాయ గతో అవగతోతి తథాగతో. లోకసముదయం పహానపరిఞ్ఞాయ తథాయ గతో అతీతోతి తథాగతో. లోకనిరోధం సచ్ఛికిరియాయ తథాయ గతో అధిగతోతి తథాగతో. లోకనిరోధగామినిం పటిపదం తథం గతో పటిపన్నోతి తథాగతో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘లోకో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకస్మా తథాగతో విసంయుత్తో. లోకసముదయో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకసముదయో తథాగతస్స పహీనో, లోకనిరోధో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకనిరోధో తథాగతస్స సచ్ఛికతో. లోకనిరోధగామినీ పటిపదా, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా, లోకనిరోధగామినీ పటిపదా తథాగతస్స భావితా. యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స…పే… సబ్బం తం తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధం. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩).

అపరేహిపి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో – తథాయ ఆగతోతి తథాగతో, తథాయ గతోతి తథాగతో, తథాని ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథావిధోతి తథాగతో, తథా పవత్తితోతి తథాగతో, తథేహి అగతోతి తథాగతో, తథా గతభావేన తథాగతో.

కథం తథాయ ఆగతోతి తథాగతో? యా సా భగవతా సుమేధభూతేన దీపఙ్కరదసబలస్స పాదమూలే –

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం,

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీ’’తి. (బు. వం. ౨.౫౯) –

ఏవం వుత్తం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం అభినీహారం సమ్పాదేన్తేన ‘‘అహం సదేవకం లోకం తిణ్ణో తారేస్సామి, ముత్తో మోచేస్సామి, దన్తో దమేస్సామి, సన్తో సమేస్సామి, అస్సత్థో అస్సాసేస్సామి, పరినిబ్బుతో పరినిబ్బాపేస్సామి, బుద్ధో బోధేస్సామీ’’తి మహాపటిఞ్ఞా పవత్తితా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కిం మే ఏకేన తిణ్ణేన, పురిసేన థామదస్సినా;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, సన్తారేస్సం సదేవకం.

‘‘ఇమినా మే అధికారేన, కతేన పురిసుత్తమే;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, తారేమి జనతం బహుం.

‘‘సంసారసోతం ఛిన్దిత్వా, విద్ధంసేత్వా తయో భవే;

ధమ్మనావం సమారుయ్హ, సన్తారేస్సం సదేవకం.

‘‘కిం మే అఞ్ఞాతవేసేన, ధమ్మం సచ్ఛికతేనిధ;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, బుద్ధో హేస్సం సదేవకే’’తి. (బు. వం. ౨.౫౫-౫౮);

తం పనేతం మహాపటిఞ్ఞం సకలస్సాపి బుద్ధకరధమ్మసముదాయస్స పవిచయ పచ్చవేక్ఖణసమాదానానం కారణభూతం అవిసంవాదేత్వా లోకనాయకో యస్మా మహాకప్పానం సతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సక్కచ్చం నిరన్తరం నిరవసేసతో దానపారమిఆదయో సమతింసపారమియో పూరేత్వా, అఙ్గపరిచ్చాగాదయో పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజిత్వా, సచ్చాధిట్ఠానాదీని చత్తారి అధిట్ఠానాని పరిబ్రూహేత్వా, పుఞ్ఞఞాణసమ్భారే సమ్భరిత్వా, పుబ్బయోగపుబ్బచరియధమ్మక్ఖానఞాతత్థచరియాదయో ఉక్కంసాపేత్వా, బుద్ధిచరియం పరమకోటిం పాపేత్వా, అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝి, తస్మా తస్సేవ సా మహాపటిఞ్ఞా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా, న తస్స వాలగ్గమత్తమ్పి వితథం అత్థి. తథా హి దీపఙ్కరదసబలో కోణ్డఞ్ఞో మఙ్గలో…పే… కస్సపో భగవాతి ఇమే చతువీసతి సమ్మాసమ్బుద్ధా పటిపాటియా ఉప్పన్నా ‘‘బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరింసు. ఏవం చతువీసతియా బుద్ధానం సన్తికే లద్ధబ్యాకరణో యే తే కతాభినీహారేహి బోధిసత్తేహి లద్ధబ్బా ఆనిసంసా, తే లభిత్వావ ఆగతోతి తాయ యథావుత్తాయ మహాపటిఞ్ఞాయ తథాయ అభిసమ్బుద్ధభావం ఆగతో అధిగతోతి తథాగతో. ఏవం తథాయ ఆగతోతి తథాగతో.

కథం తథాయ గతోతి తథాగతో? యాయ మహాకరుణాయ లోకనాథో మహాదుక్ఖసమ్బాధప్పటిపన్నం సత్తనికాయం దిస్వా ‘‘తస్స నత్థఞ్ఞో కోచి పటిస్సరణం, అహమేవ నమితో సంసారదుక్ఖతో ముత్తో మోచేస్సామీ’’తి సముస్సాహితమానసో మహాభినీహారమకాసి. కత్వా చ యథాపణిధానం సకలలోకహితసమ్పాదనాయ ఉస్సుక్కమాపన్నో అత్తనో కాయజీవితనిరపేక్ఖో పరేసం సోతపథాగమనమత్తేనపి చిత్తుత్రాససముప్పాదికా అతిదుక్కరా దుక్కరచరియా సమాచరన్తో యథా మహాబోధియా పటిపత్తి హానభాగియా సంకిలేసభాగియా ఠితిభాగియా వా న హోతి, అథ ఖో ఉత్తరుత్తరి విసేసభాగియావ హోతి, తథా పటిపజ్జమానో అనుపుబ్బేన నిరవసేసే బోధిసమ్భారే సమ్పాదేత్వా అభిసమ్బోధిం పాపుణి. తతో పరఞ్చ తాయేవ మహాకరుణాయ సఞ్చోదితమానసో పవివేకరతిం పరమఞ్చ సన్తం విమోక్ఖసుఖం పహాయ బాలజనబహులే లోకే తేహి సముప్పాదితం సమ్మానావమానవిప్పకారం అగణేత్వా వినేయ్యజనస్స వినయనేన నిరవసేసం బుద్ధకిచ్చం నిట్ఠపేసి. తత్థ యో భగవతో సత్తేసు మహాకరుణాయ సమోక్కమనాకారో, సో పరతో ఆవిభవిస్సతి. యథా చ బుద్ధభూతస్స లోకనాథస్స సత్తేసు మహాకరుణా, ఏవం బోధిసత్తభూతస్సపి మహాభినీహారకాలాదీసూతి సబ్బత్థ సబ్బదా చ ఏకసదిసతాయ తథా అవితథా అనఞ్ఞథా, తస్మా తీసుపి అవత్థాసు సబ్బసత్తేసు సమానరసాయ తథాయ మహాకరుణాయ సకలలోకహితాయ గతో పటిపన్నోతి తథాగతో. ఏవం తథాయ గతోతి తథాగతో.

