౨. లకుణ్డకభద్దియత్థేరగాథావణ్ణనా

పరే అమ్బాటకారామేతిఆదికా ఆయస్మతో లకుణ్డకభద్దియత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే మహాభోగే కులే నిబ్బత్తిత్వా, వయప్పత్తో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో నిసిన్నో తస్మిం ఖణే సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం మఞ్జుస్సరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా, సయమ్పి తం ఠానం పత్థేన్తో బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా, ‘‘అహో వతాహమ్పి అనాగతే అయం భిక్ఖు వియ ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే మఞ్జుస్సరానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పణిధానం అకాసి. భగవా చ తస్స అనన్తరాయతం దిస్వా బ్యాకరిత్వా పక్కామి.

సో తత్థ యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఫుస్సస్స భగవతో కాలే చిత్తపత్తకోకిలో హుత్వా రాజుయ్యానతో మధురం అమ్బఫలం తుణ్డేనాదాయ గచ్ఛన్తో సత్థారం దిస్వా పసన్నమానసో ‘‘దస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. సత్థా తస్స చిత్తం ఞత్వా పత్తం గహేత్వా నిసీది. కోకిలో దసబలస్స పత్తే అమ్బపక్కం పతిట్ఠాపేసి. సత్థా తం పరిభుఞ్జి. సో కోకిలో పసన్నమానసో తేనేవ పీతిసుఖేన సత్తాహం వీతినామేసి. తేన చ పుఞ్ఞకమ్మేన మఞ్జుస్సరో అహోసి. కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే పన చేతియే ఆరద్ధే కిం పమాణం కరోమ? సత్తయోజనప్పమాణం. అతిమహన్తమేతం. ఛయోజనప్పమాణం. ఏతమ్పి అతిమహన్తం. పఞ్చయోజనం, చతుయోజనం, తియోజనం, ద్వియోజనన్తి వుత్తే అయం తదా జేట్ఠవడ్ఢకీ హుత్వా ‘‘ఏథ, భో, అనాగతే సుఖపటిజగ్గియం కాతుం వట్టతీ’’తి వత్వా రజ్జుయా పరిక్ఖిపన్తో గావుతమత్తకే ఠత్వా ‘‘ఏకేకం ముఖం గావుతం గావుతం హోతు, చేతియం ఏకయోజనావట్టం యోజనుబ్బేధం భవిస్సతీ’’తి ఆహ. తే తస్స వచనే అట్ఠంసు. ఇతి అప్పమాణస్స బుద్ధస్స పమాణం అకాసీతి. తేన పన కమ్మేన నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే అఞ్ఞేహి నీచతరప్పమాణో హోతి.

సో అమ్హాకం సత్థు కాలే సావత్థియం మహాభోగకులే నిబ్బత్తి, భద్దియోతిస్స నామం అహోసి. అతిరస్సతాయ పన లకుణ్డకభద్దియోతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా, పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా, బహుస్సుతో ధమ్మకథికో హుత్వా మధురేన సరేన పరేసం ధమ్మం కథేసి. అథేకస్మిం ఉస్సవదివసే ఏకేన బ్రాహ్మణేన సద్ధిం రథేన గచ్ఛన్తీ అఞ్ఞతరా గణికా థేరం దిస్వా దన్తవిదంసకం హసి. థేరో తస్సా దన్తట్ఠికే నిమిత్తం గహేత్వా ఝానం ఉప్పాదేత్వా, తం పాదకం కత్వా, విపస్సనం పట్ఠపేత్వా, అనాగామీ అహోసి. సో అభిణ్హం కాయగతాయ సతియా విహరన్తో ఏకదివసం ఆయస్మతా ధమ్మసేనాపతినా ఓవదియమానో అరహత్తే పతిట్ఠహి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౫.౧-౩౩) –

‘‘పదుముత్తరో నామ జినో, సబ్బధమ్మేసు చక్ఖుమా;

ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో.

‘‘తదాహం హంసవతియం సేట్ఠిపుత్తో మహద్ధనో;

జఙ్ఘావిహారం విచరం, సఙ్ఘారామం అగచ్ఛహం.

‘‘తదా సో లోకపజ్జోతో, ధమ్మం దేసేసి నాయకో;

మఞ్జుస్సరానం పవరం, సావకం అభికిత్తయి.

‘‘తం సుత్వా ముదితో హుత్వా, కారం కత్వా మహేసినో;

వన్దిత్వా సత్థునో పాదే, తం ఠానమభిపత్థయిం.

