౨. ముచలిన్దవగ్గో

౧. ముచలిన్దసుత్తవణ్ణనా

౧౧. ముచలిన్దవగ్గస్స పఠమే ముచలిన్దమూలేతి ఏత్థ ముచలిన్దో వుచ్చతి నీపరుక్ఖో. సో ‘‘నిచులో’’తిపి వుచ్చతి, తస్స సమీపే. కేచి పన ‘‘ముచలోతి తస్స రుక్ఖస్స నామం, తం వనజేట్ఠకతాయ పన ముచలిన్దోతి వుత్త’’న్తి వదన్తి. మహా అకాలమేఘోతి అసమ్పత్తే వస్సకాలే ఉప్పన్నమహామేఘో. సో హి గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే సకలచక్కవాళగబ్భం పూరేన్తో ఉదపాది. సత్తాహవద్దలికాతి తస్మిం ఉప్పన్నే సత్తాహం అవిచ్ఛిన్నవుట్ఠికా అహోసి. సీతవాతదుద్దినీతి సా చ సత్తాహవద్దలికా ఉదకఫుసితసమ్మిస్సేన సీతవాతేన సమన్తతో పరిబ్భమన్తేన దుసితదివసత్తా దుద్దినీ నామ అహోసి. ముచలిన్దో నామ నాగరాజాతి తస్సేవ ముచలిన్దరుక్ఖస్స సమీపే పోక్ఖరణియా హేట్ఠా నాగభవనం అత్థి, తత్థ నిబ్బత్తో మహానుభావో నాగరాజా. సకభవనాతి అత్తనో నాగభవనతో. సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వాతి సత్తవారే అత్తనో సరీరభోగేహి భగవతో కాయం పరివారేత్వా. ఉపరిముద్ధని మహన్తం ఫణం విహచ్చాతి భగవతో ముద్ధప్పదేసస్స ఉపరి అత్తనో మహన్తం ఫణం పసారేత్వా. ‘‘ఫణం కరిత్వా’’తిపి పాఠో, సో ఏవత్థో.

తస్స కిర నాగరాజస్స ఏతదహోసి ‘‘భగవా చ మయ్హం భవనసమీపే రుక్ఖమూలే నిసిన్నో, అయఞ్చ సత్తాహవద్దలికా వత్తతి, వాసాగారమస్స లద్ధుం వట్టతీ’’తి. సో సత్తరతనమయం పాసాదం నిమ్మినితుం సక్కోన్తోపి ‘‘ఏవం కతే కాయసారో గహితో న భవిస్సతి, దసబలస్స కాయవేయ్యావచ్చం కరిస్సామీ’’తి మహన్తం అత్తభావం కత్వా సత్థారం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరి ఫణం కత్వా ధారేసి. ‘‘పరిక్ఖేపబ్భన్తరం లోహపాసాదే భణ్డాగారగబ్భప్పమాణం అహోసీ’’తి ఖన్ధకట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౫) వుత్తం. మజ్ఝిమట్ఠకథాయం పన ‘‘హేట్ఠాలోహపాసాదప్పమాణ’’న్తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮౪). ‘‘ఇచ్ఛితిచ్ఛితేన ఇరియాపథేన సత్థా విహరిస్సతీ’’తి కిర నాగరాజస్స అజ్ఝాసయో. భగవా పన యథానిసిన్నోవ సత్తాహం వీతినామేసి. తఞ్చ ఠానం సుపిహితవాతపానం సుఫుసితఅగ్గళద్వారం కూటాగారం వియ అహోసి. మా భగవన్తం సీతన్తిఆది తస్స తథా కరిత్వా ఠానకారణపరిదీపనం. సో హి ‘‘మా భగవన్తం సీతం బాధయిత్థ, మా ఉణ్హం, మా డంసాదిసమ్ఫస్సో బాధయిత్థా’’తి తథా కరిత్వా అట్ఠాసి.

తత్థ కిఞ్చాపి సత్తాహవద్దలికాయ ఉణ్హమేవ నత్థి, సచే పన అన్తరన్తరా మేఘో విగచ్ఛేయ్య, ఉణ్హం భవేయ్య, తమ్పి మా బాధయిత్థాతి ఏవం తస్స చిన్తేతుం యుత్తం. కేచి పనేత్థ వదన్తి ‘‘ఉణ్హగ్గహణం భోగపరిక్ఖేపస్స విపులభావకరణే కారణకిత్తనం. ఖుద్దకే హి తస్మిం భగవన్తం నాగస్స సరీరసమ్భూతా ఉస్మా బాధేయ్య, విపులభావకరణేన పన తాదిసం ‘మా ఉణ్హం బాధయిత్థా’తి తథా కరిత్వా అట్ఠాసీ’’తి.

విద్ధన్తి ఉబ్బిద్ధం, మేఘవిగమేన దూరీభూతన్తి అత్థో. విగతవలాహకన్తి అపగతమేఘం. దేవన్తి ఆకాసం. విదిత్వాతి ‘‘ఇదాని విగతవలాహకో ఆకాసో, నత్థి భగవతో సీతాదిఉపద్దవో’’తి ఞత్వా. వినివేఠేత్వాతి అపనేత్వా. సకవణ్ణన్తి అత్తనో నాగరూపం. పటిసంహరిత్వాతి అన్తరధాపేత్వా. మాణవకవణ్ణన్తి కుమారకరూపం.

ఏతమత్థన్తి వివేకసుఖప్పటిసంవేదినో యత్థ కత్థచి సుఖమేవ హోతీతి ఏతమత్థం సబ్బాకారేన జానిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం వివేకసుఖానుభావదీపకం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ సుఖో వివేకోతి నిబ్బానసఙ్ఖాతో ఉపధివివేకో సుఖో. తుట్ఠస్సాతి చతుమగ్గఞాణసన్తోసేన తుట్ఠస్స. సుతధమ్మస్సాతి పకాసితధమ్మస్స విస్సుతధమ్మస్స. పస్సతోతి తం వివేకం, యం వా కిఞ్చి పస్సితబ్బం నామ, తం సబ్బం అత్తనో వీరియబలాధిగతేన ఞాణచక్ఖునా పస్సన్తస్స. అబ్యాపజ్జన్తి అకుప్పనభావో, ఏతేన మేత్తాపుబ్బభాగో దస్సితో. పాణభూతేసు సంయమోతి సత్తేసు చ సంయమో అవిహింసనభావో సుఖోతి అత్థో. ఏతేన కరుణాపుబ్బభాగో దస్సితో.

సుఖా విరాగతా లోకేతి విగతరాగతాపి లోకే సుఖా. కీదిసీ? కామానం సమతిక్కమోతి, యా కామానం సమతిక్కమోతి వుచ్చతి, సా విగతరాగతాపి సుఖాతి అత్థో, ఏతేన అనాగామిమగ్గో కథితో. అస్మిమానస్స యో వినయోతి ఇమినా పన అరహత్తం కథితం. అరహత్తఞ్హి అస్మిమానస్స పటిప్పస్సద్ధివినయోతి వుచ్చతి, ఇతో పరఞ్చ సుఖం నామ నత్థి, తేనాహ ‘‘ఏతం వే పరమం సుఖ’’న్తి. ఏవం అరహత్తేన దేసనాయ కూటం గణ్హీతి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. రాజసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే సమ్బహులానన్తి వినయపరియాయేన తయో జనా ‘‘సమ్బహులా’’తి వుచ్చన్తి, తతో పరం సఙ్ఘో. సుత్తన్తపరియాయేన పన తయో తయో ఏవ, తతో ఉద్ధం సమ్బహులా. తస్మా ఇధాపి సుత్తన్తపరియాయేన సమ్బహులాతి వేదితబ్బా. ఉపట్ఠానసాలాయన్తి ధమ్మసభామణ్డపే. సా హి ధమ్మం దేసేతుం ఆగతస్స తథాగతస్స భిక్ఖూనం ఉపట్ఠానకరణట్ఠానన్తి ‘‘ఉపట్ఠానసాలా’’తి వుచ్చతి. అథ వా యత్థ భిక్ఖూ వినయం వినిచ్ఛినన్తి, ధమ్మం కథేన్తి, సాకచ్ఛం సమాపజ్జన్తి, సన్నిపతనవసేన పకతియా ఉపతిట్ఠన్తి, సా సాలాపి మణ్డపోపి ‘‘ఉపట్ఠానసాలా’’త్వేవ వుచ్చతి. తత్థాపి హి బుద్ధాసనం నిచ్చం పఞ్ఞత్తమేవ హోతి. ఇదఞ్హి బుద్ధానం ధరమానకాలే భిక్ఖూనం చారిత్తం. సన్నిసిన్నానన్తి నిసజ్జనవసేన సఙ్గమ్మ నిసిన్నానం. సన్నిపతితానన్తి తతో తతో ఆగన్త్వా సన్నిపతనవసేన సన్నిపతితానం. అథ వా బుద్ధాసనం పురతో కత్వా సత్థు సమ్ముఖే వియ ఆదరుప్పత్తియా సక్కచ్చం నిసీదనవసేన సన్నిసిన్నానం, సమానజ్ఝాసయత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం అజ్ఝాసయేన సుట్ఠు సమ్మా చ నిపతనవసేన సన్నిపతితానం. అయన్తి ఇదాని వుచ్చమానం నిద్దిసతి. అన్తరాకథాతి కమ్మట్ఠానమనసికారఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీనం అన్తరా అఞ్ఞా ఏకా కథా, అథ వా మజ్ఝన్హికే లద్ధస్స సుగతోవాదస్స, సాయం లభితబ్బస్స ధమ్మస్సవనస్స చ అన్తరా పవత్తత్తా అన్తరాకథా, సమణసమాచారస్సేవ వా అన్తరా పవత్తా అఞ్ఞా ఏకా కథాతి అన్తరాకథా. ఉదపాదీతి ఉప్పన్నా.

ఇమేసం ద్విన్నం రాజూనన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. మహద్ధనతరో వాతిఆదీసు పథవియం నిఖణిత్వా ఠపితం సత్తరతననిచయసఙ్ఖాతం మహన్తం ధనం ఏతస్సాతి మహద్ధనో, ద్వీసు అయం అతిసయేన మహద్ధనోతి మహద్ధనతరో. వాసద్దో వికప్పత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – నిచ్చపరిబ్బయవసేన మహన్తో భోగో ఏతస్సాతి మహాభోగో. దేవసికం పవిసనఆయభూతో మహన్తో కోసో ఏతస్సాతి మహాకోసో. అపరే పన ‘‘దేవసికం పవిసనఆయభూతం మణిసారఫేగ్గుగుమ్బాదిభేదభిన్నం పరిగ్గహవత్థు ధనం, తదేవ సారగబ్భాదీసు నిహితం కోసో’’తి వదన్తి. వజిరో, మహానీలో, ఇన్దనీలో, మరకతో, వేళురియో, పదుమరాగో, ఫుస్సరాగో, కక్కేతనో, పులాకో, విమలో, లోహితఙ్కో, ఫలికో, పవాళో, జోతిరసో, గోముత్తకో, గోమేదకో, సోగన్ధికో, ముత్తా, సఙ్ఖో, అఞ్జనమూలో, రాజపట్టో, అమతంసకో, పియకో, బ్రాహ్మణీ చాతి చతుబ్బీసతి మణి నామ. సత్త లోహాని కహాపణో చ సారో నామ. సయనచ్ఛాదనపావురణగజదన్తసిలాదీని ఫేగ్గు నామ. చన్దనాగరుకుఙ్కుమతగరకప్పూరాది గుమ్బా నామ. తత్థ పురిమేన ఆదిసద్దేన సాలివీహిఆదిముగ్గమాసాదిపుబ్బణ్ణాపరణ్ణభేదం ధఞ్ఞవికతిం ఆదిం కత్వా యం సత్తానం ఉపభోగపరిభోగభూతం వత్థు, తం సబ్బం సఙ్గయ్హతి. మహన్తం విజితం రట్ఠం ఏతస్సాతి మహావిజితో. మహన్తో హత్థిఅస్సాదివాహనో ఏతస్సాతి మహావాహనో. మహన్తం సేనాబలఞ్చేవ థామబలఞ్చ ఏతస్సాతి మహబ్బలో. ఇచ్ఛితనిబ్బత్తిసఙ్ఖాతా పుఞ్ఞకమ్మనిప్ఫన్నా మహతీ ఇద్ధి ఏతస్సాతి మహిద్ధికో. తేజసఙ్ఖాతో ఉస్సాహమన్తపభుసత్తిసఙ్ఖాతో వా మహన్తో ఆనుభావో ఏతస్సాతి మహానుభావో.