కథం తథాని ఆగతోతి తథాగతో? తథాని నామ చత్తారి అరియమగ్గఞాణాని. తాని హి ఇదం దుక్ఖం, అయం దుక్ఖసముదయో, అయం దుక్ఖనిరోధో, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి ఏవం సబ్బఞేయ్యధమ్మసఙ్గాహకానం పవత్తినివత్తితదుభయహేతుభూతానం చతున్నం అరియసచ్చానం దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో, సముదయస్స ఆయూహనట్ఠో నిదానట్ఠో సంయోగట్ఠో పలిబోధట్ఠో, నిరోధస్స నిస్సరణట్ఠో వివేకట్ఠో అసఙ్ఖతట్ఠో అమతట్ఠో, మగ్గస్స నియ్యానట్ఠో హేత్వట్ఠో దస్సనట్ఠో ఆధిపతేయ్యట్ఠోతిఆదీనం తబ్బిభాగానఞ్చ యథాభూతసభావావబోధవిబన్ధకస్స సంకిలేసపక్ఖస్స సముచ్ఛిన్దనేన పటిలద్ధాయ తత్థ అసమ్మోహాభిసమయసఙ్ఖాతాయ అవిపరీతాకారప్పవత్తియా ధమ్మానం సభావసరసలక్ఖణస్స అవిసంవాదనతో తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని, తాని భగవా అనఞ్ఞనేయ్యో సయమేవ ఆగతో అధిగతో, తస్మా తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

యథా చ మగ్గఞాణాని, ఏవం భగవతో తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణాని చతుపటిసమ్భిదాఞాణాని చతువేసారజ్జఞాణాని పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదఞాణాని ఛఅసాధారణఞాణాని సత్తబోజ్ఝఙ్గవిభావనఞాణాని అట్ఠమగ్గఙ్గవిభావనఞాణాని నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తిఞాణాని దసబలఞాణాని చ తథభావే వేదితబ్బాని.

తత్రాయం విభావనా – యఞ్హి కిఞ్చి అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం హీనాదిభేదభిన్నాసు అతీతాసు ఖన్ధాయతనధాతూసు సభావకిచ్చాది అవత్థావిసేసాది ఖన్ధప్పటిబద్ధనామగోత్తాది చ జానితబ్బం. అనిన్ద్రియబద్ధేసు చ అతిసుఖుమతిరోహితవిదూరదేసేసుపి రూపధమ్మేసు యో తంతంపచ్చయవిసేసేహి సద్ధిం పచ్చయుప్పన్నానం వణ్ణసణ్ఠానగన్ధరసఫస్సాదివిసేసో, తత్థ సబ్బత్థేవ హత్థతలే ఠపితఆమలకే వియ పచ్చక్ఖతో అప్పటిహతం భగవతో ఞాణం పవత్తతి, తథా అనాగతాసు పచ్చుప్పన్నాసు చాతి ఇమాని తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణాని నామ. యథాహ –

‘‘అతీతంసే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, అనాగతంసే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, పచ్చుప్పన్నంసే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౩.౫).

తాని పనేతాని తత్థ తత్థ ధమ్మానం సభావసరసలక్ఖణస్స అవిసంవాదనతో తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని, తాని భగవా సయమ్భూఞాణేన అధిగఞ్ఛీతి. ఏవమ్పి తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

తథా అత్థప్పటిసమ్భిదా ధమ్మప్పటిసమ్భిదా నిరుత్తిప్పటిసమ్భిదా పటిభానప్పటిసమ్భిదాతి చతస్సో పటిసమ్భిదా. తత్థ అత్థప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం అత్థప్పభేదగతం ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా. ధమ్మప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం ధమ్మప్పభేదగతం ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా. నిరుత్తిప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం నిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిప్పటిసమ్భిదా. పటిభానప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం పటిభానప్పభేదగతం ఞాణం పటిభానప్పటిసమ్భిదా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అత్థే ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా, ధమ్మే ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా, తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణం నిరుత్తిప్పటిసమ్భిదా, ఞాణేసు ఞాణం పటిభానప్పటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౮-౭౨౧).

ఏత్థ చ హేతుఅనుసారేన అరణీయతో అధిగన్తబ్బతో చ సఙ్ఖేపతో హేతుఫలం అత్థో నామ. పభేదతో పన యం కిఞ్చి పచ్చయుప్పన్నం, నిబ్బానం, భాసితత్థో, విపాకో, కిరియాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా అత్థో. తం అత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం అత్థే పభేదగతం ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా. ధమ్మోతి సఙ్ఖేపతో పచ్చయో. సో హి యస్మా తం తం అత్థం విదహతి పవత్తేతి చేవ పాపేతి చ, తస్మా ధమ్మోతి వుచ్చతి, పభేదతో పన యో కోచి ఫలనిబ్బత్తనకో హేతు అరియమగ్గో భాసితం కుసలం అకుసలన్తి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ధమ్మో, తం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘దుక్ఖే ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా, దుక్ఖసముదయే ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా, దుక్ఖనిరోధే ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౯).

అథ వా హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా, హేతుఫలే ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా. యే ధమ్మా జాతా భూతా సఞ్జాతా నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తా పాతుభూతా, ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా. యమ్హా ధమ్మా తే ధమ్మా జాతా భూతా సఞ్జాతా నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తా పాతుభూతా, తేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా. జరామరణే ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా, జరామరణసముదయే ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా. జరామరణనిరోధే ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా, జరామరణనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా. జాతియా, భవే, ఉపాదానే, తణ్హాయ, వేదనాయ, ఫస్సే, సళాయతనే, నామరూపే, విఞ్ఞాణే, సఙ్ఖారేసు ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా, సఙ్ఖారసముదయే ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా. సఙ్ఖారనిరోధే ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా, సఙ్ఖారనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా.

‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం జానాతి సుత్తం గేయ్యం…పే… వేదల్లం, అయం వుచ్చతి ధమ్మప్పటిసమ్భిదా. సో తస్స తస్సేవ భాసితస్స అత్థం జానాతి ‘అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో, అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో’తి, అయం వుచ్చతి అత్థప్పటిసమ్భిదా.

‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా యం యం వా పనారబ్భ, తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతి…పే… ఇమే ధమ్మా కుసలా. ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా, తేసం విపాకే ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా’’తిఆది (విభ. ౭౨౪-౭౨౫) విత్థారో.

యా పనేతస్మిం అత్థే చ ధమ్మే చ సభావనిరుత్తి అబ్యభిచారవోహారో అభిలాపో, తస్మిం సభావనిరుత్తాభిలాపే మాగధికాయ సబ్బసత్తానం మూలభాసాయ ‘‘అయం సభావనిరుత్తి, అయం అసభావనిరుత్తీ’’తి పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిప్పటిసమ్భిదా. యథావుత్తేసు తేసు ఞాణేసు గోచరకిచ్చతో విత్థారతో పవత్తం సబ్బమ్పి తం ఞాణం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం ఞాణే పభేదగతం ఞాణం పటిభానప్పటిసమ్భిదా. ఇతి ఇమాని చత్తారి పటిసమ్భిదాఞాణాని సయమేవ భగవతా అధిగతాని అత్థధమ్మాదికే తస్మిం తస్మిం అత్తనో విసయే అవిసంవాదనవసేన అవిపరీతాకారప్పవత్తియా తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. ఏవమ్పి భగవా తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

తథా యంకిఞ్చి ఞేయ్యం నామ, సబ్బం తం భగవతా సబ్బాకారేన ఞాతం దిట్ఠం అధిగతం అభిసమ్బుద్ధం. తథా హిస్స అభిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యతో బుద్ధా, పరిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా పరిఞ్ఞేయ్యతో, పహాతబ్బా ధమ్మా పహాతబ్బతో, సచ్ఛికాతబ్బా ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బతో, భావేతబ్బా ధమ్మా భావేతబ్బతో, యతో నం కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా ‘‘ఇమే నామ తే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’’తి సహ ధమ్మేన అనుయుఞ్జితుం సమత్థో నత్థి.