‘‘తదా బుద్ధో వియాకాసి, సఙ్ఘమజ్ఝే వినాయకో;

అనాగతమ్హి అద్ధానే, లచ్ఛసే తం మనోరథం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, ఓక్కాకకులసమ్భవో;

గోతమో నామ గోత్తేన, సత్థా లోకే భవిస్సతి.

‘‘తస్స ధమ్మేసు దాయాదో, ఓరసో ధమ్మనిమ్మితో;

భద్దియో నామ నామేన, హేస్సతి సత్థు సావకో.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘ద్వేనవుతే ఇతో కప్పే, ఫుస్సో ఉప్పజ్జి నాయకో;

దురాసదో దుప్పసహో, సబ్బలోకుత్తమో జినో.

‘‘చరణేన చ సమ్పన్నో, బ్రహా ఉజు పతాపవా;

హితేసీ సబ్బసత్తానం, బహుం మోచేసి బన్ధనా.

‘‘నన్దారామవనే తస్స, అహోసిం ఫుస్సకోకిలో;

గన్ధకుటిసమాసన్నే, అమ్బరుక్ఖే వసామహం.

‘‘తదా పిణ్డాయ గచ్ఛన్తం, దక్ఖిణేయ్యం జినుత్తమం;

దిస్వా చిత్తం పసాదేత్వా, మఞ్జునాభినికూజహం.

‘‘రాజుయ్యానం తదా గన్త్వా, సుపక్కం కనకత్తచం;

అమ్బపిణ్డం గహేత్వాన, సమ్బుద్ధస్సోపనామయిం.

‘‘తదా మే చిత్తమఞ్ఞాయ, మహాకారుణికో జినో;

ఉపట్ఠాకస్స హత్థతో, పత్తం పగ్గణ్హి నాయకో.

‘‘అదాసిం హట్ఠచిత్తోహం, అమ్బపిణ్డం మహామునే;

పత్తే పక్ఖిప్ప పక్ఖేహి, పఞ్జలిం కత్వాన మఞ్జునా.

‘‘సరేన రజనీయేన, సవనీయేన వగ్గునా;

వస్సన్తో బుద్ధపూజత్థం, నీళం గన్త్వా నిపజ్జహం.

‘‘తదా ముదితచిత్తం మం, బుద్ధపేమగతాసయం;

సకుణగ్ఘి ఉపాగన్త్వా, ఘాతయీ దుట్ఠమానసో.

‘‘తతో చుతోహం తుసితే, అనుభోత్వా మహాసుఖం;

మనుస్సయోనిమాగచ్ఛిం, తస్స కమ్మస్స వాహసా.

‘‘ఇమమ్హి భద్దకే కప్పే, బ్రహ్మబన్ధు మహాయసో;

కస్సపో నామ గోత్తేన, ఉప్పజ్జి వదతం వరో.

‘‘సాసనం జోతయిత్వా సో, అభిభుయ్య కుతిత్థియే;

వినయిత్వాన వేనేయ్యే, నిబ్బుతో సో ససావకో.

‘‘నిబ్బుతే తమ్హి లోకగ్గే, పసన్నా జనతా బహూ;

పూజనత్థాయ బుద్ధస్స, థూపం కుబ్బన్తి సత్థునో.

‘‘సత్తయోజనికం థూపం, సత్తరతనభూసితం;

కరిస్సామ మహేసిస్స, ఇచ్చేవం మన్తయన్తి తే.

‘‘కికినో కాసిరాజస్స, తదా సేనాయ నాయకో;

హుత్వాహం అప్పమాణస్స, పమాణం చేతియే వదిం.

‘‘తదా తే మమ వాక్యేన, చేతియం యోజనుగ్గతం;

అకంసు నరవీరస్స, నానారతనభూసితం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘పచ్ఛిమే చ భవే దాని, జాతో సేట్ఠికులే అహం;

సావత్థియం పురవరే, ఇద్ధే ఫీతే మహద్ధనే.

‘‘పురప్పవేసే సుగతం, దిస్వా విమ్హితమానసో;

పబ్బజిత్వాన న చిరం, అరహత్తమపాపుణిం.

‘‘చేతియస్స పమాణం యం, అకరిం తేన కమ్మునా;

లకుణ్డకసరీరోహం, జాతో పరిభవారహో.

‘‘సరేన మధురేనాహం, పూజిత్వా ఇసిసత్తమం;

మఞ్జుస్సరానం భిక్ఖూనం, అగ్గత్తమనుపాపుణిం.

