౪. సున్దరీనన్దాథేరీగాథావణ్ణనా

ఆతురం అసుచిన్తిఆదికా సున్దరీనన్దాయ థేరియా గాథా. అయమ్పి కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా, సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం ఝాయినీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా కుసలం ఉపచినన్తీ కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సక్యరాజకులే నిబ్బత్తి. నన్దాతిస్సా నామం అకంసు. అపరభాగే రూపసమ్పత్తియా సున్దరీనన్దా, జనపదకల్యాణీతి చ పఞ్ఞాయిత్థ. సా అమ్హాకం భగవతి సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా అనుపుబ్బేన కపిలవత్థుం గన్త్వా నన్దకుమారఞ్చ రాహులకుమారఞ్చ పబ్బాజేత్వా గతే సుద్ధోదనమహారాజే చ పరినిబ్బుతే మహాపజాపతిగోతమియా రాహులమాతాయ చ పబ్బజితాయ చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం జేట్ఠభాతా చక్కవత్తిరజ్జం పహాయ పబ్బజిత్వా లోకే అగ్గపుగ్గలో బుద్ధో జాతో, పుత్తోపిస్స రాహులకుమారో పబ్బజి, భత్తాపి మే నన్దరాజా, మాతాపి మహాపజాపతిగోతమీ, భగినీపి రాహులమాతా పబ్బజితా, ఇదానాహం గేహే కిం కరిస్సామి, పబ్బజిస్సామీ’’తి భిక్ఖునుపస్సయం గన్త్వా ఞాతిసినేహేన పబ్బజి, నో సద్ధాయ. తస్మా పబ్బజిత్వాపి రూపం నిస్సాయ ఉప్పన్నమదా. ‘‘సత్థా రూపం వివణ్ణేతి గరహతి, అనేకపరియాయేన రూపే ఆదీనవం దస్సేతీ’’తి బుద్ధుపట్ఠానం న గచ్ఛతీతిఆది సబ్బం హేట్ఠా అభిరూపనన్దాయ వత్థుస్మిం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – సత్థారా నిమ్మితం ఇత్థిరూపం అనుక్కమేన జరాభిభూతం దిస్వా అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో మనసికరోన్తియా థేరియా కమ్మట్ఠానాభిముఖం చిత్తం అహోసి. తం దిస్వా సత్థా తస్సా సప్పాయవసేన ధమ్మం దేసేన్తో –

౮౨. ‘‘ఆతురం అసుచిం పూతిం, పస్స నన్దే సముస్సయం;

అసుభాయ చిత్తం భావేహి, ఏకగ్గం సుసమాహితం.

౮౩. ‘‘యథా ఇదం తథా ఏతం, యథా ఏతం తథా ఇదం;

దుగ్గన్ధం పూతికం వాతి, బాలానం అభినన్దితం.

౮౪. ‘‘ఏవమేతం అవేక్ఖన్తీ, రత్తిన్దివమతన్దితా;

తతో సకాయ పఞ్ఞాయ, అభినిబ్బిజ్ఝ దక్ఖిస’’న్తి. –

ఇమా తిస్సో గాథా అభాసి.

సా దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తస్సా ఉపరిమగ్గత్థాయ కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖన్తో ‘‘నన్దే, ఇమస్మిం సరీరే అప్పమత్తకోపి సారో నత్థి, మంసలోహితలేపనో జరాదీనం వాసభూతో, అట్ఠిపుఞ్జమత్తో ఏవాయ’’న్తి దస్సేతుం –

‘‘అట్ఠినం నగరం కతం, మంసలోహితలేపనం;

యత్థ జరా చ మచ్చు చ, మానో మక్ఖో చ ఓహితో’’తి. (ధ. ప. ౧౫౦) –

ధమ్మపదే ఇమం గాథమాహ.