యంకిఞ్చి పహాతబ్బం నామ, సబ్బం తం భగవతో అనవసేసతో బోధిమూలేయేవ పహీనం అనుప్పత్తిధమ్మం, న తస్స పహానాయ ఉత్తరి కరణీయం అత్థి. తథా హిస్స లోభదోసమోహవిపరీతమనసికారఅహిరికానోత్తప్పథినమిద్ధకోధూపనాహ- మక్ఖపలాసఇస్సామచ్ఛరియమాయాసాఠేయ్యథమ్భసారమ్భమానాతిమానమదప్పమాదతివిధా- కుసలమూలదుచ్చరితవిసమవిపరీతసఞ్ఞా- మలవితక్కపపఞ్చఏసనాతణ్హాచతుబ్బిధవిపరియేసఆసవగన్థ- ఓఘయోగాగతితణ్హుపాదానపఞ్చాభినన్దననీవరణచేతోఖిలచేతసోవినిబన్ధ- ఛవివాదమూలసత్తానుసయఅట్ఠమిచ్ఛత్తనవఆఘాతవత్థుతణ్హా- మూలకదసఅకుసలకమ్మపథఏకవీసతి అనేసనద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతఅట్ఠసతతణ్హావిచరితాదిప్పభేదం దియడ్ఢకిలేససహస్సం సహ వాసనాయ పహీనం సముచ్ఛిన్నం సమూహతం, యతో నం కోచి సమణో వా…పే… బ్రహ్మా వా ‘‘ఇమే నామ తే కిలేసా అప్పహీనా’’తి సహ ధమ్మేన అనుయుఞ్జితుం సమత్థో నత్థి.

యే చిమే భగవతా కమ్మవిపాకకిలేసూపవాదఆణావీతిక్కమప్పభేదా అన్తరాయికా వుత్తా, అలమేవ తే పటిసేవతో ఏకన్తేన అన్తరాయాయ. యతో నం కోచి సమణో వా…పే… బ్రహ్మా వా ‘‘నాలం తే పటిసేవతో అన్తరాయాయా’’తి సహ ధమ్మేన అనుయుఞ్జితుం సమత్థో నత్థి.

యో చ భగవతా నిరవసేసవట్టదుక్ఖనిస్సరణాయ సీలసమాధిపఞ్ఞాయ సఙ్గహో సత్తకోట్ఠాసికో సత్తతింసప్పభేదో అరియమగ్గపుబ్బఙ్గమో అనుత్తరో నియ్యానికో ధమ్మో దేసితో, సో ఏకన్తేనేవ నియ్యాతి, పటిపన్నస్స వట్టదుక్ఖతో మోక్ఖాయ హోతి, యతో నం కోచి సమణో వా…పే… బ్రహ్మా వా ‘‘నియ్యానికో ధమ్మోతి తయా దేసితో న నియ్యాతీ’’తి సహ ధమ్మేన అనుయుఞ్జితుం సమత్థో నత్థీతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౦) విత్థారో. ఏవమేతాని అత్తనో ఞాణప్పహానదేసనావిసేసానం అవితథభావావబోధనతో అవిపరీతాకారప్పవత్తితాని భగవతో చతువేసారజ్జఞాణాని తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. ఏవమ్పి భగవా తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

తథా నిరయగతి, తిరచ్ఛానగతి, పేతగతి, మనుస్సగతి, దేవగతీతి పఞ్చ గతియో, తాసు సఞ్జీవాదయో అట్ఠ మహానిరయా, కుక్కుళాదయో సోళస ఉస్సదనిరయా, లోకన్తరికనిరయోతి సబ్బేపిమే ఏకన్తదుక్ఖతాయ నిరస్సాదట్ఠేన నిరయా, యథాకమ్మునా గన్తబ్బతో గతి చాతి నిరయగతి, తిబ్బన్ధకారసీతనరకాపి ఏతేస్వేవ అన్తోగధా. కిమికీటసరీసపపక్ఖిసోణసిఙ్గాలాదయో తిరియం అఞ్ఛితభావేన తిరచ్ఛానా, తే ఏవ గతీతి తిరచ్ఛానగతి. ఖుప్పిపాసితత్తా పరదత్తూపజీవినిజ్ఝామతణ్హికాదయో దుక్ఖబహులతాయ పాకటసుఖతో ఇతా విగతాతి పేతా, తే ఏవ గతీతి పేతగతి, కాలకఞ్చికాదిఅసురాపి ఏతేస్వేవన్తోగధా. పరిత్తదీపవాసీహి సద్ధిం జమ్బుదీపాదిచతుమహాదీపవాసినో మనసో ఉస్సన్నతాయ మనుస్సా, తే ఏవ గతీతి మనుస్సగతి. చాతుమహారాజికతో పట్ఠాయ యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగాతి ఇమే ఛబ్బీసతి దేవనికాయా దిబ్బన్తి అత్తనో ఇద్ధానుభావేన కీళన్తి జోతన్తి చాతి దేవా, తే ఏవ గతీతి దేవగతి.

తా పనేతా గతియో యస్మా తంతంకమ్మనిబ్బత్తో ఉపపత్తిభవవిసేసో, తస్మా అత్థతో విపాకక్ఖన్ధా కటత్తా చ రూపం. తత్థ ‘‘అయం నామ గతి ఇమినా నామ కమ్మునా జాయతి, తస్స చ కమ్మస్స పచ్చయవిసేసేహి ఏవం విభాగభిన్నత్తా విసుం ఏతే సత్తనికాయా ఏవం విభాగభిన్నా’’తి యథాసకం హేతుఫలవిభాగపరిచ్ఛిన్దనవసేన ఠానసో హేతుసో భగవతో ఞాణం పవత్తతి. తేనాహ భగవా –

‘‘పఞ్చ ఖో ఇమా, సారిపుత్త, గతియో. కతమా పఞ్చ? నిరయో, తిరచ్ఛానయోని, పేత్తివిసయో, మనుస్సా, దేవా. నిరయఞ్చాహం, సారిపుత్త, పజానామి నిరయగామిఞ్చ మగ్గం నిరయగామినిఞ్చ పటిపదం, యథా పటిపన్నో చ కాయస్స భేదా పరమ్మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, తఞ్చ పజానామీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౫౩).

తాని పనేతాని భగవతో ఞాణాని తస్మిం తస్మిం విసయే అవిపరీతాకారప్పవత్తియా అవిసంవాదనతో తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. ఏవమ్పి భగవా తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

తథా యం సత్తానం సద్ధాదియోగవికలావికలభావావబోధనేన అప్పరజక్ఖమహారజక్ఖతాదివిసేసవిభావనం పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి పవత్తం భగవతో ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సద్ధో పుగ్గలో అప్పరజక్ఖో, అస్సద్ధో పుగ్గలో మహారజక్ఖో’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౧) విత్థారో.

యఞ్చ ‘‘అయం పుగ్గలో అప్పరజక్ఖో, అయం సస్సతదిట్ఠికో, అయం ఉచ్ఛేదదిట్ఠికో, అయం అనులోమికాయం ఖన్తియం ఠితో, అయం యథాభూతఞాణే ఠితో, అయం కామాసయో, న నేక్ఖమ్మాదిఆసయో, అయం నేక్ఖమ్మాసయో, న కామాదిఆసయో’’తిఆదినా ‘‘ఇమస్స కామరాగో అతివియ థామగతో, న పటిఘాదికో, ఇమస్స పటిఘో అతివియ థామగతో, న కామరాగాదికో’’తిఆదినా ‘‘ఇమస్స పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో అధికో, న అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో న ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో, ఇమస్స అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో అధికో, న పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో న ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో, ఇమస్స ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో అధికో, న పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో న అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. ఇమస్స కాయసుచరితం అధికం, ఇమస్స వచీసుచరితం, ఇమస్స మనోసుచరితం, అయం హీనాధిముత్తికో, అయం పణీతాధిముత్తికో, అయం కమ్మావరణేన సమన్నాగతో, అయం కిలేసావరణేన సమన్నాగతో, అయం విపాకావరణేన సమన్నాగతో, అయం న కమ్మావరణేన సమన్నాగతో, న కిలేసావరణేన సమన్నాగతో, న విపాకావరణేన సమన్నాగతో’’తిఆదినా చ సత్తానం ఆసయాదీనం యథాభూతం విభావనాకారప్పవత్తం భగవతో ఆసయానుసయఞాణం. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘ఇధ తథాగతో సత్తానం ఆసయం జానాతి, అనుసయం జానాతి, చరితం జానాతి, అధిముత్తిం జానాతి, భబ్బాభబ్బే సత్తే జానాతీ’’తిఆది (పటి. మ. ౧.౧౧౩).

