౮. సోణాథేరీగాథావణ్ణనా

దస పుత్తే విజాయిత్వాతిఆదికా సోణాయ థేరియా గాథా. అయమ్పి పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం ఆరద్ధవీరియానం భిక్ఖునీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా, అధికారకమ్మం కత్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా, తతో చుతా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా పతికులం గతా దస పుత్తధీతరో లభిత్వా బహుపుత్తికాతి పఞ్ఞాయిత్థ. సా సామికే పబ్బజితే వయప్పత్తే పుత్తధీతరో ఘరావాసే పతిట్ఠాపేత్వా సబ్బం ధనం పుత్తానం విభజిత్వా అదాసి, న కిఞ్చి అత్తనో ఠపేసి. తం పుత్తా చ ధీతరో చ కతిపాహమేవ ఉపట్ఠహిత్వా పరిభవం అకంసు. సా ‘‘కిం మయ్హం ఇమేహి పరిభవాయ ఘరే వసన్తియా’’తి భిక్ఖునియో ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. తం భిక్ఖునియో పబ్బాజేసుం. సా లద్ధూపసమ్పదా ‘‘అహం మహల్లికాకాలే పబ్బజిత్వా అప్పమత్తాయ భవితబ్బ’’న్తి భిక్ఖునీనం వత్తపటివత్తం కరోన్తీ ‘‘సబ్బరత్తిం సమణధమ్మం కరిస్సామీ’’తి హేట్ఠాపాసాదే ఏకథమ్భం హత్థేన గహేత్వా తం అవిజహమానా సమణధమ్మం కరోన్తీ చఙ్కమమానాపి ‘‘అన్ధకారే ఠానే రుక్ఖాదీసు యత్థ కత్థచి మే సీసం పటిహఞ్ఞేయ్యా’’తి రుక్ఖం హత్థేన గహేత్వా తం అవిజహమానావ సమణధమ్మం కరోతి. తతో పట్ఠాయ సా ఆరద్ధవీరియతాయ పాకటా అహోసి. సత్థా తస్సా ఞాణపరిపాకం దిస్వా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ ఓభాసం ఫరిత్వా సమ్ముఖే నిసిన్నో వియ అత్తానం దస్సేత్వా –

‘‘యో చ వస్ససతం జీవే, అపస్సం ధమ్మముత్తమం;

ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, పస్సతో ధమ్మముత్తమ’’న్తి. (ధ. ప. ౧౧౫) –

గాథం అభాసి. సా గాథాపరియోసానే అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౩.౨౨౦-౨౪౩) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మాన పారగూ;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘తదా సేట్ఠికులే జాతా, సుఖితా పూజితా పియా;

ఉపేత్వా తం మునివరం, అస్సోసిం మధురం వచం.

‘‘ఆరద్ధవీరియానగ్గం, వణ్ణేసి భిక్ఖునిం జినో;

తం సుత్వా ముదితా హుత్వా, కారం కత్వాన సత్థునో.

‘‘అభివాదియ సమ్బుద్ధం, ఠానం తం పత్థయిం తదా;

అనుమోది మహావీరో, సిజ్ఝతం పణిధీ తవ.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదా, ఓరసా ధమ్మనిమ్మితా;

సోణాతి నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావికా.

‘‘తం సుత్వా ముదితా హుత్వా, యావజీవం తదా జినం;

మేత్తచిత్తా పరిచరిం, పచ్చయేహి వినాయకం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘పచ్ఛిమే చ భవే దాని, జాతా సేట్ఠికులే అహం;

సావత్థియం పురవరే, ఇద్ధే ఫీతే మహద్ధనే.

‘‘యదా చ యోబ్బనప్పత్తా, గన్త్వా పతికులం అహం;

దస పుత్తాని అజనిం, సురూపాని విసేసతో.

‘‘సుఖేధితా చ తే సబ్బే, జననేత్తమనోహరా;

అమిత్తానమ్పి రుచితా, మమ పగేవ తే సియా.

‘‘తతో మయ్హం అకామాయ, దసపుత్తపురక్ఖతో;

పబ్బజిత్థ స మే భత్తా, దేవదేవస్స సాసనే.

‘‘తదేకికా విచిన్తేసిం, జీవితేనాలమత్థు మే;

చత్తాయ పతిపుత్తేహి, వుడ్ఢాయ చ వరాకియా.

‘‘అహమ్పి తత్థ గచ్ఛిస్సం, సమ్పత్తో యత్థ మే పతి;

ఏవాహం చిన్తయిత్వాన, పబ్బజిం అనగారియం.

‘‘తతో చ మం భిక్ఖునియో, ఏకం భిక్ఖునుపస్సయే;

విహాయ గచ్ఛుమోవాదం, తాపేహి ఉదకం ఇతి.

‘‘తదా ఉదకమాహిత్వా, ఓకిరిత్వాన కుమ్భియా;

చుల్లే ఠపేత్వా ఆసీనా, తతో చిత్తం సమాదహిం.

‘‘ఖన్ధే అనిచ్చతో దిస్వా, దుక్ఖతో చ అనత్తతో;

ఖేపేత్వా ఆసవే సబ్బే, అరహత్తమపాపుణిం.

‘‘తదాగన్త్వా భిక్ఖునియో, ఉణ్హోదకమపుచ్ఛిసుం;

తేజోధాతుమధిట్ఠాయ, ఖిప్పం సన్తాపయిం జలం.

‘‘విమ్హితా తా జినవరం, ఏతమత్థమసావయుం;

తం సుత్వా ముదితో నాథో, ఇమం గాథం అభాసథ.

