౧౦. భద్దియసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే అనుపియాయన్తి ఏవం నామకే నగరే. అమ్బవనేతి తస్స నగరస్స అవిదూరే మల్లరాజూనం ఏకం అమ్బవనం అహోసి, తత్థ మల్లరాజూహి భగవతో విహారో కారితో, సో ‘‘అమ్బవన’’న్త్వేవ వుచ్చతి. అనుపియం గోచరగామం కత్వా తత్థ భగవా విహరతి, తేన వుత్తం ‘‘అనుపియాయం విహరతి అమ్బవనే’’తి. భద్దియోతి తస్స థేరస్స నామం. కాళీగోధాయ పుత్తోతి కాళీగోధా నామ సాకియానీ సక్యరాజదేవీ అరియసావికా ఆగతఫలా విఞ్ఞాతసాసనా, తస్సా అయం పుత్తో. తస్స పబ్బజ్జావిధి ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౩౦-౩౩౧) ఆగతోవ. సో పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా న చిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి, తేరసపి ధుతఙ్గాని సమాదాయ వత్తతి. భగవతా చ ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఉచ్చకులికానం, యదిదం భద్దియో కాళీగోధాయ పుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౩) ఉచ్చకులికభావే ఏతదగ్గే ఠపితో అసీతియా సావకానం అబ్భన్తరో.

సుఞ్ఞాగారగతోతి ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం అరఞ్ఞ’’న్తి వుత్తం అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలఞ్చ ఠపేత్వా అఞ్ఞం పబ్బతకన్దరాది పబ్బజితసారుప్పం నివాసట్ఠానం జనసమ్బాధాభావతో ఇధ సుఞ్ఞాగారన్తి అధిప్పేతం. అథ వా ఝానకణ్టకానం సద్దానం అభావతో వివిత్తం యం కిఞ్చి అగారమ్పి సుఞ్ఞాగారన్తి వేదితబ్బం. తం సుఞ్ఞాగారం ఉపగతో. అభిక్ఖణన్తి బహులం. ఉదానం ఉదానేసీతి సో హి ఆయస్మా అరఞ్ఞే దివావిహారం ఉపగతోపి రత్తివాసూపగతోపి యేభుయ్యేన ఫలసమాపత్తిసుఖేన నిరోధసుఖేన చ వీతినామేతి, తస్మా తం సుఖం సన్ధాయ పుబ్బే అత్తనా అనుభూతం సభయం సపరిళాహం రజ్జసుఖం జిగుచ్ఛిత్వా ‘‘అహో సుఖం అహో సుఖ’’న్తి సోమనస్ససహితం ఞాణసముట్ఠానం పీతిసముట్ఠానం సముగ్గిరతి.

సుత్వాన నేసం ఏతదహోసీతి నేసం సమ్బహులానం భిక్ఖూనం తస్స ఆయస్మతో ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి ఉదానేన్తస్స ఉదానం సుత్వా ‘‘నిస్సంసయం ఏస అనభిరతో బ్రహ్మచరియం చరతీ’’తి ఏవం పరివితక్కితం అహోసి. తే భిక్ఖూ పుథుజ్జనా తస్స ఆయస్మతో వివేకసుఖం సన్ధాయ ఉదానం అజానన్తా ఏవం అమఞ్ఞింసు, తేన వుత్తం ‘‘నిస్సంసయ’’న్తిఆది. తత్థ నిస్సంసయన్తి అసన్దేహేన ఏకన్తేనాతి అత్థో. ‘‘యం సో పుబ్బే అగారియభూతో సమానో’’తి పాళిం వత్వా ‘‘అనుభవీ’’తి వచనసేసేన కేచి అత్థం వణ్ణేన్తి, అపరే ‘‘యం సా’’తి పఠన్తి, ‘‘యంస పుబ్బే అగారియభూతస్సా’’తి పన పాళి. తత్థ యంసాతి యం అస్స, సన్ధివసేన హి అకారసకారలోపో ‘‘ఏవంస తే (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮), పుప్ఫంసా ఉప్పజ్జీ’’తిఆదీసు (పారా. ౩౬) వియ. తస్సత్థో – అస్స ఆయస్మతో భద్దియస్స పబ్బజితతో పుబ్బే అగారియభూతస్స గహట్ఠస్స సతో యం రజ్జసుఖం అనుభూతం. సా తమనుస్సరమానోతి సో తం సుఖం ఏతరహి ఉక్కణ్ఠనవసేన అనుస్సరన్తో.

తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచున్తి తే సమ్బహులా భిక్ఖూ ఉల్లపనసభావసణ్ఠితా తస్స అనుగ్గహణాధిప్పాయేన భగవన్తం ఏతదవోచుం, న ఉజ్ఝానవసేన. అఞ్ఞతరన్తి నామగోత్తేన అపాకటం ఏకం భిక్ఖుం. ఆమన్తేసీతి ఆణాపేసి తే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేతుకామో. ఏవన్తి వచనసమ్పటిగ్గహే, సాధూతి అత్థో. పున ఏవన్తి పటిఞ్ఞాయ. అభిక్ఖణం ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి ఇమం ఉదానం ఉదానేసీతి యథా తే భిక్ఖూ వదన్తి, తం ఏవం తథేవాతి అత్తనో ఉదానం పటిజానాతి. కిం పన త్వం భద్దియాతి కస్మా భగవా పుచ్ఛతి, కిం తస్స చిత్తం న జానాతీతి? నో న జానాతి, తేనేవ పన తమత్థం వదాపేత్వా తే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేతుం పుచ్ఛతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తి, జానన్తాపి న పుచ్ఛన్తీ’’తిఆది. అత్థవసన్తి కారణం.

అన్తేపురేతి ఇత్థాగారస్స సఞ్చరణట్ఠానభూతే రాజగేహస్స అబ్భన్తరే, యత్థ రాజా న్హానభోజనసయనాదిం కప్పేతి. రక్ఖా సుసంవిహితాతి ఆరక్ఖాదికతపురిసేహి గుత్తి సుట్ఠు సమన్తతో విహితా. బహిపి అన్తేపురేతి అడ్డకరణట్ఠానాదికే అన్తేపురతో బహిభూతే రాజగేహే. ఏవం రక్ఖితో గోపితో సన్తోతి ఏవం రాజగేహరాజధానిరజ్జదేసేసు అన్తో చ బహి చ అనేకేసు ఠానేసు అనేకసతేహి సుసంవిహితరక్ఖావరణగుత్తియా మమేవ నిబ్భయత్థం ఫాసువిహారత్థం రక్ఖితో గోపితో సమానో. భీతోతిఆదీని పదాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. అథ వా భీతోతి పరరాజూహి భాయమానో. ఉబ్బిగ్గోతి సకరజ్జేపి పకతితో ఉప్పజ్జనకభయుబ్బేగేన ఉబ్బిగ్గో చలితో. ఉస్సఙ్కీతి ‘‘రఞ్ఞా నామ సబ్బకాలం అవిస్సత్థేన భవితబ్బ’’న్తి వచనేన సబ్బత్థ అవిస్సాసవసేన తేసం తేసం కిచ్చకరణీయానం పచ్చయపరిసఙ్కాయ చ ఉద్ధముఖం సఙ్కమానో. ఉత్రాసీతి ‘‘సన్తికావచరేహిపి అజానన్తస్సేవ మే కదాచి అనత్థో భవేయ్యా’’తి ఉప్పన్నేన సరీరకమ్పం ఉప్పాదనసమత్థేన తాసేన ఉత్రాసీ. ‘‘ఉత్రస్తో’’తిపి పఠన్తి. విహాసిన్తి ఏవంభూతో హుత్వా విహరిం.

ఏతరహీతి ఇదాని పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ. ఏకోతి అసహాయో, తేన వూపకట్ఠకాయతం దస్సేతి. అభీతోతిఆదీనం పదానం వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. భయాదినిమిత్తస్స పరిగ్గహస్స తం నిమిత్తస్స చ కిలేసస్స అభావేనేవస్స అభీతాదితాతి. ఏతేన చిత్తవివేకం దస్సేతి. అప్పోస్సుక్కోతి సరీరగుత్తియం నిరుస్సుక్కో. పన్నలోమోతి లోమహంసుప్పాదకస్స ఛమ్భితత్తస్స అభావేన అనుగ్గతలోమో. పదద్వయేనపి సేరివిహారం దస్సేతి. పరదత్తవుత్తోతి పరేహి దిన్నేన చీవరాదినా వత్తమానో, ఏతేన సబ్బసో సఙ్గాభావదీపనముఖేన అనవసేసభయహేతువిరహం దస్సేతి. మిగభూతేన చేతసాతి విస్సత్థవిహారితాయ మిగస్స వియ జాతేన చిత్తేన. మిగో హి అమనుస్సపథే అరఞ్ఞే వసమానో విస్సత్థో తిట్ఠతి, నిసీదతి, నిపజ్జతి, యేనకామఞ్చ పక్కమతి అప్పటిహతచారో, ఏవం అహమ్పి విహరామీతి దస్సేతి. వుత్తఞ్హేతం పచ్చేకబుద్ధేన –