యఞ్చ ఉపరిమహేట్ఠిమపురిమపచ్ఛిమకాయేహి దక్ఖిణవామఅక్ఖికణ్ణసోతనాసికసోతఅంసకూటహత్థపాదేహి అఙ్గులిఅఙ్గులన్తరేహి లోమకూపేహి చ అగ్గిక్ఖన్ధూదకధారాపవత్తనం అనఞ్ఞసాధారణం వివిధవికుబ్బనిద్ధినిమ్మాపనకం భగవతో యమకపాటిహారియఞాణం. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘ఇధ తథాగతో యమకపాటిహారియం కరోతి అసాధారణం సావకేహి, ఉపరిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, హేట్ఠిమకాయతో ఉదకధారా పవత్తతి. హేట్ఠిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, ఉపరిమకాయతో ఉదకధారా పవత్తతీ’’తిఆది (పటి. మ. ౧.౧౧౬).

యఞ్చ రాగాదీహి జాతిఆదీహి చ అనేకేహి దుక్ఖధమ్మేహి ఉపద్దుతం సత్తనికాయం తతో నీహరితుకామతావసేన నానానయేహి పవత్తస్స భగవతో మహాకరుణోక్కమనస్స పచ్చయభూతం మహాకరుణాసమాపత్తిఞాణం. యథాహ (పటి. మ. ౧.౧౧౭-౧౧౮) –

‘‘కతమం తథాగతస్స మహాకరుణాసమాపత్తియా ఞాణం? బహుకేహి ఆకారేహి పస్సన్తానం బుద్ధానం భగవన్తానం సత్తేసు మహాకరుణా ఓక్కమతి, ఆదిత్తో లోకసన్నివాసోతి పస్సన్తానం బుద్ధానం భగవన్తానం సత్తేసు మహాకరుణా ఓక్కమతి. ఉయ్యుత్తో, పయాతో, కుమ్మగ్గప్పటిపన్నో, ఉపనీయతి లోకో అద్ధువో, అతాణో లోకో అనభిస్సరో, అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయం, ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసోతి పస్సన్తానం బుద్ధానం భగవన్తానం సత్తేసు మహాకరుణా ఓక్కమతి.

‘‘అతాయనో లోకసన్నివాసో, అలేణో, అసరణో, అసరణీభూతో. ఉద్ధతో లోకో అవూపసన్తో, ససల్లో లోకసన్నివాసో విద్ధో పుథుసల్లేహి, అవిజ్జన్ధకారావరణో కిలేసపఞ్జరపక్ఖిత్తో, అవిజ్జాగతో లోకసన్నివాసో అణ్డభూతో పరియోనద్ధో తన్తాకులకజాతో కులగుణ్డికజాతో ముఞ్జపబ్బజభూతో అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం సంసారం నాతివత్తతి, అవిజ్జావిసదోససంలిత్తో, కిలేసకలలీభూతో, రాగదోసమోహజటాజటితో.

‘‘తణ్హాసఙ్ఘాటపటిముక్కో, తణ్హాజాలేన ఓత్థటో, తణ్హాసోతేన వుయ్హతి, తణ్హాసఞ్ఞోజనేన సంయుత్తో, తణ్హానుసయేన అనుసటో, తణ్హాసన్తాపేన సన్తప్పతి, తణ్హాపరిళాహేన పరిడయ్హతి.

‘‘దిట్ఠిసఙ్ఘాటపటిముక్కో, దిట్ఠిజాలేన ఓత్థటో, దిట్ఠిసోతేన వుయ్హతి, దిట్ఠిసఞ్ఞోజనేన సంయుత్తో, దిట్ఠానుసయేన అనుసటో, దిట్ఠిసన్తాపేన సన్తప్పతి, దిట్ఠిపరిళాహేన పరిడయ్హతి.

‘‘జాతియా అనుగతో, జరాయ అనుసటో, బ్యాధినా అభిభూతో, మరణేన అబ్భాహతో, దుక్ఖే పతిట్ఠితో.

‘‘తణ్హాయ ఉడ్డితో, జరాపాకారపరిక్ఖిత్తో, మచ్చుపాసేన పరిక్ఖిత్తో, మహాబన్ధనబద్ధో, రాగబన్ధనేన దోసమోహమానదిట్ఠికిలేసదుచ్చరితబన్ధనేన బద్ధో, మహాసమ్బాధప్పటిపన్నో, మహాపలిబోధేన పలిబుద్ధో, మహాపపాతే పతితో, మహాకన్తారప్పటిపన్నో, మహాసంసారప్పటిపన్నో, మహావిదుగ్గే సమ్పరివత్తతి, మహాపలిపే పలిపన్నో.

‘‘అబ్భాహతో లోకసన్నివాసో, ఆదిత్తో లోకసన్నివాసో రాగగ్గినా దోసగ్గినా మోహగ్గినా జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహి, ఉన్నీతకో లోకసన్నివాసో హఞ్ఞతి నిచ్చమతాణో పత్తదణ్డో తక్కరో, వజ్జబన్ధనబద్ధో ఆఘాతనపచ్చుపట్ఠితో, అనాథో లోకసన్నివాసో పరమకారుఞ్ఞప్పత్తో, దుక్ఖాభితున్నో చిరరత్తం పీళితో, గధితో నిచ్చం పిపాసితో.

‘‘అన్ధో అచక్ఖుకో, హతనేత్తో అపరిణాయకో, విపథపక్ఖన్దో అఞ్జసాపరద్ధో, మహోఘపక్ఖన్దో.

‘‘ద్వీహి దిట్ఠిగతేహి పరియుట్ఠితో, తీహి దుచ్చరితేహి విప్పటిపన్నో, చతూహి యోగేహి యోజితో, చతూహి గన్థేహి గన్థితో, చతూహి ఉపాదానేహి ఉపాదియతి, పఞ్చగతిసమారుళ్హో, పఞ్చహి కామగుణేహి రజ్జతి, పఞ్చహి నీవరణేహి ఓత్థటో, ఛహి వివాదమూలేహి వివదతి, ఛహి తణ్హాకాయేహి రజ్జతి, ఛహి దిట్ఠిగతేహి పరియుట్ఠితో, సత్తహి అనుసయేహి అనుసటో, సత్తహి సఞ్ఞోజనేహి సంయుత్తో, సత్తహి మానేహి ఉన్నతో, అట్ఠహి లోకధమ్మేహి సమ్పరివత్తతి, అట్ఠహి మిచ్ఛత్తేహి నియ్యాతో, అట్ఠహి పురిసదోసేహి దుస్సతి, నవహి ఆఘాతవత్థూహి ఆఘాతితో, నవవిధమానేహి ఉన్నతో, నవహి తణ్హామూలకేహి ధమ్మేహి రజ్జతి, దసహి కిలేసవత్థూహి కిలిస్సతి, దసహి ఆఘాతవత్థూహి ఆఘాతితో, దసహి అకుసలకమ్మపథేహి సమన్నాగతో, దసహి సంయోజనేహి సంయుత్తో, దసహి మిచ్ఛత్తేహి నియ్యాతో, దసవత్థుకాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమన్నాగతో, దసవత్థుకాయ అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా సమన్నాగతో, అట్ఠసతతణ్హాపపఞ్చేహి పపఞ్చితో, ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతేహి పరియుట్ఠితో, లోకసన్నివాసోతి పస్సన్తానం బుద్ధానం భగవన్తానం సత్తేసు మహాకరుణా ఓక్కమతి.