‘‘ఫలదానేన బుద్ధస్స, గుణానుస్సరణేన చ;

సామఞ్ఞఫలసమ్పన్నో, విహరామి అనాసవో.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అపరభాగే అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో –

౪౬౬. ‘‘పరే అమ్బాటకారామే, వనసణ్డమ్హి భద్దియో;

సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హ, తత్థ భద్దోవ ఝాయతి.

౪౬౭. ‘‘రమన్తేకే ముదిఙ్గేహి, వీణాహి పణవేహి చ;

అహఞ్చ రుక్ఖమూలస్మిం, రతో బుద్ధస్స సాసనే.

౪౬౮. ‘‘బుద్ధో చే మే వరం దజ్జా, సో చ లబ్భేథ మే వరో;

గణ్హేహం సబ్బలోకస్స, నిచ్చం కాయగతం సతి’’న్తి. –

ఇమా తిస్సో గాథా అభాసి.

తత్థ పరేతి సేట్ఠే అధికే, విసిట్ఠేతి అత్థో. అధికవాచీ హి అయం పరసద్దో ‘‘పరం వియ మత్తాయా’’తిఆదీసు వియ. అమ్బాటకారామేతి ఏవంనామకే ఆరామే. సో కిర ఛాయూదకసమ్పన్నో వనసణ్డమణ్డితో రమణీయో హోతి తేన ‘‘పరే’’తి విసేసేత్వా వుత్తో. ‘‘అమ్బాటకవనే అమ్బాటకేహి అభిలక్ఖితవనే’’తి చ వదన్తి. వనసణ్డమ్హీతి వనగహనే, ఘననిచితరుక్ఖగచ్ఛలతాసమూహే వనేతి అత్థో. భద్దియోతి ఏవంనామకో, అత్తానమేవ థేరో అఞ్ఞం వియ వదతి. సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హాతి తణ్హాయ మూలం నామ అవిజ్జా. తస్మా సావిజ్జం తణ్హం అగ్గమగ్గేన సముగ్ఘాటేత్వాతి అత్థో. తత్థ భద్దోవ ఝాయతీతి లోకుత్తరేహి సీలాదీహి భద్దో సున్దరో తస్మింయేవ వనసణ్డే కతకిచ్చతాయ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారవసేన అగ్గఫలఝానేన ఝాయతి.

ఫలసుఖేన చ ఝానసమాపత్తీహి చ వీతినామేతీతి అత్తనో వివేకరతిం దస్సేత్వా ‘‘రమన్తేకే’’తి గాథాయపి బ్యతిరేకముఖేన తమేవత్థం దస్సేతి. తత్థ ముదిఙ్గేహీతి అఙ్గికాదీహి మురజేహి. వీణాహీతి నన్దినీఆదీహి వీణాహి. పణవేహీతి తురియేహి రమన్తి ఏకే కామభోగినో, సా పన తేసం రతి అనరియా అనత్థసంహితా. అహఞ్చా తి అహం పన, ఏకకో బుద్ధస్స భగవతో సాసనే రతో, తతో ఏవ రుక్ఖమూలస్మిం రతో అభిరతో విహరామీతి అత్థో.

ఏవం అత్తనో వివేకాభిరతిం కిత్తేత్వా ఇదాని యం కాయగతాసతికమ్మట్ఠానం భావేత్వా అరహత్తం పత్తో, తస్స పసంసనత్థం ‘‘బుద్ధో చే మే’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – సచే బుద్ధో భగవా ‘‘ఏకాహం, భన్తే, భగవన్తం వరం యాచామీ’’తి మయా యాచితో ‘‘అతిక్కన్తవరా ఖో, భిక్ఖు, తథాగతా’’తి అపటిక్ఖిపిత్వా మయ్హం యథాయాచితం వరం దదేయ్య, సో చ వరో మమాధిప్పాయపూరకో లబ్భేథ మయ్హం మనోరథం మత్థకం పాపేయ్యాతి థేరో పరికప్పవసేన వదతి. ‘‘భన్తే, సబ్బో లోకో సబ్బకాలం కాయగతాసతికమ్మట్ఠానం భావేతూ’’తి ‘‘సబ్బలోకస్స నిచ్చం కాయగతాసతి భావేతబ్బా’’తి కత్వా వరం గణ్హే అహన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘గణ్హేహం సబ్బలోకస్స, నిచ్చం కాయగతం సతి’’న్తి. ఇదాని అపరిక్ఖణగరహాముఖేన పరిక్ఖణం పసంసన్తో –

౪౬౯. ‘‘యే మం రూపేన పామింసు, యే చ ఘోసేన అన్వగూ;

ఛన్దరాగవసూపేతా, న మం జానన్తి తే జనా.