సా దేసనావసానే అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేరీ ౨.౩.౧౬౬-౨౧౯) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మాన పారగూ;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘ఓవాదకో విఞ్ఞాపకో, తారకో సబ్బపాణినం;

దేసనాకుసలో బుద్ధో, తారేసి జనతం బహుం.

‘‘అనుకమ్పకో కారుణికో, హితేసీ సబ్బపాణినం;

సమ్పత్తే తిత్థియే సబ్బే, పఞ్చసీలే పతిట్ఠపి.

‘‘ఏవం నిరాకులం ఆసి, సుఞ్ఞతం తిత్థియేహి చ;

విచిత్తం అరహన్తేహి, వసీభూతేహి తాదిభి.

‘‘రతనానట్ఠపఞ్ఞాసం, ఉగ్గతోవ మహాముని;

కఞ్చనగ్ఘియసఙ్కాసో, బాత్తింసవరలక్ఖణో.

‘‘వస్ససతసహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

‘‘తదాహం హంసవతియం, జాతా సేట్ఠికులే అహుం;

నానారతనపజ్జోతే, మహాసుఖసమప్పితా.

‘‘ఉపేత్వా తం మహావీరం, అస్సోసిం ధమ్మదేసనం;

అమతం పరమస్సాదం, పరమత్థనివేదకం.

‘‘తదా నిమన్తయిత్వాన, ససఙ్ఘం లోకనాయకం;

దత్వా తస్స మహాదానం, పసన్నా సేహి పాణిభి.

‘‘ఝాయినీనం భిక్ఖునీనం, అగ్గట్ఠానమపత్థయిం;

నిపచ్చ సిరసా ధీరం, ససఙ్ఘం లోకనాయకం.

‘‘తదా అదన్తదమకో, తిలోకసరణో పభూ;

బ్యాకాసి నరసారథి, లచ్ఛసే తం సుపత్థితం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదా, ఓరసా ధమ్మనిమ్మితా;

నన్దాతి నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావికా.

‘‘తం సుత్వా ముదితా హుత్వా, యావజీవం తదా జినం;

మేత్తచిత్తా పరిచరిం, పచ్చయేహి వినాయకం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘తతో చుతా యామమగం, తతోహం తుసితం గతా;

తతో చ నిమ్మానరతిం, వసవత్తిపురం తతో.

‘‘యత్థ యత్థూపపజ్జామి, తస్స కమ్మస్స వాహసా;

తత్థ తత్థేవ రాజూనం, మహేసిత్తమకారయిం.

‘‘తతో చుతా మనుస్సత్తే, రాజానం చక్కవత్తినం;

మణ్డలీనఞ్చ రాజూనం, మహేసిత్తమకారయిం.

‘‘సమ్పత్తిం అనుభోత్వాన, దేవేసు మనుజేసు చ;

సబ్బత్థ సుఖితా హుత్వా, నేకకప్పేసు సంసరిం.

‘‘పచ్ఛిమే భవే సమ్పత్తే, సురమ్మే కపిలవ్హయే;

రఞ్ఞో సుద్ధోదనస్సాహం, ధీతా ఆసిం అనిన్దితా.

‘‘సిరియా రూపినిం దిస్వా, నన్దితం ఆసి తం కులం;

తేన నన్దాతి మే నామం, సున్దరం పవరం అహు.

‘‘యువతీనఞ్చ సబ్బాసం, కల్యాణీతి చ విస్సుతా;

తస్మిమ్పి నగరే రమ్మే, ఠపేత్వా తం యసోధరం.

‘‘జేట్ఠో భాతా తిలోకగ్గో, పచ్ఛిమో అరహా తథా;

ఏకాకినీ గహట్ఠాహం, మాతరా పరిచోదితా.

‘‘సాకియమ్హి కులే జాతా, పుత్తే బుద్ధానుజా తువం;

నన్దేనపి వినా భూతా, అగారే కిన్ను అచ్ఛసి.

‘‘జరావసానం యోబ్బఞ్ఞం, రూపం అసుచిసమ్మతం;

రోగన్తమపిచారోగ్యం, జీవితం మరణన్తికం.