‘‘అహఞ్చమ్హి తిణ్ణో, లోకో చ అతిణ్ణో. అహఞ్చమ్హి ముత్తో, లోకో చ అముత్తో. అహఞ్చమ్హి దన్తో, లోకో చ అదన్తో. అహఞ్చమ్హి సన్తో, లోకో చ అసన్తో. అహఞ్చమ్హి అస్సత్థో, లోకో చ అనస్సత్థో. అహఞ్చమ్హి పరినిబ్బుతో, లోకో చ అపరినిబ్బుతో. పహోమి ఖ్వాహం తిణ్ణో తారేతుం, ముత్తో మోచేతుం, దన్తో దమేతుం, సన్తో సమేతుం, అస్సత్థో అస్సాసేతుం, పరినిబ్బుతో పరినిబ్బాపేతున్తి పస్సన్తానం బుద్ధానం భగవన్తానం సత్తేసు మహాకరుణా ఓక్కమతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౭-౧౧౮).

ఏవం ఏకూననవుతియా ఆకారేహి విభజనం కతం.

యం పన యావతా ధమ్మధాతుయా యత్తకం ఞాతబ్బం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతాదికస్స సబ్బస్స పరోపదేసనిరపేక్ఖం సబ్బాకారేన పటివిజ్ఝనసమత్థం ఆకఙ్ఖమత్తప్పటిబద్ధవుత్తిఅనఞ్ఞసాధారణం భగవతో ఞాణం సబ్బథా అనవసేససఙ్ఖతాసఙ్ఖతసమ్ముతిసచ్చావబోధతో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం తత్థావరణాభావతో నిస్సఙ్గప్పవత్తిముపాదాయ అనావరణఞాణన్తి వుచ్చతి. ఏకమేవ హి తం ఞాణం విసయప్పవత్తిముఖేన అఞ్ఞేహి అసాధారణభావదస్సనత్థం దువిధేన ఉద్దిట్ఠం. అఞ్ఞథా సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణానం సాధారణతా సబ్బవిసయతా ఆపజ్జేయ్యుం, న చ తం యుత్తం కిఞ్చాపి ఇమాయ యుత్తియా. అయఞ్హేత్థ పాళి –

‘‘సబ్బం సఙ్ఖతమసఙ్ఖతం అనవసేసం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తత్థ ఆవరణం నత్థీతి అనావరణఞాణం. అతీతం సబ్బం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తత్థ ఆవరణం నత్థీతి అనావరణఞాణం. అనాగతం సబ్బం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తత్థ ఆవరణం నత్థీతి అనావరణఞాణం. పచ్చుప్పన్నం సబ్బం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తత్థ ఆవరణం నత్థీతి అనావరణఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౧౯-౧౨౦) విత్థారో.

ఏవమేతాని భగవతో ఛఅసాధారణఞాణాని అవిపరీతాకారప్పవత్తియా యథాసకవిసయస్స అవిసంవాదనతో తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. ఏవమ్పి భగవా తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

తథా –

‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, బోజ్ఝఙ్గా – సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో, వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి (పటి. మ. ౨.౧౭; సం. ని. ౫.౧౮౫) ఏవం సరూపతో, ‘‘యాయం లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానా లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనకామసుఖల్లికత్తకిలమథానుయోగఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతా సతిఆదిభేదా ధమ్మసామగ్గీ, యాయ అరియసావకో బుజ్ఝతి కిలేసనిద్దాయ ఉట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి, సా ధమ్మసామగ్గీ బోధీతి వుచ్చతి. తస్సా ‘బోధియా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా, అరియసావకో వా యథావుత్తాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా బోధీతి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా’’తి ఏవం సామఞ్ఞలక్ఖణతో. ‘‘ఉపట్ఠానలక్ఖణో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పవిచయలక్ఖణో ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పగ్గహలక్ఖణో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఫరణలక్ఖణో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఉపసమలక్ఖణో పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, అవిక్ఖేపలక్ఖణో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పటిసఙ్ఖానలక్ఖణో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి ఏవం విసేసలక్ఖణతో.

‘‘తత్థ కతమో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో? ఇధ, భిక్ఖు, సతిమా హోతి పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతో, చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా హోతి అనుస్సరితా’’తిఆదినా (విభ. ౪౬౭) సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం అఞ్ఞమఞ్ఞోపకారవసేన ఏకక్ఖణే పవత్తిదస్సనతో, ‘‘తత్థ కతమో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో? అత్థి అజ్ఝత్తం, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు సతి, అత్థి బహిద్ధా ధమ్మేసు సతీ’’తిఆదినా తేసం విసయవిభాగేన పవత్తిదస్సనతో. ‘‘తత్థ కతమో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామి’’న్తిఆదినా (విభ. ౪౭౧) భావనావిధిదస్సనతో. ‘‘తత్థ కతమే సత్త బోజ్ఝఙ్గా? ఇధ భిక్ఖు యస్మిం సమయే లోకుత్తరం ఝానం భావేతి…పే… తస్మిం సమయే సత్త బోజ్ఝఙ్గా హోన్తి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో…పే… ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో. తత్థ కతమో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో? యా సతి…పే… అనుస్సతీ’’తిఆదినా (విభ. ౪౭౮-౪౭౯) ఛన్నవుతియా నయసహస్సవిభాగేహీతి ఏవం నానాకారతో పవత్తాని భగవతో సమ్బోజ్ఝఙ్గవిభావనఞాణాని తస్స తస్స అత్థస్స అవిసంవాదనతో తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. ఏవమ్పి భగవా తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

తథా –

‘‘తత్థ కతమం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. సేయ్యథిదం, సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధీ’’తి (విభ. ౨౦౫) ఏవం సరూపతో. సబ్బకిలేసేహి ఆరకత్తా అరియభావకరత్తా అరియఫలప్పటిలాభకరత్తా చ అరియో, అట్ఠవిధత్తా నిబ్బానాధిగమాయ ఏకన్తకారణత్తా చ అట్ఠఙ్గికో. కిలేసే మారేన్తో గచ్ఛతి, నిబ్బానత్థికేహి మగ్గీయతి, సయం వా నిబ్బానం మగ్గతీతి మగ్గోతి ఏవం సామఞ్ఞలక్ఖణతో. ‘‘సమ్మా దస్సనలక్ఖణా సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మా అభినిరోపనలక్ఖణో సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మా పరిగ్గహణలక్ఖణా సమ్మావాచా, సమ్మా సముట్ఠానలక్ఖణో సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మా వోదానలక్ఖణో సమ్మాఆజీవో, సమ్మా పగ్గహలక్ఖణో సమ్మావాయామో, సమ్మా ఉపట్ఠానలక్ఖణా సమ్మాసతి, సమ్మా అవిక్ఖేపలక్ఖణో సమ్మాసమాధీ’’తి ఏవం విసేసలక్ఖణతో. సమ్మాదిట్ఠి అఞ్ఞేహిపి అత్తనో పచ్చనీకకిలేసేహి సద్ధిం మిచ్ఛాదిట్ఠిం పజహతి, నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతి, తప్పటిచ్ఛాదకమోహవిధమనేన అసమ్మోహతో సమ్పయుత్తధమ్మే చ పస్సతి. తథా సమ్మాసఙ్కప్పాదయోపి మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదీని పజహన్తి, నిబ్బానఞ్చ ఆరమ్మణం కరోన్తి, సహజాతధమ్మానం సమ్మాఅభినిరోపనపరిగ్గహణసముట్ఠానవోదానపగ్గహఉపట్ఠానసమాదహనాని చ కరోన్తీతి ఏవం కిచ్చవిభాగతో. సమ్మాదిట్ఠి పుబ్బభాగే నానక్ఖణా విసుం విసుం దుక్ఖాదిఆరమ్మణా హుత్వా మగ్గకాలే ఏకక్ఖణా నిబ్బానమేవ ఆరమ్మణం కత్వా కిచ్చతో ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆదీని చత్తారి నామాని లభతి, సమ్మాసఙ్కప్పాదయోపి పుబ్బభాగే నానక్ఖణా నానారమ్మణా మగ్గకాలే ఏకక్ఖణా ఏకారమ్మణా.