ఏత్థ చ పఠమేన ఆయసమ్పదా, దుతియేన విత్తూపకరణసమ్పదా, తతియేన విభవసమ్పదా, చతుత్థేన జనపదసమ్పదా, పఞ్చమేన యానసమ్పదా, ఛట్ఠేన పరివారసమ్పదాయ సద్ధిం అత్తసమ్పదా, సత్తమేన పుఞ్ఞకమ్మసమ్పదా, అట్ఠమేన పభావసమ్పదా తేసం రాజూనం పకాసితా హోతి. తేన యా సా సామిసమ్పత్తి, అమచ్చసమ్పత్తి, సేనాసమ్పత్తి, రట్ఠసమ్పత్తి, విభవసమ్పత్తి, మిత్తసమ్పత్తి, దుగ్గసమ్పత్తీతి సత్త పకతిసమ్పదా రాజూనం ఇచ్ఛితబ్బా. తా సబ్బా యథారహం పరిదీపితాతి వేదితబ్బా.

దానాదీహి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి పరిసం రఞ్జేతీతి రాజా. మగధానం ఇస్సరోతి మాగధో. మహతియా సేనాయ సమన్నాగతత్తా సేనియగోత్తత్తా వా సేనియో. బిమ్బి వుచ్చతి సువణ్ణం, తస్మా సారబిమ్బివణ్ణతాయ బిమ్బిసారో. కేచి పన ‘‘నామమేవేతం తస్స రఞ్ఞో’’తి వదన్తి. పచ్చామిత్తం పరసేనం జినాతీతి పసేనది. కోసలరట్ఠస్స అధిపతీతి కోసలో. అయఞ్చరహీతి ఏత్థ చరహీతి నిపాతమత్తం. విప్పకతాతి అపరియోసితా. అయం తేసం భిక్ఖూనం అన్తరాకథా అనిట్ఠితాతి అత్థో.

సాయన్హసమయన్తి సాయన్హే ఏకం సమయం. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి తతో తతో రూపాదిఆరమ్మణతో చిత్తస్స పటిసంహరణతో పటిసల్లానసఙ్ఖాతాయ ఫలసమాపత్తితో యథాకాలపరిచ్ఛేదం వుట్ఠితో. భగవా హి పుబ్బణ్హసమయం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో సావత్థిం పవిసిత్వా భిక్ఖూనం సులభపిణ్డపాతం కత్వా కతభత్తకిచ్చో భిక్ఖూహి సద్ధిం సావత్థితో నిక్ఖమిత్వా విహారం పవిసిత్వా గన్ధకుటిప్పముఖే ఠత్వా వత్తం దస్సేత్వా ఠితానం భిక్ఖూనం యథాసముట్ఠితం సుగతోవాదం దత్వా తేసు అరఞ్ఞరుక్ఖమూలాదిదివాట్ఠానం ఉద్దిస్స గతేసు గన్ధకుటిం పవిసిత్వా ఫలసమాపత్తిసుఖేన దివసభాగం వీతినామేత్వా యథాకాలపరిచ్ఛేదే సమాపత్తితో వుట్ఠాయ, ‘‘మయ్హం ఉపగమనం ఆగమయమానా చతస్సో పరిసా సకలవిహారం పరిపూరేన్తియో నిసిన్నా, ఇదాని మే ధమ్మదేసనత్థం ధమ్మసభామణ్డలం ఉపగన్తుం కాలో’’తి ఆసనతో వుట్ఠాయ, కేసరసీహో వియ కఞ్చనగుహాయ సురభిగన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా యూథం ఉపసఙ్కమన్తో మత్తవరవారణో వియ అకాయచాపల్లేన చారువిక్కన్తగమనో అసీతిఅనుబ్యఞ్జనప్పటిమణ్డితబాత్తింసమహాపురిసలక్ఖణసముజ్జలాయ బ్యామప్పభాయ పరిక్ఖేపవిలాససమ్పన్నాయ పభస్సరకేతుమాలాలఙ్కతాయ నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరానం వసేన ఛబ్బణ్ణబుద్ధరంసియో విస్సజ్జేన్తియా అచిన్తేయ్యానుభావాయ అనుపమాయ బుద్ధలీలాయ సమన్నాగతాయ రూపకాయసమ్పత్తియా సకలవిహారం ఏకాలోకం కురుమానో ఉపట్ఠానసాలం ఉపసఙ్కమి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో భగవా…పే… తేనుపసఙ్కమీ’’తి.

ఏవం ఉపసఙ్కమిత్వా వత్తం దస్సేత్వా నిసిన్నే తే భిక్ఖూ తుణ్హీభూతే దిస్వా ‘‘మయి అకథేన్తే ఇమే భిక్ఖూ బుద్ధగారవేన కప్పమ్పి న కథేస్సన్తీ’’తి కథాసముట్ఠాపనత్థం ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ కాయ నుత్థాతి కతమాయ ను భవథ. ‘‘కాయ నోత్థా’’తిపి పాళి, సో ఏవత్థో, ‘‘కాయ న్వేత్థా’’తిపి పఠన్తి, తస్స కతమాయ ను ఏత్థాతి అత్థో. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – భిక్ఖవే, కతమాయ నామ కథాయ ఇధ సన్నిసిన్నా భవథ, కతమా చ తుమ్హాకం కథా మమాగమనపచ్చయా అనిట్ఠితా, తం నిట్ఠాపేస్సామీతి ఏవం సబ్బఞ్ఞుపవారణాయ పవారేసి.

న ఖ్వేతన్తి న ఖో ఏతం, అయమేవ వా పాఠో. ‘‘న ఖోత’’న్తిపి పఠన్తి, న ఖో ఏతం ఇచ్చేవ పదవిభాగో. కులపుత్తానన్తి జాతిఆచారకులపుత్తానం. సద్ధాతి సద్ధాయ, కమ్మఫలసద్ధాయ రతనత్తయసద్ధాయ చ. అగారస్మాతి ఘరతో, గహట్ఠభావాతి అత్థో. అనగారియన్తి పబ్బజ్జం. పబ్బజితానన్తి ఉపగతానం. యన్తి కిరియాపరామసనం. తత్థాయం పదయోజనా – ‘‘భిక్ఖవే, తుమ్హే నేవ రాజాభినీతా న చోరాభినీతా న ఇణట్టా న జీవితపకతా పబ్బజితా, అథ ఖో సద్ధాయ అగారతో నిక్ఖమిత్వా మమ సాసనే పబ్బజితా, తుమ్హే ఏతరహి ఏవరూపిం రాజప్పటిసంయుత్తం తిరచ్ఛానకథం కథేయ్యాథ, యం ఏవరూపాయ కథాయ కథనం, ఏతం తుమ్హాకం న ఖో పతిరూపం న యుత్తమేవా’’తి.

ఏవం సన్నిపతితానం పబ్బజితానం అప్పతిరూపం పటిక్ఖిపిత్వా ఇదాని నేసం పతిరూపం పటిపత్తిం అనుజానన్తో ‘‘సన్నిపతితానం వో, భిక్ఖవే, ద్వయం కరణీయం ధమ్మీ వా కథా అరియో వా తుణ్హీభావో’’తి ఆహ. తత్థ వోతి తుమ్హాకం. కరణీయన్తి హి పదం అపేక్ఖిత్వా కత్తరి సామివచనమేతం, తస్మా తుమ్హేహీతి అత్థో. ద్వయం కరణీయన్తి ద్వే కాతబ్బా. ధమ్మీ కథాతి చతుసచ్చధమ్మతో అనపేతా కథా, పవత్తినివత్తిపరిదీపినీ ధమ్మదేసనాతి అత్థో. దసకథావత్థుసఙ్ఖాతాపి హి ధమ్మకథా తదేకదేసా ఏవాతి. అరియోతి ఏకన్తహితావహత్తా అరియో, విసుద్ధో ఉత్తమోతి వా అరియో. తుణ్హీభావోతి సమథవిపస్సనాభావనాభూతం అకథనం. కేచి పన ‘‘వచీసఙ్ఖారపటిపక్ఖభావతో దుతియజ్ఝానం అరియో తుణ్హీభావో’’తి వదన్తి. అపరే ‘‘చతుత్థజ్ఝానం అరియో తుణ్హీభావో’’తి వదన్తి. అయం పనేత్థ అత్థో – ‘‘భిక్ఖవే, చిత్తవివేకస్స పరిబ్రూహనత్థం వివేకట్ఠకాయా సుఞ్ఞాగారే విహరన్తా సచే కదాచి సన్నిపతథ, ఏవం సన్నిపతితేహి తుమ్హేహి ‘అస్సుతం సావేతి సుతం వా పరియోదపేతీ’తి వుత్తనయేన అఞ్ఞమఞ్ఞస్సూపకారాయ ఖన్ధాదీనం అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తా ధమ్మకథా వా పవత్తేతబ్బా, అఞ్ఞమఞ్ఞం అబ్యాబాధనత్థం ఝానసమాపత్తియా వా విహరితబ్బ’’న్తి.

తత్థ పురిమేన కరణీయవచనేన అనోతిణ్ణానం సాసనే ఓతరణూపాయం దస్సేతి, పచ్ఛిమేన ఓతిణ్ణానం సంసారతో నిస్సరణూపాయం. పురిమేన వా ఆగమవేయ్యత్తియే నియోజేతి, పచ్ఛిమేన అధిగమవేయ్యత్తియే. అథ వా పురిమేన సమ్మాదిట్ఠియా పఠమం ఉప్పత్తిహేతుం దీపేతి, దుతియేన దుతియం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, హేతూ ద్వే పచ్చయా సమ్మాదిట్ఠియా ఉప్పాదాయ పరతో చ ఘోసో, పచ్చత్తఞ్చ యోనిసో మనసికారో’’తి (అ. ని. ౨.౧౨౭).

పురిమేన వా లోకియసమ్మాదిట్ఠియా మూలకారణం విభావేతి, పచ్ఛిమేన లోకుత్తరసమ్మాదిట్ఠియా మూలకారణన్తి ఏవమాదినా ఏత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి తేహి భిక్ఖూహి కిత్తితకామసమ్పత్తితో ఝానాదిసమ్పత్తి సన్తతరా చేవ పణీతతరా చాతి ఏతమత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం అరియవిహారసుఖానుభావదీపకం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యఞ్చ కామసుఖం లోకేతి లోకసద్దో ‘‘ఖన్ధలోకో ఆయతనలోకో ధాతులోకో’’తిఆదీసు (మహాని. ౩, ౭; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨) సఙ్ఖారేసు ఆగతో.

‘‘యావతా చన్దిమసూరియా పరిహరన్తి,

దిసా భన్తి విరోచనా;

తావ సహస్సధా లోకో,

ఏత్థ తే వత్తతీ వసో’’తి. –

ఆదీసు (మ. ని. ౧.౫౦౩) ఓకాసే ఆగతో. ‘‘అద్దసా ఖో భగవా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో’’తిఆదీసు (మహావ. ౯; మ. ని. ౧.౨౮౩) సత్తేసు. ఇధ పన సత్తలోకే ఓకాసలోకే చ వేదితబ్బో. తస్మా అవీచితో పట్ఠాయ ఉపరి బ్రహ్మలోకతో హేట్ఠా ఏతస్మిం లోకే యం వత్థుకామే పటిచ్చ కిలేసకామవసేన ఉప్పజ్జనతో కామసహగతం సుఖం. యఞ్చిదం దివియం సుఖన్తి యఞ్చ ఇదం దివి భవం దిబ్బవిహారవసేన చ లద్ధబ్బం బ్రహ్మానం మనుస్సానఞ్చ రూపసమాపత్తిసుఖం. తణ్హక్ఖయసుఖస్సాతి యం ఆగమ్మ తణ్హా ఖీయతి, తం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా తణ్హాయ చ పటిపస్సమ్భనవసేన పవత్తఫలసమాపత్తిసుఖం తణ్హక్ఖయసుఖం నామ, తస్స తణ్హక్ఖయసుఖస్స. ఏతేతి లిఙ్గవిపల్లాసేన నిద్దేసో, ఏతాని సుఖానీతి అత్థో. కేచి ఉభయమ్పి సుఖసామఞ్ఞేన గహేత్వా ‘‘ఏత’’న్తి పఠన్తి, తేసం ‘‘కలం నాగ్ఘతీ’’తి పాఠేన భవితబ్బం.

సోళసిన్తి సోళసన్నం పూరణిం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – చక్కవత్తిసుఖం ఆదిం కత్వా సబ్బస్మిం మనుస్సలోకే మనుస్ససుఖం, నాగసుపణ్ణాదిలోకే నాగాదీహి అనుభవితబ్బం సుఖం, చాతుమహారాజికాదిదేవలోకే ఛబ్బిధం కామసుఖన్తి యం ఏకాదసవిధే కామలోకే ఉప్పజ్జన్తం కామసుఖం, యఞ్చ ఇదం రూపారూపదేవేసు దిబ్బవిహారభూతేసు రూపారూపజ్ఝానేసు చ ఉప్పన్నత్తా ‘‘దివియ’’న్తి లద్ధనామం లోకియజ్ఝానసుఖం, సకలమ్పి తదుభయం తణ్హక్ఖయసుఖసఙ్ఖాతం ఫలసమాపత్తిసుఖం సోళస భాగే కత్వా తతో ఏకభాగం సోళసభాగగుణే లద్ధం ఏకభాగసఙ్ఖాతం కలం న అగ్ఘతీతి.