౪౭౦. ‘‘అజ్ఝత్తఞ్చ న జానాతి, బహిద్ధా చ న పస్సతి;

సమన్తావరణో బాలో, స వే ఘోసేన వుయ్హతి.

౪౭౧. ‘‘అజ్ఝత్తఞ్చ న జానాతి, బహిద్ధా చ విపస్సతి;

బహిద్ధా ఫలదస్సావీ, సోపి ఘోసేన వుయ్హతి.

౪౭౨. ‘‘అజ్ఝత్తఞ్చ పజానాతి, బహిద్ధా చ విపస్సతి;

అనావరణదస్సావీ, న సో ఘోసేన వుయ్హతీ’’తి. –

ఇమా చతస్సో గాథా అభాసి.

తత్థ యే మం రూపేన పామింసూతి యే జనా అవిద్దసూ మమ రూపేన అపసాదికేన నిహీనేన ‘‘ఆకారసదిసీ పఞ్ఞా’’తి, ధమ్మసరీరేన చ మం నిహీనం పామింసు, ‘‘ఓరకో అయ’’న్తి హీళేన్తా పరిచ్ఛిన్దనవసేన మఞ్ఞింసూతి అత్థో. యే చ ఘోసేన అన్వగూతి యే చ సత్తా ఘోసేన మఞ్జునా మం సమ్భావనావసేన అనుగతా బహు మఞ్ఞింసు, తం తేసం మిచ్ఛా, న హి అహం రూపమత్తేన అవమన్తబ్బో, ఘోసమత్తేన వా న బహుం మన్తబ్బో, తస్మా ఛన్దరాగవసూపేతా, న మం జానన్తి తే జనాతి తే దువిధాపి జనా ఛన్దరాగస్స వసం ఉపేతా అప్పహీనఛన్దరాగా సబ్బసో పహీనఛన్దరాగం మం న జానన్తి.

అవిసయో తేసం మాదిసో అజ్ఝత్తం బహిద్ధా చ అపరిఞ్ఞాతవత్థుతాయాతి దస్సేతుం ‘‘అజ్ఝత్త’’న్తిఆది వుత్తం. అజ్ఝత్తన్తి అత్తనో సన్తానే ఖన్ధాయతనాదిధమ్మం. బహిద్ధాతి పరసన్తానే. అథ వా అజ్ఝత్తన్తి, మమ అబ్భన్తరే అసేక్ఖసీలక్ఖన్ధాదిం. బహిద్ధాతి, మమేవ ఆకప్పసమ్పత్తియాదియుత్తం బహిద్ధా రూపధమ్మప్పవత్తిం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిప్పవత్తిఞ్చ. సమన్తావరణోతి ఏవం అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ అజాననేన సమన్తతో ఆవరణయుత్తో ఆవటఞాణగతికో. స వే ఘోసేన వుయ్హతీతి సో పరనేయ్యబుద్ధికో బాలో ఘోసేన పరేసం వచనేన వుయ్హతి నియ్యతి ఆకడ్ఢీయతి.

బహిద్ధా చ విపస్సతీతి యో చ వుత్తనయేన అజ్ఝత్తం న జానాతి, బహిద్ధా పన సుతానుసారేన ఆకప్పసమ్పత్తిఆదిఉపధారణేన వా విసేసతో పస్సతి. ‘‘గుణవిసేసయుత్తో సియా’’తి మఞ్ఞతి, సోపి బహిద్ధా ఫలదస్సావీ నయగ్గాహేన ఫలమత్తం గణ్హన్తో వుత్తనయేన ఘోసేన వుయ్హతి, సోపి మాదిసే న జానాతీతి అత్థో.

యో పన అజ్ఝత్తఞ్చ ఖీణాసవస్స అబ్భన్తరే అసేక్ఖసీలక్ఖన్ధాదిగుణం జానాతి, బహిద్ధా చస్స పటిపత్తిసల్లక్ఖణేన విసేసతో గుణవిసేసయోగం పస్సతి. అనావరణదస్సావీ కేనచి అనావటో హుత్వా అరియానం గుణే దట్ఠుం ఞాతుం సమత్థో, న సో ఘోసమత్తేన వుయ్హతి యాథావతో దస్సనతోతి.

లకుణ్డకభద్దియత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.