తేసు సమ్మాసఙ్కప్పో కిచ్చతో నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పోతిఆదీని తీణి నామాని లభతి, సమ్మావాచాదయో తయో పుబ్బభాగే ముసావాదావేరమణీతిఆదివిభాగా విరతియోపి చేతనాయోపి హుత్వా మగ్గక్ఖణే విరతియోవ, సమ్మావాయామసతియో కిచ్చతో సమ్మప్పధానసతిపట్ఠానవసేన చత్తారి నామాని లభన్తి. సమ్మాసమాధి పన మగ్గక్ఖణేపి పఠమజ్ఝానాదివసేన నానా ఏవాతి ఏవం పుబ్బభాగపరభాగేసు పవత్తివిభాగతో, ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్మాదిట్ఠిం భావేతి వివేకనిస్సిత’’న్తిఆదినా (విభ. ౪౮౯) భావనావిధితో, ‘‘తత్థ కతమో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో? ఇధ, భిక్ఖు, యస్మిం సమయే లోకుత్తరం ఝానం భావేతి…పే… దుక్ఖాపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞం, తస్మిం సమయే అట్ఠఙ్గికో మగ్గో హోతి సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాసఙ్కప్పో’’తిఆదినా (విభ. ౪౯౯) చతురాసీతియా నయసహస్సవిభాగేహీతి ఏవం అనేకాకారతో పవత్తాని భగవతో అరియమగ్గవిభావనఞాణాని అత్థస్స అవిసంవాదనతో సబ్బానిపి తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. ఏవమ్పి భగవా తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

తథా పఠమజ్ఝానసమాపత్తి యా చ నిరోధసమాపత్తీతి ఏతాసు అనుపటిపాటియా విహరితబ్బట్ఠేన సమాపజ్జితబ్బట్ఠేన చ అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తీసు సమ్పాదనపచ్చవేక్ఖణాదివసేన యథారహం సమ్పయోగవసేన చ పవత్తాని భగవతో ఞాణాని తదత్థసిద్ధియా తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. తథా ‘‘ఇదం ఇమస్స ఠానం, ఇదం అట్ఠాన’’న్తి అవిపరీతం తస్స తస్స ఫలస్స కారణాకారణజాననం, తేసం తేసం సత్తానం అతీతాదిభేదభిన్నస్స కమ్మసమాదానస్స అనవసేసతో యథాభూతం విపాకన్తరజాననం, ఆయూహనక్ఖణేయేవ తస్స తస్స సత్తస్స ‘‘అయం నిరయగామినీ పటిపదా…పే… అయం నిబ్బానగామినీ పటిపదా’’తి యాథావతో సాసవానాసవకమ్మవిభాగజాననం, ౦.ఖన్ధాయతనాదీనం ఉపాదిన్నానుపాదిన్నాదిఅనేకసభావం నానాసభావఞ్చ తస్స లోకస్స ‘‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా ఇమస్మిం ధమ్మప్పబన్ధే అయం విసేసో జాయతీ’’తిఆదినా నయేన యథాభూతం ధాతునానత్తజాననం, అనవసేసతో సత్తానం హీనాదిఅజ్ఝాసయాధిముత్తిజాననం, సద్ధాదిఇన్ద్రియానం తిక్ఖముదుతాజాననం, సంకిలేసాదీహి సద్ధిం ఝానవిమోక్ఖాదివిసేసజాననం, సత్తానం అపరిమాణాసు జాతీసు తప్పటిబన్ధేన సద్ధిం అనవసేసతో పుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధసన్తతిజాననం, హీనాదివిభాగేహి సద్ధిం చుతిపటిసన్ధిజాననం, ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ చతుసచ్చజాననన్తి ఇమాని భగవతో దసబలఞాణాని అవిరజ్ఝిత్వా యథాసకం విసయావగాహనతో యథాధిప్పేతత్థసాధనతో చ యథాభూతవుత్తియా తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఇధ తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆది (విభ. ౮౦౯; అ. ని. ౧౦.౨౧).

ఏవమ్పి భగవా తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

యథా చేతేసం ఞాణానం వసేన, ఏవం యథావుత్తానం సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానవిభావనఞాణాదీనం అనన్తాపరిమేయ్యభేదానం అనఞ్ఞసాధారణానం పఞ్ఞావిసేసానం వసేన భగవా తథాని ఞాణాని ఆగతో అధిగతోతి తథాగతో. ఏవమ్పి తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

కథం తథా గతోతి తథాగతో? యా సా భగవతో అభిజాతి అభిసమ్బోధి ధమ్మవినయపఞ్ఞాపనా అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతు, సా తథా. కిం వుత్తం హోతి? యదత్థం లోకనాథేన అభిసమ్బోధి పత్థితా పవత్తితా చ, తదత్థస్స ఏకన్తసిద్ధియా అవిసంవాదనతో అవిపరీతత్థవుత్తియా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా. తథా హి అయం భగవా బోధిసత్తభూతో సమతింసపారమిపరిపూరణాదికం వుత్తప్పభేదం సబ్బం బుద్ధత్తహేతుం సమ్పాదేత్వా తుసితపురే ఠితోవ బుద్ధకోలాహలం సుత్వా దససహస్సచక్కవాళదేవతాహి ఏకతో సన్నిపతితాహి ఉపసఙ్కమిత్వా –

‘‘కాలో దేవ మహావీర, ఉప్పజ్జ మాతుకుచ్ఛియం;

సదేవకం తారయన్తో, బుజ్ఝస్సు అమతం పద’’న్తి. (బు. వం. ౧.౬౭) –

ఆయాచితో ఉప్పన్నపుబ్బనిమిత్తో పఞ్చ మహావిలోకనాని విలోకేత్వా ‘‘ఇదానాహం మనుస్సయోనియం ఉప్పజ్జిత్వా అభిసమ్బుజ్ఝిస్సామీ’’తి ఆసాళ్హిపుణ్ణమాయ సక్యరాజకులే మహామాయాయ దేవియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గహేత్వా దస మాసే దేవమనుస్సేహి మహతా పరిహారేన పరిహరియమానో విసాఖపుణ్ణమాయ పచ్చూససమయే అభిజాతిం పాపుణి.