అయఞ్చ అత్థవణ్ణనా ఫలసమాపత్తిసామఞ్ఞేన వుత్తా. పాళియం అవిసేసేన తణ్హక్ఖయస్స ఆగతత్తా పఠమఫలసమాపత్తిసుఖస్సాపి కలం లోకియం న అగ్ఘతి ఏవ. తథా హి వుత్తం –

‘‘పథబ్యా ఏకరజ్జేన, సగ్గస్స గమనేన వా;

సబ్బలోకాధిపచ్చేన, సోతాపత్తిఫలం వర’’న్తి. (ధ. ప. ౧౭౮);

సోతాపత్తిసంయుత్తేపి వుత్తం –

‘‘కిఞ్చాపి, భిక్ఖవే, రాజా చక్కవత్తీ చతున్నం దీపానం ఇస్సరియాధిపచ్చం రజ్జం కారేత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి దేవానం తావతింసానం సహబ్యతం, సో తత్థ నన్దనే వనే అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతో దిబ్బేహి చ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి, సో చతూహి ధమ్మేహి అసమన్నాగతో. అథ ఖో సో అపరిముత్తోవ నిరయా, అపరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా, అపరిముత్తో పేత్తివిసయా, అపరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా. కిఞ్చాపి, భిక్ఖవే, అరియసావకో పిణ్డియాలోపేన యాపేతి, నన్తకాని చ ధారేతి, సో చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో, అథ ఖో సో పరిముత్తో నిరయా, పరిముత్తో తిరచ్ఛానయోనియా, పరిముత్తో పేత్తివిసయా, పరిముత్తో అపాయదుగ్గతివినిపాతా.

‘‘కతమేహి చతూహి? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతి ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం…పే... బుద్ధో భగవా’తి. ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన…పే… విఞ్ఞూహీ’తి. సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన…పే… పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’తి. అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో హోతి అఖణ్డేహి…పే… సమాధిసంవత్తనికేహి. ఇమేహి చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో హోతి. యో చ, భిక్ఖవే, చతున్నం దీపానం పటిలాభో, యో చతున్నం ధమ్మానం పటిలాభో, చతున్నం దీపానం పటిలాభో చతున్నం ధమ్మానం పటిలాభస్స కలం నాగ్ఘతి సోళసి’’న్తి (సం. ని. ౫.౯౯౭).

ఏవం భగవా సబ్బత్థ లోకియసుఖం సఉత్తరం సాతిసయం, లోకుత్తరసుఖమేవ అనుత్తరన్తి అతిసయన్తి భాజేసీతి.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. దణ్డసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే కుమారకాతి దారకా. అన్తరా చ సావత్థిం అన్తరా చ జేతవనన్తి అన్తరాసద్దో ‘‘తదన్తరం కో జానేయ్య, అఞ్ఞత్ర తథాగతా’’తి (అ. ని. ౬.౪౪; ౧౦.౭౫), ‘‘జనా సఙ్గమ్మ మన్తేన్తి, మఞ్చ త్వఞ్చ కిమన్తర’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౨౮) కారణే ఆగతో. ‘‘అద్దసా మం, భన్తే, అఞ్ఞతరా ఇత్థీ విజ్జన్తరికాయ భాజనం ధోవన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౪౯) ఖణే. ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦) చిత్తే. ‘‘అన్తరా వోసానమాపాదీ’’తిఆదీసు వేమజ్ఝే. ‘‘అపిచాయం, భిక్ఖవే, తపోదా ద్విన్నం మహానిరయానం అన్తరికాయ ఆగచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (పారా. ౨౩౧) వివరే. స్వాయమిధాపి వివరే వేదితబ్బో. తస్మా సావత్థియా చ జేతవనస్స చ వివరేతి, ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అన్తరాసద్దయోగతో చేత్థ ఉపయోగవచనం ‘‘అన్తరా చ సావత్థిం అన్తరా చ జేతవన’’న్తి. ఈదిసేసు ఠానేసు అక్ఖరచిన్తకా ‘‘అన్తరా గామఞ్చ నదిఞ్చ గచ్ఛతీ’’తి ఏకమేవ అన్తరాసద్దం పయుజ్జన్తి, సో దుతియపదేనపి యోజేతబ్బో హోతి. ఇధ పన యోజేత్వా వుత్తో.

అహిం దణ్డేన హనన్తీతి బిలతో నిక్ఖమిత్వా గోచరాయ గచ్ఛన్తం కణ్హసప్పం ఛాతజ్ఝత్తం అనుబన్ధిత్వా యట్ఠీహి పోథేన్తి. తేన చ సమయేన భగవా సావత్థిం పిణ్డాయ గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే తే దారకే అహిం దణ్డేన హనన్తే దిస్వా ‘‘కస్మా కుమారకా ఇమం అహిం దణ్డేన హనథా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘డంసనభయేన, భన్తే’’తి చ వుత్తే ‘‘ఇమే అత్తనో సుఖం కరిస్సామాతి ఇమం పహరన్తా నిబ్బత్తట్ఠానే దుక్ఖం అనుభవిస్సన్తి, అహో అవిజ్జాయ నికతికోసల్ల’’న్తి ధమ్మసంవేగం ఉప్పాదేసి. తేనేవ చ ధమ్మసంవేగేన ఉదానం ఉదానేసి. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో భగవా’’తిఆది.

తత్థ ఏతమత్థం విదిత్వాతి ‘‘ఇమే దారకా అత్తసుఖాయ పరదుక్ఖం కరోన్తా సయం పరత్థ సుఖం న లభిస్సన్తీ’’తి ఏతమత్థం జానిత్వాతి ఏవమేకే వణ్ణేన్తి. అఞ్ఞేసం దుప్పటిపన్నానం సుఖపరియేసనం ఆయతిం దుక్ఖాయ సంవత్తతి, సుప్పటిపన్నానం ఏకన్తేన సుఖాయ సంవత్తతి. తస్మా ‘‘పరవిహేసావినిముత్తా అచ్చన్తమేవ సుఖభాగినో వత మయ్హం ఓవాదప్పటికరా’’తి సోమనస్సవసేనేవేతమ్పి సత్థా ఉదానం ఉదానేసీతి వదన్తి. అపరే పన భణన్తి ‘‘ఏవం తేహి కుమారకేహి పవత్తితం పరవిహేఠనం సబ్బాకారేన ఆదీనవతో విదిత్వా పరవిహేసాయ పరానుకమ్పాయ చ యథాక్కమం ఆదీనవానిసంసవిభావనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసీ’’తి.

తత్థ సుఖకామానీతి ఏకన్తేనేవ అత్తనో సుఖస్స ఇచ్ఛనతో సుఖానుగిద్ధాని. భూతానీతి పాణినో. యో దణ్డేన విహింసతీతి ఏత్థ దణ్డేనాతి దేసనామత్తం, దణ్డేన వా లేడ్డుసత్థపాణిప్పహారాదీహి వాతి అత్థో. అథ వా దణ్డేనాతి దణ్డనేన. ఇదం వుత్తం హోతి – యో సుఖకామాని సబ్బభూతాని జాతిఆదినా ఘట్టనవసేన వచీదణ్డేన వా పాణిముగ్గరసత్థాదీహి పోథనతాళనచ్ఛేదనాదివసేన సరీరదణ్డేన వా సతం వా సహస్సం వా ఠాపనవసేన ధనదణ్డేన వాతి ఇమేసు దణ్డేసు యేన కేనచి దణ్డేన విహింసతి విహేఠేతి దుక్ఖం పాపేతి, అత్తనో సుఖమేసానో, పేచ్చ సో న లభతే సుఖన్తి సో పుగ్గలో అత్తనో సుఖం ఏసన్తో గవేసన్తో పత్థేన్తో పేచ్చ పరలోకే మనుస్ససుఖం దిబ్బసుఖం నిబ్బానసుఖన్తి తివిధమ్పి సుఖం న లభతి, అఞ్ఞదత్థు తేన దణ్డేన దుక్ఖమేవ లభతీతి అత్థో.

పేచ్చ సో లభతే సుఖన్తి యో ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పన్నో ‘‘యథాహం సుఖకామో దుక్ఖప్పటికూలో, ఏవం సబ్బేపీ’’తి చిన్తేత్వా సమ్పత్తవిరతిఆదీసు ఠితో వుత్తనయేన కేనచి దణ్డేన సబ్బానిపి భూతాని న హింసతి న బాధతి, సో పుగ్గలో పరలోకే మనుస్సభూతో మనుస్ససుఖం, దేవభూతో దిబ్బసుఖం, ఉభయం అతిక్కమన్తో నిబ్బానసుఖం లభతీతి. ఏత్థ చ తాదిసస్స పుగ్గలస్స అవస్సంభావితాయ తం సుఖం పచ్చుప్పన్నం వియ హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘లభతే’’తి వుత్తం. పురిమగాథాయపి ఏసేవ నయో.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సక్కారసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతీతి కప్పానం సతసహస్సాధికేసు చతూసు అసఙ్ఖ్యేయ్యేసు పరిపూరితస్స పుఞ్ఞసమ్భారవిసేసస్స ఫలభూతేన ‘‘ఇతో పరం మయ్హం ఓకాసో నత్థీ’’తి ఉస్సహజాతేన వియ ఉపరూపరి వడ్ఢమానేన సక్కారాదినా భగవా సక్కతో హోతి. సబ్బదిసాసు హి యమకమహామేఘో వుట్ఠహిత్వా మహోఘం వియ సబ్బపారమియో ‘‘ఏకస్మిం అత్తభావే విపాకం దస్సామా’’తి సమ్పిణ్డితా వియ భగవతో లాభసక్కారమహోఘం నిబ్బత్తయింసు. తతో అన్నపానవత్థయానమాలాగన్ధవిలేపనాదిహత్థా ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో ఆగన్త్వా ‘‘కహం బుద్ధో, కహం భగవా, కహం దేవదేవో, కహం నరాసభో, కహం పురిససీహో’’తి భగవన్తం పరియేసన్తి. సకటసతేహి పచ్చయే ఆహరిత్వా ఓకాసం అలభమానా సమన్తా గావుతప్పమాణేపి సకటధురేన సకటధురం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి చేవ అనుబన్ధన్తి చ అన్ధకవిన్దబ్రాహ్మణాదయో వియ. సబ్బం తం ఖన్ధకే (మహావ. ౨౮౨) తేసు తేసు చ సుత్తేసు ఆగతనయేన వేదితబ్బం. యథా చ భగవతో, ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సాతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యావతా ఖో, చున్ద, ఏతరహి సఙ్ఘా వా గణా వా లోకే ఉప్పన్నా, నాహం, చున్ద, అఞ్ఞం ఏకసఙ్ఘమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం లాభగ్గయసగ్గప్పత్తం, యథరివాయం, చున్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి (దీ. ని. ౩.౧౭౬).

స్వాయం భగవతో చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ ఉప్పన్నో లాభసక్కారో ఏకతో హుత్వా ద్విన్నం మహానదీనం ఉదకోఘో వియ అప్పమేయ్యో అహోసి. తేన వుత్తం – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి…పే… పరిక్ఖారానం, భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సక్కతో…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి.

తిత్థియా పన పుబ్బే అకతపుఞ్ఞతాయ చ దుప్పటిపన్నతాయ చ అసక్కతా అగరుకతా, బుద్ధుప్పాదేన పన విసేసతో విపన్నసోభా సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనకా వియ నిప్పభా నిత్తేజా హతలాభసక్కారా అహేసుం. తే తాదిసం భగవతో సఙ్ఘస్స చ లాభసక్కారం అసహమానా ఇస్సాపకతా ‘‘ఏవం ఇమే ఫరుసాహి వాచాహి ఘట్టేత్వావ పలాపేస్సామా’’తి ఉసూయా విసుగ్గారం ఉగ్గిరన్తా తత్థ తత్థ భిక్ఖూ అక్కోసన్తా పరిభాసన్తా విచరింసు. తేన వుత్తం – ‘‘అఞ్ఞతిత్థియా పన పరిబ్బాజకా అసక్కతా హోన్తి…పే… పరిక్ఖారానం. అథ ఖో తే అఞ్ఞతిత్థియా పరిబ్బాజకా భగవతో సక్కారం అసహమానా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ గామే చ అరఞ్ఞే చ భిక్ఖూ దిస్వా అసబ్భాహి ఫరుసాహి వాచాహి అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి రోసేన్తి విహేసేన్తీ’’తి.