‘‘ఇదమ్పి తే సుభం రూపం, ససీకన్తం మనోహరం;

భూసనానం అలఙ్కారం, సిరిసఙ్ఘాటసంనిభం.

‘‘పుఞ్జితం లోకసారంవ, నయనానం రసాయనం;

పుఞ్ఞానం కిత్తిజననం, ఉక్కాకకులనన్దనం.

‘‘న చిరేనేవ కాలేన, జరా సమధిసేస్సతి;

విహాయ గేహం కారుఞ్ఞే, చర ధమ్మమనిన్దితే.

‘‘సుత్వాహం మాతు వచనం, పబ్బజిం అనగారియం;

దేహేన నతు చిత్తేన, రూపయోబ్బనలాళితా.

‘‘మహతా చ పయత్తేన, ఝానజ్ఝేన పరం మమ;

కాతుఞ్చ వదతే మాతా, న చాహం తత్థ ఉస్సుకా.

‘‘తతో మహాకారుణికో, దిస్వా మం కామలాలసం;

నిబ్బన్దనత్థం రూపస్మిం, మమ చక్ఖుపథే జినో.

‘‘సకేన ఆనుభావేన, ఇత్థిం మాపేసి సోభినిం;

దస్సనీయం సురుచిరం, మమతోపి సురూపినిం.

‘‘తమహం విమ్హితా దిస్వా, అతివిమ్హితదేహినిం;

చిన్తయిం సఫలం మేతి, నేత్తలాభఞ్చ మానుసం.

‘‘తమహం ఏహి సుభగే, యేనత్థో తం వదేహి మే;

కులం తే నామగోత్తఞ్చ, వద మే యది తే పియం.

‘‘న వఞ్చకాలో సుభగే, ఉచ్ఛఙ్గే మం నివాసయ;

సీదన్తీవ మమఙ్గాని, పసుప్పయముహుత్తకం.

‘‘తతో సీసం మమఙ్గే సా, కత్వా సయి సులోచనా;

తస్సా నలాటే పతితా, లుద్ధా పరమదారుణా.

‘‘సహ తస్సా నిపాతేన, పిళకా ఉపపజ్జథ;

పగ్ఘరింసు పభిన్నా చ, కుణపా పుబ్బలోహితా.

‘‘పభిన్నం వదనఞ్చాపి, కుణపం పూతిగన్ధనం;

ఉద్ధుమాతం వినిలఞ్చ, పుబ్బఞ్చాపి సరీరకం.

‘‘సా పవేదితసబ్బఙ్గీ, నిస్ససన్తీ ముహుం ముహుం;

వేదయన్తీ సకం దుక్ఖం, కరుణం పరిదేవయి.

‘‘దుక్ఖేన దుక్ఖితా హోమి, ఫుసయన్తి చ వేదనా;

మహాదుక్ఖే నిముగ్గమ్హి, సరణం హోహి మే సఖీ.

‘‘కుహిం వదనసోతం తే, కుహిం తే తుఙ్గనాసికా;

తమ్బబిమ్బవరోట్ఠన్తే, వదనం తే కుహిం గతం.

‘‘కుహిం ససీనిభం వణ్ణం, కమ్బుగీవా కుహిం గతా;

దోళా లోలావ తే కణ్ణా, వేవణ్ణం సముపాగతా.

‘‘మకుళఖారకాకారా, కలికావ పయోధరా;

పభిన్నా పూతికుణపా, దుట్ఠగన్ధిత్తమాగతా.

‘‘వేదిమజ్ఝావ సుస్సోణీ, సూనావ నీతకిబ్బిసా;

జాతా అమజ్ఝభరితా, అహో రూపమసస్సతం.

‘‘సబ్బం సరీరసఞ్జాతం, పూతిగన్ధం భయానకం;

సుసానమివ బీభచ్ఛం, రమన్తే యత్థ బాలిసా.