అభిజాతిక్ఖణే పనస్స పటిసన్ధిగ్గహణక్ఖణే వియ ద్వత్తింసపుబ్బనిమిత్తాని పాతురహేసుం. అయఞ్హి దససహస్సీ లోకధాతు కమ్పి సఙ్కమ్పి సమ్పకమ్పి సమ్పవేధి, దససు చక్కవాళసహస్సేసు అప్పమాణో ఓభాసో ఫరి, తస్స తం సిరిం దట్ఠుకామా వియ జచ్చన్ధా చక్ఖూని పటిలభింసు, బధిరా సద్దం సుణింసు. మూగా సమాలపింసు, ఖుజ్జా ఉజుగత్తా అహేసుం, పఙ్గులా పదసా గమనం పటిలభింసు, బన్ధనగతా సబ్బసత్తా అన్దుబన్ధనాదీహి ముచ్చింసు, సబ్బనిరయేసు అగ్గి నిబ్బాయి, పేత్తివిసయే ఖుప్పిపాసా వూపసమి, తిరచ్ఛానానం భయం నాహోసి, సబ్బసత్తానం రోగో వూపసమి, సబ్బసత్తా పియంవదా అహేసుం, మధురేనాకారేన అస్సా హసింసు, వారణా గజ్జింసు, సబ్బతూరియాని సకం సకం నిన్నాదం ముఞ్చింసు, అఘట్టితాని ఏవ మనుస్సానం హత్థూపగాదీని ఆభరణాని మధురేనాకారేన రవింసు, సబ్బదిసా విప్పసన్నా అహేసుం, సత్తానం సుఖం ఉప్పాదయమానో ముదుసీతలవాతో వాయి, అకాలమేఘో వస్సి, పథవితోపి ఉదకం ఉబ్భిజ్జిత్వా విస్సన్ది, పక్ఖినో ఆకాసగమనం విజహింసు, నదియో అసన్దమానా అట్ఠంసు, మహాసముద్దే మధురం ఉదకం అహోసి, ఉపక్కిలేసవిముత్తే సూరియే దిస్సమానే ఏవ ఆకాసగతా సబ్బా జోతియో జలింసు, ఠపేత్వా అరూపావచరే దేవే అవసేసా సబ్బే దేవా సబ్బేపి నేరయికా దిస్సమానరూపా అహేసుం, తరుకుట్టకవాటసేలాదయో అనావరణభూతా అహేసుం, సత్తానం చుతూపపాతా నాహేసుం, సబ్బం అనిట్ఠగన్ధం అభిభవిత్వా దిబ్బగన్ధో వాయి, సబ్బే ఫలూపగా రుక్ఖా ఫలధరా సమ్పజ్జింసు, మహాసముద్దో సబ్బత్థకమేవ పఞ్చవణ్ణేహి పదుమేహి సఞ్ఛన్నతలో అహోసి, థలజజలజాదీని సబ్బపుప్ఫాని పుప్ఫింసు, రుక్ఖానం ఖన్ధేసు ఖన్ధపదుమాని, సాఖాసు సాఖపదుమాని, లతాసు లతాపదుమాని పుప్ఫింసు, మహీతలే సిలాతలాని భిన్దిత్వా ఉపరూపరి సత్త సత్త హుత్వా దణ్డపదుమాని నామ నిక్ఖమింసు, ఆకాసే ఓలమ్బకపదుమాని నిబ్బత్తింసు, సమన్తతో పుప్ఫవస్సం వస్సి, ఆకాసే దిబ్బతూరియాని వజ్జింసు, సకలదససహస్సీ లోకధాతు వట్టేత్వా విస్సట్ఠమాలాగుళం వియ ఉప్పీళేత్వా బద్ధమాలాకలాపో వియ అలఙ్కతప్పటియత్తం మాలాసనం వియ చ ఏకమాలామాలినీ విప్ఫురన్తవాళబీజనీ పుప్ఫధూపగన్ధపరివాసితా పరమసోభగ్గప్పత్తా అహోసి, తాని చ పుబ్బనిమిత్తాని ఉపరి అధిగతానం అనేకేసం విసేసాధిగమానం నిమిత్తభూతాని ఏవ అహేసుం. ఏవం అనేకచ్ఛరియపాతుభావప్పటిమణ్డితా చాయం అభిజాతి యదత్థం అనేన అభిసమ్బోధి పత్థితా, తస్సా అభిసమ్బోధియా ఏకన్తసిద్ధియా తథావ అహోసి అవితథా అనఞ్ఞథా.

తథా యే బుద్ధవేనేయ్యా బోధనేయ్యబన్ధవా, తే సబ్బేపి అనవసేసతో సయమేవ భగవతా వినీతా. యే చ సావకవేనేయ్యా ధమ్మవేనేయ్యా చ, తేపి సావకాదీహి వినీతా వినయం గచ్ఛన్తి గమిస్సన్తి చాతి యదత్థం భగవతా అభిసమ్బోధి అభిపత్థితా, తదత్థస్స ఏకన్తసిద్ధియా అభిసమ్బోధి తథా అవితథా అనఞ్ఞథా.

అపిచ యస్స యస్స ఞేయ్యధమ్మస్స యో యో సభావో బుజ్ఝితబ్బో, సో సో హత్థతలే ఠపితఆమలకం వియ ఆవజ్జనమత్తప్పటిబద్ధేన అత్తనో ఞాణేన అవిపరీతం అనవసేసతో భగవతా అభిసమ్బుద్ధోతి ఏవమ్పి అభిసమ్బోధి తథా అవితథా అనఞ్ఞథా.

తథా తేసం తేసం ధమ్మానం తథా తథా దేసేతబ్బప్పకారం తేసం తేసఞ్చ సత్తానం ఆసయానుసయచరితాధిముత్తిం సమ్మదేవ ఓలోకేత్వా ధమ్మతం అవిజహన్తేనేవ పఞ్ఞత్తినయవోహారమగ్గం అనతిధావన్తేనేవ చ ధమ్మతం విభావన్తేన యథాపరాధం యథాజ్ఝాసయం యథాధమ్మఞ్చ అనుసాసన్తేన భగవతా వేనేయ్యా వినీతా అరియభూమిం సమ్పాపితాతి ధమ్మవినయపఞ్ఞాపనాపిస్స తదత్థసిద్ధియా యథాభూతవుత్తియా చ తథా అవితథా అనఞ్ఞథా.

తథా యా సా భగవతా అనుప్పత్తా పథవియాదిఫస్సవేదనాదిరూపారూపసభావవినిముత్తా లుజ్జనభావాభావతో లోకసభావాతీతా తమసా విసంసట్ఠత్తా కేనచి అనోభాసనీయా లోకసభావాభావతో ఏవ గతిఆదిభావరహితా అప్పతిట్ఠా అనారమ్మణా అమతమహానిబ్బానధాతు ఖన్ధసఙ్ఖాతానం ఉపాదీనం లేసమత్తస్సపి అభావతో అనుపాదిసేసాతి వుచ్చతి, యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, తదాయతనం, యత్థ నేవ పథవీ న ఆపో న తేజో న వాయో న ఆకాసానఞ్చాయతనం న విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం న ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం న నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం నాయం లోకో న పరో లోకో న చ ఉభో చన్దిమసూరియా, తత్రాపాహం, భిక్ఖవే, నేవ ఆగతిం వదామి న గతిం న ఠితిం న చుతిం న ఉపపత్తిం, అప్పతిట్ఠం అప్పవత్తం అనారమ్మణమేవేతం, ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తి (ఉదా. ౭౧).

సా సబ్బేసమ్పి ఉపాదానక్ఖన్ధానం అత్థఙ్గమో, సబ్బసఙ్ఖారానం సమథో, సబ్బూపధీనం పటినిస్సగ్గో, సబ్బదుక్ఖానం వూపసమో, సబ్బాలయానం సముగ్ఘాతో, సబ్బవట్టానం ఉపచ్ఛేదో, అచ్చన్తసన్తిలక్ఖణోతి యథావుత్తసభావస్స కదాచిపి అవిసంవాదనతో తథా అవితథా అనఞ్ఞథా. ఏవమేతా అభిజాతిఆదికా తథా గతో ఉపగతో అధిగతో పటిపన్నో పత్తోతి తథాగతో. ఏవం భగవా తథా గతోతి తథాగతో.