తత్థ అసబ్భాహీతి అసభాయోగ్గాహి సభాయం సాధుజనసమూహే వత్తుం అయుత్తాహి, దుట్ఠుల్లాహీతి అత్థో. ఫరుసాహీతి కక్ఖళాహి మమ్మచ్ఛేదికాహి. అక్కోసన్తీతి జాతిఆదీహి అక్కోసవత్థూహి ఖుంసేన్తి. పరిభాసన్తీతి భణ్డనవసేన భయం ఉప్పాదేన్తా తజ్జేన్తి. రోసేన్తీతి యథా పరస్స రోసో హోతి, ఏవం అనుద్ధంసనవసేన రోసం ఉప్పాదేన్తి. విహేసేన్తీతి విహేఠేన్తి, వివిధేహి ఆకారేహి అఫాసుం కరోన్తి.

కథం పనేతే సమన్తపాసాదికే భగవతి భిక్ఖుసఙ్ఘే చ అక్కోసాదీని పవత్తేసున్తి? భగవతో ఉప్పాదతో పహీనలాభసక్కారతాయ ఉపహతచిత్తా పథవిం ఖణిత్వా పక్ఖలన్తా వియ అవణే వేళురియమణిమ్హి వణం ఉప్పాదేన్తా వియ చ సున్దరికం నామ పరిబ్బాజికం సఞ్ఞాపేత్వా తాయ సత్థు భిక్ఖూనఞ్చ అవణ్ణం వుట్ఠాపేత్వా అక్కోసాదీని పవత్తేసుం. తం పనేతం సున్దరీవత్థు పరతో సున్దరీసుత్తే (ఉదా. ౩౮) పాళియంయేవ ఆగమిస్సతి, తస్మా యమేత్థ వత్తబ్బం, తం తత్థేవ వణ్ణయిస్సామ.

భిక్ఖూ భగవతో సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా తం పవత్తిమారోచేసుం. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు…పే… విహేసేన్తీ’’తి. తం వుత్తత్థమేవ.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం ఇస్సాపకతానం తిత్థియానం విప్పటిపత్తిం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం తేహి కతే విప్పకారే పసన్నచిత్తేహి చ పరేహి కతే ఉపకారే తాదిభావానుభావదీపకం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ గామే అరఞ్ఞే సుఖదుక్ఖఫుట్ఠోతి గామే వా అరఞ్ఞే వా యత్థ కత్థచి సుఖేన దుక్ఖేన చ ఫుట్ఠో సుఖదుక్ఖాని అనుభవన్తో, తేసం వా పచ్చయేహి సమఙ్గీభూతో. నేవత్తతో నో పరతో దహేథాతి ‘‘అహం సుఖితో, అహం దుక్ఖితో, మమ సుఖం, మమ దుక్ఖం, పరేనిదం మయ్హం సుఖదుక్ఖం ఉప్పాదిత’’న్తి చ నేవ అత్తతో న పరతో తం సుఖదుక్ఖం ఠపేథ. కస్మా? న హేత్థ ఖన్ధపఞ్చకే అహన్తి వా మమన్తి వా పరోతి వా పరస్సాతి వా పస్సితబ్బయుత్తకం కిఞ్చి అత్థి, కేవలం సఙ్ఖారా ఏవ పన యథాపచ్చయం ఉప్పజ్జిత్వా ఖణే ఖణే భిజ్జన్తీతి. సుఖదుక్ఖగ్గహణఞ్చేత్థ దేసనాసీసం, సబ్బస్సాపి లోకధమ్మస్స వసేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇతి భగవా ‘‘నాహం క్వచని, కస్సచి కిఞ్చనతస్మిం, న చ మమ క్వచని, కత్థచి కిఞ్చనతత్థీ’’తి చతుకోటికం సుఞ్ఞతం విభావేసి.

ఇదాని తస్స అత్తతో పరతో చ అదహనస్స కారణం దస్సేతి ‘‘ఫుసన్తి ఫస్సా ఉపధిం పటిచ్చా’’తి. ఏతే సుఖవేదనీయా దుక్ఖవేదనీయా చ ఫస్సా నామ ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతం ఉపధిం పటిచ్చ తస్మిం సతి యథాసకం విసయం ఫుసన్తి, తత్థ పవత్తన్తియేవ. అదుక్ఖమసుఖా హి వేదనా సన్తసభావతాయ సుఖే ఏవ సఙ్గహం గచ్ఛతీతి దువిధసమ్ఫస్సవసేనేవాయం అత్థవణ్ణనా కతా.

యథా పన తే ఫస్సా న ఫుసన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘నిరుపధిం కేన ఫుసేయ్యుం ఫస్సా’’తి వుత్తం. సబ్బసో హి ఖన్ధూపధియా అసతి కేన కారణేన తే ఫస్సా ఫుసేయ్యుం, న తం కారణం అత్థి. యది హి తుమ్హే అక్కోసాదివసేన ఉప్పజ్జనసుఖదుక్ఖం న ఇచ్ఛథ, సబ్బసో నిరుపధిభావేయేవ యోగం కరేయ్యాథాతి అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుయా గాథం నిట్ఠపేసి. ఏవం ఇమినా ఉదానేన వట్టవివట్టం కథితం.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఉపాసకసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే ఇచ్ఛానఙ్గలకోతి ఇచ్ఛానఙ్గలనామకో కోసలేసు ఏకో బ్రాహ్మణగామో, తంనివాసితాయ తత్థ వా జాతో భవోతి వా ఇచ్ఛానఙ్గలకో. ఉపాసకోతి తీహి సరణగమనేహి భగవతో సన్తికే ఉపాసకభావస్స పవేదితత్తా ఉపాసకో పఞ్చసిక్ఖాపదికో బుద్ధమామకో, ధమ్మమామకో, సఙ్ఘమామకో. కేనచిదేవ కరణీయేనాతి ఉద్ధారసోధాపనాదినా కేనచిదేవ కత్తబ్బేన. తీరేత్వాతి నిట్ఠాపేత్వా. అయం కిర ఉపాసకో పుబ్బే అభిణ్హం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పయిరుపాసతి, సో కతిపయం కాలం బహుకరణీయతాయ సత్థు దస్సనం నాభిసమ్భోసి. తేనాహ భగవా – ‘‘చిరస్సం ఖో త్వం, ఉపాసక, ఇమం పరియాయమకాసి, యదిదం ఇధాగమనాయా’’తి.

తత్థ చిరస్సన్తి చిరేన. పరియాయన్తి వారం. యదిదన్తి నిపాతో, యో అయన్తి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇధ మమ సన్తికే ఆగమనాయ యో అయం అజ్జ కతో వారో, తం ఇమం చిరేన పపఞ్చం కత్వా అకాసీతి. చిరపటికాహన్తి చిరపటికో అహం, చిరకాలతో పట్ఠాయ అహం ఉపసఙ్కమితుకామోతి సమ్బన్ధో. కేహిచి కేహిచీతి ఏకచ్చేహి ఏకచ్చేహి. అథ వా కేహిచి కేహిచీతి యేహి వా తేహి వా. తత్థ గారవం దస్సేతి. సత్థరి అభిప్పసన్నస్స హి సత్థుదస్సనధమ్మస్సవనేసు వియ న అఞ్ఞత్థ ఆదరో హోతి. కిచ్చకరణీయేహీతి ఏత్థ అవస్సం కాతబ్బం కిచ్చం, ఇతరం కరణీయం. పఠమం వా కాతబ్బం కిచ్చం, పచ్ఛా కాతబ్బం కరణీయం. ఖుద్దకం వా కిచ్చం, మహన్తం కరణీయం. బ్యావటోతి ఉస్సుక్కో. ఏవాహన్తి ఏవం ఇమినా పకారేన అహం నాసక్ఖిం ఉపసఙ్కమితుం, న అగారవాదినాతి అధిప్పాయో.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి దుల్లభే బుద్ధుప్పాదే మనుస్సత్తలాభే చ సత్తానం సకిఞ్చనభావేన కిచ్చపసుతతాయ కుసలన్తరాయో హోతి, న అకిఞ్చనస్సాతి ఏతమత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి తదత్థపరిదీపనమేవ ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ సుఖం వత తస్స న హోతి కిఞ్చీతి యస్స పుగ్గలస్స కిఞ్చి రూపాదీసు ఏకవత్థుమ్పి ‘‘మమేత’’న్తి తణ్హాయ పరిగ్గహితభావేన న హోతి నత్థి న విజ్జతి, సుఖం వత తస్స పుగ్గలస్స, అహో సుఖమేవాతి అత్థో. ‘‘న హోసీ’’తిపి పాఠో, తస్స అతీతకాలవసేన అత్థో వేదితబ్బో. కేచి పన న హోతి కిఞ్చీతి పదస్స ‘‘రాగాదికిఞ్చనం యస్స న హోతీ’’తి అత్థం వణ్ణేన్తి, తం న సున్దరం పరిగ్గహధమ్మవసేన దేసనాయ ఆగతత్తా. రాగాదికిఞ్చనన్తి పరిగ్గహేతబ్బస్సాపి సఙ్గహే సతి యుత్తమేవ వుత్తం సియా అథ వా యస్స పుగ్గలస్స కిఞ్చి అప్పమ్పి కిఞ్చనం పలిబోధజాతం రాగాదికిఞ్చనాభావతో ఏవ న హోతి, తం తస్స అకిఞ్చనత్తం సుఖస్స పచ్చయభావతో సుఖం వతం, అహో సుఖన్తి అత్థో. కస్స పన న హోతి కిఞ్చనన్తి చే, ఆహ ‘‘సఙ్ఖాతధమ్మస్స బహుస్సుతస్సా’’తి. యో చతూహిపి మగ్గసఙ్ఖాహి సోళసకిచ్చనిప్ఫత్తియా సఙ్ఖాతధమ్మో కతకిచ్చో, తతో ఏవ పటివేధబాహుసచ్చేన బహుస్సుతో, తస్స.

ఇతి భగవా అకిఞ్చనభావే ఆనిసంసం దస్సేత్వా సకిఞ్చనభావే ఆదీనవం దస్సేతుం ‘‘సకిఞ్చనం పస్సా’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – రాగాదికిఞ్చనానం ఆమిసకిఞ్చనానఞ్చ అత్థితాయ సకిఞ్చనం, సకిఞ్చనత్తా ఏవ అలద్ధానఞ్చ లద్ధానఞ్చ కామానం పరియేసనారక్ఖణహేతు కిచ్చకరణీయవసేన ‘‘అహం మమా’’తి గహణవసేన చ విహఞ్ఞమానం విఘాతం ఆపజ్జమానం పస్సాతి ధమ్మసంవేగప్పత్తో సత్థా అత్తనో చిత్తం వదతి. జనో జనస్మిం పటిబన్ధరూపోతి సయం అఞ్ఞో జనో సమానో అఞ్ఞస్మిం జనే ‘‘అహం ఇమస్స, మమ అయ’’న్తి తణ్హావసేన పటిబన్ధసభావో హుత్వా విహఞ్ఞతి విఘాతం ఆపజ్జతి. ‘‘పటిబద్ధచిత్తో’’తిపి పాఠో. అయఞ్చ అత్థో –

‘‘పుత్తా మత్థి ధనమ్మత్థి, ఇతి బాలో విహఞ్ఞతి;