‘‘యో చ వస్ససతం జీవే, కుసీతో హీనవీరియో;

ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, వీరియమారభతో దళ్హం.

‘‘ఆరాధితో మహావీరో, మయా సుప్పటిపత్తియా;

ఆరద్ధవీరియానగ్గం, మమాహ స మహాముని.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అథ నం భగవా భిక్ఖునియో పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తో ఆరద్ధవీరియానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. సా ఏకదివసం అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉదానవసేన –

౧౦౨. ‘‘దస పుత్తే విజాయిత్వా, అస్మిం రూపసముస్సయే;

తతోహం దుబ్బలా జిణ్ణా, భిక్ఖునిం ఉపసఙ్కమిం.

౧౦౩. ‘‘సా మే ధమ్మమదేసేసి, ఖన్ధాయతనధాతుయో;

తస్సా ధమ్మం సుణిత్వాన, కేసే ఛేత్వాన పబ్బజిం.

౧౦౪. ‘‘తస్సా మే సిక్ఖమానాయ, దిబ్బచక్ఖు విసోధితం;

పుబ్బేనివాసం జానామి, యత్థ మే వుసితం పురే.

౧౦౫. ‘‘అనిమిత్తఞ్చ భావేమి, ఏకగ్గా సుసమాహితా;

అనన్తరావిమోక్ఖాసిం, అనుపాదాయ నిబ్బుతా.

౧౦౬. ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా, తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకా;

ధి తవత్థు జరే జమ్మే, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

తత్థ రూపసముస్సయేతి రూపసఙ్ఖాతే సముస్సయే. అయఞ్హి రూపసద్దో ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౬౦) రూపాయతనే ఆగతో. ‘‘యంకిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్న’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౮౧) రూపక్ఖన్ధే. ‘‘పియరూపే సాతరూపే రజ్జతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౦౯) సభావే. ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౩౮; అ. ని. ౧.౪౨౭-౪౩౪) కసిణాయతనే. ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౩౯; అ. ని. ౧.౪౩౫-౪౪౨) రూపఝానే. ‘‘అట్ఠిఞ్చ పటిచ్చ న్హారుఞ్చ పటిచ్చ మంసఞ్చ పటిచ్చ చమ్మఞ్చ పటిచ్చ ఆకాసో పరివారితో రూపన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦౬) రూపకాయే. ఇధాపి రూపకాయేవ దట్ఠబ్బో. సముస్సయసద్దోపి అట్ఠీనం సరీరస్స పరియాయో. ‘‘సతన్తి సముస్సయా’’తిఆదీసు అట్ఠిసరీరపరియాయే. ‘‘ఆతురం అసుచిం పూతిం, పస్స నన్దే సముస్సయ’’న్తిఆదీసు (థేరగా. ౧౯) సరీరే. ఇధాపి సరీరే ఏవ దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం – ‘‘రూపసముస్సయే’’తి, రూపసఙ్ఖాతే సముస్సయే సరీరేతి అత్థో. ఠత్వాతి వచనసేసో. అస్మిం రూపసముస్సయేతి హి ఇమస్మిం రూపసముస్సయే ఠత్వా ఇమం రూపకాయం నిస్సాయ దస పుత్తే విజాయిత్వాతి యోజనా. తతోతి తస్మా దసపుత్తవిజాయనహేతు. సా హి పఠమవయం అతిక్కమిత్వా పుత్తకే విజాయన్తీ అనుక్కమేన దుబ్బలసరీరా జరాజిణ్ణా చ అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘తతోహం దుబ్బలా జిణ్ణా’’తి.

తస్సాతి తతో, తస్సాతి వా తస్సా సన్తికే. పున తస్సాతి కరణే సామివచనం, తాయాతి అత్థో. సిక్ఖమానాయాతి తిస్సోపి సిక్ఖా సిక్ఖమానా.

అనన్తరావిమోక్ఖాసిన్తి అగ్గమగ్గస్స అనన్తరా ఉప్పన్నవిమోక్ఖా ఆసిం. రూపీ రూపాని పస్సతీతిఆదయో హి అట్ఠపి విమోక్ఖా అనన్తరవిమోక్ఖా నామ న హోన్తి. మగ్గానన్తరం అనుప్పత్తా హి ఫలవిమోక్ఖా ఫలసమాపత్తికాలే పవత్తమానాపి పఠమమగ్గానన్తరమేవ సముప్పత్తితో తం ఉపాదాయ అనన్తరవిమోక్ఖా నామ, యథా మగ్గసమాధి ఆనన్తరికసమాధీతి వుచ్చతి. అనుపాదాయ నిబ్బుతాతి రూపాదీసు కిఞ్చిపి అగ్గహేత్వా కిలేసపరినిబ్బానేన నిబ్బుతా ఆసిం.

ఏవం విజ్జాత్తయం విభావేత్వా అరహత్తఫలేన కూటం గణ్హన్తీ ఉదానేత్వా, ఇదాని జరాయ చిరకాలం ఉపద్దుతసరీరం విగరహన్తీ సహ వత్థునా తస్స సమతిక్కన్తభావం విభావేతుం ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా’’తి ఓసానగాథమాహ. తత్థ ధి తవత్థు జరే జమ్మేతి అఙ్గానం సిథిలభావకరణాదినా జరే జమ్మే లామకే హీనే తవ తుయ్హం ధి అత్థు ధికారో హోతు. నత్థి దాని పునబ్భవోతి తస్మా త్వం మయా అతిక్కన్తా అభిభూతాసీతి అధిప్పాయో.

సోణాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.