‘‘మిగో అరఞ్ఞమ్హి యథా అబద్ధో,

యేనిచ్ఛకం గచ్ఛతి గోచరాయ;

విఞ్ఞూ నరో సేరితం పేక్ఖమానో,

ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి. (సు. ని. ౩౯; అప. థేర ౧.౧.౯౫);

ఇమం ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసన్తి, భన్తే, భగవా యదిదం మమ ఏతరహి పరమం వివేకసుఖం ఫలసమాపత్తిసుఖం, ఇదమేవ కారణం సమ్పస్సమానో ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి ఉదానం ఉదానేసిన్తి.

ఏతమత్థన్తి ఏతం భద్దియత్థేరస్స పుథుజ్జనవిసయాతీతం వివేకసుఖసఙ్ఖాతమత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇదం సహేతుకభయసోకవిగమానుభావదీపకం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ యస్సన్తరతో న సన్తి కోపాతి యస్స అరియపుగ్గలస్స అన్తరతో అబ్భన్తరే అత్తనో చిత్తే చిత్తకాలుస్సియకరణతో చిత్తప్పకోపా రాగాదయో ఆఘాతవత్థుఆదికారణభేదతో అనేకభేదా దోసకోపా ఏవ కోపా న సన్తి మగ్గేన పహీనత్తా న విజ్జన్తి. అయఞ్హి అన్తరసద్దో కిఞ్చాపి ‘‘మఞ్చ త్వఞ్చ కిమన్తర’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౨౮) కారణే దిస్సతి, ‘‘అన్తరట్ఠకే హిమపాతసమయే’’తిఆదీసు (మహావ. ౩౪౬) వేమజ్ఝే, ‘‘అన్తరా చ జేతవనం అన్తరా చ సావత్థి’’న్తిఆదీసు (ఉదా. ౧౩, ౪౪) వివరే, ‘‘భయమన్తరతో జాత’’న్తిఆదీసు (ఇతివు. ౮౮; మహాని. ౫) చిత్తే, ఇధాపి చిత్తే ఏవ దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘అన్తరతో అత్తనో చిత్తే’’తి.

ఇతిభవాభవతఞ్చ వీతివత్తోతి యస్మా భవోతి సమ్పత్తి, అభవోతి విపత్తి. తథా భవోతి వుద్ధి, అభవోతి హాని. భవోతి వా సస్సతం, అభవోతి ఉచ్ఛేదో. భవోతి వా పుఞ్ఞం, అభవోతి పాపం. భవోతి వా సుగతి, అభవోతి దుగ్గతి. భవోతి వా ఖుద్దకో, అభవోతి మహన్తో. తస్మా యా సా సమ్పత్తివిపత్తివుడ్ఢిహానిసస్సతుచ్ఛేదపుఞ్ఞపాపసుగతిదుగ్గతి- ఖుద్దకమహన్తఉపపత్తిభవానం వసేన ఇతి అనేకప్పకారా భవాభవతా వుచ్చతి. చతూహిపి అరియమగ్గేహి యథాసమ్భవం తేన తేన నయేన తం ఇతిభవాభవతఞ్చ వీతివత్తో అతిక్కన్తో హోతి. అత్థవసేన విభత్తి విపరిణామేతబ్బా. తం విగతభయన్తి తం ఏవరూపం యథావుత్తగుణసమన్నాగతం ఖీణాసవం చిత్తకోపాభావతో ఇతిభవాభవసమతిక్కమతో చ భయహేతువిగమేన విగతభయం, వివేకసుఖేన అగ్గఫలసుఖేన చ సుఖిం, విగతభయత్తా ఏవ అసోకం. దేవా నానుభవన్తి దస్సనాయాతి అధిగతమగ్గే ఠపేత్వా సబ్బేపి ఉపపత్తిదేవా వాయమన్తాపి చిత్తచారదస్సనవసేన దస్సనాయ దట్ఠుం నానుభవన్తి న అభిసమ్భుణన్తి న సక్కోన్తి, పగేవ మనుస్సా. సేక్ఖాపి హి పుథుజ్జనా వియ అరహతో చిత్తప్పవత్తిం న జానన్తి.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ ముచలిన్దవగ్గవణ్ణనా.