అత్తా హి అత్తనో నత్థి, కుతో పుత్తా కుతో ధన’’న్తి. (ధ. ప. ౬౨) –

ఆదీహి సుత్తపదేహి దీపేతబ్బోతి.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. గబ్భినీసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే అఞ్ఞతరస్స పరిబ్బాజకస్సాతి ఏకస్స కుటుమ్బికస్స పరిబ్బాజకస్స. దహరాతి తరుణీ. మాణవికాతి బ్రాహ్మణధీతాయ వోహారో. పజాపతీతి భరియా. గబ్భినీతి ఆపన్నసత్తా. ఉపవిజఞ్ఞాతి అజ్జ సువేతి పచ్చుపట్ఠితవిజాయనకాలా హోతీతి సమ్బన్ధో. సో కిర బ్రాహ్మణజాతికో సభరియో వాదపత్థస్సమే ఠితో, తేన నం సపజాపతికం పరిబ్బాజకవోహారేన సముదాచరన్తి. భరియా పనస్స బ్రాహ్మణజాతికత్తా బ్రాహ్మణాతి ఆలపతి. తేలన్తి తిలతేలం. తేలసీసేన చేత్థ యం యం విజాతాయ పసవదుక్ఖప్పటికారత్థం ఇచ్ఛితబ్బం, తం సబ్బం సప్పిలోణాదిం ఆహరాతి ఆణాపేతి. యం మే విజాతాయ భవిస్సతీతి యం తేలాది మయ్హం విజాతాయ బహినిక్ఖన్తగబ్భాయ ఉపకారాయ భవిస్సతి. ‘‘పరిబ్బాజికాయా’’తిపి పాఠో. కుతోతి కస్మా ఠానా, యతో ఞాతికులా వా మిత్తకులా వా తేలాదిం ఆహరేయ్యం, తం ఠానం మే నత్థీతి అధిప్పాయో. తేలం ఆహరామీతి వత్తమానసమీపతాయ వత్తమానం కత్వా వుత్తం, తేలం ఆహరిస్సామీతి అత్థో. సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా సప్పిస్స వా తేలస్స వాతి చ సముచ్చయత్థో వా-సద్దో ‘‘అగ్గితో వా ఉదకతో వా మిథుభేదా వా’’తిఆదీసు (మహావ. ౨౮౬; దీ. ని. ౨.౧౫౨; ఉదా. ౭౬) వియ. సప్పిస్స వా తేలస్స వాతి పచ్చత్తే సామివచనం, సప్పి చ తేలఞ్చ యావదత్థం పాతుం పివితుం దీయతీతి అత్థో. అపరే పన ‘‘సప్పిస్స వా తేలస్స వాతి అవయవసమ్బన్ధే సామివచనం. సప్పితేలసముదాయస్స హి అవయవో ఇధ యావదత్థసద్దేన వుచ్చతీ’’తి వదన్తి. నో నీహరితున్తి భాజనేన వా హత్థేన వా బహి నేతుం నో దీయతి, ఉచ్ఛద్దిత్వానాతి వమిత్వా, యంనూన దదేయ్యన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘అహం రఞ్ఞో కోట్ఠాగారం గన్త్వా తేలం కణ్ఠమత్తం పివిత్వా తావదేవ ఘరం ఆగన్త్వా ఏకస్మిం భాజనే యథాపీతం వమిత్వా ఉద్ధనం ఆరోపేత్వా పచిస్సామి, యం పిత్తసేమ్హాదిమిస్సితం, తం అగ్గినా ఝాయిస్సతి, తేలం పన గహేత్వా ఇమిస్సా పరిబ్బాజికాయ కమ్మే ఉపనేస్సామీ’’తి.

ఉద్ధం కాతున్తి వమనవసేన ఉద్ధం నీహరితుం. న పన అధోతి విరిఞ్చనవసేన హేట్ఠా నీహరితుం న పన సక్కోతి. సో హి ‘‘అధికం పీతం సయమేవ ముఖతో నిగ్గమిస్సతీ’’తి పివిత్వా ఆసయస్స అరిత్తతాయ అనిగ్గతే వమనవిరేచనయోగం అజానన్తో అలభన్తో వా కేవలం దుక్ఖాహి వేదనాహి ఫుట్ఠో ఆవట్టతి చ పరివట్టతి చ. దుక్ఖాహీతి దుక్ఖమాహి. తిబ్బాహీతి బహలాహి తిఖిణాహి వా. ఖరాహీతి కక్ఖళాహి. కటుకాహీతి అతివియ అనిట్ఠభావేన దారుణాహి. ఆవట్టతీతి ఏకస్మింయేవ ఠానే అనిపజ్జిత్వా అత్తనో సరీరం ఇతో చితో ఆకడ్ఢన్తో ఆవట్టతి. పరివట్టతీతి ఏకస్మిం పదేసే నిపన్నోపి అఙ్గపచ్చఙ్గాని పరితో ఖిపన్తో వట్టతి, అభిముఖం వా వట్టన్తో ఆవట్టతి, సమన్తతో వట్టన్తో పరివట్టతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ‘‘సకిఞ్చనస్స అప్పటిసఙ్ఖాపరిభోగహేతుకా అయం దుక్ఖుప్పత్తి, అకిఞ్చనస్స పన సబ్బసో అయం నత్థీ’’తి ఏతమత్థం సబ్బాకారతో జానిత్వా తదత్థప్పకాసనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ సుఖినో వతాతి సుఖినో వత సప్పురిసా. కే పన తేతి? యే అకిఞ్చనా, యే రాగాదికిఞ్చనస్స పరిగ్గహకిఞ్చనస్స చ అభావేన అకిఞ్చనా, కేసం పనిదం కిఞ్చనం నత్థీతి ఆహ – ‘‘వేదగునో హి జనా అకిఞ్చనా’’తి, యే అరియమగ్గఞాణసఙ్ఖాతం వేదం గతా అధిగతా, తేన వా వేదేన నిబ్బానం గతాతి వేదగునో, తే అరియజనా ఖీణాసవపుగ్గలా అనవసేసరాగాదికిఞ్చనానం అగ్గమగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా అకిఞ్చనా నామ. అసతి హి రాగాదికిఞ్చనే కుతో పరిగ్గహకిఞ్చనస్స సమ్భవో. ఏవం గాథాయ పురిమభాగేన అరహన్తే పసంసిత్వా అపరభాగేన అన్ధపుథుజ్జనే గరహన్తో ‘‘సకిఞ్చనం పస్సా’’తిఆదిమాహ. తం పురిమసుత్తే వుత్తత్థమేవ. ఏవం ఇమాయపి గాథాయ వట్టవివట్టం కథితం.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఏకపుత్తకసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే ఏకపుత్తకోతి ఏకో పుత్తో, సో చ అనుకమ్పితబ్బట్ఠేన ఏకపుత్తకో, పియాయితబ్బట్ఠేన పియో, మనస్స వడ్ఢనట్ఠేన మనాపో. సరీరసోభాసమ్పత్తియా వా దస్సనీయట్ఠేన పియో, సీలాచారసమ్పత్తియా కల్యాణధమ్మతాయ మనాపో. కలేతి సత్తే ఖేపేతీతి కాలో, మరణం. తం కతో పత్తోతి కాలఙ్కతో, కాలేన వా మచ్చునా కతో నట్ఠో అదస్సనం గతోతి కాలఙ్కతో, మతోతి అత్థో.

సమ్బహులా ఉపాసకాతి సావత్థివాసినో బహూ ఉపాసకా మతపుత్తఉపాసకస్స సహసోకీభావేన యావ ఆళాహనా పచ్ఛతో గన్త్వా మతసరీరస్స కత్తబ్బం కారేత్వా పటినివత్తా యథానివత్థావ ఉదకం ఓతరిత్వా సీసంన్హాతా వత్థాని పీళేత్వా అనోతాపేత్వావ ఏకం నివాసేత్వా ఏకం ఉత్తరాసఙ్గం కత్వా ఉపాసకం పురతో కత్వా ‘‘సోకవినోదనం ధమ్మం సత్థు సన్తికే సోస్సామా’’తి భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు. తేన వుత్తం ‘‘అల్లకేసా’’తిఆది.

తత్థ అల్లవత్థాతి ఉదకేన తిన్తవత్థా. దివా దివస్సాతి దివసస్సపి దివా, మజ్ఝన్హికే కాలేతి అత్థో. యస్మా జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తి, జానన్తాపి న పుచ్ఛన్తి. కాలం విదిత్వా పుచ్ఛన్తి, కాలం విదిత్వా న పుచ్ఛన్తి, తస్మా జానన్తోయేవ భగవా కథాసముట్ఠాపనత్థం పుచ్ఛన్తో ‘‘కిం ను ఖో తుమ్హే ఉపాసకా’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – తుమ్హే ఉపాసకా అఞ్ఞేసు దివసేసు మమ సన్తికం ఆగచ్ఛన్తా ఓతాపితసుద్ధవత్థా సాయన్హే ఆగచ్ఛథ, అజ్జ పన అల్లవత్థా అల్లకేసా ఠితమజ్ఝన్హికే కాలే ఇధాగతా, తం కిం కారణన్తి. తేన మయన్తి తేన పుత్తవియోగజనితచిత్తసన్తాపేన బలవసోకాభిభూతతాయ ఏవంభూతా మయం ఇధూపసఙ్కమన్తాతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి పియవత్థుసమ్భవా సోకదుక్ఖదోమనస్సాదయో, అసతి పియవత్థుస్మిం సబ్బసో ఏతే న సన్తీతి ఏతమత్థం సబ్బాకారతో జానిత్వా తదత్థప్పకాసనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ పియరూపస్సాదగధితాసేతి పియసభావేసు రూపక్ఖన్ధాదీసు సుఖవేదనస్సాదేన గధితా పటిబద్ధచిత్తా. గధితాసేతి హి గధితాఇచ్చేవత్థో. సేతి వా నిపాతమత్తం. పియరూపా నామ చక్ఖాదయో పుత్తదారాదయో చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘కిఞ్చ లోకే పియరూపం సాతరూపం చక్ఖు లోకే …పే… ధమ్మతణ్హా లోకే పియరూపం సాతరూప’’న్తి (చూళని. హేమకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౫౫).

‘‘ఖేత్తం వత్థుం హిరఞ్ఞం వా, గవస్సం దాసపోరిసం;

థియో బన్ధూ పుథు కామే, యో నరో అనుగిజ్ఝతీ’’తి చ. (సు. ని. ౭౭౫);

తస్మా తేసు పియరూపేసు అస్సాదేన గిద్ధా ముచ్ఛితా అజ్ఝాపన్నాతి అత్థో. కే పన తే పియరూపస్సాదగధితాతి తే దస్సేతి ‘‘దేవకాయా పుథుమనుస్సా చా’’తి, చాతుమహారాజికాదయో బహుదేవసమూహా చేవ జమ్బుదీపకాదికా బహుమనుస్సా చ. అఘావినోతి కాయికచేతసికదుక్ఖేన దుక్ఖితా. పరిజున్నాతి జరారోగాదివిపత్తియా యోబ్బనారోగ్యాదిసమ్పత్తితో పరిహీనా. యథాలాభవసేన వాయమత్థో దేవమనుస్సేసు వేదితబ్బో. అథ వా కామఞ్చేకన్తసుఖసమప్పితానం దేవానం దుక్ఖజరారోగా న సమ్భవన్తి, తదనతివత్తసభావతాయ పన తేపి ‘‘అఘావినో’’తి ‘‘పరిజున్నా’’తి చ వుత్తా. తేసమ్పి వా పుబ్బనిమిత్తుప్పత్తియా పటిచ్ఛన్నజరాయ చేతసికరోగస్స చ వసేన దుక్ఖాదీనం సమ్భవో వేదితబ్బో. మచ్చురాజస్స వసం గచ్ఛన్తీతి పియవత్థువిసయాయ తణ్హాయ అప్పహీనత్తా పునప్పునం గబ్భూపగమనతో ధాతుత్తయిస్సరతాయ మచ్చురాజసఙ్ఖాతస్స మరణస్స వసం హత్థమేవ గచ్ఛన్తి.

ఏత్తావతా వట్టం దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘యే వే దివా’’తిఆదినా వివట్టం దస్సేతి. తత్థ యే వే దివా చ రత్తో చ అప్పమత్తాతి ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తిఆదినా వుత్తనయేన దివసభాగే రత్తిభాగే చ దళ్హం అప్పమత్తా అప్పమాదప్పటిపదం పూరేన్తి. జహన్తి పియరూపన్తి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరియమగ్గాధిగమేన పియరూపం పియజాతికం చక్ఖాదిపియవత్థుం తప్పటిబద్ధఛన్దరాగజహనేన జహన్తి. తే వే ఖణన్తి అఘమూలం, మచ్చునో ఆమిసం దురతివత్తన్తి తే అరియపుగ్గలా అఘస్స వట్టదుక్ఖస్స మూలభూతం, మచ్చునా మరణేన ఆమసితబ్బతో ఆమిసం, ఇతో బహిద్ధా కేహిచిపి సమణబ్రాహ్మణేహి నివత్తితుం అసక్కుణేయ్యతాయ దురతివత్తం, సహ అవిజ్జాయ తణ్హం అరియమగ్గఞాణకుదాలేన ఖణన్తి, లేసమత్తమ్పి అనవసేసన్తా ఉమ్మూలయన్తీతి. స్వాయమత్థో –

‘‘అప్పమాదో అమతపదం, పమాదో మచ్చునో పదం;

అప్పమత్తా న మీయన్తి, యే పమత్తా యథా మతా’’తి. (ధ. ప. ౨౧) –

ఆదీహి సుత్తపదేహి విత్థారేతబ్బోతి.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సుప్పవాసాసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే కుణ్డికాయన్తి ఏవంనామకే కోలియానం నగరే. కుణ్డధానవనేతి తస్స నగరస్స అవిదూరే కుణ్డధానసఙ్ఖాతే వనే.