కథం తథావిధోతి తథాగతో? యథావిధా పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా, అయమ్పి భగవా తథావిధో. కిం వుత్తం హోతి? యథావిధా తే భగవన్తో మగ్గసీలేన ఫలసీలేన సబ్బేనపి లోకియలోకుత్తరసీలేన, మగ్గసమాధినా ఫలసమాధినా సబ్బేనపి లోకియలోకుత్తరసమాధినా, మగ్గపఞ్ఞాయ ఫలపఞ్ఞాయ సబ్బాయపి లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞాయ, దేవసికం వలఞ్జితబ్బేహి చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తివిహారేహి, తదఙ్గవిముత్తియా, విక్ఖమ్భనవిముత్తియా, సముచ్ఛేదవిముత్తియా, పటిప్పస్సద్ధివిముత్తియా, నిస్సరణవిముత్తియాతి సఙ్ఖేపతో. విత్థారతో పన అనన్తాపరిమాణభేదేహి అచిన్తేయ్యానుభావేహి సకలసబ్బఞ్ఞుగుణేహి, అయమ్పి అమ్హాకం భగవా తథావిధో. సబ్బేసఞ్హి సమ్మాసమ్బుద్ధానం ఆయువేమత్తం, సరీరప్పమాణవేమత్తం, కులవేమత్తం, దుక్కరచరియావేమత్తం, రస్మివేమత్తన్తి, ఇమేహి పఞ్చహి వేమత్తేహి సియా వేమత్తం, న పన సీలవిసుద్ధియాదీసు విసుద్ధీసు సమథవిపస్సనాపటిపత్తియం అత్తనా పటిలద్ధగుణేసు చ కిఞ్చి నానాకరణం అత్థి. అథ ఖో మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం నిబ్బిసేసా తే బుద్ధా భగవన్తో. తస్మా యథావిధా పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా, అయమ్పి భగవా తథావిధో. ఏవం తథావిధోతి తథాగతో. విధత్థో చేత్థ గతసద్దో, తథా హి లోకియా విధయుత్తగతసద్దే పకారత్థే వదన్తి.

కథం తథా పవత్తితోతి తథాగతో? అనఞ్ఞసాధారణేన ఇద్ధానుభావేన సమన్నాగతత్తా అత్థప్పటిసమ్భిదాదీనం ఉక్కంసపారమిప్పత్తియా అనావరణఞాణప్పటిలాభేన చ భగవతో కాయప్పవత్తియాదీనం కత్థచి పటిఘాతాభావతో యథా రుచి తథా గతం గతి గమనం కాయవచీచిత్తప్పవత్తి ఏతస్సాతి తథాగతో. ఏవం తథా పవత్తితోతి తథాగతో.

కథం తథేహి అగతోతి తథాగతో? బోధిసమ్భారసమ్భరణే తప్పటిపక్ఖప్పవత్తిసఙ్ఖాతం నత్థి ఏతస్స గతన్తి అగతో. సో పనస్స అగతభావో మచ్ఛేరదానపారమిఆదీసు అవిపరీతం ఆదీనవానిసంసపచ్చవేక్ఖణాదినయప్పవత్తేహి ఞాణేహీతి తథేహి ఞాణేహి అగతోతి తథాగతో.

అథ వా కిలేసాభిసఙ్ఖారప్పవత్తిసఙ్ఖాతం ఖన్ధప్పవత్తిసఙ్ఖాతమేవ వా పఞ్చసుపి గతీసు గతం గమనం ఏతస్స నత్థీతి అగతో. సఉపాదిసేసఅనుపాదిసేసనిబ్బానప్పత్తియా స్వాయమస్స అగతభావో తథేహి అరియమగ్గఞాణేహీతి ఏవమ్పి భగవా తథేహి అగతోతి తథాగతో.

కథం తథా గతభావేన తథాగతో? తథా గతభావేనాతి చ తథాగతస్స సబ్భావేన అత్థితాయాతి అత్థో. కో పనేస తథాగతో, యస్స అత్థితాయ భగవా తథాగతోతి వుచ్చతీతి? సద్ధమ్మో. సద్ధమ్మో హి అరియమగ్గో తావ యథా యుగనద్ధసమథవిపస్సనాబలేన అనవసేసతో కిలేసపక్ఖం సమూహనన్తేన సముచ్ఛేదప్పహానవసేన గన్తబ్బం, తథా గతో. ఫలధమ్మో యథా అత్తనో మగ్గానురూపం పటిప్పస్సద్ధిపహానవసేన గన్తబ్బం, తథా గతో పవత్తో. నిబ్బానధమ్మో పన యథా గతో పఞ్ఞాయ పటివిద్ధో సకలవట్టదుక్ఖవూపసమాయ సమ్పజ్జతి, బుద్ధాదీహి తథా గతో సచ్ఛికతోతి తథాగతో. పరియత్తిధమ్మోపి యథా పురిమబుద్ధేహి సుత్తగేయ్యాదివసేన పవత్తిఆదిప్పకాసనవసేన చ వేనేయ్యానం ఆసయాదిఅనురూపం పవత్తితో, అమ్హాకమ్పి భగవతా తథా గతో గదితో పవత్తితోతి వా తథాగతో. యథా భగవతా దేసితో, తథా భగవతో సావకేహి గతో అవగతోతి తథాగతో. ఏవం సబ్బోపి సద్ధమ్మో తథాగతో. తేనాహ సక్కో దేవానమిన్దో – ‘‘తథాగతం దేవమనుస్సపూజితం, ధమ్మం నమస్సామ సువత్థి హోతూ’’తి (ఖు. పా. ౬.౧౭; సు. ని. ౨౪౦). స్వాస్స అత్థీతి భగవా తథాగతో.

యథా చ ధమ్మో, ఏవం అరియసఙ్ఘోపి యథా అత్తహితాయ పరహితాయ చ పటిపన్నేహి సువిసుద్ధం పుబ్బభాగసమథవిపస్సనాపటిపదం పురక్ఖత్వా తేన తేన మగ్గేన గన్తబ్బం, తం తం తథా గతోతి తథాగతో. యథా వా భగవతా సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదయో దేసితా, తథావ బుద్ధత్తా తథా గదనతో చ తథాగతో. తేనాహ సక్కో దేవరాజా – ‘‘తథాగతం దేవమనుస్సపూజితం, సఙ్ఘం నమస్సామ సువత్థి హోతూ’’తి. స్వాస్స సావకభూతో అత్థీతి భగవా తథాగతో. ఏవం తథాగతభావేన తథాగతోతి.

ఇదమ్పి చ తథాగతస్స తథాగతభావదీపనే ముఖమత్తకమేవ, సబ్బాకారేన పన తథాగతోవ తథాగతస్స తథాగతభావం వణ్ణేయ్య. ఇదఞ్హి తథాగతపదం మహత్థం మహాగతికం మహావిసయం, తస్స అప్పమాదపదస్స వియ తేపిటకమ్పి బుద్ధవచనం యుత్తితో అత్థభావేన ఆహరన్తో ‘‘అతిత్థేన ధమ్మకథికో పక్ఖన్దో’’తి న వత్తబ్బోతి.

తత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘యథేవ లోకే పురిమా మహేసినో,

సబ్బఞ్ఞుభావం మునయో ఇధాగతా;

తథా అయం సక్యమునీపి ఆగతో,

తథాగతో వుచ్చతి తేన చక్ఖుమా.

‘‘పహాయ కామాదిమలే అసేసతో,

సమాధిఞాణేహి యథా గతా జినా;

పురాతనా సక్యమునీ జుతిన్ధరో,

తథా గతో తేన తథాగతో మతో.

‘‘తథఞ్చ ధాతాయతనాదిలక్ఖణం,

సభావసామఞ్ఞవిభాగభేదతో;

సయమ్భుఞాణేన జినోయమాగతో,

తథాగతో వుచ్చతి సక్యపుఙ్గవో.

‘‘తథాని సచ్చాని సమన్తచక్ఖునా,

తథా ఇదప్పచ్చయతా చ సబ్బసో;

అనఞ్ఞనేయ్యా నయతో విభావితా,

తథా గతో తేన జినో తథాగతో.

‘‘అనేకభేదాసుపి లోకధాతుసు,

జినస్స రూపాయతనాదిగోచరే;

విచిత్తభేదే తథమేవ దస్సనం,

తథాగతో తేన సమన్తలోచనో.

‘‘యతో చ ధమ్మం తథమేవ భాసతి,

కరోతి వాచాయ నురూపమత్తనో;

గుణేహి లోకం అభిభుయ్యిరీయతి,

తథాగతో తేనపి లోకనాయకో.

‘‘తథా పరిఞ్ఞాయ తథాయ సబ్బసో,