‘‘తదా మహాకారుణికో, భాతా మే లోకనాయకో;

దిస్వా సంవిగ్గచిత్తం మం, ఇమా గాథా అభాసథ.

‘‘ఆతురం కుణపం పూతిం, పస్స నన్దే సముస్సయం;

అసుభాయ చిత్తం భావేహి, ఏకగ్గం సుసమాహితం.

‘‘యథా ఇదం తథా ఏతం, యథా ఏతం తథా ఇదం;

దుగ్గన్ధం పూతికం వాతి, బాలానం అభినన్దితం.

‘‘ఏవమేతం అవేక్ఖన్తీ, రత్తిన్దివమతన్దితా;

తతో సకాయ పఞ్ఞాయ, అభినిబ్బిజ్ఝ దక్ఖిసం.

‘‘తతోహం అతిసంవిగ్గా, సుత్వా గాథా సుభాసితా;

తత్రట్ఠితావహం సన్తీ, అరహత్తమపాపుణిం.

‘‘యత్థ యత్థ నిసిన్నాహం, సదా ఝానపరాయణా;

జినో తస్మిం గుణే తుట్ఠో, ఏతదగ్గే ఠపేసి మం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో పటిపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉదానవసేన ‘‘ఆతురం అసుచి’’న్తిఆదినా సత్థారా దేసితాహి తీహి గాథాహి సద్ధిం –

౮౫. ‘‘తస్సా మే అప్పమత్తాయ, విచినన్తియా యోనిసో;

యథాభూతం అయం కాయో, దిట్ఠో సన్తరబాహిరో.

౮౬. ‘‘అథ నిబ్బిన్దహం కాయే, అజ్ఝత్తఞ్చ విరజ్జహం;

అప్పమత్తా విసంయుత్తా, ఉపసన్తామ్హి నిబ్బుతా’’తి. –

ఇమా ద్వే గాథా అభాసి.

తత్థ ఏవమేతం అవేక్ఖన్తీ…పే… దక్ఖిసన్తి ఏతం ఆతురాదిసభావం కాయం ఏవం ‘‘యథా ఇదం తథా ఏత’’న్తిఆదినా వుత్తప్పకారేన రత్తిన్దివం సబ్బకాలం అతన్దితా హుత్వా పరతో ఘోసహేతుకం సుతమయఞాణం ముఞ్చిత్వా, తతో తంనిమిత్తం అత్తని సమ్భూతత్తా సకాయభావనామయాయ పఞ్ఞాయ యాథావతో ఘనవినిబ్భోగకరణేన అభినిబ్బిజ్ఝ, కథం ను ఖో దక్ఖిసం పస్సిస్సన్తి ఆభోగపురేచారికేన పుబ్బభాగఞాణచక్ఖునా అవేక్ఖన్తీ విచినన్తీతి అత్థో.

తేనాహ ‘‘తస్సా మే అప్పమత్తాయా’’తిఆది. తస్సత్థో – తస్సా మే సతిఅవిప్పవాసేన అప్పమత్తాయ యోనిసో ఉపాయేన అనిచ్చాదివసేన విపస్సనాపఞ్ఞాయ విచినన్తియా వీమంసన్తియా, అయం ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతో కాయో ససన్తానపరసన్తానవిభాగతో సన్తరబాహిరో యథాభూతం దిట్ఠో.

అథ తథా దస్సనతో పచ్ఛా నిబ్బిన్దహం కాయే విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ అత్తభావే నిబ్బిన్దిం, విసేసతోవ అజ్ఝత్తసన్తానే విరజ్జి విరాగం ఆపజ్జిం, అహం యథాభూతాయ అప్పమాదపటిపత్తియా మత్థకప్పత్తియా అప్పమత్తా సబ్బసో సంయోజనానం సముచ్ఛిన్నత్తా విసంయుత్తా ఉపసన్తా చ నిబ్బుతా చ అమ్హీతి.

సున్దరీనన్దాథేరీగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.