పుబ్బే కిర కుణ్డో నామ ఏకో యక్ఖో తస్మిం వనసణ్డే వాసం కప్పేసి, కుణ్డధానమిస్సకేన చ బలికమ్మేన తుస్సతీతి తస్స తథా తత్థ బలిం ఉపహరన్తి, తేనేతం వనసణ్డం కుణ్డధానవనన్త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తస్స అవిదూరే ఏకా గామపతికా అహోసి, సాపి తస్స యక్ఖస్స ఆణాపవత్తిట్ఠానే నివిట్ఠత్తా తేనేవ పరిపాలితత్తా కుణ్డికాతి వోహరీయిత్థ. అపరభాగే తత్థ కోలియరాజానో నగరం కారేసుం, తమ్పి పురిమవోహారేన కుణ్డికాత్వేవ వుచ్చతి. తస్మిఞ్చ వనసణ్డే కోలియరాజానో భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ వసనత్థాయ విహారం పతిట్ఠాపేసుం, తమ్పి కుణ్డధానవనన్త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. అథ భగవా జనపదచారికం చరన్తో అనుక్కమేన తం విహారం పత్వా తత్థ విహాసి. తేన వుత్తం – ‘‘ఏకం సమయం భగవా కుణ్డికాయం విహరతి కుణ్డధానవనే’’తి.

సుప్పవాసాతి తస్సా ఉపాసికాయ నామం. కోలియధీతాతి కోలియరాజపుత్తీ. సా హి భగవతో అగ్గుపట్ఠాయికా పణీతదాయికానం సావికానం ఏతదగ్గే ఠపితా సోతాపన్నా అరియసావికా. యఞ్హి కిఞ్చి భగవతో యుత్తరూపం ఖాదనీయం భోజనీయం భేసజ్జం వా న తత్థ అఞ్ఞాహి సంవిధాతబ్బం అత్థి, సబ్బం తం సయమేవ అత్తనో పఞ్ఞాయ విచారేత్వా సక్కచ్చం సమ్పాదేత్వా ఉపనేతి. దేవసికఞ్చ అట్ఠసతం సఙ్ఘభత్తపాటిపుగ్గలికభత్తాని దేతి. యో కోచి భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా తం కులం పిణ్డాయ పవిట్ఠో రిత్తహత్థో న గచ్ఛతి. ఏవం ముత్తచాగా పయతపాణీ వోస్సగ్గరతా యాచయోగా దానసంవిభాగరతా. అస్సా కుచ్ఛియం పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో పచ్ఛిమభవికో సావకబోధిసత్తో పటిసన్ధిం గణ్హి. సా తం గబ్భం కేనచిదేవ పాపకమ్మేన సత్త వస్సాని కుచ్ఛినా పరిహరి, సత్తాహఞ్చ మూళ్హగబ్భా అహోసి. తేన వుత్తం – ‘‘సత్త వస్సాని గబ్భం ధారేతి సత్తాహం మూళ్హగబ్భా’’తి.

తత్థ సత్త వస్సానీతి సత్త సంవచ్ఛరాని, అచ్చన్తసంయోగే చ ఇదం ఉపయోగవచనం. గబ్భం ధారేతీతి గబ్భం వహతి, గబ్భినీ హోతీతి అత్థో. సత్తాహం మూళ్హగబ్భాతి సత్త అహాని బ్యాకులగబ్భా. గబ్భో హి పరిపక్కో సమ్పజ్జమానో విజాయనకాలే కమ్మజవాతేహి సఞ్చాలేత్వా పరివత్తితో ఉద్ధంపాదో అధోసిరో హుత్వా యోనిముఖాభిముఖో హోతి, ఏవం సో కత్థచి అలగ్గో బహి నిక్ఖమతి. విపజ్జమానో పన విపరివత్తనవసేన యోనిమగ్గం పిదహిత్వా తిరియం నిపజ్జతి, సయమేవ వా యోనిమగ్గో పిదహతి, సో తత్థ కమ్మజవాతేహి అపరాపరం పరివత్తమానో బ్యాకులో మూళ్హగబ్భోతి వుచ్చతి. తస్సాపి సత్త దివసే ఏవం అహోసి, తేన వుత్తం ‘‘సత్తాహం మూళ్హగబ్భా’’తి.

అయఞ్చ గబ్భో సీవలిత్థేరో. తస్స కథం సత్త వస్సాని గబ్భవాసదుక్ఖం, సత్తాహం మూళ్హగబ్భభావప్పత్తి, మాతు చస్సాపి సోతాపన్నాయ అరియసావికాయ తథా దుక్ఖానుభవనం జాతన్తి? వుచ్చతే – అతీతే కాసికరాజే బారాణసియం రజ్జం కారేన్తే ఏకో కోసలరాజా మహన్తేన బలేనాగన్త్వా బారాణసిం గహేత్వా తం రాజానం మారేత్వా తస్స అగ్గమహేసిం అత్తనో అగ్గమహేసిం అకాసి. బారాణసిరఞ్ఞో పన పుత్తో పితు మరణకాలే నిద్ధమనద్వారేన పలాయిత్వా అత్తనో ఞాతిమిత్తబన్ధవే ఏకజ్ఝం కత్వా అనుక్కమేన బలం సంహరిత్వా బారాణసిం ఆగన్త్వా అవిదూరే మహన్తం ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా తస్స రఞ్ఞో పణ్ణం పేసేసి ‘‘రజ్జం వా దేతు, యుద్ధం వా’’తి. రాజకుమారస్స మాతా సాసనం సుత్వా ‘‘యుద్ధేన కమ్మం నత్థి, సబ్బదిసాసు సఞ్చారం పచ్ఛిన్దిత్వా బారాణసినగరం పరివారేతు, తతో దారూదకభత్తపరిక్ఖయేన కిలన్తా నగరే మనుస్సా వినావ యుద్ధేన రాజానం గహేత్వా దస్సన్తీ’’తి పణ్ణం పేసేసి. సో మాతు సాసనం సుత్వా చత్తారి మహాద్వారాని రక్ఖన్తో సత్త వస్సాని నగరం ఉపరున్ధి, నగరే మనుస్సా చూళద్వారేన నిక్ఖమిత్వా దారూదకాని ఆహరన్తి, సబ్బకిచ్చాని కరోన్తి.

అథ రాజకుమారస్స మాతా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘బాలో మమ పుత్తో ఉపాయం న జానాతి, గచ్ఛథ, అస్స చూళద్వారాని పిధాయ నగరం ఉపరున్ధతూతి వదేథా’’తి పుత్తస్స గూళ్హసాసనం పహిణి. సో మాతు సాసనం సుత్వా సత్త దివసే తథా అకాసి. నాగరా బహి నిక్ఖమితుం అలభన్తా సత్తమే దివసే తస్స రఞ్ఞో సీసం గహేత్వా కుమారస్స అదంసు. కుమారో నగరం పవిసిత్వా రజ్జం అగ్గహేసి. సో తదా సత్త వస్సాని నగరరున్ధనకమ్మనిస్సన్దేన ఏతరహి సత్త వస్సాని మాతుకుచ్ఛిసఙ్ఖాతాయ లోహితకుమ్భియా వసి, అవసేసతో పన సత్తాహం నగరూపరున్ధనేన సత్తాహం మూళ్హగబ్భభావం ఆపజ్జి. జాతకట్ఠకథాయం పన ‘‘సత్త దివసాని నగరం రున్ధిత్వా గహితకమ్మనిస్సన్దేన సత్తవస్సాని లోహితకుమ్భియం వసిత్వా సత్తాహం మూళ్హగబ్భభావం ఆపజ్జీ’’తి వుత్తం. యం పన సో పదుముత్తరసమ్మాసమ్బుద్ధపాదమూలే ‘‘లాభీనం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి మహాదానం దత్వా పత్థనం అకాసి, యఞ్చ విపస్సిస్స భగవతో కాలే నాగరేహి సద్ధిం సహస్సగ్ఘనికం గుళదధిం దత్వా పత్థనం అకాసి, తస్సానుభావేన లాభీనం అగ్గో జాతో. సుప్పవాసాపి ‘‘నగరం రున్ధిత్వా గణ్హ, తాతా’’తి పేసితభావేన సత్త వస్సాని కుచ్ఛినా గబ్భం పరిహరిత్వా సత్తాహం మూళ్హగబ్భాజాతా. ఏవం తే మాతాపుత్తా అత్తనో కమ్మస్స అనురూపం ఈదిసం దుక్ఖం పటిసంవేదింసు.

తీహి వితక్కేహీతి రతనత్తయగుణానుస్సతిపటిసంయుత్తేహి తీహి సమ్మావితక్కేహి. అధివాసేతీతి మూళ్హగబ్భతాయ ఉప్పన్నదుక్ఖం సహతి. సా హి భగవతో సమ్బుద్ధభావం, అరియసఙ్ఘస్స సుప్పటిపత్తిం, నిబ్బానస్స చ దుక్ఖనిస్సరణభావం అనుస్సరన్తీ అత్తనో ఉప్పజ్జమానదుక్ఖం అమనసికరణేనేవ అభిభవిత్వా ఖమతి. తేన వుత్తం ‘‘తీహి వితక్కేహి అధివాసేతీ’’తి.

సమ్మాసమ్బుద్ధో వతాతిఆది తేసం వితక్కానం పవత్తిఆకారదస్సనం. తస్సత్థో – యో భగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి భగవా లోకనాథో సమ్మా అవిపరీతం సామం సయమేవ సబ్బధమ్మే అహో వత బుద్ధో, సో భగవా ఏవరూపస్స ఏతరహి మయా అనుభవియమానస్స అఞ్ఞస్స చ ఏవంజాతికస్స సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స పహానాయ అచ్చన్తం అనుప్పాదనిరోధాయ ధమ్మం కథేతి, అవిపరీతధమ్మం కథేతి. అవిపరీతధమ్మదేసనతాయ హి సత్థు సమ్మాసమ్బోధిసిద్ధి. తస్స యథావుత్తగుణస్స భగవతో ధమ్మస్సవనన్తే జాతత్తా సీలదిట్ఠిసామఞ్ఞేన సంహతత్తా చ సావకసఙ్ఘోతి లద్ధనామో అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహో సుప్పటిపన్నో వత అహో వత సమ్మా పటిపన్నో, యో అరియసఙ్ఘో ఏవరూపస్స ఈదిసస్స వట్టదుక్ఖస్స పహానాయ అనుప్పాదనిరోధాయ అనివత్తిపటిపదం పటిపన్నో. సుసుఖం వత అహో వత సుట్ఠు సుఖం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటం నిబ్బానం, యస్మిం నిబ్బానే ఈదిసం వట్టదుక్ఖం న ఉపలబ్భతీతి. ఏత్థ చ పటిపజ్జమానాపి పటిపన్నా ఇచ్చేవ వుత్తా పటిపత్తియా అనివత్తిభావతో. అథ వా ఉప్పన్నసద్దో వియ పటిపన్నసద్దో వత్తమానత్థోపి వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో’’తి.

సామికన్తి అత్తనో పతిం కోలియరాజపుత్తం. ఆమన్తేసీతి అభాసి. మమ వచనేన భగవతో పాదే సిరసా వన్దాహీతి మయ్హం వచనేన చక్కలక్ఖణప్పటిమణ్డితాని వికసితపదుమసస్సిరీకాని భగవతో చరణాని తవ సిరసా వన్దాహి, ఉత్తమఙ్గేన అభివాదనం కరోహీతి అత్థో. అప్పాబాధన్తిఆదీసు ఆబాధోతి విసభాగవేదనా వుచ్చతి, యా ఏకదేసే ఉప్పజ్జిత్వాపి సకలసరీరం అయపట్టేన ఆబన్ధిత్వా వియ గణ్హతి. ఆతఙ్కోతి కిచ్ఛజీవితకరో రోగో. అథ వా యాపేతబ్బరోగో ఆతఙ్కో, ఇతరో ఆబాధో. ఖుద్దకో వా రోగో ఆతఙ్కో, బలవా ఆబాధో. కేచి పన ‘‘అజ్ఝత్తసముట్ఠానో ఆబాధో, బహిద్ధాసముట్ఠానో ఆతఙ్కో’’తి వదన్తి. తదుభయస్సాపి అభావం పుచ్ఛాతి వదతి. గిలానస్సేవ చ ఉట్ఠానం నామ గరుకం హోతి, కాయే బలం న హోతి, తస్మా నిగ్గేలఞ్ఞతాయ లహుపరివత్తిసఙ్ఖాతం కాయస్స లహుట్ఠానం సరీరబలఞ్చ పుచ్ఛాతి వదతి. ఫాసువిహారన్తి ఠాననిసిన్నగమనసయనసఙ్ఖాతేసు చతూసు ఇరియాపథేసు సుఖవిహారఞ్చ పుచ్ఛాతి వదతి. అథస్స పుచ్ఛితబ్బాకారం దస్సేన్తీ ‘‘సుప్పవాసా, భన్తే’’తిఆదిమాహ. ఏవఞ్చ వదేహీతి ఇదాని వత్తబ్బాకారం నిదస్సేతి.

పరమన్తి వచనసమ్పటిచ్ఛనం. తేన సాధు, భద్దే, యథా వుత్తం, తథా పటిపజ్జామీతి దస్సేతి. కోలియపుత్తోతి సుప్పవాసాయ సామికో కోలియరాజపుత్తో. సుఖినీ హోతూతి సదేవకే లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యో సత్థా సుప్పవాసాయ పేసితవన్దనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తదనన్తరం అత్తనో మేత్తావిహారసంసూచకం బుద్ధాచిణ్ణం సుఖూపసంహారం తస్సా సామఞ్ఞతో పకాసేత్వా పున తస్సా పుత్తస్స చ గబ్భవిపత్తిమూలకదుక్ఖుప్పత్తిపటిక్ఖేపముఖేన సుఖూపసంహారం నిదస్సేన్తో ‘‘సుఖినీ…పే… అరోగా, అరోగం పుత్తం విజాయతూ’’తి ఆహ.

సహ వచనాతి భగవతో వచనేన సహేవ. యస్మిం కాలే భగవా తథా అవోచ, తస్మింయేవ కాలే తమ్పి కమ్మం పరిక్ఖయం అగమాసి. తస్స పరిక్ఖీణభావం ఓలోకేత్వా సత్థా తథా అభాసి. అపరే పన వదన్తి – సచే తథా సత్థా నాచిక్ఖిస్సా, తతో పరమ్పి కిఞ్చి కాలం తస్సా తం దుక్ఖం అనుబన్ధిస్సా. యస్మా పన భగవతా ‘‘సుఖినీ అరోగా అరోగఞ్చ పుత్తం విజాయతూ’’తి వుత్తం, తస్మా తస్స వచనసమకాలమేవ సో గబ్భో బ్యాకులభావం విజహిత్వా సుఖేనేవ బహి నిక్ఖమి, ఏవం తేసం మాతాపుత్తానం సోత్థి అహోసి. అచిన్తేయ్యో హి బుద్ధానం బుద్ధానుభావో. యథా హి పటాచారాయ పియవిప్పయోగసమ్భూతేన సోకేన ఉమ్మాదం పత్వా –

‘‘ఉభో పుత్తా కాలకతా, పన్థే మయ్హం పతీ మతో;

మాతా పితా చ భాతా చ, ఏకచితకమ్హి ఝాయరే’’తి. (అప. థేరీ ౨.౨.౪౯౮) –

వత్వా జాతరూపేనేవ చరన్తియా ‘‘సతిం పటిలభాహి భగినీ’’తి భగవతో వచనసమనన్తరమేవ ఉమ్మాదో వూపసమి, తథా సుప్పియాపి ఉపాసికా అత్తనావ అత్తనో ఊరుయం కతేన మహావణేన వుట్ఠాతుం అసక్కోన్తీ సయనపిట్ఠే నిపన్నా ‘‘ఆగన్త్వా మం వన్దతూ’’తి వచనసమనన్తరమేవ వణే పాకతికే జాతే సయమేవ గన్త్వా భగవన్తం వన్దీతి ఏవమాదీని వత్థూని ఇధ ఉదాహరితబ్బానీతి.

ఏవం, భన్తేతి, భన్తే, యథా భగవా సపుత్తాయ మాతుయా అరోగభావం ఆసీసన్తో ఆహ – ‘‘సుఖినీ అరోగా అరోగం పుత్తం విజాయతూ’’తి, తం ఏవమేవ. న హి కదాచి బుద్ధానం భగవన్తానం వచనస్స అఞ్ఞథాభావోతి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘ఏవమత్థూ’’తి వదన్తి, అపరే ‘‘హోతూ’’తి పదస్స అత్థం ఆనేత్వా వణ్ణయన్తి. అభినన్దిత్వాతి కరవీకరుతమఞ్జునా బ్రహ్మస్సరేన భగవతా వుచ్చమానే తస్మిం వచనే పీతిసోమనస్సపటిలాభతో అభిముఖభావేన నన్దిత్వా. అనుమోదిత్వాతి తతో పచ్ఛాపి సమ్మోదనం ఉప్పాదేత్వా, చిత్తేన వా అభినన్దిత్వా వాచాయ అనుమోదిత్వా, వచనసమ్పత్తియా వా అభినన్దిత్వా అత్థసమ్పత్తియా అనుమోదిత్వా. సకం ఘరం పచ్చాయాసీతి అత్తనో ఘరం పటిగచ్ఛి. యే పన ‘‘యేన సకం ఘర’’న్తి పఠన్తి, తేసం యదిపి య-త-సద్దానం సమ్బన్ధభావతో ‘‘తేనా’’తి పదం వుత్తమేవ హోతి, తథాపి ‘‘పటియాయిత్వా’’తి పాఠసేసో యోజేతబ్బో హోతి.

విజాతన్తి పజాతం, పసుతన్తి అత్థో. అచ్ఛరియన్తి అన్ధస్స పబ్బతారోహనం వియ నిచ్చం న హోతీతి అచ్ఛరియం, అయం తావ సద్దనయో. అట్ఠకథాసు పన ‘‘అచ్ఛరాయోగ్గం అచ్ఛరియ’’న్తి వుత్తం, అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తన్తి అత్థో. వతాతి సమ్భావనే, అహో అచ్ఛరియన్తి అత్థో. భోతి ధమ్మాలపనం. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అబ్భుతం.

తథాగతస్సాతి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో – తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథవాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతో.

కథం భగవా తథా ఆగతోతి తథాగతో? యథా సబ్బలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపన్నా పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా ఆగతాతి. కిం వుత్తం హోతి? యేన అభినీహారేన తే భగవన్తో ఆగతా, తేన అట్ఠగుణసమన్నాగతేన అయమ్పి భగవా ఆగతో. యథా చ తే భగవన్తో దానపారమిం పూరేత్వా సీలనేక్ఖమ్మపఞ్ఞావీరియఖన్తిసచ్చఅధిట్ఠానమేత్తాఉపేక్ఖాపారమీతి ఇమా దస పారమియో, దస ఉపపారమియో, దస పరమత్థపారమియోతి సమతింస పారమియో పూరేత్వా పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజిత్వా పుబ్బయోగపుబ్బచరియధమ్మక్ఖానఞాతత్థచరియాదయో పూరేత్వా బుద్ధిచరియాయ కోటిం పత్వా ఆగతా, తథా అయమ్పి భగవా ఆగతో. యథా చ తే భగవన్తో చత్తారో సతిపట్ఠానే…పే… అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేత్వా బ్రూహేత్వా ఆగతా, తథా అయమ్పి భగవా ఆగతో. ఏవం తథా ఆగతోతి తథాగతో.

కథం తథా గతోతి తథాగతో? యథా సమ్పతిజాతా తే భగవన్తో సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠాయ ఉత్తరాభిముఖా సత్తపదవీతిహారేన గతా, సేతచ్ఛత్తే ధారియమానే సబ్బావ దిసా అనువిలోకేసుం, ఆసభిఞ్చ వాచం భాసింసు లోకే అత్తనో జేట్ఠసేట్ఠభావం పకాసేన్తా, తఞ్చ నేసం గమనం తథం అహోసి అవితథం అనేకేసం విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభావేన, తథా అయమ్పి భగవా గతో, తఞ్చస్స గమనం కథం అహోసి అవితథం తేసఞ్ఞేవ విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభావేన. ఏవం తథా గతోతి తథాగతో.

యథా వా తే భగవన్తో నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దం పహాయ గతా, అబ్యాపాదేన బ్యాపాదం, ఆలోకసఞ్ఞాయ థినమిద్ధం, అవిక్ఖేపేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం, ధమ్మవవత్థానేన విచికిచ్ఛం పహాయ గతా, ఞాణేన అవిజ్జం పదాలేత్వా, పామోజ్జేన అరతిం వినోదేత్వా, అట్ఠసమాపత్తీహి అట్ఠారసహి మహావిపస్సనాహి చతూహి చ అరియమగ్గేహి తం తం పటిపక్ఖం పహాయ గతా, ఏవం అయమ్పి భగవా గతో. ఏవమ్పి తథా గతోతి తథాగతో.

కథం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో? పథవీధాతుయా కక్ఖళలక్ఖణం, ఆపోధాతుయా పగ్ఘరణలక్ఖణం, తేజోధాతుయా ఉణ్హత్తలక్ఖణం, వాయోధాతుయా విత్థమ్భనలక్ఖణం, ఆకాసధాతుయా అసమ్ఫుట్ఠలక్ఖణం, రూపస్స రుప్పనలక్ఖణం, వేదనాయ వేదయితలక్ఖణం, సఞ్ఞాయ సఞ్జాననలక్ఖణం, సఙ్ఖారానం అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణం, విఞ్ఞాణస్స విజాననలక్ఖణన్తి ఏవం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం, ద్వాదసన్నం ఆయతనానం, అట్ఠారసన్నం ధాతూనం, బావీసతియా ఇన్ద్రియానం, చతున్నం సచ్చానం, ద్వాదసపదికస్స పచ్చయాకారస్స, చతున్నం సతిపట్ఠానానం, చతున్నం సమ్మప్పధానానం, చతున్నం ఇద్ధిపాదానం, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం, పఞ్చన్నం బలానం, సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం, అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స, సత్తన్నం విసుద్ధీనం, అమతోగధస్స నిబ్బానస్సాతి ఏవం తస్స తస్స ధమ్మస్స యం సభావసరసలక్ఖణం, తం తథం అవితథం అనఞ్ఞథం లక్ఖణం ఞాణగతియా ఆగతో అవిరజ్ఝిత్వా పత్తో అధిగతోతి తథాగతో. ఏవం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో.

కథం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో? తథధమ్మా నామ చత్తారి అరియసచ్చాని. యథాహ – ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. కతమాని చత్తారి? ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦) విత్థారో. తాని చ భగవా అభిసమ్బుద్ధో, తస్మా తథానం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతో.

అపిచ జరామరణస్స జాతిపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో…పే… సఙ్ఖారానం అవిజ్జాపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో, తథా అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయట్ఠో…పే... జాతియా జరామరణస్స పచ్చయట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో, తం సబ్బం భగవా అభిసమ్బుద్ధో, తస్మాపి తథానం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతో. అభిసమ్బుద్ధత్థో హి ఏత్థ గతసద్దోతి. ఏవం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో.

కథం తథదస్సితాయ తథాగతో? యం సదేవకే…పే… సదేవమనుస్సాయ పజాయ అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం చక్ఖుద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛన్తం రూపారమ్మణం నామ అత్థి, తం భగవా సబ్బాకారతో జానాతి పస్సతి. ఏవం జానతా పస్సతా చ తేన తం ఇట్ఠానిట్ఠాదివసేన వా దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతేసు లబ్భమానకపదవసేన వా ‘‘కతమం తం రూపం రూపాయతనం, యం రూపం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వణ్ణనిభా సనిదస్సనం సప్పటిఘం నీలం పీతక’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౬౧౬) నయేన అనేకేహి నామేహి తేరసహి వారేహి ద్విపఞ్ఞాసాయ నయేహి విభజ్జమానం తథమేవ హోతి, వితథం నత్థి. ఏస నయో సోతద్వారాదీసు ఆపాథమాగచ్ఛన్తేసు సద్దాదీసు. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స…పే… సదేవమనుస్సాయ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, తమహం జానామి, తమహం అబ్భఞ్ఞాసిం, తం తథాగతస్స విదితం, తం తథాగతో న ఉపట్ఠాసీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪).

ఏవం తథదస్సితాయ తథాగతో. తత్థ తథదస్సీఅత్థే తథాగతోతి పదసమ్భవో వేదితబ్బో.

కథం తథవాదితాయ తథాగతో? యం రత్తిం భగవా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి, ఏత్థన్తరే పఞ్చచత్తాలీసవస్సపరిమాణకాలం యం భగవతా భాసితం లపితం సుత్తగేయ్యాది, సబ్బం తం పరిసుద్ధం పరిపుణ్ణం రాగమదాదినిమ్మథనం ఏకసదిసం తథం అవితథం. తేనాహ –

‘‘యఞ్చ, చున్ద, రత్తిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతి, యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి, యం ఏతస్మిం అన్తరే భాసతి లపతి నిద్దిసతి, సబ్బం తం తథేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా, తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౮).

గదఅత్థో ఏత్థ గతసద్దో. ఏవం తథవాదితాయ తథాగతో.

అపిచ ఆగదనం ఆగదో, వచనన్తి అత్థో. తథో అవితథో అవిపరీతో ఆగదో అస్సాతి దకారస్స తకారం కత్వా తథాగతోతి ఏవమేత్థ పదసిద్ధి వేదితబ్బా.

కథం తథాకారితాయ తథాగతో? భగవతో హి వాచాయ కాయో అనులోమేతి, కాయస్సపి వాచా, తస్మా యథావాదీ తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ చ హోతి. ఏవంభూతస్స చస్స యథావాచా, కాయోపి తథా గతో పవత్తోతి అత్థో. యథా చ కాయో, వాచాపి తథా గతా పవత్తాతి తథాగతో. తేనాహ –

‘‘యథావాదీ, భిక్ఖవే, తథాగతో తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ. ఇతి యథావాదీ తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩).

ఏవం తథాకారితాయ తథాగతో.

కథం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో? యస్మా ఉపరి భవగ్గం హేట్ఠా అవీచిం పరియన్తం కరిత్వా తిరియం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు సబ్బసత్తే అభిభవతి సీలేనపి సమాధినాపి పఞ్ఞాయపి విముత్తియాపి విముత్తిఞాణదస్సనేనపి, న తస్స తులా వా పమాణం వా అత్థి, అథ ఖో అతులో అప్పమేయ్యో అనుత్తరో దేవదేవో సక్కానం అతిసక్కో, బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా సబ్బసత్తుత్తమో, తస్మా తథాగతో. తేనాహ –

‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… సదేవమనుస్సాయ తథాగతో అభిభూ అనభిభూతో అఞ్ఞదత్థుదసో వసవత్తి, తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩).

తత్రాయం పదసిద్ధి – అగదో వియ అగదో, దేసనావిలాసో చేవ పుఞ్ఞుస్సయో చ. తేన సో మహానుభావో భిసక్కో వియ దిబ్బాగదేన సప్పే సబ్బపరప్పవాదినో సదేవకఞ్చ లోకం అభిభవతి. ఇతి సబ్బలోకాభిభవనే తథో అవితథో అవిపరీతో యథావుత్తోవ అగదో ఏతస్సాతి దకారస్స తకారం కత్వా తథాగతోతి వేదితబ్బో. ఏవం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో.

అపిచ తథాయ గతోతి తథాగతో, తథం గతోతి తథాగతో. తత్థ సకలలోకం తీరణపరిఞ్ఞాయ తథాయ గతో అవగతోతి తథాగతో. లోకసముదయం పహానపరిఞ్ఞాయ తథాయ గతో అతీతోతి తథాగతో. లోకనిరోధం సచ్ఛికిరియాయ తథాయ గతో అధిగతోతి తథాగతో. లోకనిరోధగామినిం పటిపదం తథం గతో పటిపన్నోతి తథాగతో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘లోకో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకస్మా తథాగతో విసంయుత్తో. లోకసముదయో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకసముదయో తథాగతస్స పహీనో, లోకనిరోధో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకనిరోధో తథాగతస్స సచ్ఛికతో. లోకనిరోధగామినీ పటిపదా, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా, లోకనిరోధగామినీ పటిపదా తథాగతస్స భావితా. యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స…పే… సబ్బం తం తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధం. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩).

అపరేహిపి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో – తథాయ ఆగతోతి తథాగతో, తథాయ గతోతి తథాగతో, తథాని ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథావిధోతి తథాగతో, తథా పవత్తితోతి తథాగతో, తథేహి అగతోతి తథాగతో, తథా గతభావేన తథాగతో.

కథం తథాయ ఆగతోతి తథాగతో? యా సా భగవతా సుమేధభూతేన దీపఙ్కరదసబలస్స పాదమూలే –

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం,

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీ’’తి. (బు. వం. ౨.౫౯) –

ఏవం వుత్తం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం అభినీహారం సమ్పాదేన్తేన ‘‘అహం సదేవకం లోకం తిణ్ణో తారేస్సామి, ముత్తో మోచేస్సామి, దన్తో దమేస్సామి, సన్తో సమేస్సామి, అస్సత్థో అస్సాసేస్సామి, పరినిబ్బుతో పరినిబ్బాపేస్సామి, బుద్ధో బోధేస్సామీ’’తి మహాపటిఞ్ఞా పవత్తితా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కిం మే ఏకేన తిణ్ణేన, పురిసేన థామదస్సినా;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, సన్తారేస్సం సదేవకం.

‘‘ఇమినా మే అధికారేన, కతేన పురిసుత్తమే;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, తారేమి జనతం బహుం.

‘‘సంసారసోతం ఛిన్దిత్వా, విద్ధంసేత్వా తయో భవే;

ధమ్మనావం సమారుయ్హ, సన్తారేస్సం సదేవకం.

‘‘కిం మే అఞ్ఞాతవేసేన, ధమ్మం సచ్ఛికతేనిధ;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, బుద్ధో హేస్సం సదేవకే’’తి. (బు. వం. ౨.౫౫-౫౮);

తం పనేతం మహాపటిఞ్ఞం సకలస్సాపి బుద్ధకరధమ్మసముదాయస్స పవిచయ పచ్చవేక్ఖణసమాదానానం కారణభూతం అవిసంవాదేత్వా లోకనాయకో యస్మా మహాకప్పానం సతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సక్కచ్చం నిరన్తరం నిరవసేసతో దానపారమిఆదయో సమతింసపారమియో పూరేత్వా, అఙ్గపరిచ్చాగాదయో పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజిత్వా, సచ్చాధిట్ఠానాదీని చత్తారి అధిట్ఠానాని పరిబ్రూహేత్వా, పుఞ్ఞఞాణసమ్భారే సమ్భరిత్వా, పుబ్బయోగపుబ్బచరియధమ్మక్ఖానఞాతత్థచరియాదయో ఉక్కంసాపేత్వా, బుద్ధిచరియం పరమకోటిం పాపేత్వా, అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝి, తస్మా తస్సేవ సా మహాపటిఞ్ఞా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా, న తస్స వాలగ్గమత్తమ్పి వితథం అత్థి. తథా హి దీపఙ్కరదసబలో కోణ్డఞ్ఞో మఙ్గలో…పే… కస్సపో భగవాతి ఇమే చతువీసతి సమ్మాసమ్బుద్ధా పటిపాటియా ఉప్పన్నా ‘‘బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరింసు. ఏవం చతువీసతియా బుద్ధానం సన్తికే లద్ధబ్యాకరణో యే తే కతాభినీహారేహి బోధిసత్తేహి లద్ధబ్బా ఆనిసంసా, తే లభిత్వావ ఆగతోతి తాయ యథావుత్తాయ మహాపటిఞ్ఞాయ తథాయ అభిసమ్బుద్ధభావం ఆగతో అధిగతోతి తథాగతో. ఏవం తథాయ ఆగతోతి తథాగతో.

కథం తథాయ గతోతి తథాగతో? యాయ మహాకరుణాయ లోకనాథో మహాదుక్ఖసమ్బాధప్పటిపన్నం సత్తనికాయం దిస్వా ‘‘తస్స నత్థఞ్ఞో కోచి పటిస్సరణం, అహమేవ నమితో సంసారదుక్ఖతో ముత్తో మోచేస్సామీ’’తి సముస్సాహితమానసో మహాభినీహారమకాసి. కత్వా చ యథాపణిధానం సకలలోకహితసమ్పాదనాయ ఉస్సుక్కమాపన్నో అత్తనో కాయజీవితనిరపేక్ఖో పరేసం సోతపథాగమనమత్తేనపి చిత్తుత్రాససముప్పాదికా అతిదుక్కరా దుక్కరచరియా సమాచరన్తో యథా మహాబోధియా పటిపత్తి హానభాగియా సంకిలేసభాగియా ఠితిభాగియా వా న హోతి, అథ ఖో ఉత్తరుత్తరి విసేసభాగియావ హోతి, తథా పటిపజ్జమానో అనుపుబ్బేన నిరవసేసే బోధిసమ్భారే సమ్పాదేత్వా అభిసమ్బోధిం పాపుణి. తతో పరఞ్చ తాయేవ మహాకరుణాయ సఞ్చోదితమానసో పవివేకరతిం పరమఞ్చ సన్తం విమోక్ఖసుఖం పహాయ బాలజనబహులే లోకే తేహి సముప్పాదితం సమ్మానావమానవిప్పకారం అగణేత్వా వినేయ్యజనస్స వినయనేన నిరవసేసం బుద్ధకిచ్చం నిట్ఠపేసి. తత్థ యో భగవతో సత్తేసు మహాకరుణాయ సమోక్కమనాకారో, సో పరతో ఆవిభవిస్సతి. యథా చ బుద్ధభూతస్స లోకనాథస్స సత్తేసు మహాకరుణా, ఏవం బోధిసత్తభూతస్సపి మహాభినీహారకాలాదీసూతి సబ్బత్థ సబ్బదా చ ఏకసదిసతాయ తథా అవితథా అనఞ్ఞథా, తస్మా తీసుపి అవత్థాసు సబ్బసత్తేసు సమానరసాయ తథాయ మహాకరుణాయ సకలలోకహితాయ గతో పటిపన్నోతి తథాగతో. ఏవం తథాయ గతోతి తథాగతో.

కథం తథాని ఆగతోతి తథాగతో? తథాని నామ చత్తారి అరియమగ్గఞాణాని. తాని హి ఇదం దుక్ఖం, అయం దుక్ఖసముదయో, అయం దుక్ఖనిరోధో, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి ఏవం సబ్బఞేయ్యధమ్మసఙ్గాహకానం పవత్తినివత్తితదుభయహేతుభూతానం చతున్నం అరియసచ్చానం దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో, సముదయస్స ఆయూహనట్ఠో నిదానట్ఠో సంయోగట్ఠో పలిబోధట్ఠో, నిరోధస్స నిస్సరణట్ఠో వివేకట్ఠో అసఙ్ఖతట్ఠో అమతట్ఠో, మగ్గస్స నియ్యానట్ఠో హేత్వట్ఠో దస్సనట్ఠో ఆధిపతేయ్యట్ఠోతిఆదీనం తబ్బిభాగానఞ్చ యథాభూతసభావావబోధవిబన్ధకస్స సంకిలేసపక్ఖస్స సముచ్ఛిన్దనేన పటిలద్ధాయ తత్థ అసమ్మోహాభిసమయసఙ్ఖాతాయ అవిపరీతాకారప్పవత్తియా ధమ్మానం సభావసరసలక్ఖణస్స అవిసంవాదనతో తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని, తాని భగవా అనఞ్ఞనేయ్యో సయమేవ ఆగతో అధిగతో, తస్మా తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

యథా చ మగ్గఞాణాని, ఏవం భగవతో తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణాని చతుపటిసమ్భిదాఞాణాని చతువేసారజ్జఞాణాని పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదఞాణాని ఛఅసాధారణఞాణాని సత్తబోజ్ఝఙ్గవిభావనఞాణాని అట్ఠమగ్గఙ్గవిభావనఞాణాని నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తిఞాణాని దసబలఞాణాని చ తథభావే వేదితబ్బాని.

తత్రాయం విభావనా – యఞ్హి కిఞ్చి అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం హీనాదిభేదభిన్నాసు అతీతాసు ఖన్ధాయతనధాతూసు సభావకిచ్చాది అవత్థావిసేసాది ఖన్ధప్పటిబద్ధనామగోత్తాది చ జానితబ్బం. అనిన్ద్రియబద్ధేసు చ అతిసుఖుమతిరోహితవిదూరదేసేసుపి రూపధమ్మేసు యో తంతంపచ్చయవిసేసేహి సద్ధిం పచ్చయుప్పన్నానం వణ్ణసణ్ఠానగన్ధరసఫస్సాదివిసేసో, తత్థ సబ్బత్థేవ హత్థతలే ఠపితఆమలకే వియ పచ్చక్ఖతో అప్పటిహతం భగవతో ఞాణం పవత్తతి, తథా అనాగతాసు పచ్చుప్పన్నాసు చాతి ఇమాని తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణాని నామ. యథాహ –

‘‘అతీతంసే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, అనాగతంసే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణం, పచ్చుప్పన్నంసే బుద్ధస్స భగవతో అప్పటిహతం ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౩.౫).

తాని పనేతాని తత్థ తత్థ ధమ్మానం సభావసరసలక్ఖణస్స అవిసంవాదనతో తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని, తాని భగవా సయమ్భూఞాణేన అధిగఞ్ఛీతి. ఏవమ్పి తథాని ఆగతోతి తథాగతో.

తథా అత్థప్పటిసమ్భిదా ధమ్మప్పటిసమ్భిదా నిరుత్తిప్పటిసమ్భిదా పటిభానప్పటిసమ్భిదాతి చతస్సో పటిసమ్భిదా. తత్థ అత్థప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం అత్థప్పభేదగతం ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా. ధమ్మప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం ధమ్మప్పభేదగతం ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా. నిరుత్తిప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం నిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిప్పటిసమ్భిదా. పటిభానప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం పటిభానప్పభేదగతం ఞాణం పటిభానప్పటిసమ్భిదా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అత్థే ఞాణం అత్థప్పటిసమ్భిదా, ధమ్మే ఞాణం ధమ్మప్పటిసమ్భిదా, తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణం నిరుత్తిప్పటిసమ్భిదా, ఞాణేసు ఞాణం పటిభానప్పటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౮-౭౨౧).